19 वर्षदेखि निरन्तर
समकालीन साहित्य
समकालीन साहित्य
२०१५ जुलाई १६ को बिहान वासिङ्टन डीसी हल्का निलो आकाशले ढाकिएको थियो। गर्मीको मौसम भए पनि बिहानको हावा शान्त र सहज थियो। त्यही दिन म अफ्रिकाको ग्याबोन देशतर्फ प्रस्थान गर्दै थिएँ। लामो उडान भएकाले Air France को A380 बिजनेस क्लासको टिकट पाउनु यात्राको सुरुवातमै एउटा राहत थियो। विमानमा चढेपछि फराकिलो सिट, शान्त केबिन र व्यवस्थित सेवाले मनलाई हल्का बनाइदियो। यात्राको पहिलो चरण नै यति सहज हुँदा मनमा एउटा उत्साह थियो—अफ्रिकाको भूमिमा केही नयाँ, केही अनौठो र केही गहिरो अनुभव पक्कै भेटिनेछ।
विमान उडिसकेपछि तल बादलका थुप्राहरू, माथि नीलो आकाश र विमानको स्थिर गति—यी सबैले लामो उडानलाई पनि रमाइलो बनाइदिए। बिजनेस क्लासको सिटमा बसेर म आफैंलाई भाग्यमानी ठानिरहेको थिएँ। उडानका बीचमा दिइने खानाको स्वाद, सेवा–कर्मीहरूको व्यवहार र यात्रुको सहजता—यी सबैले यात्राको सुरुवातलाई सकारात्मक बनाइदिए।
पेरिसको चाल्स डे गउल विमानस्थलमा बिहान ६ बजे अवतरण भयो। अर्को उडान दिउँसो १ बजे मात्र भएकाले करिब सात घण्टा पर्खिनुपर्ने थियो। लामो पर्खाइ कहिलेकाहीँ थकानको कारण बन्छ, तर कहिलेकाहीँ यात्रुको दृष्टिकोण फराकिलो बनाउने अवसर पनि। म पनि त्यही पर्खाइलाई अवलोकन र अनुभवको समय बनाउने सोचमा थिएँ।
विमानस्थलको पर्खाइ कक्षमा संसारका विभिन्न देशका मानिसहरू—उनका अनुहार, बानी–व्यवहार, बोल्ने शैली—सबैले एउटा अनौठो वातावरण बनाइरहेका थिए। त्यही भीडमा भारतको बंगलोरबाट आएकी एक वृद्धा देखिए। उनले झोलाबाट रोटी र खुर्सानी निकालेर खाइन्, नातिनिलाई ह्याम्बर्गर खुवाइन्। त्यो दृश्यले यात्राको बीचमा पनि घरको स्वाद र संस्कार कसरी साथ दिइरहन्छ भन्ने कुरा सम्झाइदियो।
त्यही बेला एक चिनियाँ यात्रु चुरोट सल्काउन बाहिर निस्किए। केही बेरपछि उनी अँध्यारो अनुहार लिएर फर्किए। झोलामा हात हालेर केही खोजे—तर भेटेन। पछि मात्र बुझियो—उनसँग चुरोट त थियो, तर सल्काउने लाइटर थिएन। अंग्रेजी नबुझ्ने भएकाले अरूलाई सोध्न नसक्ने, र लतको बेचैनीले छटपटाइरहेको त्यो मान्छे—फालिएका ठुटोबाट आगो खोज्दै, हात नपुग्ने गहिराइमा झुकेर प्रयास गर्दै—त्यो दृश्यले यात्रामा भाषा र परिस्थितिले कसरी मानिसलाई असहाय बनाउँछ भन्ने कुरा झनै स्पष्ट बनाइदियो।
पेरिसबाट अर्को उडान लिएर म ग्याबोनको राजधानी लिभरभिल पुगेँ। विमानस्थलको ढोका निस्कँदै गर्दा गर्मीको लहरले स्वागत गर्यो। इमिग्रेशन काउन्टरतिर लाग्दा अर्को अनपेक्षित अनुभवले मलाई अचम्ममा पार्यो। काउन्टरमा बसेकी अफिसर करिब २२ “इमिग्रेशन काउन्टरमा बसेकी एक युवती अफिसरले मेरो पासपोर्ट हातमा लिएर केही बेर ध्यानपूर्वक हेर्दै रहिन्। अनुहारमा हल्का कडाइ थियो, जसले मलाई अझै सतर्क बनायो।”
अचानक उनले कडा स्वरमा भनिन्— “इमिग्रेशन काउन्टरमा बसेकी युवती अफिसरले मेरो पासपोर्ट केही बेर ध्यानपूर्वक हेर्दै अचानक कडा स्वरमा भनिन्— ‘Viens ici.’ फ्रेन्च भाषामा सोधिएको त्यो आदेशजस्तो वाक्यले म एकछिन अलमलमा परेँ।”
“Viens ici.”
उनको स्वर आदेशजस्तै थियो। म केहीबेर अलमलमा परेँ—केही समस्या त भएन भन्ने सोच मनमा आयो।
उनले पासपोर्टका अक्षरहरू औंलाले देखाउँदै फेरि सोधिन्—
“Why are these letters so dark?”
नेपालको पासपोर्टका अक्षरहरू बाक्ला र गाढा देखिन्छन्, तर उनको दृष्टिमा त्यो “भैंसी बराबर काला अक्षर” जस्तो लागेछ।
उनले बारम्बार सोधिरहेकी थिइन्—
“Is this normal? Is this original?”
म शान्त भएर मुस्कुराउँदै भनेँ—
“Yes, this is how Nepali passports are printed.”
उनले अझै केही बेर निरीक्षण गरिन्।
काउन्टरको माथि राखिएको स्क्यानरमा पासपोर्ट राखेर हेरेर मात्र अन्ततः स्टाम्प हानिन्।
स्टाम्प हानिसकेपछि उनले हल्का मुस्कान दिँदै भनिन्—
“Merci.”
त्यो मुस्कानले केही क्षणअघि मात्र देखिएको कडाइलाई पूर्ण रूपमा बदलिदियो।
यात्रामा यस्ता क्षणहरू धेरै अर्थपूर्ण हुन्छन्—पहिले तनाव, अनि तुरुन्तै राहत।
लिभरभिलमा बसाइका केही दिनपछि हामीलाई त्यहाँका स्थानीय संस्कारबारे सुन्ने अवसर पनि मिल्यो। विशेषगरी अफ्रिकन बाज्यैहरूले सुनाएको विवाह–प्रथाको कथा हाम्रो टोलीका सबैका लागि अत्यन्तै रोचक र अचम्मलाग्दो बन्यो। उनीहरूको भनाइअनुसार, नातिनीको विवाहमा बाज्यैको भूमिका अत्यन्त महत्वपूर्ण मानिन्छ। विवाहका बेला बाज्यैले दैनजो प्रशस्त रूपमा लिनु, विवाहको तयारीमा सक्रिय रूपमा सहभागी हुनु, र बिहुली–बिहुलासँगै बस्ने परम्परा अझै जीवित रहेछ।
त्यहाँ पहिलो रातलाई केवल शारीरिक सम्बन्धको रूपमा होइन,
बिहुलाले बिहुलीलाई सम्मानपूर्वक बुझाउने, सम्झाउने र भावनात्मक रूपमा सहज बनाउने रात
मानिने रहेछ।
उनीहरूले भने—
“पहिलो रात बिहुलाले बिहुलीलाई राम्ररी सम्झाएर, ढाडस दिएर, खुशी पार्नुपर्छ।
यही नै सम्बन्धको सही सुरुवात हो।”
सबैभन्दा अचम्मलाग्दो कुरा—
बिहुली र बिहुला सुत्ने कोठाको बाहिर बाज्यैहरू बसेर
उनीहरूको कुराकानी सुन्ने चलन।
शारीरिक पक्षभन्दा पनि
बिहुलाले बिहुलीप्रति कत्तिको सम्मान, धैर्य र सद्भाव देखायो
त्यही कुरामा बाज्यैहरूको ध्यान रहने रहेछ।
यदि बिहुली–बिहुलाको व्यवहार बाज्यैको अपेक्षाअनुसार भएन भने,
नातिनीलाई तुरुन्तै घर फर्काइदिने
र अर्को पुरुषसँग पुनः विवाह गरिदिने परम्परा पनि रहेछ।
हामीले यो कुरा सुन्दा सुरुमै विश्वास गर्नै गाह्रो भयो,
तर उनीहरूले यसलाई
परिवारको प्रतिष्ठा र नातिनीको सुरक्षासँग जोडिएको सांस्कृतिक अभ्यास
का रूपमा व्याख्या गरे।
त्यस दिन हामीले त्यहाँको विवाह–समारोह पनि नजिकबाट हेर्ने अवसर पायौँ।
रंगीन पोशाक, ढोल–नगारा, नृत्य, गीत, र सामूहिक उत्साह—सबैले वातावरणलाई उत्सवमय बनाइरहेका थिए।
विवाहको भोजमा हामीलाई स्थानीय परिकार “भोजपानी” पनि खुवाइयो।
स्वाद, मसला, र पकाउने तरिका—सबै हाम्रो अनुभवभन्दा भिन्न, तर अत्यन्तै रोचक।
भोलिपल्ट बिहान—थोमस आइल्याण्डको यात्रा।
बर्नादेद पूर्वमन्त्रीको आँगनमा स्यान्हुच र पानी हातमा थमाइयो।
१५ माइलको यात्रा, ग्याबोनको तट, सानो डुङ्गा, र समुद्रको नीलो विस्तार—सबैले यात्रालाई नयाँ रंग दिन्थे।
त्यहाँका धामीले मन्त्र जप्दै समुद्रमा ह्विस्की खनाए—स्थानीय संस्कार र विश्वासको अनौठो मिश्रण।
सभामा मैले सोधेँ—
“तिमीहरू धेरैजसो क्रिस्चियन हौ, तर यस्तो कल्ट संस्कार किन?”
उत्तर आयो—
“हामी धामी–झाँक्रीमा बढी विश्वास गर्छौँ।”
यात्रा सकिएर फर्कने बेला—लिभरभिलबाट पेरिस जाने उडानका लागि बिजनेस क्लास उपलब्ध थिएन।
अन्ततः इकोनोमिक क्लासकै टिकट लिनुपर्यो।
जाँदा A380 बिजनेस क्लासको सहजता, फर्कँदा इकोनोमिक क्लासको भीड—उही आकाश, उही विमान कम्पनी, तर यात्राको अनुभव भने पूरै भिन्न।
२०१५ जुलाई २८ मा म पेरिस हुँदै फेरि वासिङ्टन डीसी फर्किँदै थिएँ।
जाँदा र फर्कँदा यात्राको स्तर फरक भए पनि दुवैले यात्राको अर्थ बुझाइदिए—
यात्रा केवल गन्तव्य होइन,
अनुभव, संस्कार, भेटघाट र आत्म–बोधको यात्रा पनि हो।
अफ्रिकाको त्यो भ्रमण आज पनि स्मृतिमा उस्तै ताजा छ—
पेरिसको पर्खाइ,
लिभरभिलको रात,
थोमस आइल्याण्डको समुद्र,
र विभिन्न संस्कृतिहरूको संगममा देखिएको संसारको अर्को रूप।