19 वर्षदेखि निरन्तर
समकालीन साहित्य
समकालीन साहित्य
उदयपुर जिल्लाको सुदूर पश्चिमोत्तरमा पर्ने विकट पहाडी भूगोलमा अवस्थित ताम्लिछा गाउँमा जन्मेर हुर्केर अन्यत्र गई उच्च शिक्षा आर्जन गरेका पुण्य कार्कीजी जिल्लाभित्रका उत्कृष्ट स्रष्टा हुन् । उनले शिक्षण कर्मलाई नै जीविकाको आधार बनाएका छन् । उनको कलम निबन्धको फाँटमा निर्वाध ढङ्गले अगाडि बढ्ने क्षमता राख्छ । अध्ययनशीलता र विचारको प्रस्टताले उनको लेखनीले पाँचओटा दाजु निबन्ध सङ्ग्रहपछि भाइको रूपमा २०८२ सालमा जन्माएको ’जराको शक्ति’ नाउँको निबन्ध सङ्ग्रहको किताब मैले उनीबाटै उपहार पाएँ । अनि आफूप्रति उच्च सद्भाव राख्ने लेखकको रचनाको प्रचारप्रसार पनि गर्ने नैतिक दायित्व निर्वाह गर्न अरू पाँचओटा किताब नगद दिएरै लिएँ ।
’जराको शक्ति’ भित्र अटाएका ४५ ओटा निबन्धहरूमध्ये ’जराको शक्ति’ शीर्षक भएको निबन्ध नै बढी भावसम्प्रेषक लागेर पुण्यजीले त्यसलाई बढी नै प्रेम गरेको हुनसक्छ । र त, उनले किताबको बौद्धिक भार वहन गर्ने जिम्मा त्यस शीर्षकलाई दिन उचित ठहराए । उनको कुरा ठीक बेठीक कस्तो भयो भन्नेतिर म खासै चासो राख्तिनँ । पुस्तकको नाउँ सम्बन्धमा मेरो पर्गेल्याइँ अलिक बेग्लै खालको छ । उनका पूर्वप्रकाशित निबन्ध सङ्ग्रहमा उल्लिखित विचार र विश्लेषण यस नयाँ सङग्रहका लागि पोषण तत्व जम्मा गर्ने कल्कलाउँदा जरा बनेका कुरामा लेखकको पनि विमति नहोला । म त ठोकुवा नै गर्छु, ती अनुभव, अनुभूति र ज्ञान समेटिएका पाँचओटा निबन्ध सङ्ग्रहले जराको स्थान ओगटेर नयाँ कृतिलाई जमिनमाथि खुला वातावरणमा वृक्षजस्तो बनेर उभिन सघाएका छन् । त्यसैले ती जराको हौसला र समर्थन पाएर नयाँ निबन्ध सङ्ग्रह अस्तित्वमा छ । त्यसैले यस निबन्ध सङ्ग्रहको नाउँ ’जराको शक्ति’ सार्थक ठान्छु । यो कुरा भन्न म दलगिर मान्दिनँ । मष्तिस्कले उत्पादन गर्ने तर्कले ज्ञानको पुञ्ज मानिएका गुरुलाई गधाभन्दा अयोग्य प्रमाणित गर्ने महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको निबन्ध पढाउन लाज मानीमानी पनि गुरुहरू अघि सर्छन् । म थप तर्कको चौबाटामा घोत्लिरहन चाहन्नँ ।
ज्ञानसागरबाट रस ग्रहण गरेर निबन्धकार कार्कीजीले यस निबन्ध सङ्ग्रहमार्फत् पाठकवर्गको मथिङ्गललाई सकारात्मक रूपले खल्बल्याउँदै असल मान्छे हिँड्ने मार्ग देखाउने प्रयत्न पनि गरेका छन् । निबन्धकारलाई यस सुकर्मका लागि धन्यवाद दिँदै म ’जराको शक्ति’ बाट आफूले पाएको पोषण तत्वको शाब्दिक विवेचना गर्न अघि बढ्छु ।
‘जराको शक्ति’ का सबै निबन्धहरू पठनीय छन् । यति छोटो टिप्पणीले यस पुस्तकको गरिमाको उद्घाटन हुँदैन । यसमा मौरीको चाकामा रहेका खोपिल्टामा भरिएका स्वादिलो रसजस्तै विचारमन्थनका विविध परिकार भरिपूर्ण छन् । खान ढङ्ग जानिएन भने रस चुहेर भुइामा खस्ने र माटो भिजाउने खतरा रहन्छ ।
साहित्यमा अनुभवले सँगालेको सत्य नै पस्किन्छन् स्रष्टाहरू । सत्य लेख्नु कठिन मात्र हुँदैन, खतरनाक पनि हुन्छ । म विद्यार्थी छँदा विद्वान समालोचक तारानाथ शर्माले तत्कालीन राजा महेन्द्रका कवितालाई कसैको रचनाको अनुकरण भनेर लेखेबापत जेलको हावा खानु परेको थियो । पुण्य कार्कीजीका अनुभव र अनुभूतिका यी ४५ ओटा पुन्तुराहरू फुकाएर मनोयोगले पढ्ने सिलसिलामा कतै अल्झिएँ, कतै ठोक्किएँ त कतै हुत्तिएँ पनि । येनकेन छिचोलेँ । मैले ग्रहण गरेका पुस्तकका भावलाई चेतन मनले अचेतनमा लगेर थुपारिदियो । त्यसपछि केही दिन तिनलाई ओथाउन समय दिएँ । अनि एक दिन फुर्सदमा निबन्धकारको छैटौं इन्द्रियजस्तो निबन्ध कृतिरूपी सरितामा मिसिएका ससाना भङ्गालाका नाउँ के के हुन् त ? भनेर गम्न थालेँ । मट्ठै बिर्सेंछु । दुइटा भङ्गालाचाहिँ अघि सरेर भन्छन्, “तैँले हामी दुइटालाई चाहिँ विशेष ध्यान दिएर पढिस् । त्यसैले हामीले तँलाई बिर्सेका छैनौँ ।” म दाबी गर्छु, मैले उनीहरूलाई सम्झेको भनेर । कुरा त उल्टो पो परेछ ! उनीहरूले पो मलाई सम्झेका रहेछन् । ती भङ्गाला हुन्, ‘जराको शक्ति’ र ’गनगन कि गुनगुन’ ।
मैले ‘जराको शक्ति’ र ‘गनगन कि गुनगुन’ बाहेक अरू नपढेको भन्ने कुरा खसोखास होइन । तर, तिनको नाम बिर्सेकोचाहिँ सत्य हो । ‘जराको शक्ति’ बारे भन्नुपर्ने कुरा धेरै हुन्छ । आज चाहिँ म थोरै लेखेर झारा टार्छु । पढाइको जग दरिलो नभएको शिक्षकले पढाएको विद्यार्थीले कति बुझ्ला र ? पुस्तक र अनुभवरूपी जराबाट ज्ञानको शक्ति नबटुलेको शिक्षकप्रति विद्यार्थीको श्रद्धा पनि हुँदैन । त्यहीँबाट विकृति पैदा हुन्छ । त्यसैले ‘जराको शक्ति’ को महिमा शब्दले व्याख्या गरेर पार लाग्दैन । हजार जिब्रा भएका शेषनाग र ज्ञानकी देवी सरस्वती पनि ‘जराको शक्ति’ को महिमा बखान गर्न पर्याप्त हुँदैनन् । म बिचरो के लेखूँ ?
अब चर्चा गर्छु, निबन्ध ‘गनगन कि गुनगुन’ को बारेमा । यो शीर्षक नै अग्र्यानिक छ, प्राङ्गारिक छ । नेपाली भाषाले पचाउने वैकल्पिक शब्दचाहिँ ‘प्राङ्गारिक प्रदूषणमुक्त’ नै उपयुक्त हुन्छ कि ? भाषाविद् जे भन्छन्, त्यही मान्नु पर्ला । अग्र्यानिक खानेकुरा वा तरकारीमा न विषादीको प्रभाव हुन्छ न युरियाको कमाल । ‘गनगन कि गुनगुन’ भन्ने दुई शब्द नजानेको र नसुनेको त पटक्कै होइन । तर निबन्धकारबाट यी दुइटाको एकसाथ हुनगएको तुलनात्मक प्रस्तुतिले भावतरङ्गचाहिँ निकै फरकखाले सम्बोधन हुनगएको छ । पुण्य कार्कीजीका निबन्धहरूमध्ये ‘गनगन कि गुनगुन’ शीर्षकको मौलिकता र यसभित्र रहेको विषयगत सघनताले मेरो मनलाई तानेको हो । यस्तो रुचिकर शीर्षकमा ध्यान पु¥याउने निबन्धकारलाई धन्यवाद दिँदै उनका विचारलाई धेरैजसो सहमतिकै भाषामा चिरफार गर्छु ।
निबन्धको पहेली सुल्झाउने क्रममा मेरा मनमा निम्न भावना जागृत भएका छन्—
वास्तवमा गनगन निराशाको अम्लीय वर्षा हो भने गुनगुन सकारात्मकताको उद्घोष । गनगन टिम्मुर चपाउँदाको ¥याले रमरम हो भने गुनगुन फूलको सुवासको मगमग । गनगनमा आशक्तिको अतिरञ्जना छ भने गुनगुनमा सिर्जनाको उत्ताल तरङ्ग ।
मलाई विश्वास छ निबन्धकारका मानसपटलमा यिनै भावनाले घर बनाएका छन् । त्यसैले त उनलाई गनगनको फेरो पक्रेर बाँच्दा दुईतिहाइ जीवनकाल फुस्सामा बितेको आभास हुन्छ । निबन्धको मूल चुरो यही आभासमा छ । जसलाई आभास हुन्छ त्यसले अर्जुनले कृष्णबाट गीतामृत पाएजस्तो ज्ञान पाउँछ । निबन्धकारले रमाइलो पारामा गूढ कुरा बताउन खोजेका छन् । सर्वौषधीजस्तो सत्य लेख्न पनि साहस चाहिन्छ । सत्य लेख्ने हुँदा सलमान रुस्दी र तसलिमा नसरिन स्वदेशमा रमाउन पाएनन् । कैयौँ मान्छेहरू तीतो सत्य पचाउन सक्तैनन् । तर निबन्धकार शुरूमै आफूले अनुभूत गरेको सत्य उद्घाटन गरेर पाठकवर्गलाई पनि सर्सर्ती पढ्नुभन्दा विस्तारै पढेर मनन गर्न सुझाव दिन्छन् । उनी आफू गलत बाटोमा लागेकोमा पछुतो गर्दै झल्याँस्स ब्यूँझन्छन् र हामीलाई पनि ब्यूँझन उत्प्रेरित गर्छन् । उनको आग्रहमा बडप्पन छैन, सोझो इमानदारी छ ।
एउटा कुरोचाहिँ प्रारम्भमा नै भन्नु उचित होला । त्यो के हो भने निबन्धकारले जति फूलबुट्टा भरेर गुनगुनलाई गनगनको दाँजोमा श्रेष्ठ हो भनेर प्रमाणित गर्न खोजे पनि धर्तीका मानिसको झन्डैझन्डै शतप्रतिशत सङ्ख्या गनगन गर्न छाड्दैन । गनगन त गर्भको बच्चाको नाभीसँग सालनाल जोडिएझैँ सदा मानिसको जीवनसँग अभेद्य रूपमा रहेको हुन्छ । मात्रामा कमबेसी मात्र हो । मानिसको मनस्थितिलाई गनगनले जकडेर नै राखेको हुन्छ । यही जकड्याइँ अलिक खुकुलो पार्न सकिन्छ कि भनेर नै कलमजीवीहरू अघि सर्छन् । तर आफू बन्धनमा रहेको पत्तो पाउँदैन । यो कुराका अपवाद निबन्धकार होइनन् । त्यो कुरा उनले पहिलो अनुच्छेदमा नै लेखेर कबुलियतनामा गरिसकेका छन् । जो हारेँ भन्छ, उसलाई दुनियाँमा कसैले पनि हराउन सक्तैन ।
निबन्धकारले हातमुख जोडेर सन्तान पढाउनेभन्दा बढी काममा सम्पत्तिको उपयोग गर्न पाएका छैनन् । त्यसैले होला उनलाई धनवान्, ठूला जागिरे र उपल्लो तहका नेता गनगन गर्दैनन् होला भन्ने लाग्छ । जब उनीहरूसँग सम्पर्कमा आउँछन् र कुराकानी गर्छन् उनलाई प्रस्ट हुन्छ उनीहरूको त झन् बेहाल रहेछ । पढेरभन्दा अनुभवले नै सत्य थाहा पाउन सकिन्छ भन्ने साँचो हो । तलकाले माथिकाको धनको चुरीफुरी देख्ता उनीहरू त गनगन गर्दैनन् भन्ठान्लान् । कुरो त्यसो हुँदैन । उनीहरूको हृदयमा त बेचैनीले घरै बनाएको हुन्छ । उनीहरू त पेसागत धर्म नै ठान्छन्, गनगन गर्नु । थुप्रै मान्छेमा गनगनको प्रभुत्व कायम भएको देख्ता निबन्धकारलाई लाग्छ, ती सबै अभागी हुन् । उनी त गुनगुनसँग यति मोहित छन् कि उनका लागि गुनगुन सङ्गीतको लय नै हो । उनी जीवनलाई नै सङ्गीत ठान्छन् । जसले जीवनलाई सङ्गीतबाट अलग्ग्याएर हेर्छ, उसले त जीवनलाई क्याक्टसमात्र देख्छ । परीपरीका मान्छेका थरीथरीका विचार ! गुनगुनलाई अपनाउन नसक्ने सोच भएको मान्छे त भीरबाट लड्दै गरेको गाई हो जसलाई बचाउन भनेर काँध हाल्न सकिँदैन, रामराममात्र भन्न सकिन्छ ।
जीवन सुखी बनाउने केही सूत्र हुन्छन् । ती सूत्रले पनि आफैँ काम गर्दैनन् । तिनलाई पनि प्रयोग गर्न जान्नुपर्छ । गुनगुन सुखी जीवनको पोषक हो । गनगन अशान्त जीवनको आधार हो । तर गनगनसँग अभ्यस्त रहेको मान्छे गुनगुनले आनन्द दिन्छ भन्ने कुरा त्यसरी नै पत्तो पाउँदैन जसरी कस्तुरी मृगले बिनाको बास्ना आफ्नै नाभीबाट निस्केको हो भन्ने थाहा पाउँदैन । त्यसैले निबन्धकार सुझाव दिन्छन्, ए मान्छे हो ! गुनगुन गरेर मनमा सृजनाका छाल पैदा गर । त्यसैमा जीवनको रमिता छ । मान्छेलाई अर्काले भनेका भला कुरा सुन्ने फुर्सद नै छैन । ऊ त आफ्ना गनगन अरूलाई सुनाउन पाउँदा मात्र रमाउँछ । ऊ जति रमाउँछ उति उसको असन्तुष्टिरूपी घाउको पीडा टन्किन्छ ।
निबन्धकार चराको मीठो आवाजमा गुनगुनको महक पाउँछन् । खोज्दा जे भेटिन्छ त्यही खाएर चित्त बुझाउने चरो अघाएपछि भोलिलाई साँच्न आपाधापी गर्दैन । आनन्दले गुनगुनाउँदै रूखमा बसेर संसारको रमिता हेर्छ । उसलाई कुनै कुराको फिक्री हुँदैन । निबन्धकार चराको जीवनको लोभ गर्छन् ।
निबन्धकारलाई देवताका मन्दिर सुख प्रदान गर्नेजस्तो घर लाग्छ । तर त्यहाँ पनि देवताका अगाडि लम्पसार परेर माग्नेहरूको घुइँचो हुन्छ । बाहिर गेटमा बसेर माग्ने भीखारीलाई ती ठूला माग्नेको अवस्था देख्ता माया लाग्छ । ती सबै गनगनपीडित सम्पन्न व्यक्तिहरूको टिठलाग्दो अवस्था देख्ता बाहिरको भीखारी आफूलाई धन्य ठान्छ । अझ कतैबाट आएको खुट्टाविहीन अपाङ्गचाहिँ देवताका अगाडि उभिएर आफूलाई हात र मष्तिस्क दिने ईश्वरप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्छ । निबन्धकार यी तीनखाले मान्छेलाई एकै ठाउँमा राखेर आकर्षक विम्ब प्रस्तुत गर्छन् । उनी तिनीहरूको सोचलाई दाँज्छन् र निष्कर्षमा पुग्छन्— गनगनले हामीलाई कतै पु¥याउँदैन ! उनलाई दिव्य ज्ञान प्राप्त हुन्छ, प्रयत्नबाट प्राप्त भएको वस्तुमा रमाउनेले मात्र जीवनको वास्तविक आनन्द पाउँछ ।
निबन्धकारको अनुभव छ, हरेक आमाले शिशुलाई लोरी गीत गाउँदै गुनगुन गर्न सिकाएपछि ती शिशुमा भावका आँखा पैदा हुन्छन् । ती आँखाले संसारलाई उज्यालो देख्छन् । तर ती शिशु किशोरावस्थामा प्राप्त भएपछि अभावले पिरोलिन थाल्छन् । तिनीहरूका सुन्दर भावका आँखा टालिन्छन् । त्यसपछि अभावग्रस्त मन लिएर बाँच्ने क्रममा तिनीहरूको जीवनले शान्ति पाउँदैन । गनगनले तिनीहरूलाई कहिल्यै सान्त्वना दिँदैन । गनगनलाई पन्छाउन नसकेका आमाहरूले आफ्ना शिशुहरूलाई शैशवावस्थामा दिएको तालिम व्यर्थ हुन्छ !
गनगनवादीहरूका गतिविधि देखेर निबन्धकार आजित हुन्छन् । कुनै गनगनप्रेमीसँग भेट हुँदा उनी उसका विगतमा भएका कमजोरीको सेरोफेरोसँग केन्द्रित गनगन सुन्न बाध्य हुन्छन् । ऊ निबन्धकारसँग विगतका मात्र कुरा गर्छ । आगततिर उसको ध्यान हुँदैन । आगत उज्यालो पार्ने सोचलाई ऊ परै ठेल्छ । त्यस्तालाई कुन औषधीले काम गर्छ र ?
गुनगुनप्रतिको आशक्तिले निबन्धकारलाई एउटा सफल शिक्षक, परिपक्व प्रशासक र सिर्जनशील स्रष्टा बन्नका लागि आँट दिएको छ । त्यतिमात्र कहाँ हो र ? उनी असल सन्तानका पिता हुने थोरै सौभाग्यशालीमध्ये पनि एक बनेका छन् । त्यसैले त उनी गुनगुनको गुणगान गर्छन् । हुन त यी सबै कुरा उनले पनि एकैचोटि पाएका होइनन् । तर चरित्रले गर्दा क्रमशः पाउने मेलो त बसेको हो नि । जे होस्, गुनगुनले कुभलो गर्दैन भन्ने कुरामा उनलाई अटल विश्वास छ । यस्तो विश्वास सबकोहीले गर्दैनन् ।
गनगनप्रेमीको बारेमा मेरो पनि एउटा अनुभव छ । कुनै उच्च–मध्यम तहको जागिरेका पिताले मलाई भनेका थिए, “मेरो छोराले जागिर खाएर केही गर्न सकेन । काठमाडौंमा एउटा घडेरी पनि किनेको छैन ।” अर्को प्रसङ्गमा उनैले मलाई भने, “देशमा भ्रष्टाचार ज्यादै बढ्यो ! ... गाउँमा बस्ने ... सिडिओले पनि काठमाडौंमा घर बनाएछन् ।“ अर्को प्रसङ्ग, एकजना अलिक हुनेखाने जमिनवाला किसानले भनेको मलाई सम्झना छ, “हामी गाउँलेले बेच्ने धान, मकै र तोरीको भाउचाहिँ बढ्दैन । चिनी, मरमसला र लत्ताकपडाको भाउ बस्र्यौनि बढ्छ । कसरी बाँच्ने ?” यी दुवै भनाइ विरोधाभासी छन् । आफ्नाले कमाए भ्रष्टाचार नहुने, अरूले कमाए भ्रष्टाचार हुने । आफूले बेच्ने पैदाबारको भाउ बढोस् तर आफूले किनेर खाने चीजको भाउ नबढोस् । यस्तो डबल स्ट्याण्डर्ड गनगनवादीहरूको मूल मन्त्र हुन्छ ।
यस निबन्धमा निबन्धकारको टुङ्ग्याउनी के छ भने जीवनमा आफ्नो औकात र परिश्रमले जे पाउन सकिन्छ त्यसैमा रमाउन सिक्नु नै गुनगुनलाई आमन्त्रण गर्नु हो । मनमा शान्ति हुनेले नै गुनगुनलाई निम्ता गर्ने सामथ्र्य राख्छ । जो रातदिन अशान्तिमा डुबेर बस्छ उसले नबोलाए पनि गनगन उसका सामु उपस्थित हुन्छ र उसको जीवनलाई नै खल्लो बनाइदिन्छ । निबन्धकारले दिएका दुइटा उदाहरणबाट म पनि प्रभावित छु । पहिलो, हिन्दूधर्मावलम्बीहरूले भगवान् कृष्णलाई हृदयले नै श्रद्धा गर्छन् । त्यसरी श्रद्धा गर्ने कारणमध्ये एउटा हो, उनमा बाँसुरीबाट सुमधुर धुन पैदा गरेर गुनगुनाउने क्षमता हुनु । उनको त्यो धुन सुनेर गोपी जातिका भक्तिनीहरू त पूरै सम्मोहित नै हुन्थे । दोस्रो, देवी सरस्वती पनि वीणाको सुमधुर झङ्कारबाट अज्ञानीहरूको हृदयका तारलाई झङ्कृत गर्छिन् र ज्ञानमार्ग अवलम्बन गर्न उत्प्रेरित गर्छिन् । तिनको विशिष्ट कलालाई हाम्रा पूर्वजहरूले यति धेरै कदर गरे कि तिनी त ज्ञानको प्रतिमूर्ति नै मानिइन् । तिनको सन्देश के रहेको छ भने गुनगुनाउने मान्छे ज्ञानको सागरमा डुबुल्की मार्छ र गनगन गर्ने मान्छे मरुभूमिको बालुवामा पिरोलिन्छ ।
अन्तमा, निबन्धकार हामीलाई सचेत गराउँछन्, शान्तिपूर्ण जीवन बाँच्न चाहनेले गुनगुनाउन सिक्नुपर्छ । ज्यामन्तै होस् भन्ने हो भने नसिकी जानिने गनगन गर्ने कला साथैमा छ ।