लेखनमा किनारीकरण : बहसको सन्दर्भमा (विचार)

आत्मनिर्णयको अधिकारमा ताला ठोकेर हाम्रो आवाज ठण्डा पार्ने जुक्तिले टाउको उठाइसकेको बेला जस्तो 1988 मा उता गायत्री चक्रवर्ती स्पीभाकले can the subaltren speak? भनेर सोधिसकेका थिए। स्पीभाकले उत्तर औपनिवेशिक सैद्धान्तिकीलाई खुल्ला मैदान प्रदान गर्दै सबाल्टर्नको धारणालाई बहसको टेबलमा ल्याइसकेका थिए। त्यो बेला हाम्रो बोली फुट्‌दै थियो। हामी जस्तै मूलधाराबाट धकेलिएकाहरूलाई लिएर आफ्नो चिन्तनको, सैद्धान्तिकीको मूलबाटो पक्रिने स्पीभाकलेcan the subaltren speak? भनेर सोधिरहेको बेला यता राजनैतिक आवाज उठेर सेलाउँदै गरेको थियो। अहिलेसम्म हामी थाहा मात्र गरिरहेका छौं त्यतिबेला हाम्रो ठाउँबाट को बोलिरहेका थिएछन्‌। अहिले आएर फेरि हामीले राजनैतिक मञ्चबाट बोल्न शुरू गरिरहेका छौँ। तर अघिसम्म स्पीभाकले देखेको सबाल्टर्नलाई हामीले साहित्यमा सचेतरूपले थाहा गरेका थिएनौं। उत्तर उपनिवेशवादी चिन्तक एडवर्ड सइदले मार्क्सको उपनिवेशवादी धारणालाई तिखो आलोचना गर्दै लेखेका पुस्तक ओरिण्टलिज्म-को सन्दर्भमा स्पीभाकले मार्क्सवादको ग्राम्यपन्थी सैद्धान्तिकीबाट मौनतालाई फुटाउन सबल्टर्न अवधारणालाई प्रयोग गर्दै सवल्टर्न बोल्न सक्छन्‌ अनि उनीहरूको निम्ति बोलिन्छन्‌ भन्ने निचोड़ दिएका थिए। स्पीभाकको सबाल्टर्न जस्तै अहिले दार्जीलिङबाट कवि मनप्रसाद सुब्बा अनि रेमिका थापाले देशको मूलधाराबाट सँधै बाहिर राखिएका नेपाली भाषी गोर्खा नागरिकहरू पनि बोल्न सक्छन्‌ अनि उनीहरू यसरी बोल्छन्‌ भन्न किनाराका आवाजहरू काव्य पुस्तक प्रकाशित गरेका छन्‌। उनीहरूले यस पुस्तकमा किनारीकरण र किनारीकृत सैद्धान्तिकीलाई प्रमुखता दिएका छन्‌। यो सैद्धान्तिकी यताकै हुनुपर्ने उनीहरूको आग्रह देखिएको छ। नेपाली साहित्यमा किनारीकरण शब्दलाई सोद्देश्य र सचेत रूपले प्रयोग गर्ने कविहरू पनि उनीहरू नै प्रथम हुन्‌। किनारीकरणको धारणालाई अघि राखेर अहिलेसम्म सचेतरूपले नछुएको पर्यावरण साहित्यभित्र पनि किनारीकरणको सम्भाव्य थोकहरू हेरेर उनीहरूले गतिलै बहसको ठॉंउ छोड़ेका छन्‌।

सुधीर छेत्रीका कविता र विचलनको प्रसङ्ग (कृती / समिक्षा)

नब्बेको दशकदेखि नै सक्रिय सिर्जनशीलता लिएर साहित्यमा लागिपरेका सुधीर छेत्री भारतीय नेपाली कविता-विधामा अपरिचित नाम होइन। धेरै पढ़्ने अनि थोरै लेख्ने गरेपनि उनी कविताप्रेमी, सचेत कवितापाठक औ सबल कविताकार हुन् भन्ने तथ्य उनका प्रकाशित समीक्षात्मक लेख तथा काव्यरचनाहरूले प्रष्ट पार्छ। विचलन-लेखनको स्पष्ट अवधारणा राखेर नवीनताको अभीष्ट उचाल्दै सन्तुलित मिथ, बिम्ब र प्रतीकहरूको समायोजन गर्दै र सुगठित कविता सिर्जना गर्न शिल्पसंरचनामा समेत सचेत कविको रूपमा हामी उनलाई चिन्छौं। विचार र चिन्तनहरूलाई समेत चित्रात्मक अभिव्यक्तिमा सम्प्रेषित गर्ने अभिप्राय राख्ने सुधीर छेत्रीका कविताहरूमा कवितापाठकले एउटा एउटा कवितामा भिन्दा-भिन्दै प्रयोग र दृष्टिविन्दु (भिउप्वाइन्ट) उक्लिरहेको महसुस गर्छन्। अनुभूतिको त्यो चरमविन्दु उक्लिन साधारण कवितापाठकले निक्कै बौद्धिक कसरत गर्नुपर्छ जहॉंबाट हामी उनका काव्यसौन्दर्यीय आस्वादनस्रोतको मूल फुटेको भेट्नेछौं। अनुभूतिको तिक्खरता र अभिव्यक्तिको जटिलता दुरूह होइन तर मिश्रित (कम्प्लेक्स) भेट्छौं। तर पाठकाभिमुखी कवितालेखनकै पक्षधर नै छन् उनी, जीवनमुखी पनि उत्तिकै।

अघोरी (लघुकथा)

ऊ र म कामविशेषले बजारतिर जाँदै थियौं । चोकमा उभिएर अक्षरहरू गफ्फिदै थिए । स्वाभाविक उत्सुकतकवश के रहेछ भनेर कान थाप्यौंं । खानेकुराको चर्चा रहेछ । झ्याप्प सुनिहाल्यौं । गफ यस्तो थियो । –