14 वर्ष देखी निरन्तर
समकालीन साहित्य

सम्बन्ध सूत्र हाइकुसङ्ग्रहमा एक नजर

कृति/समीक्षा जेबी खत्री May 3, 2021, 5:11 pm
जेबी खत्री
जेबी खत्री

प्रस्तुत ‘सम्बन्ध सूत्र’ हाइकुसङ्ग्रहमा ३ सल्लाहकारहरूको सल्लाहकार समूह र ७ सम्पादकहरूको सम्पादन समूह रहेको छ । बेलबारी नगरपालीकाका प्रमुख ज्ञानेन्द्र सुवेदी र उपप्रमुख ढाका पराजुली ‘तारा’ले शुभकामना मन्तव्य व्यक्त गरेका छन् । प्रकाशकका तर्फबाट शीर्षकमा तिला लेकालीको प्रकाशकीय रहेको छ । अन्त्यमा सिद्धान्त र सिर्जना शीर्षकको नेपाल भित्रको हाइकु र हाइकु भित्रको नेपाल उपशीर्षकमा दीपक सुवेदीको निक्कै मिहेनतीलो लेख रहेको छ । यस सङ्ग्रहमा नेपाल भित्रका गोरखा, काठमाडौँ, स्याङ्जा, विरगञ्ज,पर्वत,भोजपुर,मोरङ,सङ्खुवासभा,सुनसरी,ओखलढुङ्गा,खोटाङ,पाँचथर,दाङ,ललीतपुर,कास्की,बागलुङ,झापा,ताप्लेजुङ,गुल्मी,धनकुटा,सोलुखुम्बु,पाल्पा,तनहुँ,धनुषा,कञ्चनपुर,नुवाकोट आदि जिल्ला तथा ठाउँ विशेषका सर्जक तथा स्रष्टाका सिर्जना रहेका छन् भने नेपाल बाहिरमा बर्मा,भारत,पोर्तुगल,बेलायत लगायतका देशहरूका विभिन्न ठाउँमा बसोबास गर्ने स्रष्टाका सिर्जनाहरू समेत समावेश गरिएका छन् ।


नलम्याइ भन्नु पर्दा कविताको सूत्रात्मक अभिव्यक्ति नै हाइकु हो । सामान्यतःयो ५/७/५ अक्षरमा ३ लाइन भित्र लेखिन्छ । हाइकु मूलतःनेपाली साहित्यमा जापानबाट भित्रिएको एउटा कवितात्मक विधा हो । यसमा लक्षणा भन्दा व्यन्जना घनिभूत हुन्छ । नेपाली साहित्यमा पहिले यसका लेखक तथा पाठक नगन्य रूपमा भएपनि हाल आएर हाइकु लेखनप्रति लेखकहरूको आकर्षण बढेको पाइँन्छ । समयसँगै हाइकु विधाले नेपाली साहित्यमा पनि विस्तारै झाँगिने अवसर प्राप्त गरेको छ । आजको व्यस्त मानवीय जीवन शैलीमा लामालामा लेख,रचनाहरू पढ्ने फुर्सद कम र छोटोमा रसिलो,कसिलो अनि रोचक,घोचक अभिव्यक्ति पनि हुने हुँदा यस विधाप्रति लेखन तथा पठन विस्तारै बढ्दै गएको पाइँन्छ । सानो भएपनि यो लहरो तान्दा पहरो गर्जिने विधा हो ।


प्रस्तुत सम्बन्ध सूत्र हाइकु सङ्ग्रहमा जम्माजम्मि ११६ स्रष्टाका १,५७२ हाइकुहरू सङ्ग्रहित छन् । यस सङ्ग्रहमा सङ्ग्रहित हाइकुहरू हाइकु सिद्धान्तको कसीमा प्रायःजसो सामान्यतः५/७/५ अक्षर अनि ३ लाइनमा आबद्ध नै छन् । यी हाइकुहरूले आजको मानवीय जीवनका आरोहअवरोह,राजनीतिक विकृतिविसङ्गति,अभाव,मायाप्रेम,राष्ट,राष्टियता र देशभक्तिको भाव,प्रकृतिप्रेम आदिलाई कुनै न कुनै रूपमा ओजस्वीकासाथ व्यक्त गरेका छन् । यो सानो लेखमा सबै हाइकुकारहरूका हाइकुहरूको विश्लेषण र ब्याख्या तथा सिङ्गो कृतिको समालोचना त सम्भव छैन । यद्यपी केही स्रष्टा तथा तिनका एकएक ओटा हाइकुहरू तल उदृत गरिएको छ ।


खोज्दैछु आफू

आज आफैँलाई म

सागरको मोती । १ ।

—अपेक्षा ढकाल,गोरखा ।


छोटो जिन्दगी

खुसी भएर बाँच्ने

चाहना मेरो । १ ।

—अरुणबहादुर खत्री,नदी,काठमाडौँ ।


प्रिय पोखरा

कस्तो लायौ मोहनी ?

सधैँ बैँसालु । १ ।

—असफल गौतम,स्याङ्जा ।


रहर भित्र

भेलबाढी पहिरो

सपना म¥यो । १ ।

—इन्द्रसुर बेल्टारे,भोजपुर ।


टुक्रे अक्षर

जगटे शब्दहरू

मेरा हाइकु । १ ।

—ईरान राई,मोरङ ।


शिरमा हिउँ

दरिलो छ पिठ्यूँ

लेकाली डाँडो । १ ।

—एकु घिमिरे ।


को हो,को हो,खै ?

गुन्जिरहेछ आवाज

जङ्गलभरि नै । १ ।

—प्रा.डा.कपिल लामिछाने ।


ओर्लियो सूर्य

बटुकाको पानीमा

प्यास मेट्न । १ ।

—केशव बरुवाल,पथिक,इटहरी,सुनसरी ।


बेकारै भयो

भ्यागुता कराएको

पानी परेन । १ ।

—घनश्याम परिश्रमी ।


काला पत्थर

पत्थरकै भुमरी

दन्तमन्जन । १ ।

—चेतनाथ धमला,ओखलढुङ्गा ।


मुटुमा देश

हातमा छ खुकुरी

नेपाली मन । १ ।

—चूडामणि नेपाल,अकिञ्चन,विराटनगर ।


सुकेको रूख

झरेका पातहरू

भोगेका दुःख । १ ।

—प्रा.जगत् उपाध्याय प्रेक्षित ।


आऊ पुतली

म बत्ती निभाउँछु

गएर सुत । १ ।

—जीवन पानी,स्याङ्जा ।


बतासे झट्का

याद पोखियो त्यसै

मनको माझ । १ ।

—तिलकराम पोखरेल,म्यान्मार,बर्मा ।


झमक्क साँझ

छिप्पिसकेको भोक

विधुरप्रेम । १ ।

—तिला लेकाली,मोरङ ।


जलेको देश

सुगा रट्ने नायक

हिले जनता । १ ।

—दामोदर पुडासैनी किशोर,काठमाडौँ ।


कुमारी फूल

भमराको चुम्बन

लाग्दैछ फल । १ ।

—दिङ्लाली कान्छो,विराटनगर ।


साउने झरी

मकैका ती पातमा

विरह बज्छ । १ ।

—दिब्य गिरी,ललीतपुर ।


जोतेर आऊ

बसेर मिठो खाऊ

माया लगाऊ । १ ।

—दीपेन्द्र अधिकारी,पोखरा,हालःजापान ।


शून्य मन्दिर

भगवान निदायो

बृद्धाश्रममा । १ ।

—धनकुटे कान्छा ।


खै के के भयो

समय त घर्केछ

रित्तो छ खोलो । १ ।

—धर्मेन्द्र विह्वल ।


पछ्यौरी तिम्रो

अचम्मको रैछ नि

पागल भएँ । १ ।

—प्रकाश दिप्साली,सुनसरी ।


जम्दो रहेछ

चिस्सिदा प्रेम पनि

घाम पग्लिँदा । १ ।

—पुष्कर लोहनी ।


परजीवीको

सहरमा अहिले

बाँच्नै छ गाह्रो । १ ।

—बालकृष्ण धामी,दार्जिलिङ,भारत ।


ढुङ्गा हानेर

फूलको आशा गर्नु

भेडाको बुद्धि । १ ।

—बिन्दु दाहाल,मूकदर्शक,झापा ।


आसे कलम

सिर्जनाको बेहाल

भाषा प्रेरणा । १ ।

—बुद्धि सुवेदी,आसाम,भारत ।


हाँगोको चरो

निर्विवाद छ यात्रा

आँखाको तृष्णा । १ ।

—बोधराज पौडेल,खोटाङ ।


अभिशप्त भो

किम्बुको बोटैनेर

रेसमी स्वप्न । १ ।

—डा.भीम खतिवडा,सुनसरी ।


हातमा मुटु

उपहार लिएर

भ्यालेन्टाइन् । १ ।

—भूपेन्द्र तिम्सिना,मोरङ ।


म दुध चुसाउँछु

मधु चुसेर भ्रमर

पराग छोड्छ । १ ।

—डा.मधुसूदन गिरी ।


महिला न्याय

स्वतन्त्रता सौन्दर्य

काटेका प्वाँख । १ ।

—मिश्र वैजयन्ती,मोरङ ।


धर्तीका तारा

रहेछन् चम्केर

अस्ताए दीप । १ ।

—रमेश भट्टराई,पोर्तुगल ।


मेरो अगाडि

झ्याउँकिरीको गीत

निलो आकास । १ ।

—राज माङ्लाक,पाँचथर ।


देश विकास

गणतन्त्र सबैको

साझा निकास । १ ।

—राजेन्द्र पहाडी ।


पत्थर दिल

मानवता छ शून्य

स्वार्थी सन्सार । १ ।

—राजेन्द्र पासा, दार्जिलिङ,भारत ।


चन्द्रमा भेट्न

बाँसको मुना त्यो

निहुरी उठ्यो । १ ।

—रामकुमार पाँडे ।


मधेशको शाप

बाढी,आगलागी शे

मधेश तंग । १ ।

—रामदयाल राकेश ।


वाचा फैलियो

धेरै समय पर्खियो

बज्र बज्रियो । १ ।

—राम विनय,तनहुँ ।


उजाड वन

कहाँ छन् पशुपक्षी

निश्शब्द धरा । १ ।

—रासा ।


वातावरण

अनावरण भयो

टेबुलमुनि । १ ।

—लक्ष्मण नेवटीया,विराटनगर ।


आँसुको मसी

बग्दैछ कवितामा

औँसीको हाँसो । १ ।

—लक्ष्मण न्यौपाने,म्यान्मार,बर्मा ।


रातकी शशी

मनको अँधेरीमा

किरण छर्दै । १ ।

—वसन्त अधिकारी ।


एकाबिहानै

भगवान्को प्रार्थना

मनको आस्था । १ ।

—वसन्तराज अज्ञात,खोटाङ ।



आँखाको भाषा

मनको मझेरीमा

तिर समान । १ ।

—विष्णुबहादुर सिंह ।


कुगेलमान

वास्तविक सम्बन्ध

विचार मूल्य । १ ।

—वैरागी जेठा ।


भोकले डाम्दा

बेरोजगारी हात

मुटु कोपर्छ । १ ।

—श्रीहरि फुयाँल,सिरु,नुवाकोट ।


फूलको पीडा

आउँदै नआउँनु

हावाको झोक्का । १ ।

—शिव छाङ्छा,मोरङ ।


जिन्दगानी यो

फुट्छ खै कतिखेर

पानीको फोका । १ ।

—सरस्वती श्रेष्ठ,सरु ।


पारि हिमाल

मुसुक्क हाँसेको छ

सानो झुपडी । १ ।

—सीता घिमिरे,बेलायत ।


मैले भेटिनँ

तिमीले भेटिहाल्यौ

मेरा कम्जोरी । १ ।

—हृदय लेकाली ।


इन्दे्रणी छटा

हृदयको ग्रन्थमा

प्रेमिल फूल । १ ।

—हेमसागर पोखरेल,खोटाङ ।


ओइलियो त्यो

आफैँ झर्नेछ फूल

यौवन ढल्छ । १ ।

—ज्ञानु राई,सुनसरी ।


यसरी उक्त सम्बन्ध सूत्र सम्युक्त हाइकु सङ्ग्रहलाई सरसर्ती हेर्दा प्रायःधेरै जसो स्रष्टा नयाँ अनुहारका लागेपनि आश लाग्दा अनुहारहरू रहेका छन् । सिर्जना पनि घत लाग्दै छन् । हरेक सिर्जनाले कुनै न कुनै रूपमा एउटा सन्देस,चिन्तन,चेतना वा मनोरञ्जन प्रदान गरेको हुनुपर्छ । त्यो प्रायःसबै स्रष्टाको सिर्जनामा धेरथोर आएकै छ । स्रष्टालाई सिर्जनाले उठाउँने भनेको पनि आफ्नो सिर्जना भित्र रहेको आफ्नो पन वा मौलिकताले नै हो । यस कृतिमा प्रतक्ष्य वा अप्रतक्ष्य आजको वैदेशिक आक्रमणका विरुद्ध प्रतिरक्षात्मक नेपाली जनताबीच एकताको चेतना फैलाउँने खालका सिर्जना पनि रहेका छन् ।


अन्त्यमा,आफैँमा यो ऐतिहासिक र सह्रानीय काम हो । यति हुँदाहुँदै पनि र नेपाल बाहिरका स्रष्टाहरूलाई समेत समेट्दासमेट्दै पनि यस सम्बन्ध सूत्र सम्युक्त हाइकु सङ्ग्रहमा पहिलेदेखि हाइकु लेखनमा कलम चलाउँदै आएकादेखि लिएर नयाँ थुप्रै नेपाली लेखकहरू छुटेका छन् । यसका आफ्नै कारणहरू होलान् । छुट्नै नहुने कुरा छुट्यो भने त्यो काम अधुरो जस्तो हुन्छ भन्ने मेरो बुझाइ हो । आगामी दिनमा सकेसम्म छुटेका पुराना तथा नयाँ लेखकहरूलाई पनि समेटियोस भन्ने मेरो आग्रह छ । यद्यपी नेपाली साहित्यको हाइकु लेखन परम्परामा एउटा इटा निश्चित रूपमा थपिएको छ । त्यसैले समग्रमा नेपाली साहित्यको हाइकु लेखन र हाइकु लेखन इतिहासमा यो कृति उल्लेखनीय र सङ्ग्रहनीय नै रहेको छ ।

लेखकका अन्य रचना पढ्न यहाँ क्लिक गर्नुहोस ।