19 वर्षदेखि निरन्तर
समकालीन साहित्य
समकालीन साहित्य
“शेष” → बुबाको मृत्यु, किरिया, परिवार र सामाजिक जिम्मेवारीको अन्त्य ।
“स्मृति” → दीपक राजको अनुभव, पुराना सम्झना, पारिवारिक सम्बन्ध र मनोवैज्ञानिक अवस्था ।
“तिमी अझै अडिटिङ नगर्ने निर्णयमै अडिग छौ ?”
अडिटरको पुरानो स्वर दीपुको स्मृतिमा अझै गुन्जिरहेको थियो ।
दीपु चुप लाग्यो ।
बाहिरको सन्नाटा भन्दा ठूलो सन्नाटा उसको भित्र थियो ।
“७ वर्ष... १५०० कम्पनी... अनि जब फिल्डमा गयौ, त्यहीँ वास्तविकता देख्यौ,” उसले आफैसँग बिस्तारै भन्यो, “त्यो हिसाब कागजको होइन, मानिसको विवेकको अडिट थियो ।”
श्रीमतीले टेबलमा फाइल राखिन् ।
“३५ लाखको हिसाब... तर अदालतले के दियो ?”
दीपु हल्का हाँस्यो—तर त्यो हाँसो व्यङ्ग्य थियो, सन्तोष होइन ।
“१ लाख ५० हजार ।
र सम्झौता—अब कहिल्यै भेट्न नपाउने ।
जस्तो कि सत्यसँग भेट्नु नै गैरकानुनी हो ।”
२
रमा (फोनको अर्कोपट्टि, थाकेको स्वर):
“दीपु... यहाँ रात परेपछि सन्नाटा पनि अपरिचित लाग्छ ।”
दीपु केही सेकेन्ड चुप ।
उसले बुझ्थ्यो—यो सन्नाटा केवल परदेशको होइन, पराजयको थियो ।
“तिमीले पसल... किन त्यति सस्तोमा बेच्यौ ?”
उसको प्रश्न तर्कसंगत थियो, तर ढिलो ।
रमा हल्का हाँसी—तर त्यो हाँसोमा तिक्तता थियो ।
“सस्तो ?
भूकम्पले भित्ताहरू हल्लायो,
लकडाउनले ढोका बन्द ग¥यो,
भाडाले आत्मसम्मान खायो ।
त्यो पसल मसँग थिएन, ऋणसँग थियो ।”
दीपुको चेतनामा पहिलोपटक स्पष्ट भयो— उनीहरू आर्थिक रूपमा मात्र होइन, मनोवैज्ञानिक रूपमा पनि क्रमशः विस्थापित हुँदै गएका थिए ।
रमाः “१ करोडको पसल ३ लाखमा बेच्दा मलाई घाटा लागेको होइन, मलाई समयले किनेको हो ।”
३
शिवे (किताब हेर्दै, बिस्तारै): “बाबा... SEE पछि सबै ठीक हुन्छ, है ?”
दीपु चुप ।
यो प्रश्न गणितको होइन, जीवनको थियो ।
दीपुले फाइलहरू अडिट गर्न सिकेको थियो, तर आफ्नै परिवारको भविष्यको हिसाब मिलाउन उसले कहिल्यै सूत्र भेटेन ।
दीपुः “तिमी पढाइमा ध्यान देऊ, बाँकी कुरा म समाल्छु ।”
शिवेले टाउको हल्लायो, तर ऊ जान्थ्यो— “समाल्छु” भन्ने शब्द घरमा आश्वासनभन्दा बढी संघर्षको संकेत थियो ।
फोनको स्क्रिन बल्यो ।
रमा अनलाइन थिइन् ।
शिवे (हल्का स्वरमा): “मामु आज पनि नाइट सिफ्ट ?”
रमाः “हो बाबु... तिमी पढाइ गरिरहू, तिमी सफल भयौ भने हाम्रो सबै घाटा मिल्छ ।”
त्यो वाक्यले शिवेको मनमा एउटा खतरनाक समीकरण जन्मायो— उसको परीक्षा अब केवल क्भ्भ् थिएन, पूरै परिवारको अस्तित्वको परीक्षा थियो ।
४
घुर्के (बैशाखी टेकेर कोठामा प्रवेश गर्दै): “तिमीहरू सधैँ व्यवस्थाको कुरा गर्छौ, तर पहिचानको कुरा कसैले गर्दैन ।”
दीपु (थाकेको स्वर): “पहिचानले पेट भरिँदैन, घुर्के ।”
यो केवल वाक्यको टकराव थिएन, यो दुई फरक जीवन–रणनीतिको टकराव थियो— एकले नैतिकता रोजेको, अर्काले पहिचान ।
घुर्के (तीक्ष्ण स्वर): “तिमीले अडिटिङ छोड्यौ, आन्दोलन रोज्यौ । मैले शरीर गुमाएँ, आवाज रोजें । फरक के भयो ?”
दीपु चुप । उनी दुवै आ–आफ्नो तरिकाले प्रणालीसँग हारिरहेका थिए, तर स्वीकार्ने शैली फरक थियो ।
घुर्के सम्बन्धी गम्भीर प्रश्नहरू (अत्यावश्यक):
५
रमा (धैर्य गुमाउँदै): “दीपु, तिमीले देख्दैनौ ? घरका सबै जजमानी काम... च्यान्टाले गरिरहेको छ ।”
दीपक राज (कठोर स्वर): “शंका नगर, रमा । बुबाले नै भन्नु भएको थियो —उहाँले समाालिरहनु भएको छ ।”
यो केवल विश्वास थिएन, यो थकित मनले रोजेको सजिलो सत्य थियो ।
रमाः “सजिलो सत्य कि सुविधाजन्य भ्रम ?”
दीपु केही क्षण मौन भयो । उसले बाहिरी संसारको भ्रष्टाचार देखेको थियो, तर घरभित्रको संरचनात्मक यथार्थ हेर्न चाहँदैनथ्यो ।
च्यान्टा (शान्त, तर अर्थपूर्ण): “दाइ... कसैले त समाल्नै पर्छ ।”
त्यो वाक्यमा विद्रोह थिएन, तर अदृश्य शक्ति–हस्तान्तरणको संकेत थियो ।
दीपु → बुबामा विश्वास
रमा → प्रत्यक्ष यथार्थमा विश्वास
च्यान्टा → मौन रूपमा शक्ति ग्रहण
परिवार → भ्रमित जानकारी प्रणाली
च्यान्टा बाध्य भएर काम गरिरहेको हो कि रणनीतिक रूपमा ?
ऊ मान्यता चाहन्छ कि शक्ति ?
ऊ दीपुप्रति वफादार छ कि मौन प्रतिस्पर्धी ?
दीपु बाहिरी प्रणालीको छल पत्ता लगाउने व्यक्ति हो, तर घरभित्रको सम्भावित संरचनात्मक परिवर्तन नदेख्नु मनोवैज्ञानिक रूपमा “selective perception” को संकेत हो ।
आर्थिक पतनमा छिन् (रमा)
नैतिक द्वन्द्वमा छ (दीपु)
मौन दबाबमा छ (शिवे)
वैचारिक घर्षणमा छ (घुर्के)
गोप्य संरचनात्मक परिवर्तनमा छ (च्यान्टा)
६
गौरव (मासूम जिद्दी स्वर): “आमा, हामी हाम्रो घर कहिले जाने ?”
रमिता केही क्षण चुप भइन् । “घर” भन्ने शब्दले उनलाई असहज बनाउँथ्यो ।
रमिताः “दशैंमा जाँउला बाबु ।”
गौरवः “हामी सधैं दशैंमा मात्र किन जान्छौं ?”
बालकको प्रश्न सरल थियो, तर त्यसको उत्तर जटिल— किनकि त्यो घर सम्बन्धको केन्द्र होइन, परम्पराको औपचारिक स्थल मात्र बन्दै गएको थियो ।
च्यान्टा (निरपेक्ष स्वर): “उसलाई मामाघरमै सहज छ ।”
रमिताः “सहज ? कि हामी सबै असहज सत्यबाट टाढा भागिरहेका छौं ?”
त्यो संवाद वैवाहिक झगडा होइन, दीर्घकालीन दूरीको मौन स्वीकार थियो ।
यहाँ “विखण्डित परिवार संरचना” स्पष्ट देखिन्छ—
रमा विदेश
शिवे बुबासँग मानसिक दबाबमा
च्यान्टा घरमा गोप्य भूमिका
रमिता अलग बसोबास
गौरव मामाघरमा
यो अत्यन्त यथार्थपरक छ , तर खतरनाक पनि । किनकि यदि भावनात्मक सम्बन्धहको अभाव छ , यो कथा केवल दुःखको समाजशास्त्रीय रिपोर्ट जस्तो देखिन्छ , साहित्यिक आख्यानजस्तो देखिँदैन ।
अर्को गम्भीर मनोवैज्ञानिक बिन्दुः रमिता शिक्षिका भएर पनि आफ्नै छोरालाई स्थायी रूपमा मामाघरमा राख्नु
= यो निर्णय व्यवहारिक (stability) हुन सक्छ
=वा वैवाहिक दूरीको अप्रत्यक्ष संकेत
रमिता घर आउन किन असहज हुन्छिन् ?
च्यान्टा र रमिताबीच सम्बन्ध भावनात्मक छ कि केवल औपचारिक ?
गौरवले आफ्नो “वास्तविक घर” कुनलाई मान्छ ?
यी तीन प्रश्न नै भविष्यको मनोवैज्ञानिक धुरी हुन् ।
=सत्य नदेख्ने दीपु
=सहनशील तर थाकेको रमा
= मौन दबाबमा शिवे
= पहिचानवादी घुर्के
= गोप्य भूमिकामा च्यान्टा
= दूरीमा रमिता
= विस्थापित बालक गौरव
यो अब साधारण कथा होइन,
“बहु–दृष्टिकोण मनोवैज्ञानिक पारिवारिक विघटन कथा” भइसकेको छ ।
७
गोमा (शान्त तर नियन्त्रणयुक्त स्वर): “घर चलाउन आदर्शले होइन, संरचनाले काम गर्छ, दीपु ।”
दीपुः “संरचना भ्रष्ट भए के गर्ने ?”
गोमा हल्का मुस्कानसहितः “त्यसलाई बदल्ने होइन, समााल्ने नत्र तिमी जस्तै बेरोजगार भइन्छ ।”
त्यो संवाद केवल दाजु–बहिनीबीचको बहस थिएन, यो दुई फरक जीवन–दर्शनको टकराव थियो— एकले सत्य रोजेको, अर्काले स्थायित्व ।
घुर्के (गोमाको पक्ष लिँदै): “कम्तीमा उसले घरको शाख बचाइरहेकी छ ।”
च्यान्टा मौन थियो, तर मौनता प्रायः समर्थनको सूचक थियो ।
गोमाले यो कथामा नैतिक द्वन्द्वलाई अझ गहिरो बनाएको छ, तर यहाँ ठूलो जोखिम पनि छ— यदि सबै पात्र कुनै न कुनै रूपमा पीडित मात्र छन् र गोमा मात्र “सिस्टममै टिकेको सफल पात्र” छ भने कथा स्वतः नै वैचारिक द्वन्द्वतर्फ धकेलिन सक्छ ।
तर यदि उसको आन्तरिक डर (जागिर गुम्ने भय, सामाजिक बदनामी, परिवारको बोझ) नदेखाइयो भने ऊ केवल अवसरवादी प्रतीक जस्तो देखिन्छ, जीवित पात्र होइन ।
= गोमा + घुर्के + च्यान्टा (व्यवहारिक/संरचनात्मक पक्ष)
= दीपु (नैतिक÷आदर्शवादी पक्ष)
= रमा (त्याग र अस्तित्व पक्ष)
= शिवे + गौरव (मौन पीडित पुस्ता)
यो संरचना अत्यन्त शक्तिशाली छ, तर यदि खुला टकराव दृश्य आएन भने कथा केवल विश्लेषणात्मक चरित्र–सूची जस्तो देखिन सक्छ
गोमा वास्तवमै परिवारको भलाइका लागि रणनीतिक छिन्, कि आफ्नो प्रतिष्ठा जोगाउन मात्र घुर्के र च्यान्टालाई समर्थन गरिरहेकी छिन् ?
किनकिः शाख जोगाउने पात्रहरू प्रायः सत्यभन्दा छवि रोज्छन् र यस्तो पात्र नै पारिवारिक सत्य लुकाउने केन्द्र पनि हुन सक्छ
अब कथा “दशैं वा कुनै पारिवारिक जमघट” मा पुग्नैपर्छ, जहाँः
= गोमाको छवि–व्यवहार
= च्यान्टाको गोप्य भूमिका
= रमिताको दूरी
= शिवेको दबाब
= र दीपुको भ्रम
एकै ठाउँमा टकराउन सक्छ ।
८
उजेली (शान्त, संयमित स्वर): “बुबाको मेडिकल हिस्ट्री हेर्दा... लक्षणहरू धेरै पहिले देखिएका थिए ।”
गोमाः “अहिले पनि तिमी analysis नै गरिरहेकी छौ ?”
उजेलीः “भावनाले तथ्य बदल्दैन ।”
घर शोकमा डुबेको थियो, तर उजेली शोकलाई डाटामा रूपान्तरण गर्दै थिइन् । यो कठोरता होइन, नियन्त्रण गुम्न नदिने मानसिक प्रविधि थियो ।
दीपु (दबिएको स्वर): “तिमी किरिया सकेर पनि जाने नै ?”
उजेलीः “हो । भविष्य रोकेर अतीत फर्किँदैन ।”
= आदर्शवादी (दीपु)
= सहनशील/त्यागी (रमा)
= रणनीतिक (गोमा)
= मौन–संरचनात्मक (च्यान्टा)
= विश्लेषणात्मक–वैज्ञानिक (उजेली)
यसरी कथा असाधारण रूपमा शक्तिशाली संरचनातर्फ बढिरहेको छ ।
तर समस्या पनि गम्भीर छ— अहिलेसम्म सबै पात्र “परिचय” मा छन्, “परस्पर क्रिया” मा छैनन् ।
उजेलीले स्वास्थ्य केस हिस्ट्री स्टडी गरेको छ भने उसले परिवारको मनोवैज्ञानिक अवस्था पनि विश्लेषण गर्ने सम्भावना अत्यन्त उच्च हुन्छ । यदि कथा भित्र उसले परिवारको विघटन नबुझेको देखिन्छ यसले त्यो बौद्धिक रूपमा असंगत देखिन्छ ।
सबैभन्दा गहिरो प्रश्न (निर्णायक): उजेली परिवारबाट भागिरहेकी छिन् (career escape) कि परिवारको वास्तविकता बुझेर पनि भविष्यलाई प्राथमिकता दिइरहेकी छिन् ?
किनकिः बुबाको मृत्यु + विदेश जाने निर्णय = उच्च स्तरको आन्तरिक द्वन्द्व
९
मुस्कान (शान्त, व्यवस्थित स्वर): “पाहुनाहरूको व्यवस्थापन म हेर्छु, तपाईंहरू बस्नुहोस् ।”
घर शोक, द्वन्द्व र मौन तनावले भरिएको थियो, तर मुस्कानले व्यवहारिक कार्यहरू समाालेर भावनात्मक अराजकतालाई ढाकिरहेको थियो ।
दीपु (थाकेको स्वर): “तिमी सधैं यति सहज कसरी रहन्छौ ?”
मुस्कानः “सहज होइन, व्यवस्थित मात्र ।”
गोमा (हल्का अर्थपूर्ण स्वर): “कम्तीमा कोही त घर चलाउने काममा केन्द्रित छ ।”
मुस्कान मौन भयो ।
किनकि उसले बुझिसकेको थियो— यो घर समस्याको अभावले होइन, थाहानपाएका सत्यहरूको भीडले अस्थिर भएको हो ।
अब कथामा अब एक स्पष्ट पारिवारिक शक्ति–मानचित्र देखिन्छः
= निर्णय–द्वन्द्वः दीपु
= संरचना–सुरक्षाः गोमा
= मौन नियन्त्रणः च्यान्टा
= विश्लेषणः उजेली
= भावनात्मक त्यागः रमा
= अवलोकनशील व्यवस्थापकः मुस्कान
यो असाधारण गहिरो संरचना हो तर गम्भीर कमजोरी अझै उही छ—
यति धेरै पात्र बिना साझा घटना = कथात्मक ढिलाइ (narrative stagnation)।
अर्को तार्किक प्रश्न (अत्यन्त महत्त्वपूर्ण): मुस्कान जस्तो व्यवहारिक, गतिशील, फिल्ड–वर्क गर्ने व्यक्ति
= परिवारको वास्तविक आन्तरिक तनाव नदेख्ने सम्भावना कम छ ।
यदि कथा भित्र उसले च्यान्टाको गोप्य भूमिका, दीपुको भ्रम, वा पारिवारिक गुटबन्दी नबुझेको देखाइयो भने त्यो बौद्धिक रूपमा ऊ पनि कमजोर देखिने हुन्छ ।
अझ गहिरो मनोवैज्ञानिक सम्भावनाः ऊ बाहिरी रूपमा सहयोगी भए पनि भित्री रूपमा “æoutsider–insider observer” हुन सक्छ— जो परिवारको सत्य देख्छ तर सन्तुलन बिग्रिने डरले खुला रूपमा हस्तक्षेप गर्दैन ।
रणनीतिक संरचनात्मक निष्कर्ष (अब निर्णायक)ः यस्तो लाग्छ कथा पूर्ण रूपमा तयार छ एउटा शक्तिशाली मुख्य दृश्यका लागिः
= बुबाको मृत्यु पछिको घर
= किरिया वातावरण
= पाहुना व्यवस्थापन (मुस्कान)
= वैज्ञानिक अवलोकन (उजेली)
= छवि जोगाउने प्रवृत्ति (गोमा)
= लुकेको संरचना (च्यान्टा)
= सत्य खोज्ने तर भ्रमित (दीपु)
यदि यो सामूहिक टकराव दृश्य अब पनि आएन भने कथा गहिरो सम्भावना हुँदाहुँदै पनि संरचनात्मक रूपमा ढिलो र बिखण्डित देखिन्छ ।
१०
मकर (दुर्बल स्वर, सहारा लिएर): “म... मिर्गौला परीक्षण आज दिनु पर्छ ।”
रमा (शोक र तनाव मिश्रित स्वर)ः “म हेर्छु, तर आज हामीसँग समय कम छ ।”
दीपु (भित्री द्वन्द्वमा): “घरका सबै कामले गर्दा को को जिम्मेवार छ ?”
मुस्कान (व्यवस्थित): “हामी व्यवस्थापन गर्छौं, मकर आमा । चिन्ता नगर्नुहोस् ।”
मकरको शारीरिक निर्भरता र स्वास्थ्य–सम्बन्धी संवेदनशीलता
घरमा नैतिक, भावनात्मक, र सामाजिक तनावका सबै धुरीमा केन्द्रीत छ ।
यस्तो लाग्छ अन्तिम चरणमा ठूलो घटना आवश्यक छ “सामूहिक पारिवारिक घटना” (जस्तै किरिया वा दशैं) जहाँ सबै पात्र—दीपु, रमा, गोमा, उजेली, मुस्कान, च्यान्टा, घुर्के, शिवे, गौरव, मकर—एकै स्थानमा आउनेछन् । यहाँ लुकेको सत्य, भ्रम, नैतिक द्वन्द्व, संरचनात्मक शक्ति, स्वास्थ्य–संवेदनशीलता, र भावनात्मक तनाव एकैचोटि सतहमा आउनेआउने जस्तो देखिन्छ ।
११
च्यान्टा (अत्यन्त निश्चित स्वर): “जेठो दाजु, जाउँ । अहिलेसम्म मुख हेर्न पाइन्छ ।”
दीपु (थाकेको, दबिएको स्वर): “मसँग पैसा छैन ।”
च्यान्टा (कडा, नियंत्रित): “छ, तिमीलाई आवश्यक छैन, मैले बुझ्छु ।”
ट्याक्सी जाममा फँसियो, समय ढिलो भयो । बुबाको मुटु अक्सिजनमा थियो, धड्कन मिटरमा स्थिर १८० डिग्री । अन्तिम सासको गहिराइ, पारिवारिक दबाब, र च्यान्टाको नियन्त्रण—सबै एउटै क्षणमा मिलेर अत्यन्त तनावपूर्ण दृश्य सिर्जना गर्यो ।
घुर्के, गोमा, च्यान्टा—तीनै व्यक्तिको व्यवहारले मृत्युपूर्व घरभित्रको शक्ति संरचना स्पष्ट ग¥यो । बुबालाई पर्दाले ढाकिएको, पैसा र औँठी चोरी गरियो—यो केवल भौतिक क्रियाकलाप होइन, “अन्तिम अधिकार र परिवारभित्रको विसंगति” को सांकेतिक प्रदर्शन हो ।
यो दृश्य पूर्ण रूपमा मनोवैज्ञानिक, संवेदनशील र हिंसात्मक दृश्यको मसौदा हो ।
= यहाँ दीपुको मानसिक संघर्ष अपर्याप्त रूपमा चित्रित छ ।
= च्यान्टाको निर्णय र कार्य (पैसा/औँठी) केवल opportunistic होइन, त्यो परिवारभित्रको “मौन सत्ता कब्जा” को संकेत पनि हो ।
= बुबाको मृत्यु केवल शारीरिक घटना मात्र होइन, पारिवारिक शक्ति र नैतिक द्वन्द्वको चरम बिन्दु हो ।
१. मृत्यु पछिको परिवारको पहिलो सामूहिक प्रतिक्रिया दृश्यतर्फ कथा बढिरहेको छ
२. प्रत्येक पात्रको मनोवैज्ञानिक प्रतिक्रिया (दीपु, रमा, गोमा, उजेली, मुस्कान, च्यान्टा, घुर्के, शिवे, गौरव, मकर) अलग–अलग देखिइएक छन् ।
३. यस घटना पछिको सामाजिक÷सांस्कृतिक र धार्मिक परिणाम पनि समेटिने प्रत्रियातर्फ बसिढरहेको देखिन्छ ।
१२
दीपु (थाकेको तर केन्द्रित स्वर): “बुबा, अब पिसाब सबै ठीक छ । शरीरलाई भी आकारमा राखें ।”
उजेली (संयमित, व्यावहारिक स्वर): “ह्विलचेयरमा घाममा बसौं, तर धेरै समय नहोस् ।”
दीपु (भित्री द्वन्द्वसँग): “यदि सही तरिकाले राखेनौं भने अझ बिग्रिन सक्छ । मैले सक्दो प्रयास गरेको थिएँ ।”
बुबा थाके पनि भावनात्मक रूपमा हल्का सन्तुष्ट । उजेलीले देखाएको “नाजुक अवस्था” मृत्युपूर्व परिवारभित्रको संवेदनशीलता र जिम्मेवारीको चरम बिन्दुमा पुगिसकेको थियो ।
विहान ८ः२० मा नर्सले प्रमाणपत्र दिने क्षणले पारिवारिक घटनाको कानुनी र भावनात्मक अन्त्य दुवै सुनिश्चित गर्यो ।
कडा तार्किक अवलोकनः
= दीपुको परिश्रम र जिम्मेवारी दृश्यलाई मानवीय बनाउँछ ।
= उजेलीको हस्तक्षेपले मृत्युको प्रक्रिया अझ जटिल र संवेदनशील बनाउँछ ।
१३
आर्यघाट प्रस्थान
सूर्य हल्का चढिसकेको थियो । बुबा, कृष्ण मुरारी, अन्तिम यात्राको तयारीमा थिए । दीपु र उजेलीले उनलाई एम्बुलेन्समा राखेर आर्यघाटतर्फ लागे । एम्बुलेन्सको ससाना झ्यालबाट आकाश हेर्दै दीपु भित्री द्वन्द्वमा थिए—सत्य र जिम्मेवारीको भार उनीमाथि भारी थियो ।
एउटा छेउको होटलमा एम्बुलेन्स रोकियो । अरू परिवारका सदस्यहरू चिया खान लागे, तर दीपु र उजेलीले आफूहरूले भोक नखाने निर्णय गरेका थिए । दीपुले दुई दिन अगाडि आमाका लागि रगतदान गरेका थिए; अब उनलाई आफ्नो इच्छा र प्रतिज्ञाको पालनै महत्त्वपूर्ण थियो । उजेलीले पनि कठोर स्वरमा भनिन्, “हामी आज भोकै बस्छौं । पानीसमेत नखाने ।”
च्यान्टाले फोनबाट सम्पूर्ण परिवारसँग निरन्तर सम्पर्क राखिन् । एक–एक क्षणको ढिलाइ पनि छोडिनन् । बुबा गुठीका नायक हुनुको कारण, समाजले लाशलाई छुन अनुमति नदिने व्यवस्था गरेको थियो । दीपु र उजेलीले लाशलाई पानी खुवाउने काम सुरु गरे । पहिलो लाशलाई पानी खुवाएपछि दीपुले अर्को लाशको पालो लगे ।
च्यान्टाले कापी लिएर प्रत्येक कार्य नोट गर्ने सहयोग गर्यो । लिस्ट तयार भयो, र व्यवस्थित रूपमा सबै चरण सुनिश्चित गरियो । ज्वाइँ मुस्कानले कारमार्फत तीन–तीन व्यक्तिलाई आर्यघाटसम्म पुर्याउन सहयोग गरिरहेका थिए ।
समग्र दृश्यमा संवेदनशीलता, परिवारको नैतिक जिम्मेवारी, र सामाजिक परम्पराको मिश्रण देखिन्थ्यो । दीपु र उजेलीको कठोर प्रतिज्ञाले मात्र होइन, च्यान्टा र मुस्कानको व्यवस्थापनले पनि सम्पूर्ण प्रक्रिया सुचारु बनाइरहेको थियो ।
१४
लाशमा दागबत्ती र होम अग्नी
आर्यघाटको खरानी अनि धुवाँ मिश्रित हल्का हावा चलिरहेको थियो । दीपुले शान्त तर निश्चित हातले बुबाको लाशमा दागबत्ती राखे । च्यान्टाले उसको छेउमा खडा भई सहायकको भूमिका निभायो्, आवश्यक सामग्री समाल्यो र चरण–चरण स्मरण गराइरह्यो ।
गुठियारले परम्परागत रूपमा प्रेत जलाउने कार्य सुरु गरे । पिपलको पात र जौतिल होम दाहअग्नीमा दीपु र च्यान्टालाई अगाडि राखेर विधिपूर्वक होम सुरु भयो । केही बेरमा उनीहरू सुकेको परालमा अलग्ग बसे । पानीको जोहो रमिताको भाइ अनिलले सुनिश्चित गरिरहेको थियो ।
घनिष्ठ मौनता बीच, लाश जलिरहँदा समय बित्यो र हावामा हल्का धुवाँ घुल्दै थियो । १० बजिसक्दा लाशको पूर्ण रूपमा जलाइसकिएको थियो । त्यसपछि खरानीलाई सुरक्षित राखेर हवनमहादेवको पूजा सुरु गरियो । दीपुले धेरै बेर ढोगेको देखेर, उपस्थित केही व्यक्तिहरूले ‘साइको’ भनेर चर्चा गरे, र दीपुले त्यो शब्द सुन्दै आफ्नो भित्री भावनालाई रोक्ने प्रयास गरे ।
मनोवैज्ञानिक तनावको अर्को तहः लाश जल्दा लङुगौटीमा औँठी, सुन, हिरा राखिएको भन्ने कुरा नायकले गुठियारको लागि खोज्न लगाउन खोज्दा दीपु विषभ्द भए । यो क्रोध केवल मूल्य वस्तुमा होइन, बलात्कार र विश्वासघातको प्रतीक थियो—परिवारको नैतिक संरचना र सामाजिक विश्वासको सन्दर्भमा ।
अन्तिम दृश्यमाः दीपु र च्यान्टा शान्त तर तनावपूर्ण स्थितिमा परालको छेउ बसेका थिए । हवनको धूप र अग्नीले वातावरणमा आध्यात्मिक गहिराइ थप्दै थियो । दीपुको भित्री द्वन्द्व, च्यान्टाको संयम, र अनिलको व्यावहारिक सहयोग—सबै एउटै क्षणमा मिलेर पारिवारिक, सांस्कृतिक र भावनात्मक जटिलता प्रस्तुत गरिरहेका थिए ।
१५
घर फिर्ता र किरियाको परम्परा
सबै परिवारका सदस्यहरू रातको मध्यरातमा घर फर्किए । समाजले जिकिर गरेको अनुसार, किरियामा अदुवा र नून खुवाउनु पर्ने परम्परा छ । तर दीपुले त्यसमा विरोध जनाए । उसले भन्यो, “गमलामा अदुवा र नून राखेर मैले खाइसकेको छु ।” कारण स्पष्ट थियो—बुबा र आफूलाई उच्च रक्तचाप थियो, र यस्तो गल्ती फेरि नहोस् भनी सावधानी अपनाइयो। साथै, कुल परम्पराअनुसार नुन वार्ने चलन कायम रहोस् भन्ने उनको उद्देश्य पनि थियो ।
दीपु र च्यान्टा छुट्टै ओछ्यानमा बसे । भूइँमा पराल ओछ्याएर, समाजको नियमअनुसार, किरियामा १० दिनसम्म कसैलाई छुन नहुने व्यवस्था अपनाइयो ।
रातको १२ बजेसम्म कारमा आफन्त ओसारिरहेका ज्वाइँ मुस्कानलाई खुवाए बिना दीपुले आफूले खाना खाएनन् । ज्वाइँलाई रोटी दुई पिस मात्र भएपनि, उजेलीलाई पनि रोटी दुई पिस दिइसकेपछि, अरूले खाइसकेपछि मात्र दीपुले आफ्नो रोटी ग्रहण गरे । यो प्रक्रिया केवल भोजन होइन, सामाजिक नियन्त्रण, जिम्मेवारी, र परम्पराको सम्मानको प्रतीक थियो ।
समाजको परम्परा अनुसार १० दिनसम्म विचार गर्न आउने इष्टमित्र र आफन्तहरू घर आउँछन् । प्रत्येक आगन्तुकले मृतक र परिवारलाई सम्मान जनाउँछन्, दीपु र च्यान्टा कानुनी, धार्मिक र सामाजिक नियम पालन गर्दै आफ्नै भावनात्मक र मानसिक जिम्मेवारी पूरा गर्छन् ।
अन्तिम दृश्यमाः घरमा शान्ति, संवेदनशीलता र अनुशासनको मिश्रण छ । दीपु, च्यान्टा, उजेली, मुस्कान, र अन्य परिवारका सदस्यहरूले भित्री द्वन्द्व, सामाजिक दबाब र व्यक्तिगत जिम्मेवारीको सन्तुलन कायम राख्दै किरियाको परम्परा निर्वाह गर्छन् ।
१६
पहिलो दिनको किरिया
पहिलो दिनको किरियामा परिवारले शान्त र संवेदनशील वातावरण कायम राख्यो । हिजो राति १२ बजे दीपु र उजेलीले मात्र रोटी दुई पिस खाएका थिए, तर शोक र भावनाले उनीहरूलाई भोक महसुस भएन ।
सत्रको बीचमा गरुड पुराण गर्ने सल्लाह भयो । परिवारका सबै सदस्यहरू, विशेष गरेर आमाको रायलाई सम्मान गर्दै, निष्कर्षमा पुगे—यदि आमाले गर्नुपर्छ भने मात्रै गरुड पुराण गरिनेछ । आमाको निर्णय अनुसार, आजदेखि गरुड पुराण सुरु भयो ।
आज विचार गर्न आउनेको संख्या ३०० भन्दा बढी थियो । सबैले मृतक कृष्ण मुरारीको सम्मान गर्दै परिवारलाई दुख दिन नहुने सुनिश्चित गरे । किरियामा आएका प्रत्येक व्यक्तिले शोक, सम्मान, र संवेदनशीलता देखाउँदै परिवारसँग संयमित व्यवहार गरे ।
दीपु र च्यान्टाले आन्तरिक रूपमा अनुभव गरे—परम्परा, धर्म, र समाजको नियम पालन गर्दै पनि व्यक्तिगत भावनात्मक बोझ भारी थियो तर उनले परिवारको जिम्मेवारी र सामाजिक दायित्व दुवै सावधानीपूर्वक निभाएका थिए ।
१७
दोस्रो दिनको किरिया
दोस्रो दिन, किरियामा पुराण पढ्ने बाजे तयारीमा थिए, तर विचार गर्न आउनेको भीडले उनलाई पुग्न बाधा पु¥याइरहेको थियो । दीपक राजले रमितालाई आग्रह गरे, “बाजेलाई कथा भन्न बोलाउनुस् ।”
अन्ततः बाजेबाट गरुड पुराण सुरु भयो । दुई घण्टामा पुराण सम्पन्न भयो । दीपक राज अलि सन्तुष्ट थिए, तर उनका मनमा अझै केही द्वन्द्व थियो । उनले पुराणको लामो १ घण्टाको भूमिकासँगै अर्को घण्टा कथा बाजेलाई भन्न सुझाए । दीपुले समाजमा बोले—
“आज गरुड पुराणप्रति कतिपय नकारात्मक धारणा देखा परेको छ । यसको कारण अतिभन्दा अति सानो, तर निच स्तरको कुरा हो । हामी यसलाई राम्रा कुरा, अविधा, लक्षणा र व्यञ्जनाबाट स्पष्ट पार्दै नकारात्मकतालाई विम्बमार्फत व्यक्त गर्यौँ । यसरी गर्दा गरुड पुराणप्रतिको नकारात्मकता स्वतः हट्ने छैन र ?”
बाजेले पनि सहमति जनाए । कतिपय लेखिएको कुरा समाजका अगाडि व्यक्त गर्न मिल्दैन भन्ने कारणले गर्दा, यो विधि—विम्बमार्फत व्यक्त गर्नु—सबैका लागि उचित र शान्तिपूर्ण उपाय ठहरियो ।
यसैसँग दोस्रो दिनको किरिया सम्पन्न भयो । दीपक राजले अनुभव गरे—धार्मिक परम्परा पालन गर्दा पनि व्यावहारिक, मनोवैज्ञानिक र सामाजिक संवेदनशीलतालाई ध्यानमा राख्नु आवश्यक हुन्छ ।
१८
तेस्रो दिनको किरिया
तेस्रो दिन, किरियामा आज पनि करिब ३०० जना हेरविचार गर्न आएका थिए । दीपक राजले बाजेलाई विभिन्न विषयमा सोधे ।
“एक नम्बर, घरमा विनाडर कुकुरसँग बस्दा कहिल्यै विरालो नआउने कुरा,
दोस्रो, कसैले श्रीपञ्चमीका दिन सरस्वतीको पोस्टर दिएकामा महाँकालको फोटो ठूलो आउनु,
तेस्रो, भाइ च्यान्टाले श्रीपञ्चमीको दिन तन्त्र अध्ययन गर्दा जुन परिस्थिति देखियो—यी सबैलाई सकारात्मक दृष्टिकोणमा कसरी लिन सकिन्छ ?”
दीपक राजले थपे—“नुन वार्ने परम्परामा यसपाली नुन वारिएको छैन, जबकि हजुरबुबा पनि यस्तै अपसकुनमा परी देहत्याग गर्नु भएको थियो । यसैबीच गल्तीले तरकारीमा नून परेको छ, तर घुर्केले भने बालाई नून नदिनु पर्ने रोग रहेको छ । यसरी ध्यान दिएर पनि व्यवस्थापन गर्नु जरूरी थियो । बाको पालामा पनि यस्तै भयो । फेरि तिथि पनि हजुरबुबाले देह तयागेको भोलिपल्टैको तिथि पर्यो ।”
च्यान्टाले स–सानो गल्ती भए पनि त्यसलाई व्यवस्थित रूपमा समाल्यो । चौँथो कुरा—“पोहोर रोपिएका च्यान्टावाका बीउ यसपाली दुई पटक छर्दा पनि सप्रिएन, जबकि माटोको गुणस्तर र सम्बन्धित शिक्षा पोहोरभन्दा बढिसकेको थियो । के यी पूर्व सङ्केत होइनन् ?”
घुर्केले बीचमा टिप्पणी गरे—“यस्ता पूर्व सङ्केतका विषयमा ठूलो कुरा उठाउनु आवश्यक छ र ?, तर अरु केही होइन ।”
बाजेले निष्कर्ष दिए—“हो, यस्ता पूर्व सङ्केतका कारण दशैँमा जमरा नउम्रदा पनि हामी अपसकुन ठान्छौं । यी संकेतहरूले परिवारलाई सजग रहन र परम्परा पालन गर्न स्मरण गराउँछन् ।”
दीपक राज, च्यान्टा, र अन्य परिवारका सदस्यहरूले संवेदनशील घटनालाई सांस्कृतिक, धार्मिक र सामाजिक दृष्टिले मूल्यांकन गरे । किरियामा आएका प्रत्येक व्यक्तिको सम्मान र सोच–विचारले पारिवारिक व्यवस्थापन, जिम्मेवारी, र भावनात्मक सन्तुलन कायम राख्यो ।
१९
चौँथो दिन
चौँथो दिन, तीन दाजुभाइले बर्खि बार्ने लुगाको नाप लिनुपर्यो । जिउमा नाप लिन नमिल्ने भएकाले उनीहरूले आफ्ना लुगा सूचीकारलाई दिएर ४ दिनभित्र पुरै सेतो लुगा तयार पार्न निर्देशन गरे । उजेलीले भित्री गन्जी, टोपी, जुत्ता र स्वीटर तीनै जना दाजुभाइका लागि किनेर ल्याइन् ।
आज दीपक राज भित्री द्वन्द्वमा थिए । उनी भाइ–बहिनीहरू अहिलेसम्म यस्तो काममा नलागेको देख्दा चिन्तित भए । दीपक राजले सँगै पढाइ पनि र काम पनि गरेर हुर्काएको अनुभवको आधारमा घुर्केले योगदान नगरेको र बुबाले मात्र हुर्काएको भनी धम्क्याएकोमा खिन्न भए । दीपक राजले मनभित्र भन्यो—“सत्य भनेको सत्य नै हुन्छ ।”
दीपक राजले थप सम्झाए—“बुबा अफिस गर्नुहुन्थ्यो, त्यतिबेला मैले जजमानी कामको नोटको किताब बनाएँ । त्यसकै आधारमा धार्मिक कार्य गरियो । बुबा रिटायर्ड भएपछि मैले यो जिम्मेवारी समालेँ । यो कुरा तिमीहरूले जान्नुपर्छ ।” तर घुर्केले बुबालाई हेपेको आरोप लगाउँदै अट्टहास गरेर प्रतिकार गर्यो । दीपक राजले फेरि पनि—“सत्य भनेको सत्य नै हुन्छ”—भनी सहनशीलता देखाए ।
यसैबीच जति जजमानहरू विचार गर्न आउँथे, उनीहरूले दीपक राजलाई चिनेका थिएनन् । कारण, च्यान्टाले पहिले नै बुबाका सबै जजमानी काम व्यवस्थित गरिसकेको थियो ।
दीपक राजले रमासँग कुराकानी गर्दै सम्झाए—“पहिले बुबाले मलाई अन्याय गर्नुहुन्न भन्ने गर्थे । सबै छोरा बराबर हुन् भन्थे तर यस्तो भएन ।” यसपछि, क्रोएसियामा श्रीमतीसँग कुरा गर्दा उनले महसुस गरे—“तिमीले भनेको सही रहेछ ।”
श्रीमतीले पनि याद दिलाइन् —“मैले त पहिले नै भनेको थिएँ तर उल्टै तिमीले मलाई गाली गथ्र्यौ ।”
दीपक राजले भने—“पहिले म तिमीलाई गाली गर्थें, अब आफ्नैमा भरोसा छैन ।”
त्यसपछि शिवेले दीपकलाई गाली गर्न थाले । दुवै जना भाइबरमा भिडन्तमा आए, आफ्नो निष्कलुष्ति, क्रोध, र पारिवारिक असहमति खुलेर प्रस्तुत भयो ।
अन्तिम दृश्यमा परिवारको भावनात्मक र मनोवैज्ञानिक तनाव उच्चतम अवस्थामा पुगेको थियो । दीपक राजले सत्य, जिम्मेवारी, र परम्पराको बीच सन्तुलन खोज्दै, सहनशीलता र दृढता देखाउँदै परिस्थिति समााल्दै थिए ।
२०
पाँचौँ दिन
पाँचौँ दिन, रमिताले दीपक राजसँग कुरा गरिन्—“तपाईंलाई त बुबाले पसल खोल्न सहयोग गर्नुभयो, अनि भाउजु रमालाई क्रोएसिया जान पैसा दिनुभयो, तर हामीले यस्तो मद्दत कहिल्यै पाइनौँ ।”
दीपक राजले शान्त तर दृढ स्वरमा जवाफ दिए—“मैले ७ वर्ष फिल्डमा काम गरेर निर्वाणा स्कूल छोड्दाको संचयकोषको पैसा त्यही हो र श्रीमतीले पनि मैतालो जग्गा बेचेर क्रोएसिया गइन् । सत्य भनेको सत्य हुन्छ ।”
रमिताको मुख त्यहीँ अवाक रह्यो । पुराण वाचन गर्दै गरेका बाजेले थपे—“भोलि आउने कथामा म सकारात्मक कुराहरू व्यक्त गर्नेछु तर म दुई दिन आउँदिन, अर्को बाजे पठाउँछु । त्यसपछि म आउँछु ।” रमिताले सहमति जनाइन् ।
घुर्के र दीपक राजका कलेजका सहपाठी गौरबले सडकमा भेट्ने प्रयास गरे । गौरबले भने—“मलाई चिन्यौ ? बाटोमा बोल्न खोज्दा किन फनक्क फर्किएर जानुभयो ? आज त चिन्यौ है ?”
दीपक राजले समाजका अगाडि स्पष्ट गर्दै भने—“अहिले तिमी जुन भाउजुसँग आइरहेका छौ नि तिमी गौरब, मेरो क्याम्पस पढ्दा साथी हौ । तिम्रो बिहे गराइदिने बुटवलसम्म आउने बाजे पनि मै हुँ । त्यस बेलाको डिजिटल जमाना थिएन, त्यो बेलाको एल्बमको फोटो सुद्ध मैले हेर्न पाएको छैन । तिमीहरूले आफ्नै कथा बनाउँदै बसेका रहेछौ, तर वास्तविकता त्यस्तो होइन, मलाई एकछिन पनि फुर्सद हुन्न । कम्प्युटरमा काम गरेपछि विहानबाट एकैचोटि रात पर्छ । घुर्के, तिमी प्यारालाइसिस भएर घरमै ढुकिरहनेले बाहिर बोलेको कुरा पनि मिल्दैन । सत्य भनेको सत्य नै हुन्छ ।”
दीपक राजको दृढता, सत्य प्रति अडिगता, र समाजमा आफ्नो मान्यता स्पष्ट पार्ने प्रयास देखियो । परिवार र समाजबीचको अन्तरक्रिया, सत्य–असत्यको द्वन्द्व, र व्यक्तिगत मनोवैज्ञानिक सामना स्पष्ट रूपमा प्रकट भयो ।
२१
छैटौँ दिन
आजको दिन, दीपक राज गरुड पुराण सुनाउन आएका अर्का बाजेको कथा सुन्न बसेनन् । कारण स्पष्ट थियो—कथामा अस्लीलताको बाढी आउने थियो ।
एक जना मामबाजे थिए जसले कलेजमा दीपक राजलाई डिग्रीमा भर्ना गरिदिने आश्वासन दिएका थिए तर तीन वर्षसम्म अध्ययन विदामा रहेर आफ्नो डकुमेन्ट लक गराएर, दीपकलाई भने—“तिमीलाई जसरी पनि भर्ना गरिदिन्छु, ढुक्क भएर पढ्दै गर ।” दीपक राजले उनलाई भेट्ने प्रयास गरे, तर कलेजमा मामबाजेलाई भेट्न सकेनन् । घरमै भेट्न गए पनि उनका छोरी विनिताले मात्र “हुँदैन” भन्दै फर्काइदिइन् ।
धेरै वर्ष वित्यो । एकदिन विनिताको बिहेमा दीपक राजलाई बोलाइयो । विनिताले आफ्नो श्रीमानसँग अँगालो मार्दै दीपकलाई भनिन् —“अब त मलाई चिन्यौ ?”
दीपक राज रन्थनिए । उनले सोचे—“म के विनितासँग बिहे गर्न उसको घरमा धाएको हो ? त कलेजमा त उसको बुबाले एडमिट गराउन पो धाएको ।”
त्यसपछि विनिताको मेसेज आइपुग्यो—“के तँ पावर प्याइन्टमा प्रेजेन्टेशन दिन सक्छस् ? आँट छ ?” दीपक राजले महसुस गरे—कलेजमा आफू डिग्री पढ्न नपाए पनि मामबाजे भएर इख गर्न छोडिसकेका थिए, तर यसरी अचाक्ली वर्षौँ गुनगुन आगो बालेर आफूलाई दबाउन सकिन्छ भन्ने उनले सोचेनन् ।
आज उनका मामबाजे आफ्नो दुई भाइलाई मात्र भेटे । दीपक राज भने लुसुक्क कौसीमे छानाको टपमा एकान्तमा आफ्नो मिडियाका साथीहरूसँग कुरा गर्नमा व्यस्त रहे ।
यद्यपि, ०४२ सालको ब्याचमा मामबाजेको जेठो छोरा लेबोरेटरी स्कूलमा पढ्ने विमलसँग दीपक राजले विश्व निकेतन स्कूल पढ्दा साथी भएको सम्झनासँगै नोस्टाल्जिक भेट भयो । दुःखसुख धेरैबेर साटे ।
समग्र दृश्यमा, पारिवारिक सम्बन्ध, शैक्षिक इतिहास, व्यक्तिगत उपलब्धि र समाज–संस्कृति बीचको द्वन्द्व स्पष्ट देखियो । दीपक राजको मनोवैज्ञानिक तनाव, सामाजिक दबाब, र व्यक्तिगत सन्तुलन कसरी कायम राख्ने भन्ने चुनौती यहाँ उजागर भयो ।
२२
सातौँ दिन
आज सातौँ दिन, काठमाडौँ वासी आफन्तहरू नआउने चलन अनुसार कोही पनि आएनन् । अफिसका साथीहरू विचार गर्न आए । कसैले मौन धारण गरे, कसैले श्रद्धाञ्जलीका प्रामाणपत्र फ्रेम गरेर पढाइ दिए ।
दीपक राजले मौलिक आदिवासी व्राह्मण जातिको विशिष्टता नोट गरे—
१. भूतकाल र भविष्यकाल प्रयोग नगरी वर्तमान काल मात्र प्रयोग ।
२. स्त्रीलिङ्गी सम्वोधन नगर्ने ।
३. आदरार्थी शब्द प्रयोग नगर्ने ।
यी नियम सबैमा पाइयो । बाहिरका लागि रिसाएको रुखो देखिए पनि, स्ट्रेटफरवार्ड बुझ्दा पछि थाहा भयो—मौलिक आदिवासी व्राह्मण जातिको विशिष्टता ।
यो दिन यस्तो घटना पनि भयो कि लमजुङबासी माइती छिमेकी दिदीसँग दीपक राजले सुद्ध भाषामा कुरा गर्दा, च्यान्टा ती तीन नियम समेटेर असुद्ध भाषामा बोल्दा पनि मिलनसार संवाद कायम रह्यो । कारण थियो—दीपक राज आफ्नो कुकुर छिमेकको चौरमा डुलाउन ल्याउने काम सधैँ गर्ने ।
कुकरलाई बाहिर डुलाउने जिम्मा दीपक राज बाहेक अरूलाई थिएन । त्यसैले छिमेकीले देख्दा आश्चर्य—दीपक राजले कुकुर उनीहरूको चौरमा ल्याएको । गोमाले पनि यसबारे सुनेर अचम्म मानिन् ।
यस दिनको घटना परिवारको पारिवारिक नियम, सामाजिक व्यवहार र व्यावहारिक जिम्मेवारीको मिश्रण स्पष्ट गरायो । दीपक राज र च्यान्टाको संयम, नियम पालन र व्यावहारिकता परिवार र समाजबीचको सन्तुलन कायम राख्न सफल भयो ।
२३
आठौँ दिन
आज आठौँ दिन, गरुड पुराणको कथामा वज्र वर्ष र वर्णन वर्षको प्रसङ्ग आउँदा दीपक राजले वाजेलाई भन्यो—
“मैले शिवेको स्कूलको विज्ञान प्रदर्शनी हेर्न जाँदा थाहा पाएँ—वरुण ग्रहमा जान ३६५ वर्ष लाग्छ । जतिसुकै तेज गतिमा यानले यात्रा गरे पनि फर्कँदा चार पुस्ता लाग्न सक्छ । त्यहाँको वैज्ञानिकले हिराको वर्षाको खोज फेला पारेको छ । ७ कक्षाको शिाक्षार्थीले मलाई त्यसको विवरण सुनायो ।”
कथा सुनाउँदा, वज्र वर्षा, उल्का वर्षा जस्ता आश्चर्यजनक र लोमहर्षक घटनाहरू उल्लेख भए । यस्ता घटनाहरू मान्छेलाई विश्वास गर्न गाह्रो हुने तर वास्तविकता यही हो भन्ने निष्कर्ष दीपक राजले वाजेसँग साझा गरे ।
यसमा घुर्केले पनि टिप्पणी गरे—“ऊ आफ्नो ज्ञान धेरै देखाउन चाहन्छ । जति उसले कुरा गर्छ, अरू कोही त्यति जान्दैन जस्तो देखिन्छ ।”
दीपक राजले फेरि निष्कर्ष दिए—“सत्य भनेको सत्य नै हुन्छ ।”
यस दिनको दृश्यले विज्ञान, परम्परा र वास्तविकताको संयोजन देखायो । दीपक राजको दृष्टिकोणले प्रमाण र अनुभवलाई परम्परासँग जोडेर सत्य–असत्यको स्पष्ट समझ कायम राख्यो ।
२४
नवौँ दिन
नवौँ दिन, दीपक राजले बुबाको कोठामा गए । उनलाई थाहा थियो—छुनु हुँदैन तर, खुट्रुके र सुन राखेको सानो बाकस हेर्न जाने जिज्ञासा थियो । बाकस त्यहाँ नभएको देख्दा उनी निकै दुःखित भए ।
दीपक राजले पहिले योजना बनाएका थिए—बुबाको देहान्तको खबर लुकाएर राख्न अनि खुट्रुके र सुन पनि आफुले लुकाएर राख्ने अनि सबै परिवारसामु खुलाउने तर अहिले भाइ–बहिनीहरूले मिलेर सबै व्यवस्थापन गरिसकेका थिए । उनीहरूले आफूलाई निकै टाढा राखेको महसुस भयो, जबकि पहिले नजिकको मान्थे ।
गोमाले आफ्ना अफिस साथीलाई गरुड पुराणको पुस्तक मिलाउन लगाइन् । दीपक राजले बहिनीकै साथी भए पनि भने—“ए दिदी, यहाँ आउनुस् । मेरो रिक्वेस्ट मानिदिनुस् —अबदेखि त्यो धार्मिक किताब छुनुअघि हात धोएर मात्र छुनुस् ।”
ती दिदीले पहिले पहिले भन्नुपर्ने भनी दीपकलाई झपारिन् तर गोमाले पनि उल्टै प्रतिक्रिया दिइन्—“यस्तो कुरा पहिले नै बताउनु पर्छ नि ।” उनलाई बुझाउँदा पनि उल्टै हप्काइ । त्यसपछि घुर्केले पनि दीपक राजलाई हप्काए । अन्ततः गोमा फेरि फर्किएर दीपक राजलाई हप्काइ गरिन् ।
यस दिनको दृश्यले परिवारभित्रको भावनात्मक द्वन्द्व, व्यक्तिगत अपेक्षा र धार्मिक–सांस्कृतिक मर्यादा बीचको संघर्ष प्रकट गर्यो । दीपक राजले आफ्नो जिम्मेवारी र मनोवैज्ञानिक सहनशीलता देखाउँदै परिस्थितिको सामना गरे ।
२५
दशौँ दिनको पूर्वसन्ध्या
एकदिन अगाडि, एउटी हमदर्दीले दीपक राजले चिया खाइरहेको देखेर टि–व्यागको एक प्याक ल्याइन् । तर उनले सर्त राखिन् —“यो टि–व्याग सकेपछि तलबाट मगाएर अरु टि–व्यागबाट मात्र चिया खानुस् है दाइ ।”
दीपक राजले सहमत भए—“हुन्छ ।” तर दुई दिन बित्यो, टि–व्याग सकियो । दीपक राजले सबैसँग रिक्वेस्ट गरे, तर कसैले ल्याएन । आखिरमा, उनले हार मानेर आफ्नो कोठामा छिरेर शिवेलाई ५०० रुपियाँ दिएर टि–व्याग किन्न पठाए ।
तर छोराले भने—“मलाई जेल पेन ४ वटा जति पनि अर्जेन्ट चाहिन्छ ।” त्यो दिन छोराले भेट्न आएन । दीपक राज रिसाएर सोधे—“खै टि–व्याग ?” छोराले उत्तर दियो—“५०० पाउनेले हजुरलाई आशीर्वाद दिनेछन्, पैसा कहाँ गयो थाहा पाएन ।”
दीपक राजले फेरि भने—“अहिले दशा लागेको छ, यस्तो भयो । पहिले समयमै भन्नुपथ्र्यो नि छोरो । दुई दिन चिया नखाँदा मेरो अवस्था खराब भयो ।” त्यसपछि उनले कोठामा गएर ५०० रुपियाँ खोजी गरेर शिवेलाई दिए ।
शिवेले टि–व्याग किनेर किरिया बसेको ठाउँमा ल्याएन, सिधै कोठामा राख्यो तर गोमाले तलबाट टि–व्याग ल्याइन् । दीपक राजले भने—“खोलेर देऊ ।”
यस घटनाले देखाउँछ—दीपक राजको व्यक्तिगत आवश्यकता, पारिवारिक सदस्यहरूसँगको समन्वय, र मानवीय सम्बन्धको जटिलता । सानो चिया प्याकले पनि परिवारभित्रको शक्ति, विश्वास, र सहयोगको परीक्षण गर्ने माध्यम बनेको छ ।
२६
अन्तिम १० दिन पूर्वसन्ध्या
शिवेले आफ्ना बाबा दीपक राजलाई भन्यो—“बाबा, अब हजुर नबोल्नुस् । समाजका अगाडि हजुर नै नराम्रो देखिरहनुभएको छ ।”
च्यान्टाले गरुड पुराणको बाजेलाई रिपोर्ट गर्यो—दीपक राज पुराणमा नबसेको दिन । बाजेले अन्तिम दिन दीपक राजले नसुनेका कथाहरू दोहोर्याए । अरुबेला हतारले छुटेका प्रसङ्गहरू पनि पुनः सुनाए तर यसपाली, बाजेले दीपक राजको विम्ब सुझावलाई वास्ता नगरी, निचभन्दा निच कुराहरू व्याख्या गर्दै कथालाई चार घण्टा चलाए ।
सर्वसाधारणले कथा सुनेर रमाइलो महसुस गरे । सबैले बाजेको प्रशंसा गरे । दीपक राजले महसुस गरे—गरुड पुराणप्रति आफ्नो नकारात्मक धारणा वास्तवमै त्यसैले भएको हो कि उनी कथामा पर्याप्त समावेश भएनन् ।
दीपक राज विरामी जस्तो भए । उनले अन्तिम रूपमा भने—“यो कथा मलाई धुरन्धर अनि एनिमल सिनेमा जस्तो लाग्यो । हिट भएर मात्र हुँदैन, पाच्य पनि हुनु पर्छ ।”
यस दिनले किरियाको भावनात्मक समापन प्रस्तुत ग¥यो । दीपक राजको सत्य–निष्ठा, पारिवारिक र सामाजिक दबाब, अनि कथा–धार्मिक परम्परासँगको द्वन्द्व स्पष्ट भयो । अन्ततः, प्रत्येक पात्रको मनोवैज्ञानिक स्थिति र पारिवारिक सम्बन्धको जटिलता पूर्णरूपमा उजागर भयो ।
२७
दशौँ दिन
आज विचार गर्न कोही आएनन् । आज रेस्टको दिन भयो । एक जना डन पनि आए उसले केही सहयोग गर्न आएनन् बरु उसले कथा सुन्न भनी आएकाहरुलाई त्यहीँ बुबाको फोटोमा चढाएका फलफुलहरु भाग लगाएर बाँडेर खुवाएर गए । आज कथा सक्ने थाहा नपाएर कथा सुन्न आएकाहरुले प्रसादको लाभ पाए । आज रातको २ बजे दीपक राज आफ्ना सरसामानहरु लिएर खुसुक्क उनीहरु सुतिरहेका बेला किरिया तोडेर छोरासँग सुत्न आफ्नो कोठामा गहिरो निन्द्रामा सुत्न गयो । वास्तबमा त्यहाँ च्यान्टा र रमिता ख्याल गर्न थालेका थिए दीपक राजको चतुरता यस्तो थियो कि दीपक राज आफ्नो कोठामा किरिया तोडेर गएको उनीहरुले चालै पाएनन् ।
सबैजना कपाल काट्न निस्किए तर दीपक राज खोलामा गएन उसले हजामकहाँ कपाल काटेर घरमै लुगा फेर्यो । उसको कान्छोकाकाले उसलाई खोलामा किन नआएको भनी धम्क्याउन आए तर उसले कोठामै सबै गरेको बतायो ।
दीपक राजलाई त्यहाँ बुबाका फोटामा विचार गर्न आएकाहरुले ल्याएका फलफुल रोटीहरु देखि पनि एलर्जी भयो किनकि त्यहाँ अधिकांश दीपक राजलाई अडिटको हिसाब कर छली गर्न लगाएर गराउनेहरु पनि थिए जसलाई पहिले दीपक राजले इन्कार गरेका थिए ती सबै नजराना नै हुन् भनी दीपक राजले रमितालाई सम्झाउँदै थियो ।
२८
भान्छाको समस्या
दीपक राजको भान्छाको धारो अचानक काम नगरेको कुरा भयो । कोठाको पानी चुहिएर गलैँचा भिजेको थियो, र गलैँचा टेक्नेलाई करेन्ट पनि लागेको थियो ।
शिवेले गलैँचा छानोमा सुकाए, तर धारो मिलाउन घुर्केले जिम्मा पाए । घुर्केले रमितालाई पानी ल्याउन पठाए । दीपक राजले रमितासँग भने—“यो घुर्के मेरो किचेनमा धेरै निहुँ खोजिरहेको छ । आजसम्म मेरो भान्छामा कहिल्यै पानी चुहिएको थिएन । यो नाटकले कसैले नचलाई त्यतिक्कै पानी चुहिन्न ।”
दीपक राजले रमितालाई बुझाए—“हेर, घुर्के साह्रै धूर्त अनि चलाक पनि छ । ऊ आफैँ जाँदैन, तिमीलाई पठाएर मात्र जान्छ । मेरो कोठामा, किचेनमा जानु परेमा मलाई सोध्नु पर्छ, उसलाई होइन ।”
यस घटनाले दीपक राजको सचेतता, पारिवारिक व्यवस्थापनमा देखिएको रणनीति र घुर्केको चालाकी स्पष्ट ग¥यो ।
२९
बाजेले १२औँ दिनको श्राद्धमा बोकाको टाउका राखेर होम गर्नु पर्ने सुध्याए । दीपक राजलाई यस्तो लाग्यो कि उसले पढेको थियो कि सतीदेवीले आत्मदाह गरेपछि दक्षप्रजापतिको होममा बोका बली दिएको प्रसङ्ग आउँदा सो अनुसार कुनै गाउँमा विरालो बाँधेर श्राद्ध गर्ने जसरी बोकाको टाउका राखेर श्राद्ध गर्ने अद्यापि चलन भएकामा आश्चर्य प्रकट गरेको अध्ययन गरेका दीपक राजको बुबाको १२ औँ दिनमा यो के गर्नु परेको भनी भेगन दीपक राज चिन्तित भएका बेला, काकावर्गहरुले हाम्रो होम गर्ने नै चलन छैन भनी होम गर्न लगाएनन् ।
३०
एघारौँ, बाह्रौँ, तेह्रौँ दिन
यी तीन दिनका मुख्य कामहरू च्यान्टाले नै समााले । दीपक राजले कुनै अनुमति मागेनन्, किनकि ती नजरानाका खामबन्दी पैसामा उनी पूर्णतः निहीत थिए । च्यान्टाले पैसा जम्मा गर्यो, दीपक राजको अनुमतीबिना । दीपक राजलाई मनोवैज्ञानिक रूपमा पनि थाहा भयो—पैसाको “त्रिनेत्र” जस्तो प्रभाव च्यान्टामा थियो, तर यसले उसको निर्णय क्षमता कमजोर बनाएको थिएन ।
श्राद्धका काममा दीपक राज सधैँ चामल धोकाएर लान्थे तर यसपालि च्यान्टाले सबै स्वीकृति लिएर काम पूरा गर्यो । नजराना स्वीकार गर्दा पनि पार्टीमा खुवाइ गर्न स्वीकृति दिइन । बरु, च्यान्टाले गोकर्णमा गएर परेवालाई टन्न खुवाइ दियो । अरु आफन्तहरू भने तेह्र दिने प्रसाद खानमा व्यस्त भए । दीपक राजले भने १३औँ दिनको रातमा मात्र आफ्नो स्वपाक भोजन मात्रै खाए—नुन वारेर, आफ्नो किचेनमा तयार पारेको ।
यसबीच, दीपक राजले बुबाका लागि कार्डमा श्लोक राख्न चाहन्थे । उनले सम्झे—“बुबाले भनिदिएका थिए, ‘दीपु, यो श्लोक राख ।’” स्मरणले उनलाई टिलपिल आँखा रसाए । उनले बुबाको पुस्तकभित्र २५० रुपियाँ पनि फेला पारे—स्मृति र प्रेमको प्रतीक। बुबाले श्लोक छाप्दा खाली नहुने, पैसा समेत दिने कुरा सम्झेर दीपक राज नोस्टाल्जिक भए ।
यस दिनले दीपक राजको मनोवैज्ञानिक अवस्था, पारिवारिक सम्बन्ध, जिम्मेवारी र पुरानो स्मृतिसँगको सम्बन्ध स्पष्ट ग¥यो । च्यान्टाको व्यावहारिकता र दीपक राजको भावनात्मक नजाकत बीचको द्वन्द्व पनि उजागर भयो ।
३१
अन्तिम दिन
किरियाको अन्तिम दिन, दीपक राजले आफन्तहरूलाई १३ दिने प्रसाद ग्रहणमा आमन्त्रण गर्ने कार्ड तयार गरे तर, बुबाको शेषपछि स्वीकृति नपाउँदा उनको मन भाव विह्वल भयो ।
स्मृति, पारिवारिक सम्बन्ध र धार्मिक कर्तव्यको मिश्रणमा, दीपक राजले आफन्तहरूसँग अनुभव साझा गरे । प्रकृति र वातावरणको बिम्बले कथा अन्त्यमा उजागर भयो—सूर्यको हल्का सुनौलो किरणले घरको आँगन र क्याबिनेटमा झरेको प्रकाश, पातहरूमा रहेको ओस, हावामा उडिरहेका पुतलीहरू, र गलैँचा टेक्नेलामा पर्ने पानीको हल्का छाँया—यी सबैले किरियाको जटिल भावनात्मक क्षणलाई बाह्य प्रतीकको रूपमा उजागर गरे ।
दीपक राजले बुझे—जीवन र मृत्युको क्रम, पारिवारिक जिम्मेवारी र व्यक्तिगत अनुभव प्रकृतिको समग्रतासँग मिश्रित हुन्छ । बुबाको स्मृति, परिवारसँगको द्वन्द्व, आफन्तहरूको व्यवहार—यी सबै तत्त्वहरू मिलेर उनको मनोवैज्ञानिक अवस्था स्पष्ट भयो ।
अन्ततः दीपक राजले बुबाको किरिया कथा शान्ति र श्रद्धासहित टुङ्ग्याए । कार्डमा लेखिएको श्लोकलाई उनले सबै उपस्थितलाई सुनाए, जसले आत्माको चीर शान्ति, पितृभक्तिको सम्मान र सामाजिक संदेश दियोः
ॐ स्वधा नमस्ते पितृभ्यः पुण्यलोकनिवासिभ्यः।
आगच्छन्तु प्रसन्नास्ते गृह्नन्तु इदं नमो नमः।।
पितृभ्यः स्वधायै नमः।