युरोपको त्रिदेशीय नियात्राः "भाया साक्रा"

- विजय सापकोटा

कृष्ण बजगाईं बेलायती नेपाली डायस्पोराका स्थापित लेखक हुन् । नेपाली साहित्यका विविध विधाहरुमा कलम चलाउँदै आएपनि पछिल्लो समय भने उनी नियात्रा लेखनमा अलि बढी नै रमाएको देखिन्छ । पहिलो नियात्रा सङ्ग्रह ‘युरेसियाको स्पर्श’ (२०७३) प्रकाशित भएको एकवर्षमै उनको अर्को नियात्रा सङ्ग्रह ‘भाया साक्रा’ (२०७४) प्रकाशित भएको छ ।
‘भाया साक्रा’ नियात्रा सङ्ग्रहमा बेलायत, बेल्जियम र इटाली गरी युरोपका तीन देशहरुका विभिन्न स्थानविशेषको यात्रा सम्बन्धित २१ वटा छोटा, छरिता यात्रा निबन्धहरु सङ्गृहित छन् । ऐतिहासिक, प्राकृतिक, सामाजिक–सांस्कृतिक स्थानविशेषको यात्रामा आधारित यस सङ्ग्रहका यात्रा निबन्धहरुलाई विषयवस्तुगत हिसाबले तीन प्रकारमा छुट्याउन सकिन्छ – पहिलो, बेलायती भूमिमा जन्मिएका अथवा यसलाई कर्मथलो बनाएका विश्वविख्यात व्यक्तित्वका जन्म र कर्मस्थानहरुसँग सम्बन्धित नियात्रा । यसकोटिका नियात्रामा वैज्ञानिकद्वय न्युटन र डार्बिन, लेखकहरु डिकेन्स, बर्नाड शा, रोआल्ड ड्याल, जेन अस्टिन आदिसँग सम्बन्धित स्थानहरु पर्दछन् । दोस्रो– युरोपका विभिन्न ऐतिहासिक, धार्मिक–सांस्कृतिक एवम् प्राकृतिक विशेषताहरुका आधारमा प्रसिद्ध स्थानहरुको यात्रामा आधारित नियात्रा । यस्ता यात्रा निबन्धहरुले विषय सन्दर्भगत हिसाबले विविध आयाम समेट्दछन् । भ्याटिकन सिटी, पिसा टावर, नेपल्सको ज्वालामुखी, रोमसहरको डेथ ट्रयाप आदि इतिहासप्रसिद्ध र वर्तमान समयमा पनि उल्लेखनीय विशेषताका आधारमा अमर भइरहेका यस्ता स्थानहरुका महत्वको वर्णन यस्ता नियात्रामा बजगाईँले गरेको देखिन्छ । तेस्रो– पारिवारिक र अन्य किसिमका भेटघाट र घुमघाममा आधारित नियात्रा । यस्ता नियात्रा यस सङ्ग्रहमा थोरै छन् र तिनमा पनि पहिलो र दोस्रो किसिमका नियात्राहरुकै विशेषता मिसिएर आएका छन् ।
‘भाय साक्रा’ का निबन्धहरुको साझा विशेषताचाहिँ के हो भने उनका यात्राहरुको अभिलेखीकरणको प्रयोजन आत्मप्रकाशनभन्दा बढी प्रसिद्धस्थलका महत्व र तिनका अवस्थितिको अर्थलाई चर्चा गर्ने उद्देश्य राखेका छन् । जसका कारणले सङ्ग्रहका निबन्धहरुमा वैयक्तिक अनभूतिको पक्षभन्दा वस्तुपरक वर्णन र तथ्यहरु हावी हुन आएका छन् । व्यक्तिविशेषसँग सम्बन्धित स्थानहरुका यात्रामा ती स्थानहरुको वर्णन सँगसँगै ती व्यक्तिका जीवनका उल्लेखनीय पक्षलाई पनि सविस्तार दिइएको छ । यसको फाइदा के हुन्छ भने ती व्यक्तिका बारेमा खासै थाहा नपाएको पाठकले पनि तिनका बारेमा सामान्य जानकारी हासिल गर्दछ र जसले गर्दा ऊ लेखकसँग सजिलै यात्रा गर्न सक्दछ । तर कुनै कुनै नियात्रामा यो किसिमको जीवनीपरकता हावी हुँदा नियात्राको सौन्दर्यमा दाग लाग्न खोजेको आभास पनि मिल्न सक्छ । तर बजगाईँको माझिएको लेखनले यसबाट जोगाउन वक्रोक्तिपूर्ण र आलङ्कारिक भाषाको सौन्दर्यले भरिपूर्ण अनुभूतिपरक सन्दर्भहरुलाई प्रशस्तै प्रयोग गरेको छ । यसले गर्दा नियात्रामा वैयक्तिक अनुभूतिको गहिराइमा जान खोज्ने पाठकहरुलाई तथ्यको बोझबाट सजिलै मुक्ति मिलेको छ । तर बजगाईँका यस्ता वाक्यहरुले पाठकलाई बोझिलो भावुकता दिँदैनन् । तिनले पाठकको मस्तिष्कमा एउटा चन्चलता पैदा गर्दछन् र प्रश्न फ्याँकेर पाठकलाई सोचनीय बनाइदिन्छन् । उदाहरणका लागि न्युटनको गुरुवात्कर्षणको नियमको उत्प्रेरक स्याउको रुखबाट स्याउ टिपेको सन्दर्भले उनीप्रतिको अनुरागलाई देखाएर भावुकमात्रै बनाउँदैन सँगै लेखक प्रश्न गरिदिन्छन् कि त्यो दिन न्युटनको अघिल्तिर स्याउ नझरेको भए उनले गुरुत्वाकर्षणको नियम पत्ता लगाउँथे कि लगाउँदैनथे ? यस्ता धेरै रोचक तर पाठकलाई रन्थनाउने सन्दर्भहरु यस नियात्रा सङ्ग्रहभरि छन् । डार्बिनको घरमा जोडिएको सिस्नोको प्रसङ्ग होस्, लेखक गुमनाम हुनेगरी उसले निर्माण गरेका चरित्र सर्लक होम्स विश्वचर्चित भएको सन्दर्भ, पाठकलाई नै सोच्न बाध्य बनाउने प्रसङ्गहरु प्रशस्तै आएका छन् ।
बजगाईँका निबन्धहरुमा इतिहासलाई वर्तमानसित तुलना गरिएको हुन्छ । उनी कताकता अतीतमुखी पनि लाग्न सक्दछन् । इतिहासका पाठहरुबाट सिक्नुपर्ने आग्रह बलियो रुपमा उनका नियात्रामा अभिव्यक्त भएका छन् । सबै नेपाली नियात्राकारहरुझैँ उनी पनि यात्रा गर्दा आफ्नो नेपाल र नेपाली परिवेशलाई साथै लिएर हिँड्दछन् र प्रत्येकजसो निबन्धको अन्त्यमा नेपालको परिवेशसँग तुलना गरेर दुःखी भएको सन्देश प्रवाहित गर्दछन् । यसले प्रबुद्ध पाठकमा हामीले पनि यस्तो किन गर्न नसकेको होला ? भनेर प्रश्न आरोपित गरिदिन्छ । यो एउटा उत्तरदायी लेखकको राम्रो पक्ष पनि हो ।
यात्रारत स्थानको वर्णन, यात्रा अनुभूति र तिनीहरुसँग सम्बन्धित तथ्य एवम् मिथकहरुको सम्मिश्रणको योगबाट नै ‘भाय साक्रा’का यात्रा निबन्धहरुको सिर्जना भएको देखिन्छ । यो नै बजगाईँको नियात्रा लेखनको वैशिष्ठ्य देखिन्छन् । वैयक्तिक अनुभूतिको एकोहोरो वर्णन गरी पाठकलाई सम्बन्धित स्थानका बारेमा उपयुक्त जानकारी नै नदिने रोगबाट उनका निबन्ध मुक्त छन् ।
‘भाय साक्रा’ का यात्रा निबन्धहरुको शीर्षक चयन बडो आकर्षक लाग्दछ । कृतिको नाम ‘भाय साक्रा’ ले इटाली भाषामा पवित्र धार्मिक बाटोलाई अर्थबोध गराउँदछ । भाया साक्राको सहर रोमको यात्रा त लेखकले गरेका छन् नै । तर यो शीर्षक समग्र नियात्राको विशेषतालाई प्रतिनिधित्व गर्ने किसिमको छ । वर्तमानलाई पाठ सिकाउने किसिमका यस सङ्ग्रहका प्रायः सबैजसो यात्राको क्रममा लेखक गौरव गर्छन्, श्रद्धाले झुक्छन् र आफ्नो जीवन सार्थक भएझैँ अनभूति गर्दछन् । आध्यात्मिक हिसाबले हेर्दा यसका सबै यात्राहरु पवित्र मार्गकै यात्रा हुन् जसले इतिहासलाई सम्मान गर्दै वर्तमानमा तिनका शिक्षाहरुलाई ग्रहण गर्न सिकाउँदछन् ।

नियात्राकार – कृष्ण बजगाईं
कृति– भाया साक्रा(नियात्रासङ्ग्रह)
प्रकाशक – साङ्ग्रिला बुक्स, काठमाण्डौं
पृष्ठ – १८५

प्रकाशित मिति : प्रकाशन मिति : शुक्रबार, 11 श्रावण, 2075

लेखकका अन्य रचनाहरु