नेपाली किताब मेची कटाउने व्यापार

- डा.माधव पोखरेल

 गएको सरस्वती पूजाको भोलिपल्ट म पर्वाञ्चल भारतको निम्तामा बङ्गाल र आसाम गएको थिएँ । उत्तर-बङ्ग विश्वविद्यालयले ६ ओटा व्याख्यान दिन निम्तो गरेको थियो । भारतको विश्वविद्यालय अनुदान आयोगको आयोजनामा भएको त्यो एउटा कार्यशाला गोष्ठी थियो । त्यसमा भारतभरका कलेज र विश्वविद्यालयमा नेपाली विषय पढाउने गुरुगरुआमाहरु सहभागी हुनुहुन्थ्यो । निम्तो पाए अनुसार मैले त्यहाँ भाषाविज्ञान र नेपाली भाषा तथा व्याकरणमा सम्बन्धित सहभागीहरूलाई गाँठो परेका कुरामा आफ्ना व्याख्यान केन्द्रित गर्ने सुर गरेको थिएँ र काम पनि आफूले चिताए अनुसारकै गरेँ । उत्तर-बङ्ग विश्वविद्यालयको व्याख्यानमाला सकेपछि म अर्को निम्तो भ्याउन आसामतिर लागेँ । भारतका भाषाहरूको केन्द्रीय संस्थान -सेन्ट्रल इन्स्टिच्युट अफ इन्डियन लेङ्ग्वेजिज अथवा छोटकरीमा 'सी.आई.आई.एल.' मैसुरमा छ । दक्षिणी भाषाहरूको केन्द्रको काम चाहि मैसुरको सी.आई.आई.एल. आफै गर्छ । त्यसका चारओटा शाखाहरू छन् । पश्चिमी भाषा-केन्द्र महाराष्ट्रको पुणें महानगरमा डेक्कन कलेज परिसरमै छ, उत्तरी भाषा-केन्द्र पञ्जाबको चण्डीगढमा छ, पर्वी भाषा-केन्द्र संभवतः कोलकातामा छ भने, उत्तर-पुर्वी भाषा-केन्द्र चाहिँ आसामको गौहाटीमा छ । त्यो उत्तरपुर्वी भाषा-केन्द्र -अर्थात् एनर्.इ.आर.एल.सी. मा नेपाली, असमिया र मणिपुरी भाषा विद्यालयमा पढाउने शिक्षकहरूलाई दिइन्छ । जुन भाषाको तालिम लिनु छ, ती शिक्षकको मातृभाषा त्यही चाहिँ हुनु हुँदैन । अर्थात् त्यहाँ नेपाली भाषाको तालिम लिन आएका विद्यालय शिक्षक कसैको पनि मातृभाषा नेपाली छैन । तिनीहरूलाई पढाउने शिक्षक चाहिँ नेपाली भएकाले मैले त्यहाँ पढाउने नेपाली शिक्षकहरूलाई नेपाली भाषा-व्याकरणमा आइपर्ने गाँठा फुकाउने निम्तो पाएको थिएँ । आसाम गएको मौका छोपेर म मेघालयमा पनि पुगेँ जहाँ नेपाली माध्यमका हाईस्कूल मात्रै पनि पाँच-सातओटा रहेछन् । यसरी आसामको एकहप्ते बसाइमा मसँग आसामका गौहाटी, तेजपुर, डिबु्रगढ, दरङ, आदि र मेघालयका नेपाली साहित्यकार, शोधकर्ता र लेखकहरूसँग भेट भयो । मेघालय र आसाममा भेट भएका विभिन्न नेपाली साहित्यकार र लेखकहरू अनि उत्तर-बङ्ग विश्वविद्यालयमा सिक्किम, आसाम र बङ्गालका विभिन्न भागमा महाविद्यालय र विश्वविद्यालय तहमा नेपाली पढाउने शिक्षकहरू सबैको एउटै गुनासो के सुनियो भने, नेपालमा छापिएका किताबहरू पर्ूवाञ्चल भारतका नेपाली बस्तीनजिकैका सहरहरूमा बिक्तैनन् । सिलिगुडीमा साझा प्रकाशनको एउटा शाखा छ, तर नेपालमा छापिएका सबै किताबको आपुर्ति त्यसले गर्दैन । यसरी नेपालभित्रका प्रकाशनमा आएका सूचनाहरू चालै नपाई नेपालबारे निरन्तर चासो राख्न हामी बाध्य छौँ भन्ने कुरो उहाँहरूले सुनाउनुभयो । उत्तर-बङ्ग विश्वविद्यालयका नेपाली विभागका प्रमुख डा.घनश्याम उपाध्यायले भन्नुभए अनुसार मेरै "नेपाली वाक्य व्याकरण" नै एक सय ठेली त बर्सेर उत्तर-बङ्ग विश्वविद्यालयमै चाहिन्छ, तर नेपाली किताबहरू मेचीपारि सजिलै पाइँदैनन् । बङ्गालको गोष्ठीका सहभागीमध्ये कतिले त मेरो "नेपाली वाक्य व्याकरण" र "ध्वनिविज्ञान र नेपाली भाषाको ध्वनि परिचय" भन्ने किताबको फोटोकपी पनि गर्नुभयो । एकजना भारतीय नेपालीले के भने भने, आज भारतमा भएका नेपालीहरूको सङ्ख्या नेपालमा भएका नेपालीको सङ्ख्याभन्दा कम छैन । मैले दुवै ठाउँको तथ्याङ्क भिडाएर त हेरेको छैन, तर तिनको भनाइमा मेरो सहानुभूति छ । जे भए पनि नेपाली भाषामा लेखिएका पुस्तक र पत्र-पत्रिका पढ्ने नेपालीहरूको सङ्ख्या नेपालमा भन्दा भारतमा बेसी नै छ कि १ अर्कातिर मेचीपारि नेपालीभाषी समाजमा लेखिएका पुस्तक र पत्र-पत्रिका नेपालका पाठकलाई पनि अवश्य उपयोगी होलान् । पुस्तक र पत्र-पत्रिकाहरू मेची नकटाउने अहिलेको प्रचलित दर्भाग्यपुर्ण स्थितिले गर्दा नेपाली साहित्यको इतिहास लेख्ने काम नै अधुरो भइरहेको छ भन्ने विचार मैले यसभन्दा अगाडि नै लेखिसकेको छु । गएसाल सी.आई.आई.एल.ले भा.रू. पाँच लाख रूपियाँको नेपाली किताब किन्ने योजना बनायो । नेपालीमा प्रकाशित सबै पुस्तक दुईदुई प्रति किन्ने योजना त्यस संस्थाले बनाएको छ । सी.आई.आई.एल.का एकजना उप-प्राध्यापक ती किताबको आपुर्ति गर्ने किताब व्यापारीको खोजी गर्दै काठमाडौंका दुईचार ठाउँमा धाए पनि । मैले साझा प्रकाशनका तत्कालीन पदाधिकारीलाई फोन गरेर सर्म्पर्क गराइदिएँ, तर साझा प्रकाशनले त्यो कामको जिम्मा लिन किन चाहेन वा सकेन, त्यो मलाई थाह छैन । नेपालमा उनले भेटेका किताब व्यापारी कोही तयार नपरेकाले उनले दार्जीलिङमा श्याम बर्रदर्ससँग सर्म्पर्क राखेको सम्म मलाई थाह छ, त्यस बाटामा केही प्रगति भए-नभएको चाहिँ थाह छैन । नेपाली किताब मेची कटाउने व्यापारमा किन कुनै नेपाली किताब व्यापारी तयार परेको छैन, मलाई थाह छैन । मलाई के मात्र थाह छ भने, यस बाटामा लाग्ने व्यापारीले सेवा, नेपाली भाषा र नेपाली भाषीको पारस्परिक हित र आर्थिक नाफा जुटाउन सक्छ ।

 

 

प्रकाशित मिति : प्रकाशन मिति : मगलबार, 7 श्रावण, 2065

लेखकका अन्य रचनाहरु