14 वर्ष देखी निरन्तर
समकालीन साहित्य

नेपाली साहित्यमा तत्वलेखन

हास्यव्यङ्ग्य बिर्ख छेत्री "क्रान्ति" May 16, 2011, 2:25 am

क. तत्वलेखनः अनुभूतिको सार लेखन

जीवनयात्राका घटना, अनुभूति र विचारहरु विद्युतभन्दा तीब्र गतिमा बगिरहे । तर जीवनोपयोगी लोभलाग्दा अनेकौं तरङ्गहरू त्यत्तिकै खेर गए महाकालीको पानी, बिजुली र गरीबी जस्तै । ती तरङ्गहरू कागजको पर्खालमा थुनिहाल्न पाए, प्राकृतिक सम्वाद र दृश्यहरू माइक्रोचिप्समा ताजै ढकनी लगाइहाल्न पाए र सोचेका कुराहरू पामटपमा फरर टाइप भइहाल्न पाए नेपाली कला, साहित्य–संस्कृतिको समृद्ध भण्डारले सिङ्गो मानवीय सभ्यतालाई अझ कति सुन्दर र कालजयी बनाउँदो हो भन्ने लागिरह्यो । यही लागिरहनुको छट्पटीबाट तत्वलेखनको उपाय जन्मियो ।

तत्वलेखन अनुभूतिहरुको सार लेखन हो । अनगिन्ती भोक्ता, अनियन्त्रित व्यस्तता र अनन्त विचार तरङ्गहरुको संयोजन गरी सूक्ष्म आख्यान (क्याप्सुल साहित्य) निर्माण गर्ने प्रयत्न हो तत्वलेखन ।

ख. तत्वलेखनको विशेषता

1. तत्वलेखन नेपाली कला साहित्यमा अनुभूतिको सार प्रस्तुत गर्ने एक अभिव्यक्ति प्रयोग हुनेछ ।

2. लेखन, श्रव्य, दृश्य सबै विधिमा अभिव्यक्त गर्न सकिने विधा बन्नेछ ।

3. साहित्य लेखनमा बुँदा तथा उद्वरण लेखन विशेष शैलीको रूपमा देख्न सकिनेछ ।

4. मूर्त/अमूर्त कलाहरुमा इतिहास र परिघटनाहरुको समिश्रण हुनसक्नेछ (जस्तै बीचमा बुद्ध, अघि सुनामी, पछि शहीद महासङ्घ, माथि सुपर मुन, तल भूकम्प आदि) ।

5. चलचित्रहरूमा परिवेशको सग्लो चित्र देख्न सकिनेछ (जस्तै विजयको हाँसोभित्र पनि भय, अप्राप्तिको आँसुमा पनि संघर्षको स्वर र पुनः खोजीको बाटोमा कथाको समाप्ति आदि) ।

6. गीतहरूमा विषय वासनाको प्रेमभन्दा पर आत्मिक, पारिवारिक, मानवीय, प्राणीजन्य, प्रकृति तथ जलवायुसमेतको प्रेम र पात्रहरू प्रस्तुत हुन सक्नेछन् ।

ग. तत्वलेखनको भविष्य

1. यसले खानीमा थुप्रिएका अनुभवहरु बजारमा ल्याउनेछ । लेख्न सक्नेहरु आफ्नो अनुभूति आफैं लेख्नेछन् । लेख्न र देख्न नसक्नेहरुका लागि पनि वेदव्यासका गणेश लेखक निस्कनेछन् ।

2. अभिव्यक्तिका अनेकौं विधा र विधि विकास हुनेछन् ।

3. पात्रहरू ज्ञान, विज्ञान र मनोविज्ञान बोल्नेछन् । यसबाट कला साहित्यका सिर्जनाहरू दैनिक जीवनको आधारभूत आवश्यक्ता बन्दै जानेछन् ।

4. सिर्जनाहरू (घटना, अनुभूति, विचार) ताजा–ताजै सम्प्रेषण हुनेछन् । तिनले निजी तथा सामाजिक जीवनका दैनिक गतिविधिमा समेत प्रभाव पार्नेछन् (जस्तै महत्वपूर्ण सवालमा आम जनमत निर्माण आदि) ।

5. आम मानिसहरु सर्जक बन्न सक्नेछन् । विशेष गरी सार्वजनिक जिम्मेवारी बोकेका व्यक्तिहरूको अनुभव र अनुभूतिहरू समाजले पर्याप्त उपयोग गर्ने अवसर पाउनसक्नेछन् ।

6 बजार/समयको मागअनुसार तत्वलेखनको अर्थ र उपयोगिता रुपान्तरण हुँदै अघि बढ्नेछ ।

घ. तत्वलेखनका केही उदाहरणहरु

यस उदाहरणमा कविताका नमूना मात्र राखिएको छ । अन्य विधाका रचनाहरू क्रमशः आउनेछन् ।

१. सत्य

हो, सत्य एउटै रहेछ,

हरेकको आ–आफ्नै अडान ।

हो, सत्य अनेक पनि रहेछ,

हरेकको आ–आफ्नै दृष्टि ।

२. तटस्थता

तटस्थताको पक्षमा बक्नुपर्ने दिन,

म तटस्थ बसेको छु ।

चिन्यौ ! म कसको तट, कसको नदी हुँ ?

३. अक्षर

‘क’ पुरी ‘क’ नै भयो,

यसैले त यो ‘अक्षर’ अक्षर भयो ।

४. उद्घाटन

ढोकामा रिबन काटेर,

छातीमा व्याच भिर्ने पर्व,

कुन साल कसरी स्थापित भयो होला !

५. तोकिएकै समयमा संविधान बन्छ

तोकिएकै समयमा संविधान बन्छ–बन्छ ।

फरक यत्ति होः

समय कुनै पनि बेला तोकिनसक्छ,

समय जतिसुकै पनि तोकिनसक्छ,

समय जसले पनि तोक्नसक्छ ।

संविधान जत्रो पनि बन्नसक्छ,

जस्तो पनि बन्नसक्छ,

जसरी पनि बन्नसक्छ,

र, जसको पनि बन्नसक्छ ।

५. नयाँ नेपाल

हरेक नागरिकले आफ्नै योजना बनाउने प्रणाली देऊ,

हरेक नागरिकलाई उसको योजनामा सघाउने प्रणाली देऊ,

हरेक नागरिकले नयाँ नेपाल बनाउने एउटा पेन्सिल देऊ ।

६. शक्ति सन्तुलन

आजकल शक्तिशालीहरू सबभन्दा धेरै डराएका छन्,

डरले सबभन्दा धेरै कराएका छन्,

कराउँदा कराउँदा आफैंलाई हराएका छन्,

चोरेका, खोसेका र कमाएका शक्तिहरू पुनः वितरण गर,

तिम्रला लागि दुनियाँ काख थापेर पर्खिएका छन् ।

लेखकका अन्य रचना पढ्न यहाँ क्लिक गर्नुहोस ।