19 वर्षदेखि निरन्तर
समकालीन साहित्य
समकालीन साहित्य
वि.सं. २०२२ चैत्र ५ गते पिता प्रेमनाथ नेपाल र माता खीनादेवी नेपालको कोखबाट जन्मिएका चूडामणि नेपाल 'अकिञ्चन' नेपाली साहित्यका एक बहुआयामिक र बौद्धिक सर्जक हुन् । राजनीतिशास्त्र र नेपाली विषयमा स्नातकोत्तर तथा कानुनमा स्नातक जस्तो सुदृढ शैक्षिक पृष्ठभूमि बोकेका अकिञ्चनका रचनाहरूमा समाजको गहिरो चिरफार र कानुनी एवं राजनीतिक चेतनाको समिश्रण पाइन्छ ।
१. साहित्यिक यात्रा र प्रवृत्ति
अकिञ्चनको साहित्यिक व्यक्तित्व कविता, मुक्तक र व्याकरण लेखन हुँदै अहिले लघुकथाको क्षेत्रमा विशेष गरी चम्किएको छ । 'अमूर्त सपना' (२०७२) मार्फत काव्यिक यात्रा दर्बिलो बनाएका उनले 'धुँवाको रङ' (२०८२) सम्म आइपुग्दा आफूलाई एक निपुण लघुकथाकारका रूपमा स्थापित गरेका छन् ।
उनको लेखनमा पाइने केही विशेषताहरू यस्ता छन्:
१.१ चोटिलो सामाजिक प्रहार : उनका लघुकथाहरूले समाजमा व्याप्त विसंगति, पाखण्ड र मानवीय प्रवृतिमाथि निर्मम प्रहार गर्छन् । 'अकिञ्चन' उपनामले झैँ उनले भुइँमान्छेका पीडा र समाजका मधुरो रङहरूलाई शब्दमार्फत मुखरित गर्छन् ।
१.२ दार्शनिक तथा चिन्तनशील आयाम: राजनीतिशास्त्र र नेपाली साहित्यको गहिरो अध्ययनका कारण उनका सिर्जनामा केवल कथा मात्र नभई एउटा गम्भीर विमर्श र दार्शनिक चेत लुकेको हुन्छ।
१.३ व्यङ्ग्यात्मक शैली: वि.सं. २०८२ मा प्रकाशित कृति 'धुँवाको रङ' ले वर्तमान समयको अन्योल, अस्थिरता र मानवीय स्वभावको धमिलो पाटोलाई कलात्मक रूपमा उजिल्याएको छ ।
२. प्रमुख कृतिहरू र योगदान
अकिञ्चनको कलम व्याकरण जस्तो नियमबद्ध क्षेत्रमा जति सटिक छ, साहित्य जस्तो स्वतन्त्र आकाशमा उति नै उडानशील छ
चूडामणि नेपाल 'अकिञ्चन' द्वारा रचित लघुकथा 'धुवाँको रङ' नेपाली लघुकथा क्षेत्रको एक सशक्त, मर्मस्पर्शी र गम्भीर दार्शनिक चेत भएको रचना हो । यस कथाले जीवन, मृत्यु, सामाजिक विभेद, नैतिकता र कर्मको फललाई अत्यन्तै सङ्क्षिप्त तर चोटिलो शैलीमा प्रस्तुत गरेको छ ।
३. 'धुँवाको रङ' लघुकथाको विश्लेषण :
३.१. शीर्षकको सार्थकता र प्रतीकात्मकता-
शीर्षक 'धुवाँको रङ' आफैँमा एउटा गम्भीर विम्ब हो । सामान्यतया धुवाँको कुनै निश्चित रङ हुँदैन, तर कथाकारले यसलाई मानिसको चरित्र र कर्मको प्रतिबिम्बका रूपमा प्रयोग गरेका छन् । बाहिरी आवरणमा देखिने फूल र चन्दन (सुगन्ध) र भित्री रूपमा रहेको भ्रष्टाचार र पाप (दुर्गन्ध) बीचको द्वन्द्वलाई धुवाँको रङमार्फत प्रतीकात्मक अभिव्यक्ति दिइएको छ । त्यसैले शीर्षक कथाको मूल मर्मसँग पूर्णतः सान्दर्भिक छ ।
३.२. विषयवस्तु र कथानक-
कथाको प्रारम्भ घाटको दृश्यबाट हुन्छ, जहाँ दुईवटा विपरीत अवस्थाका लासहरू जलाउन लागिएको छ:
क) पहिलो पात्र (रुद्रसिंह): एक शक्तिसम्पन्न, भ्रष्ट र छिमेकीको जग्गा हडप्ने व्यक्ति, जसको अन्त्येष्टिमा फूलका ट्रक, चन्दनका दाउरा र घिउका टिनहरू प्रयोग गरिएका छन् । यो 'शक्ति र सम्पत्ति' को प्रदर्शन हो ।
ख) दोस्रो पात्र (अनाम युवा) : सप्तरीबाट काठमाडौँ आएको २४ वर्षीय मजदुर, जो रङ लगाउँदा लगाउँदै खसेर मर्छ । जसको कोही आफन्त छैन र जसलाई केवल भिजेको पराल र सामान्य दाउराले जलाइँदै छ ।
लघुकथाले यी दुई लासको समानान्तर दृश्यमार्फत समाजको वर्गविभेद र नैतिकताको पतनलाई उजागर गरेको छ ।
३.३ पात्र र चरित्र चित्रण-
लघुकथामा दुई मुख्य 'अनुपस्थित' पात्रहरू छन् जसले समाजका दुई विपरीत ध्रुवको प्रतिनिधित्व गर्छन् :
क) रुद्रसिंह : उनी सामाजिक प्रतिष्ठाको खोल ओढेका 'सेतो लुगा लगाउने अपराधी' हुन् । उनको मृत्युमा तामझाम त छ, तर मलामीकै मुखबाट उनको पापको चर्चा हुन्छ । उनले आर्जेको अकुत सम्पत्तिले उनको शरीरलाई त सजाउँछ, तर आत्माको कलुषतालाई छोप्न सक्दैन ।
ख) सप्तरीको युवा : उनी इमानदार श्रम र बाध्यताका प्रतीक हुन् । उनीसँग नाम छैन, पहिचान छैन, केवल 'जिम्मेवारी' छ । उनको मृत्युमा कसैको सहानुभूति त छ, तर व्यवस्थाको क्रूरताका कारण उनी बेवारिसे झैँ छन् ।
३.४. सामाजिक तथा आलोचनात्मक दृष्टिकोण-
यस लघुकथाले नेपाली समाजको तीतो यथार्थमाथि कडा प्रहार गरेको छ ।
क) वर्गीय खाडल : घाटजस्तो ठाउँ, जहाँ मानिसले सबै कुरा त्यागेर जान्छ, त्यहाँ पनि वर्गको आधारमा विभेद गरिन्छ । एउटाको चिता फूलले सजाइन्छ भने अर्कोलाई भिजेको परालले छोपिन्छ ।
ख) नैतिकता र कर्मको फल : कथाको सबैभन्दा चोटिलो पक्ष भनेको 'चिताको धुवाँ' हो । कथाकारले देखाएका छन् कि रुद्रसिंहको चिता (जुन फूल र चन्दनले बनेको छ) बाट बम-बारुदजस्तो कालो धुवाँ निस्कन्छ र चिता बल्न मान्दैन । यसले सङ्केत गर्छ कि अन्यायपूर्ण कमाइ र पापले मानिसको अन्तिम संस्कारलाई पनि अपवित्र बनाउँछ ।
ग) श्रमको उपेक्षा : अनाम मजदुरको चिता ह्वारह्वारती बल्नु र धुवाँ सेतो हुनुले उनको निष्पाप र इमानदार श्रमको विजय देखाउँछ । समाजले उनलाई नचिने पनि 'प्रकृति' वा 'सत्य' ले उनलाई स्वीकार गरेको भाव यहाँ झल्किन्छ ।
३.५. कलात्मक पक्ष र भाषाशैली-
अकिञ्चनको भाषाशैली सरल, प्रवाहमय र दृश्यपरक छ । लघुकथामा प्रयुक्त विम्बहरू अत्यन्तै प्रभावशाली छन् :
क) फूलको चिता र कालो धुवाँ : यो विरोधाभास (Irony) को उत्कृष्ट प्रयोग हो ।
ख) भिजेको पराल र सेतो धुवाँ : यो गरिबीभित्रको पवित्रताको चित्रण उत्कृष्ट प्रयोग हो ।
ग) मुकदर्शक: यो शब्दले आजको तटस्थ तर सचेत समाजको प्रतिनिधित्व गर्छ, जो सबै देख्छ तर बोल्न सक्दैन ।
लघुकथाको अन्त्य अत्यन्तै दार्शनिक छ । "धुवाँ भने अलि फरक झै थियो; मान्छेको जीवनजस्तै" भन्ने वाक्यले जीवनको अनित्यता र कर्मको प्रधानतालाई स्थापित गरेको छ।
३. ६. संरचनात्मक विश्लेषण-
लघुकथाको संरचनामा 'प्रस्थानविन्दु' (घाटको दृश्य), 'विकास' (दुई लासको पृष्ठभूमि) र 'चरमोत्कर्ष' (धुवाँको रङमा देखिएको भिन्नता) स्पष्ट रूपमा खुल्छन् ।
आलोचनात्मक रूपमा हेर्दा, लेखकले यहाँ 'आध्यात्मिक न्याय' (Poetic Justice) को खोजी गरेका छन् । भौतिक रूपमा धनी मान्छेले समाजमा सम्मान पाए पनि मृत्युको अग्नि-परीक्षामा उनी पराजित हुन्छन् । अर्कोतर्फ, भौतिक रूपमा विपन्न मजदुर नैतिक रूपमा उच्च देखिन्छन्। यसले पाठकलाई प्रश्न गर्न बाध्य तुल्याउँछ: वास्तविक सुख र सफलता के हो ?
४. निष्कर्ष
'धुवाँको रङ' केवल एउटा कथा मात्र नभई सामाजिक विसङ्गति विरुद्धको एउटा मौन विद्रोह हो । यसले भ्रष्टाचार, सामन्तवाद र वर्गविभेदको मुकुण्डो उतारेको छ । चिताको आगोले शरीर मात्र जलाउँदैन, त्यसले मानिसको जीवनभरको कर्मको लेखाजोखा पनि गर्छ भन्ने कुरालाई कथाकारले अत्यन्तै सूक्ष्म ढङ्गले प्रस्तुत गरेका छन् ।
यो लघुकथाले दिने सन्देश स्पष्ट छ- मानिसले बाँचुञ्जेल जतिसुकै फूलको ओछ्यान बनाए पनि वा जतिसुकै सम्पत्ति थुपारे पनि, उसको अन्तिम रङ उसको 'कर्म' ले नै निर्धारण गर्छ । चूडामणि नेपाल 'अकिञ्चन' ले निकै थोरै शब्दमा एउटा महाकाव्यीय सत्यलाई 'धुवाँको रङ' मार्फत उजागर गर्न सफल भएका छन् ।
सिद्धार्थटोल, उदयपुर ।