19 वर्षदेखि निरन्तर
समकालीन साहित्य
समकालीन साहित्य
मानिस जिजीविषा पीड़ित प्राणी हो । त्यसो हुँदैनथ्यो भनें आजभन्दा पच्चीस लाख वर्षपूर्व अफ्रिकी जङ्गलका वृक्षका हाँगा-हाँगामा झुण्डिएर जीवन बिताउँने होमो सेपियन्स आज अन्तरिक्षतिर चाहार्ने थिएनन् । यो अफ्रीकी जङ्गलदेखि अन्तरिक्षसम्मको यात्रा यसै भएको हैन । उस्को जिजीविषा, उत्कण्ठ आकांक्षा, मुमुक्षा र निरन्तरको प्रयासको परिणाम हो । सेपियन्सको यो यात्राको क्रममा यो प्रकृति, यो पृथ्वी र यहाँका जीव वनस्पतिलाई कति लाभ या हानी भयो भन्नेकुरा विचार गर्दा त्यति सुखद अनुभूति नहुन सक्छ । सेपियन्सकै कारणले लाखों जीव वनस्पतिले पृथ्वीबाट विलुप्त हुनुपरेको नमिठो इतिहास छ । तर सेपियन्सको यात्रा रोकिएको छैन । कहाँ पुगेर रोकिन्छ या यो यात्रा अनन्त कालसम्म चलिरहन्छ यसै भन्न सकिन्न । किनभने यो पृथ्वी र ब्रह्माण्ड अनन्त रहस्यहरुले भरिएको छ र त्यसलाई पार पाउँन प्रायः असम्भव छ । तैपनि प्रयास त चलिरहन्छ र असम्भव शब्दलाई सेपियन्सले चुनौति दिंइरहेको हुन्छ ।
संसारमा जति मानिसहरु छन्, सम्भवतः ती सबैसंग आ-आफ्ना जीवन दृष्टिकोण छन् र त्यो तिनको दर्शन पनि हो । दर्शनको क्षेत्रमा मानिसहरुले हजारौं वर्षदेखि आ-आफ्ना अमूल्य दृष्टिकोण विश्वसामु प्रस्तुत गरेका छन् । त्यो उनीहरुले जीवन र जगतलाई हेर्ने दृष्टिकोण हो । तत्वदर्शन गर्ने दृष्टिकोण र भौतिक तथा पराभौतिक तत्वप्रतिको अनुभूतिको अभिव्यक्ति कसरी गर्ने ? एउटा जटिल जङ्गल हो, दर्शन । यस्तै जङ्गलमा मार्गप्रसस्त गर्न प्रयास गर्ने कविको नाम हो, इगम खालिङ । उनले सप्रेम पठाएको कविता सङ्ग्रह पढेपछि आफ्नो पाठकीय दृष्टिकोण राख्न मन लाग्यो ।
इगमसंग भौतिक साक्षात्कार नभए पनि सामाजिक सञ्जालमा प्रक्षेपित सामग्रीहरु पढ्दै आएको र काव्यकृति ‘कथाइगम’ पनि सप्रेम पढें । ‘ कान्ट फिलोसोफी अफ फिजिक्स ‘मा विद्यावारिधि गरेका कविमा दार्जीलिङको चियाको सुवास पनि अनु भयो । किनभने कवि उतैका हुन् । त्यसैले उनका कविताका चियाको सुवास छ । हिउँ पग्लेर बहने पानीको छङ छङ छ । आफ्नै परिवेशका बिम्ब प्रयोग उनको विशेषता हो । सामाजिक सञ्जालमा पढिएका लेख निबन्धमा जुन गुरुगाम्भीर्यता छ, त्योभन्दा सरलता भए पनि दर्शनको प्राचुर्यता भनें पाइन्छ ।
म यहाँ नाँच्न होइन
तर आफ्नै सिद्धान्तको परीक्षण गर्न आएको छु ।
कविको यो आत्मघोषणा हो । कविता केले चल्छ ? कविता कुन नियमले चल्छ ? त्यो त म भन्न सक्दिन । कसैले पनि भन्न सक्दैन होला । फेरी बेनियमले चल्छ पनि भन्न सकिंदैन । तर कवि आफ्नै सिद्धान्तको परीक्षण गर्ने उद्घोष गरेर कवितालाई आफ्नै नियममा चलाउँने साहस गरेका छन् ।
विश्वको बिशालतालाई मानिसको नजरले भ्याउँन सक्ने अवस्था छैन र शुक्ष्मतामा पनि पस्न सक्ने अवस्था छैन । यस्को प्रयास, अलमल्लता, क्षणभंगुरताका बिचमा अनेक दार्शनिक, वैज्ञानिक र महर्षिहरुले हेर्ने दृष्टिकोण आ-आफ्नै बनाएका छन् । यसै परिप्रेक्ष्यमा कवि इगम भन्छन्,
म छु
छैन पनि
म बाहिर संसार छ
म भित्र झन् ठूलो
जुन छ
त्यो साँचो छैन
जुन साँचो हैन त्यो सत्य पनि हो
आँफू हुनु र नहुनुको अनुभूति सबैले गर्न सक्छन् कि सक्दैनन् ? म यसै भन्न सक्दिन । तर गहन अनुभूति गर्नमा ध्यान दिनेले हुनु र नहुनुको भ्रमको पर्दा उठाउँने प्रयास गर्छ नै । त्यसैले प्राचीन पूर्वीय मनिषिहरुले संसार माया हो । संसार भ्रम हो भनेर घोषणा गरेका थिए । त्यस्तै कान्ट महोदय पनि भन्छन् ‘ हामीले देखेको, सुनेको, सोचेको कुरा के सत्य हो ? या हाम्रो मनले बनाएको अवधारणा मात्र !’
सायद यसरी गहिरिएर हेर्ने काम कवि, दार्शनिक र चिन्तकहरुले नै गर्न सक्छन् ।
समयको अस्तित्व छ या छैन ? अथवा समय पनि भ्रम हो ! जे भएतापनि भौतिक जगत, पृथ्वी, ग्रहादिको गतिशीलताको मापन नै समय हो । त्यो बाहेक समयको अस्तित्व छैन । समय, समयको मापन नभै भौतिक पिण्डहरुको गतिको मापन हो । जे भए पनि त्यसले मानिसलाई घडी दियो र घड़ीको सुइले समयको संकेत ग-यो । वर्तुलाकारमा परिभ्रमण गर्ने पृथ्वी लगायत ग्रहादिका कारणले समय, महिना र ऋतुहरु घुम्दै फिर्दै आइरहन्छन् र गइरहन्छन् ।एकै ठाउँमा टक्क उभिदैन । जुनबेला समय टक्क उभिन्छ, त्यों दिन सबैकुरा समाप्त भैजान्छ ।
उर्जा
गति, गुरुत्वाकर्षण
आयामहरुको अनि प्रकाशको गति
अनन्तको नित्य नाप
……………………….
अवतरित घटनाहरुको एक टुक्रा जीवन वर्णन ।
कवि स्वीकार गर्छन्, उनी भौतिकभन्दा पर पराभौतिक (मेटाफिजिक्स)सम्मको अनुभूति राख्छन् । ‘व्यक्तिको मस्तिष्कभित्र चेतना, अवचेतना, स्मरण, अवधारणा, अस्थायीत्व, निरन्तरता, सम्वेदनशीलता, भावना र वास्तविकतासंग जोडेर हे-योभनें त्यो अझै पराभौतिक बन्दैजान्छ । किनकी एउटा व्यक्ति अवधारणा पनि हो ।’
‘ जराले भुल्नु आफ्नो पहिचान भूल्नु हो । नक्कली जीवन जिउँनु हो । आँफुले आँफुलाई नचिनि जिउँनु हो ।’ एउटा कवि स्वपहिचान निरपेक्ष हुन सक्दैन । त्यसैले इगम आफ्नो जराप्रति सचेत छन् । दार्जिलिङको शितलताजस्तै शितल र सौम्य छन् । सचेत छन् र चेतनाका प्रकम्पनहरु प्रक्षेपण गरिरहन्छन् ।
देशले
मान्छे छोडे
देशलाई देश भन्न गाह्रो हुन्छ
देश के हो ? मान्छे हो कि भूगोलको नक्शामा खिचिएका कृत्रिम रेखाहरु ? मान्छेको अवधारणा हो कि हैकमी प्रवृतिको अभिव्यक्ति ? देश मूर्त अवधारणा हो कि अमूर्त ? देशले मान्छे छोड्छ कि मान्छेले देश ? या छाड्नु भन्नेकुरा पनि भ्रम हो ? अन्योलता हो ! त्यसैले कवि भन्छन्,
देशले
देश छोडेको देशको
आफ्नो जूनतारा हुँदैन
कवि वास्तवमा दार्जीलिङमा बाँच्छन् । टिस्टामा डुबुल्की मार्छन् र चियाबारीको सुगन्ध, सुस्केरा, पसिना र पुर्खाका पदचिह्न त कहाँ भुल्छन् र ? शहीद किन शहीद भयो घोत्लिन्छन् । सारङ्गीको धूनले बुद्धलाई ब्युँझाउँने चेष्टा गर्छन् ।
उनका कवितामा बिम्बहरुको ब्यापकता छ । वनझाँक्रीदेखि बुद्धसम्मको यात्रामा चेतनाको अविरल यात्रा छ । नित्शेले ‘ईश्वरको मृत्युको घोषणा’ गरेपछि त्यसको पुनरावृत्ति भैरहेको छ । तर के साँच्चै ईश्वरको मृत्यु भएको हो कि मान्छेभित्रको मानवताको मृत्यु भएको हो ? अथवा मान्छे स्वयमको मृत्यु भएको हो ?
सिसिफस ज़िन्दगी हो कि ज़िन्दगी सिसिफस हो ? सिसिफस बन्दा हो कि प्याज ? आवरण कोट्याउँदै जाँदा भेटिने के त ? इलेक्ट्रोन, प्रोटोन, न्युट्रोन, क्वार्क र न्युट्रिनो पछि के छ त ? मानिसको दिमागमा यस्ता प्रश्नहरु चिलाइरहन्छन् र मानिसले कनाउँदा मज्जा मान्छ ।
सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा त चेतना हो । चेतनाले नै प्रश्नहरु जन्माउँने हो । प्रश्नहरुले आयामको सिर्जना गर्ने हो । उत्तर खोज्ने प्रयास गर्ने हो । त्यसै प्रयासले ज्ञान,विज्ञान, दर्शन, भौतिक, पराभौतिक, अस्तित्व, शून्यता आदिको अवधारणा बनाउँने हो । त्यसैले कवि भन्छन्,
साँढेहरुको देशमा चेतनाको बिकाश छैन
किनकी त्यहाँ प्रश्न गर्ने अधिकार छैन
अचेल भैसी सैनिकहरु पनि
ठेक्का पर्खिएरै
दिन काटिरहेछन् ।
भाँडो जत्रो छ, पानी त्यति नै अटाउँने हो । समुद्र त बिशाल छ । तर के गर्ने ? संसारका कति मानिसहरुसंग कत्रो कत्रो भाँडो छ ? त्यो त थाहा छैन । तर ठूलो भाँडो कमैसंग होला । नभए बित्थाको लडाई लडेर लाखों करोडौं किन मर्थे र ? युद्ध विरोधी कवि शून्यवादी सन्त परम्परालाई प्रेम गर्छन् भन्ने राय राख्दा अचाक्ली नहोला ।
शून्य
शून्यदेखि आकार
आकारदेखि पुनः शून्य
हुन त एउटा कृतिलाई समयको एउटा आयामबाट हेर्दा एउटा दार्शनिक चिन्तनको धारा देखिन्छ र फेरी अर्को पटक हेर्दा फरक आयाम देखिन्छ । एउटा मान्छेले पाउने कुरा अर्कोले पाउँदैन, फरक पाउँछ । यस कुराको निर्धारण चश्माले गर्ने हो ।
जो होस् एउटा धीरगम्भीर कविले सिर्जना गरेका लघु आकारका कविताहरुको संग्रहले पाठकलाई कल्पना, भावना, दर्शन र विचारका अनेक आयामहरुको दर्शन गराउँन सफल छन् । कविता यसै पनि सबैले पढ्ने विधा बनिसकेको छैन । त्यसमा पनि दर्शनको चास्नीमै डुबेका कविताले गम्भीर पाठकलाई असाध्यै तुष्ठि दिन सक्छन् । प्रस्तुत संग्रह त्यो कोटिमा पर्ने मेरो धारणा छ । कवि इगमलाई बधाई एवं शुभकामना ।