उत्तरआधुनिकतावादको सैद्धान्तिक स्वरुप

- डा. खगेन्द्रप्रसाद लुइटेल

१. विषयप्रवेश
नेपाली साहित्याकाशमा केही वर्ष यता डरलाग्दो भूतका रूपमा मडारिएको उत्तरआधुनिकता तेलको धुप हालेर सिकारु ढ्याङ्ग्रेले समेत जगाएर मन्छाउने राँकेभूतका रूपमा देखापरिरहेको छ । यो उतैबाट थालिएर थलिइसकेपछि यतातिर बल्ल बाल्न थालिएको वा नेपाली भूमिमा पुनर्जीवित गर्न खोजिएको राँकेभूत हो । यहाँ एकथरीलाई उत्तरआधुनिकताको दोहोलो नकाढी खाएकै पच्दैन भने अर्काथरीलाई नेपालीभूमिमा उत्तरआधुनिकतारूपी गङ्गाकै अवतरण गराइयो नभनी निद्रै लाग्दैन । यी दुवैथरी अतिवादी दृष्टिबाट धेरैतिर कागजमसीलगायत धेरैथोक खति हुँदोछ, उत्तरआधुनिकताको चीरहरण हुँदोछ तैपनि कतिपयलाई आत्मश्लाघाको दरिलो हतियारसमेत बन्दोछ । वास्तवमा उत्तरआधुनिकता यी दुवैथरीले भनेजस्तो अतिवादी दृष्टिकोण होइन । अहिलेका हाम्रा कतिपय लेखक साहित्यकारहरू आपूmलाई उत्तरआधुनिक भन्न–भनाउन लालायित देखिन्छन् र त्यसो भनिदिँदा तिनीहरू मख्ख पनि पर्छन् । वास्तवमा त्यो प्रशंसा हो कि निन्दा हो भन्नेसमेत भेउ पाउँदैनन् । दिनदिनै साँगुरिएर नजिक मात्र नभई टिक्नै हम्मेहम्मे पर्ने गरी भयावह र दर्दनाक पनि बन्दै गएको वर्तमान विश्वमा व्याप्त अनेक ढङ्गले अथ्र्याउन सकिने उत्तरआधुनिकता नेपाली साहित्यमा परिस्थितिअनुसार प्रशंसा र निन्दाको जालभित्र अतिवादी दृष्टिकोणका साथ रुमलिइरहेको देखिन्छ ।

२. उत्तरआधुनिकतावादको नामकरण, परिचय र विकास
उत्तरआधुनिकतावाद postmodernism को नेपाली रूपान्तर हो । सन् १९३४ मा फेडरिको डि ओनिसले सर्वप्रथम postmodernismo शब्दको प्रयोग गरेका छन् । त्यसपछि आर्नोल्ड टोयन्बीले A Study of History को पाँचौँ भाग (१९३९) मा postmodernism शब्दको प्रयोग दुई विश्वयुद्धका बीचको समय (१९१८–१९३९) जनाउनाका लागि गरेका छन् । यसरी उत्तरआधुनिक÷उत्तरआधुनिकता÷उत्तरआधुनिकतावाद शब्दको प्रयोग अगिबाटै भएको पाइए तापनि यसको खास विकास दोस्रो विश्वयुद्धपछिका दशकहरूमा भएको हो । उत्तरआधुनिकतावादको थालनी कसैले सन् १९४५ देखि, कसैले सन् १९६० देखि, कसैले सन् १९६८ देखि, कसैले सन् १९७० देखि र कसैले सन् १९८० देखि माने तापनि यसको उठान मोटामोटी सन् १९६० पछिको समयमा भएको मानिन्छ ।

उत्तरआधुनिकताको विकारबारे निम्नलिखित तीन प्रमुख दृष्टिकोणहरू रहेका छन् ः
(१) उत्तरआधुनिकता आधुनिकताको विरोधमा आएको प्रवृत्ति हो । यसले आधुनिकतालाई समाप्त पारेको छ ।
(२) यो आधुनिकताबाट विकसित भएको हो । यो आधुनिकताकै विस्तार र निरन्तरताको कडी हो ।
(३) यो केही मात्रामा आधुनिकता हो र केही मात्रामा नयाँ प्रवृत्ति हो । यसमा कतिपय आधुनिकताका धारणाले स्थान पाएका छन् भने कतिपय नयाँ धारणाहरू समाविष्ट हुन आएका छन् ।

उत्तरआधुनिकतालाई कसैले सार्थक शब्द र कसैले निरर्थक शब्द मानेका छन् । त्यस्तै कसैले यसलाई उदारवादी आन्दोलन, कसैले रूढिवादी आन्दोलन र कसैकसैले नवरूढिवादी आन्दोलन पनि भनेका छन् । कसैकसैले यसलाई नवअग्रसर (new avant-garde) वाद र केवल आधुनिकतावाद पनि भनेका छन् । आधुनिकता र उत्तरआधुनिकतामा स्पष्ट सीमारेखा कोर्न सम्भव नभएकाले पनि उत्तरआधुनिकता शब्दको प्रयोगमा अस्थिरता देखिएको हो । यसको अर्थ ठाउँ, सभ्यता र संस्कृतिअनुसार भिन्नभिन्न हुन्छ र यसलाई परिभाषित गर्न कठिन छ ।
उत्तरआधुनिकतावादको थालनी कलाका क्षेत्रबाट भएको मानिन्छ । यसको प्रथम र प्रारम्भिक प्रयोग आधुनिकतावादी कलाबाट विच्छेदका रूपमा भएको छ । कलाक्षेत्रबाट यसको प्रसार सामाजिक–सांस्कृतिक सिद्धान्तका क्षेत्रमा हुन गएको देखिन्छ ।

उत्तरआधुनिकतावादले अत्यन्त ठूलो क्षेत्र ओगटेको छ । यो साहित्यका अतिरिक्त कला, सङ्गीत, नृत्य, दर्शन, मानवशास्त्र, इतिहास, राजनीतिशास्त्र, मनोविश्लेषण, विज्ञान, स्थापत्य, न्याय आदि ज्ञानविज्ञानका सबैजसो क्षेत्रमा फिंजिएको छ, जस्तै—
क्षेत्र-------------------व्यक्ति

कला------------------रेसनबर्ग, वारहोल, जोजेफ बाइज
वास्तुकला----------- जेन्क्स, एन्तुरी, बोलिन
सङ्गीत-------------- जनकेज, लरी एन्डर्सन, स्टक हाउजेन
नृत्य------------------मेरिडिथ मोङ्क
दर्शन----------------- जाक डोरिडा, बद्रिलर्ड, फ्राँस्वाँ ल्योटार्ड, रोर्टी
मानवशास्त्र---------- क्लिफोर्ड, मार्कुस
इतिहास------------- मिसेल फुको
राजनीतिशास्त्र------ ह्याबर्मास
मनोविश्लेषण-------- लकँ, ब्राउन
विज्ञान--------------- कुन
उत्तरआधुनिकतावादको ठूलो छाताभित्र साहित्य सिद्धान्त तथा समालोचनाका विनिर्माणवाद, नारीवाद, नवइतिहासवाद, नवव्यावहारिकतावाद, नवमाक्र्सवाद आदि पर्छन् । साहित्यिक सिर्जनातर्पm विभिन्न विधाका प्रमुख उत्तरआधुनिकतावादी स्रष्टाहरू निम्नलिखित छन् ः

विधा -------------स्रष्टा

कविता--------------- जोन यास्बरी, रिचार्ड हवर्ड, जेम्स मेरिल, मरिन ओवेन, म्याक्सिन सेर्नोफ, जोरी ग्राहम
नाट्य---------------- ह्यारोल्ड पिन्टर, इडवार्ड एलबी, रोबर्ट विल्सन
उपन्यास------------ विलियम बरो, डोनाल्ड बार्थलिम, जोन बार्थ, टमस पिन्चन, डेविड सिल्ड, क्याथी एकर, डन डेलिल्लो
साहित्यसिद्धान्त---रोलाँ बार्थ, जाक डेरिडा, जाक लकँ, मिसेल फुको, जुलिया व्रिmस्टिभा
उत्तरआधुनिकतावादको विकासमा उपर्युक्त विभिन्न विद्वान्हरूको महत्वपूर्ण भूमिका रहे पनि सर्वोपरि भूमिका ज्या–फ्राँस्वाँ ल्योटार्डको रहेको छ । उनलाई यसको प्रमुख प्रतिपादक र व्याख्याता मानिन्छ । यिनको The Postmodern Condition : A Report on Knowledge कृतिलाई उत्तरआधुनिकतावादी सिद्धान्तको गुरुग्रन्थ मानिएको छ । सन् १९७९ मा क्यानाडा सरकारले पश्चिमेली अति विकसित समाजमा ज्ञानको स्थितिबारे प्रतिवेदन तयार पार्न ल्योटार्डलाई नियुक्त गरेपछि उनले वर्तमान स्थितिको बोध गराउन उत्तरआधुनिक शब्दको प्रयोग गरी यसको व्याख्या गरेका छन् ।
उत्तरआधुनिकतावादको सैद्धान्तिक व्याख्या तथा स्पष्टीकरण गर्ने ग्रन्थहरूमा टमस पिन्चनको Gravities Rainbows (1974) तथा इहाव हसनको The Postmodern Turn : Essays in Postmodern Theory and Culture (1987) विशेष उल्लेखनीय रहेका छन् ।
३. दोस्रो विश्वयुद्धपछिको स्थिति र उत्तरआधुनिकता
दोस्रो विश्वयुद्धपश्चात् खासगरी सन् १९६० पछिको अमेरिकाली तथा युरोपेली परिवेश बदलिएको छ र नवीन अनुभूतिले जन्म लिएको छ । दोस्रो विश्वयुद्धमा भएको भयङ्कर मानव विनाशको भयावहताका साथै नागासाकी र हिरोसिमाजस्ता डरलाग्दा परिणामको अनुभूति, नाजी सर्वसत्तावादीहरूको चरम दमन, निरन्तर चर्किंदो शीतयुद्ध र विश्व मानव तथा प्रकृतिको सर्वनासको आणविक खतरा, जातीय कटुता र विभेदको खाडल, सूचना प्रविधिको अभूतपूर्व विकास आदिका कारण वर्तमान विश्वकै परिवेशमा ठूलो अन्तर आएको छ । सांस्कृतिक विनाश, मूल्यमान्यताको विघटन, विज्ञानको अभिशापयुक्त स्वरूप, आर्थिक विषमता, जीवनगत जटिलता आदिका कारण मानिसको सोचाइमा नै परिवर्तन आएर उत्तरआधुनिकतावादले आफ्नो स्वरूप ग्रहण गरेको हो ।

विश्वको यस परिवर्तित परिवेशका कारण चिन्तनका प्रत्येक क्ष्ँेत्रमा नौलानौला विषयहरूको समावेश भएजस्तै साहित्यमा पनि नौलानौला विषयहरूको समावेश भएको छ । यस व्रmममा अउपन्यास, अकथा, अकविता, अनायक, अरूपण, विसङ्गति, छन्दमुक्तता तथा प्रयोगहरूको विधा भञ्जकता, अन्तर्पाठात्मकता आदिका रूपमा अमूर्त एवं नवीन प्रयोगहरूले महत्वपूर्ण स्थान पाएका छन् । उत्तर—आधुनिकतावादीहरूले विभिन्न विधाहरूमा लगातार मिश्रण गरिरहने हुँदा उनीहरू परम्परित ढङ्गमा छुट्याइएभैmँ यसको वर्गीकरण गर्न कठिन हुने मान्छन् । उत्तरआधुनिकतावादीहरू केही पनि अन्तिम सत्य हुँदैन, त्यो आभास मात्र हुन्छ भन्छन् । विषय र प्रयोगको अत्यधिक विविधता र नवीनता उत्तरआधुनिकतावादको एउटा खास विशेषता नै हो ।

उत्तरआधुनिकतावादमा प्राचीन केन्द्रक भत्किएर नयाँनयाँ धेरै केन्द्रकहरू बनेका छन् र विषयगत विविधता आएको छ । प्राचीन केन्द्रकका रूपमा रहेका पुरुष, गोरा, उच्चहरूलाई मात्र केन्द्रक नमानी नारी, समलिङ्गी, काला, दलित, अल्पसङ्ख्यकहरू पनि केन्द्रक बनी एक केन्द्रताका सट्टा बहुकेन्द्रकता (multicentralism) को स्थापना भएको छ । बहुकेन्द्रकताका कारण पहिले मान्यता नपाएका लघु, अल्प, अन्यले समेत मानवीय सम्मान प्राप्त गर्न थालेका छन् । यसरी उत्तरआधुनिकतावादले परम्परित तथा शक्तिशाली एककेन्द्रकताका ठाउँमा विविधतायुक्त बहुकेन्द्रकतालाई सर्वोपरि महत्व दिएको छ ।

उत्तरआधुनिकतावादीहरूले भाषाको पनि नवीन प्रयोगहरू गरेका छन् । नवीन भाषाको सिर्जना मुख्यतः सूचना प्रविधिले गर्छ र यस्तो भाषालाई वैज्ञानिक सङ्कथन (scientific discourse) भनिन्छ । यसका विपरीत साहित्यमा प्रयुक्त हुने भाषा मुख्यतः आख्यानात्मक सङ्कथन (narrative discourse) भए पनि त्यसमा वैज्ञानिक सङ्कथनका नवीनताले प्रभाव पार्दै लगेको देखिन्छ । यिनीहरू भाषालाई यथार्थको प्रतिनिधित्व गर्ने साधन नमानी यो स्वयं एउटा यथार्थ हो भन्ने मान्छन् । उत्तरआधुनिकतावादीहरू साहित्यको भाषालाई आख्यानात्मक भाषा मान्छन् । सबै साहित्यकारहरूले प्रयोग गर्ने आख्यानात्मक भाषा सङ्केतात्मक तथा लाक्षणिक हुने हुँदा यो घुमाउरो, अतिनिश्चित र अनेक अर्थ लाग्ने हुन्छ । यसका विपरीत वैज्ञानिक भाषा अभिधात्मक हुने हुँदा सोभैm अर्थ लाग्ने खालको हुन्छ ।

उत्तरआधुनिकतावादीहरू सङ्कथनलाई ज्ञान र अनुभव नमानी त्यसको विमर्श मान्छन् । कुनै ज्ञान वा अनुभवको कथ्य शब्द (spoken words) मा विमर्श नै सङ्कथन हो । ज्ञान वा अनुभवका क्षेत्रअनुसार सङ्कथनहरू भिन्नभिन्न हुन्छन्, जस्तै— वैज्ञानिक सङ्कथन, दार्शनिक सङ्कथन, धार्मिक सङ्कथन, साहित्यिक सङ्कथन आदि । साहित्यिक सङ्कथनलाई पनि कविता, उपन्यास आदि वा रूप, संरचना आदि वा छन्द, अलङ्कार आदि विभिन्न वर्गमा बाँडेर हेरिन्छ । प्रत्येक सङ्कथनमा भाषा खेल (language game) का नियमानुसार भाषाको विविध प्रयोग गरिन्छ ।
४. उत्तरआधुनिकतावादका प्रमुख प्रवृत्तिहरू
उत्तरआधुनिकतावादका प्रमुख स्थापना, मान्यता, विशेषता वा प्रवृत्तिहरू निम्नलिखित छन् ः
(१) उत्तरआधुनिकतावाद बहुत्ववादी प्रवृत्ति हो । यसले एकत्ववादको विरोध गर्छ र कुनै एक पक्ष, पद्धति, प्रव्रिmया, विचार, दृष्टिकोण, शैली आदिलाई महत्व नदिई सबैलाई महत्व दिन्छ ।
(२) यसले परम्पराको विरोध गर्छ र पुराना मूल्यमान्यतालाई भत्काउने कार्य गर्छ । यसले परम्परालाई सुधार्ने दृष्टिकोण पनि राख्छ ।
(३) यसले नयाँ प्रयोगलाई महत्व दिन्छ । प्रयोगगत नवीनता यसको खास पहिचान हो । यसले विधाहरूको फरक समाप्त पारेर विधाहीनताको स्थिति सिर्जना गर्छ ।
(४) यसले लेखनमा बाधारहित स्वतन्त्रताको अनिवार्यतालाई स्वीकार्छ । यो लेखकीय स्वतन्त्रताको पूरै समर्थन गर्ने प्रवृत्ति हो ।
(५) यसले तथ्य, कल्पना र स्वैरकल्पनाको मिश्रण गर्छ र नयाँ वास्तविकताको उद्घाटन गर्दै नवीन लोकको सृष्टि गर्छ ।
(६) यसले उच्च संस्कृतिका ठाउँमा लोकप्रिय तथा निम्न संस्कृतिलाई अँगाली त्यसको प्रभावकारी प्रस्तुति गर्छ । यसरी पहिले प्रश्रय नपाएकालाई प्रश्रय दिई यसले नवकेन्द्रकहरूको स्थापना गर्छ र बहुकेन्द्रकताको धारणालाई मूर्त रूप दिन्छ ।
(७) यसले प्राचीनतातर्पm फर्केर हेर्ने हुँदा इतिहासभित्र पुनः प्रवेश गर्ने प्रयास गर्छ ।
(८) यसले प्राविधिक संस्कृति (techno-culture) को विकासका कारण विश्व मानव समुदाय भूमण्डलीकरण (globalization) भएको छ भन्ने मान्छ । अन्तर्राष्ट्रियता वैयक्तिक पहुँचभित्र सीमित हुँदै गएकोले यसले ग्रामीणीकरणको सोचाइलाई अगि सारेको छ । रेडियो, टि.भी., कम्प्युटरजस्ता सूचना र ज्ञानका सशक्त विद्युतीय साधनले साइबर संस्कृतिलाई जन्म दिएको छ र विश्वका सबै थरी मानिसलाई एक सूत्रमा जोडेको छ भन्दै यसले अबको युगलाई प्राविधिक संस्कृतिको साइबर युग भनेको छ ।
(९) अन्तर्पाठात्मकता (intertextuality) का कारण उत्तरआधुनिक रचनाहरूमा एउटा कृतिको अर्को कृतिसँग सम्बन्ध रहन्छ । यस विशेषताका कारण अरूपण (antiform) को स्थिति पैदा हुनु यसको ठूलो विशेषता हो ।
५. आधुनिकतावाद र उत्तरआधुनिकतावाद
आधुनिकतावाद र उत्तरआधुनिकतावादमा समानता र भिन्नता दुवै पाइन्छन् । यी दुवैमा बीसौं शताब्दीका व्यक्तिले भोग्ने चिन्ता तथा विरानोपनका अनुभूतिहरू समान रूपमा व्यक्त गरिन्छन् भने अन्य विविध भिन्नताहरू पनि छन् । यी दुईका बीचका प्रमुख भिन्नतालाई चौँतीसवटा छ भनी इहाव हसनले The Postmodern Turn : Essays in Postmodern Theory and Culture (1987) नामक कृतिमा उल्लेख गरेका छन् । यिनले प्रस्तुत गरेका चौँतीसवटा भिन्नतामध्ये सर्वप्रमुख दसवटा बुँदाहरू निम्नलिखित छन् ः
आधुनिकतावाद-------उत्तरआधुनिकतावाद

बद्ध--------------------मुक्त
निश्चयात्मक-------- अनिश्चयात्मक
उपस्थित-------------अनुपस्थित
आख्यानात्मक----- प्रतिआख्यानात्मक
सार्वकालिक--------- तात्कालिक
अनुशासित---------- अराजक
गहन----------------- सतही
पठनसङ्केतित----- विपठनसङ्केतित
संश्लेषणात्मक-------व्यतिरेकी
पूर्ण उत्पादनमूलक------------प्रव्रिmयामूलक

संक्षेपमा आधुनिकता र उत्तरआधुनिकतामा पाइने मूलभूत भिन्नतालाई तीन बुँदामा समेटी तल प्रस्तुत गरिएको छ ः
(१) आधुनिकतालाई औद्योगिकीकरणको प्रक्रिया, विज्ञान र प्रविधिको विकास, सहरीकरणको प्रवृत्ति, राष्ट्रका रूपमा राज्यहरूको स्थापना र पूँजीमुखी विश्वबजारको अभ्युदय आदिको परिणति मानिन्छ भने उत्तरआधुनिकतालाई स्वयं आधुनिकताबाट विच्छेद वा विभक्त मानिन्छ ।
(२) आधुनिकतालाई एकत्ववादी धारणा ठानिन्छ भने उत्तरआधुनिकतालाई बहुत्ववादी धारणा स्वीकारिन्छ ।
(३) आधुनिकतालाई स्थिरता, निश्चयात्मकता र निर्माणसँग सम्बद्ध संवृत्ति भनिन्छ भने उत्तरआधुनिकतालाई अस्थिरता, अनिश्चयात्मकता र विनिर्माण वा भत्काइसँग सम्बद्ध संवृत्ति भनिन्छ ।

उत्तरआधुनिकतावादलाई नकारात्मकताको बाहुल्य भएको सिद्धान्तका रूपमा हेरिन्छ । उत्तरआधुनिकतावादीहरू सत्यलाई सत्य होइन उपयोगी असत्य मान्छन् । उनीहरूका अनुसार कुनै पनि सत्य स्थिर, निश्चित र शाश्वत हुँदैन, त्यो अन्य सन्दर्भमा भत्किन्छ र त्यसले रूप फेर्छ । त्यस्तै कुनै पनि बार वा सीमा स्थिर तथा निश्चित छैन, त्यो भत्किएर विनिर्मित भइरहन्छ । त्यसैले विनिर्माणवादका प्रवर्तक जाक डेरिडाले जसलाई हामी वास्तविक भन्छौं त्यो पनि वास्तवमा वास्तविक हुँदैन भनेका छन् । कुनै पनि विधा वा विषयलाई निश्चित परिभाषा वा रूपमा बाँध्न सकिंदैन, किनभने प्रत्येक वस्तुले आप्mनो वर्तमान रूपलाई भत्काइरहन्छ र त्यो नवीन रूपमा प्रकट भइरहन्छ । उत्तरआधुनिकतावादीहरू कला, साहित्य, समाज, संस्कृति आदिलाई साँधसिमाना र रूपमा भत्किइरहने र विनिर्मित भइरहने कुरा मान्छन् । उत्तरआधुनिकतावादलाई स्टेनली फिसजस्ता विचारकहरूले वामसांस्कृतिक सिद्धान्ततर्पm ढल्केको ठान्छन् भने फ्रेडरिक जेम्सनजस्ता विचारकहरू यसलाई उत्तरवर्ती पूँजीवादको सांस्कृतिक तर्क मान्छन् ।

बहुलतावाद, बहुकेन्द्रीयतावाद, नवअग्रसरता, प्राविधिक संस्कृति, निम्न संस्कृतिलाई महत्व दिनु आदि उत्तरआधुनिकतावादका शक्ति वा प्रमुख विशेषता हुन् भने अपरिभाषेय हुनु, अस्पष्ट र अनिर्णित हुनु, विशृङ्खल हुनु आदि यसका सीमा वा कमजोरी हुन् ।

६. उपसंहार
उत्तरआधुनिकता पश्चिमी मुलुकमा १९६० का दशकतिर आधुकितावादी कलाबाट विच्छेदका रूपमा थालिएर सामाजिक, साहित्यिक, सांस्कृतिक आदि विविध क्षेत्रमा विस्तारित भई लगत्तै मृतप्रायः भएको विनिर्माणवादी दृष्टिकोण हो । यो स्पष्टतः परिभाषामा आबद्ध गर्न नसकिने अनि जेसुकै र जस्तोसुकै परिभाषा गरे पनि हुने वादका रूपमा देखापरेको छ । परिभाषित नै गर्नुपर्दा उत्तरआधुनिकता भनेको परम्पराबाट विच्छेदित, नवप्रयोगमूलक, बहुलतावादी, बहुकेन्द्रीयतावादी र विनिर्माणवादी अवधारणा हो ।

उत्तरआधुनिकतालाई आधुनिकताको विरोधमा देखापरेको प्रवृत्ति, आधुनिकताबाटै विकसित अवधारणा तथा कतिपय नयाँ प्रवृत्तिका साथ देखापरेको अभियानका गरी तीन ढङ्गमा व्याख्या गर्ने गरेको पाइन्छ । आधुनिकतावादी कलाबाट विच्छेदका रूपमा प्रारम्भ भएको मानिने उत्तरआधुनिकतावाद सङ्गीत, नृत्य, दर्शन, मानवशास्त्र, समाजशास्त्र, राजनीतिशास्त्र, इतिहास, मनोविज्ञान, विज्ञान आदि ज्ञानविज्ञानका सबैजसो क्षेत्रमा पैmलिएको विनिर्माणवादी अवधारणा हो । विनिर्माणवाद, नारीवाद, नवमाक्र्सवाद, नवव्यवहारिकतावाद, नवइतिहासवाद आदि सबैलाई समेट्ने ठूलो छाताका रूपमा देखापरेको उत्तरआधुनिकता÷उत्तरआधुनिकतावाद साहित्यिक सिद्धान्त एवं समालोचनाका साथै अन्य विविध क्षेत्रमा विविध ढङ्गले पैmलिएको पाइन्छ । विश्लेषणको स्पष्ट प्रारूपरहित नकारात्मकताको बहुलता रहेको सिद्धान्तका रूपमा लिइने उत्तरआधुनिकतावादले सत्यलाई सत्यका रूपमा नभई उपयोगी असत्यका रूपमा लिन्छ र कुनै पनि सत्य स्थिर, निश्चित र शाश्वत हु“दैन यो सन्दर्भअनुरूप परिवर्तन भइरहन्छ अर्थात् भत्किरहन्छ भन्ने ठान्छ । बहुलतावाद, परम्पराको विरोध र विच्छेद, प्रयोगशील नवीनता, लेखनगत स्वतन्त्रता, निम्नसंस्कृतिलाई महत्ता प्रदान, नवकेन्द्रकको स्थापना, प्राविधिक संस्कृति÷साइबर संस्कृति र भूमण्डलीकरणको पक्षधरता, नवअग्रसरता, अन्तर्पाठात्मकता आदिलाई यसका प्रमुख विशेषता मानिन्छ । यस्तैगरी विशृङ्खलता, अनिर्णितता, अस्पष्टता, अपारिभाषेयता, नकारात्मक बहुलता आदि यसका सीमा हुन् ।

प्रकाशित मिति : प्रकाशन मिति : शुक्रबार, 7 जेठ, 2067

लेखकका अन्य रचनाहरु