19 वर्षदेखि निरन्तर
समकालीन साहित्य
समकालीन साहित्य
१ः मतदाता शिक्षाको महत्त्व
फागुन २१ नजिकिँदै थियो । नगरको मुख्य सडकमा पोस्टर टाँसिएका थिए । झण्डाहरू बिजुलीको तारजस्तै जालो बुनिरहेका थिए । माइक्रोफोनबाट घोषणाहरू गुञ्जिरहेका थिए—“परिवर्तनको समय आयो”, “स्थायित्वका लागि मतदान गरौँ”, “युवाको भविष्य बचाऔँ ।”
तर भीडभाडको त्यो आवाजबीच २२ वर्षे अर्जुन चुपचाप थियो ।
अर्जुन पहिलोपटक मतदान गर्न लागेको थियो । उसले सामाजिक सञ्जालमा सयौँ पोस्ट देखेको थियो—कसैले फलानो दलले ९० प्रतिशत जित्ने दाबी गरेको थियो, कसैले गोप्य सर्वेक्षण भन्दै अर्को परिणाम सुनाइरहेको थियो ।
नगरमा प्रमुख दलहरू सक्रिय थिए—
नेपाली कांग्रेस,
नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एमाले),
राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी,
राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी,
जनमत पार्टी,
र नयाँ नाम सुन्न थालेको उज्यालो पार्टी ।
सबैका नाराहरू आकर्षक थिए तर अर्जुनको दिमागमा एउटा प्रश्न थियो— “म कसलाई भोट हाल्ने ? किन हाल्ने ?”
उही बेला विद्यालयका अवकाशप्राप्त शिक्षक देवप्रसाद दाइले उसलाई रोके । “पोस्टर हेरेर भोट हाल्छौ कि कार्यक्रम पढेर ?”
अर्जुन अलमल्लियो । उसले कहिल्यै दलहरूको घोषणापत्र पढेको थिएन । उसलाई उम्मेदवारको नाम थाहा थियो, तर उसको अघिल्लो कार्यकालमा के गरेको थियो—त्यो थाहा थिएन ।
नगरमा घरदैलो अभियान चलिरहेको थियो । उम्मेदवारहरू मुस्कानसहित हात मिलाउँदै थिए तर देवप्रसाद दाइले फरक कुरा उठाए— “मतदान अधिकार हो, तर त्यसको सही प्रयोग जिम्मेवारी हो । अधिकार मात्र सम्झेर भोट हाल्यौ भने भावनामा बग्छौ । जिम्मेवारी सम्झेर हाल्यौ भने विवेक प्रयोग गर्छौ ।”
सरकार, निर्वाचन आयोग, सुरक्षा निकाय, कर्मचारी—सबै तयारीमा थिए । व्यवस्थागत तयारी बलियो देखिन्थ्यो तर देवप्रसाद दाइले अर्को कमजोरी औँल्याए— “सबै तयारी भयो, तर मतदाता शिक्षित भएनन् भने चुनाव केवल भीडको निर्णय हुन्छ , सचेत नागरिकको होइन ।”
अर्जुनले पहिलोपटक निर्वाचनलाई उत्सव होइन, परीक्षणका रूपमा हेर्न थाल्यो ।
२ः जनचाहना
नगरको चिया पसल राजनीतिक बहसको केन्द्र बनेको थियो । पोस्टर टाँसिएका भित्ताभन्दा यहाँको आवाज तीखा थिए ।
अर्जुन त्यहीँ बसिरहेको थियो । टेबलको अर्को छेउमा स्थानीय व्यापारी रमेश, सरकारी कर्मचारी सरिता, र अवकाशप्राप्त शिक्षक देवप्रसाद दाइ । विषय एउटै—फागुन २१ ।
रमेशले सीधा भन्यो, “नेतृत्वबिना राज्य चल्दैन । चुनाव त चाहिन्छ तर हामीले कस्तो नेतृत्व रोज्दैछौँ ?”
सरिताले प्रतिवाद गरिन्, “जनताले वर्षौंदेखि के भोगे ? भ्रष्टाचार, अपारदर्शिता, रोजगारी अभाव, युवा विदेश पलायन । यही निराशाले भदौ २३–२४ को जेनजी विद्रोह जन्मायो । त्यो कसैले उक्साएको थिएन, त्यो परिणाम थियो ।”
देवप्रसाद दाइ शान्त स्वरमा बोले, “हामीले आन्दोलन त धेरै ग¥यौँ तर सोच परिवर्तन ग¥यौँ ? कि केवल अनुहार फे¥यौँ ?”
अर्जुन चुप थियो । उसलाई सामाजिक सञ्जालमा देखिएका उत्तेजित पोस्टहरू सम्झना आयो । कसैले युवालाई ‘देशको भविष्य’ भन्दै नारा लगाइरहेको थियो । कसैले पुराना नेताहरूलाई सम्पूर्ण समस्याको जड बताइरहेको थियो ।
नगरमा सक्रिय दलहरू फेरि चर्चामा आए—
नेपाली कांग्रेस,
नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एमाले),
राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी,
राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी,
जनमत पार्टी,
उज्यालो पार्टी ।
सबैले परिवर्तनको दाबी गरिरहेका थिए तर देवप्रसाद दाइले प्रश्न तेस्र्याए— “परिवर्तन नारामा छ कि नीतिमा ?”
रमेशले जोड दिए, “हामी युवा नेतृत्व चाहन्छौँ तर केवल उमेरले नेतृत्व योग्य बनाउँछ ? कि क्षमता, दृष्टि र नैतिकता पनि चाहिन्छ ?”
यो प्रश्नले अर्जुनलाई झस्कायो । उसले आफैँलाई सोध्यो— “म नयाँ अनुहार खोज्दैछु कि सक्षम प्रतिनिधि ?”
नगरमा निर्वाचन आयोग तयारीमा थियो । सुरक्षा संयन्त्र सतर्क थियो । व्यवस्थागत तयारी बलियो देखिन्थ्यो तर जनचाहनाको रूपान्तरण भने मतदाताको निर्णयमै निर्भर थियो ।
देवप्रसाद दाइले अन्तिम वाक्य कडा स्वरमा भने, “चुनाव जिताउनु सजिलो छ । जनताको आकाङ्क्क्षा पूरा गर्नु कठिन छ । यदि हामीले केवल भावनामा भोट हाल्यौँ भने, फेरि पाँच वर्ष गुनासो मात्र गर्नेछौँ ।”
अर्जुनको द्वन्द्व गहिरो बन्दै गयो । अब उसको प्रश्न “कसलाई ?” भन्दा पनि “किन ?” मा केन्द्रीत हुँदै थियो ।
३ः मतदाता जागरण
फागुन २१ नजिकिँदै जाँदा नगरमा उत्साह मात्र होइन, असहज शान्ति पनि फैलिएको थियो । सभा, जुलुस, भाषण सबै भइरहेका थिए तर यस पटक अर्जुनले बाहिरको हल्लाभन्दा भित्रको प्रश्नलाई बढी गम्भीरतापूर्वक लिन थालेको थियो ।
एक दिन ऊ मतदान केन्द्रका रूपमा तोकिएको विद्यालय परिसर पुग्यो । त्यहाँ स्वयंसेवकहरूले मतदाता शिक्षा कार्यक्रम सञ्चालन गरिरहेका थिए । कसरी सही तरिकाले मत हाल्ने, मतपत्र कसरी मोड्ने, मत बदर हुनबाट कसरी जोगिने — व्यावहारिक अभ्यास गराइँदै थियो ।
कार्यक्रमको समन्वय निर्वाचन आयोग ले गरेको थियो । व्यवस्थापन व्यवस्थित देखिन्थ्यो तर देवप्रसाद दाइले फेरि कठोर प्रश्न गरे— “प्राविधिक तयारी पर्याप्त छ तर के मानसिक तयारी छ ?”
त्यही बेला अर्जुनले अर्को दृश्य देख्यो । दृष्टिविहीन वृद्ध, लठ्ठी टेकेर आएका । एक अपाङ्ग युवती, ह्विलचेयरमा । उनीहरू मतदान प्रक्रियाबारे सोधिरहेका थिए ।
अर्जुनलाई पहिलोपटक महसुस भयो — मतदान केवल अधिकार होइन, पहुँचको प्रश्न पनि हो । यदि प्रणालीले कमजोरलाई सहजता नदियो भने लोकतन्त्र कागजमै सीमित हुन्छ ।
तर बाहिरको वास्तविकता फरक थियो ।
साँझ घर फर्किँदा अर्जुनको मोबाइलमा सन्देश आयो — “फलानो उम्मेदवारलाई समर्थन गरे आर्थिक सहयोग हुन्छ ।”
अर्को सन्देश — “यदि यस पटक परिवर्तन भएन भने भविष्य अन्धकार हुन्छ ।”
डर र लोभ, दुवै प्रयोग भइरहेका थिए ।
नगरमा सक्रिय दलहरू फेरि घरदैलोमा थिए—
नेपाली कांग्रेस,
नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एमाले),
राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी,
राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी,
जनमत पार्टी,
उज्यालो पार्टी ।
सबैले “स्वच्छ र निष्पक्ष चुनाव”को नारा लगाइरहेका थिए तर देवप्रसाद दाइको वाक्य अझै अर्जुनको दिमागमा घुमिरहेको थियो — “निष्पक्ष चुनाव केवल आयोगले गराउँदैन, मतदाताले गराउँछ ।”
अर्जुनले आफैँलाई कठोर प्रश्न सोध्यो— “म स्वविवेक प्रयोग गर्न सक्षम छु ? कि भीडको प्रभावमा बग्ने छु ?”
उसले सहिदहरूको तस्बिर झुन्डिएको सार्वजनिक चौतारो सम्झियो । उनीहरूले ज्यान दिएर अधिकार दिलाए तर के त्यो अधिकार भावनात्मक आवेगमा साटिने वस्तु हो ?
मतदाता जागरण भनेको केवल मतदान केन्द्रमा लाइन बस्नु होइन ।
यो निर्णय प्रक्रियामा चेतना हुनु हो ।
यो प्रलोभन र धम्की छुट्याउन सक्ने क्षमता हो ।
यो आफ्नै विवेकप्रति इमानदार हुनु हो ।
४ः चुनाव चिह्न
मतदानको मिति नजिकिँदै जाँदा नगरमा अर्को प्रकारको भ्रम फैलिन थाल्यो — चिह्नको भ्रम ।
अर्जुनको घर नजिकै बस्ने सीता आमा पढ्न लेख्न सक्दिनथिन् । उनी हरेक चुनावमा छोरासँग सोध्थिन्, “यस पटक हाम्रो मान्छेको चिन्ह के हो ?”
अर्जुनले यस पटक फरक कुरा देख्यो । मतपत्रको नमुना हेर्दा उसैलाई पनि एकछिन अलमल भयो । लामो कागज, पंक्तिमा धेरै चुनाव चिह्न, भीडभाडको दबाब, सीमित समय ।
देवप्रसाद दाइले भने, “चिह्न नचिन्ने मतदाता लोकतन्त्रको कमजोर कडी हो । गल्ती भयो भने त्यो मत फर्किँदैन ।”
नगरमा सक्रिय दलहरूले आफ्नो चिह्नलाई प्रमुख बनाउँदै प्रचार गरिरहेका थिए ।
नेपाली कांग्रेस आफ्नो परम्परागत प्रतीकसहित,
नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एमाले) आफ्नै पहिचानसहित,
राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी नयाँ प्रतीकसहित,
राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी आफ्नै ऐतिहासिक संकेतसहित,
जनमत पार्टी क्षेत्रीय सन्देश बोकेर,
उज्यालो पार्टी नयाँ दाबी गर्दै ।
तर प्रचार र चुनावको शिक्षा एउटै कुरा होइन ।
एक दिन मतदाता शिक्षा कार्यक्रममा निर्वाचन आयोगका प्रतिनिधिले नमुना मतपत्र देखाउँदै अभ्यास गराए । “छाप यसरी हाल्नुहोस् । दुई ठाउँमा नपार्नुहोस् । घेराभित्र स्पष्ट छाप्नुहोस् । मसी भल्ल आउने गरी छाप नहाल्नुहोस् । कसैले त अन्जानमा ल्याप्चे लगाउँछन् , यो त झन् अशिक्षितताको नमूना हो ।”
अर्जुनले बुझ्यो — गलत छाप भनेको आफ्नो अधिकार आफैँ निष्क्रिय पार्नु हो ।
तर बाहिरको यथार्थ कठोर थियो । केही स्थानमा जानाजानी गलत सूचना फैलाइएको थियो — फलानो चिह्न परिवर्तन भयो भन्ने हल्ला, वा फलानो उम्मेदवार स्वतन्त्र भइसकेको भन्ने भ्रम। अशिक्षित, दलित, पिछडावर्गका मतदातालाई लक्षित गरेर गलत सन्देश फैलाइँदै थियो ।
अर्जुनले सीता आमालाई नमुना मतपत्र देखाएर अभ्यास गरायो । उनी हाँसिन्, “अब गल्ती गर्दिन ।”
त्यही क्षण अर्जुनलाई बुझियो — मतदाता शिक्षा भनेको केवल कार्यक्रम होइन, सामूहिक जिम्मेवारी हो । यदि शिक्षित भनिनेहरूले अरूलाई सहयोग गरेनन् भने लोकतन्त्र असमान बन्छ ।
५ः भीड, चिह्न र जिम्मेवारी
मतदानको एक हप्ता बाँकी थियो । नगरको चौकमा पोस्टरको तह थपिँदै गइरहेको थियो । यसपालि उम्मेदवार धेरै थिए । दल झन् धेरै ।
निर्वाचन आयोग ले देशभर १०७ राजनीतिक दललाई फरक फरक चुनाव चिह्न दिएको खबर फैलिएको थियो । पुराना दलले पुरानै प्रतीक पाएका थिए, दलका लागि सूर्य, रुख, तारा, घन्टी, हलो, छाता, मादल, गिलास, आँखा, भाले, हँसिया, नवजात शिशु बोकेकी आमा, अन्जुली, घोडा, गुलाफ, बलेको चिम, जाँतो, मोबाइल, सेफ्टी पिन(हुप), हाफ ज्याकेट, आँखीझ्याल, क्यालकुलेटर, त्रिभुज अनि स्कूल ब्याग (विद्यालय जानेझोला) चुनाव चिन्ह पाएका थिए । स्वतन्त्र उम्मेदवारले नयाँ ।
संख्याले स्वतन्त्रता देखाउँछ , तर जटिलता पनि बढाउँछ ।
अर्जुनले नमुना मतपत्र हेर्दा एकछिन अड्कियो । यति धेरै चिह्न । यति धेरै विकल्प । लोकतन्त्रको सौन्दर्य जस्तो लागे पनि, असावधानीको जोखिम पनि त्यत्तिकै ठूलो थियो ।
देवप्रसाद दाइले कडा शब्दमा भने, “धेरै विकल्प हुनु राम्रो हो तर तयारी नभए त्यो विकल्पले भ्रम मात्र बढाउँछ ।”
घरदैलो कार्यक्रम तीव्र थियो ।
नेपाली कांग्रेस का कार्यकर्ता आफ्नो चिह्न सम्झाइरहेका थिए ।
नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एमाले) का टोलीले नमुना मतपत्र देखाउँदै अभ्यास गराइरहेका थिए ।
राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी ले नयाँ पुस्तालाई लक्षित गर्दै डिजिटल सामग्री पठाइरहेको थियो ।
राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी,
जनमत पार्टी,
उज्यालो पार्टी—सबै आ–आफ्नो चिह्न स्थापित गर्न व्यस्त थिए ।
तर एउटा असहज यथार्थ पनि थियो । केही कार्यकर्ताले चिह्न सिकाउने बहानामा मतदातालाई प्रभाव पार्न खोजिरहेका थिए । “यहीमा छाप लगाउनु, अरू सबै व्यर्थ छन् ।”
अर्जुनले बुझ्न थाल्यो — मतदाता शिक्षा र मतदातामाथि प्रभाव, यी दुई बीचको रेखा धेरै पातलो छ ।
नगरको सामुदायिक भवनमा नमुना अभ्यास चलिरहेको थियो । मतपत्र कसरी मोड्ने ? छाप कहाँ लगाउने ? दोहोरो छाप परे के हुन्छ ? बदर मत किन बढ्छ ?
देवप्रसाद दाइले सीधा भने, “अर्बौँ खर्च गरेर चुनाव गरिन्छ तर मतदाता स्वयं लापरवाह भए भने त्यो पैसा मात्र होइन, अधिकार पनि खेर जान्छ ।”
अर्जुनले आफ्नो परिवारलाई भेला गर्यो । सीता आमाले अभ्यास गरिन् । बुबाले मतपत्र मोड्ने तरिका सिके। बहिनीले मोबाइलमा नमुना हेरिन् ।
त्यो सानो अभ्यासले एउटा कुरा स्पष्ट गर्यो — निर्वाचन आयोगको काम मात्र पर्याप्त हुँदैन । दल, उम्मेदवार, कार्यकर्ता, र मतदाता — सबैले जिम्मेवारी लिनुपर्छ ।
६ः मतदानको दिन
फागुन २१ को बिहान ।
नगरको विद्यालय परिसरमा लाइन लाग्न थालेको थियो । युवा, वृद्ध, महिला, अशक्त — सबै आफ्नै कारण लिएर उभिएका थिए । लोकतन्त्र भीडमा देखिन्थ्यो, तर निर्णय प्रत्येक व्यक्तिको भित्र हुँदै थियो ।
अर्जुनले लाइनमा उभिँदा वरिपरि नियाल्यो । अगाडि एक वृद्ध दम्पती । पछाडि कलेज पढ्ने युवती । अर्को कुनामा ह्विलचेयरमा एक युवक ।
चुनाव चिह्नको स्मृति सबैको दिमागमा फरक तरिकाले बसेको थियो । कसैले रङ सम्झेको थियो, कसैले आकार, कसैले नाराबाट जोडेको प्रतीक ।
निर्वाचन आयोगका कर्मचारीले प्रक्रिया सम्झाइरहेका थिए — पहिले नाम जाँच, त्यसपछि मतपत्र, त्यसपछि गोप्य कक्ष ।
गोप्य कक्षभित्र छिरेपछि अर्जुनको मुटुको धड्कन बढ्यो । लामो मतपत्र अगाडि थियो । धेरै दल, धेरै चिह्न ।
नेपाली कांग्रेस,
नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एमाले),
राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी,
राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी,
जनमत पार्टी,
उज्यालो पार्टी—सबैका चिह्न पंक्तिमा ।
उसलाई देवप्रसाद दाइको वाक्य सम्झियो—“छाप गलत परे अधिकार फिर्ता हुँदैन ।”
उसले ध्यानपूर्वक घेराभित्र छाप लगायो । मतपत्र मोड्यो । बाकसमा खसाल्यो ।
त्यो क्षण सामान्य देखिन्थ्यो तर त्यो पाँच वर्षको दिशानिर्देशन थियो ।
बाहिर निस्कँदा उसले देख्यो — एक वृद्ध महिला छाप कहाँ लगाउने भनेर अन्योलमा थिइन् । स्वयंसेवकले नमुना सम्झाए । एक युवाले आफ्नी आमालाई चिह्न सम्झाइदियो ।
अर्जुनले बुझ्यो — मतदाता शिक्षा पुस्तिकामा मात्र हुँदैन, व्यवहारमा हुन्छ ।
तर अब कठोर कुरा ।
यदि मतदाता स्वयं तयारी नगरेर “अशिक्षित भएकाले गल्ती भयो” भनेर पन्छियो भने त्यो बहाना हो ।
यदि दलहरूले चिह्न सिकाउने नाममा प्रभाव पार्ने खेल खेले भने त्यो छल हो ।
यदि आयोगले प्रक्रिया मात्र पूरा ग¥यो तर पहुँच सुनिश्चित गरेन भने त्यो अपूरो कर्तव्य हो ।
लोकतन्त्र कुनै एक पक्षको काम होइन ।
मत बदर हुनु भनेको केवल कागजको क्षति होइन — निर्णयको अवसर गुमाउनु हो ।
चिह्न नचिनेर गलत छाप हान्नु भनेको आफ्नो आवाज आफैँ मूक बनाउनु हो ।
अर्जुन घर फर्किँदा सन्तुष्ट थियो । उसले कम्तीमा आफ्नो निर्णय स्वविवेकले गरेको थियो ।
तर प्रश्न अझै बाँकी थियो — के अरूले पनि त्यही स्तरको सजगता अपनाए ? कि भावनाले विवेकलाई जित्यो ?
७ः सन्निकट निर्वाचनमा मतदाताको विवेकको परीक्षा
फागुन २१ नजिकिँदै जाँदा नगरमा केवल चुनावी उत्साह थिएन — स्मृति पनि थियो ।
भदौ २३ र २४ का दिनहरू अझै धेरैका मनमा ताजा थिए । जेन–जी आन्दोलनले देशलाई झस्काएको थियो । सडकहरू भरिएका थिए — नाराले, भीडले, र अन्ततः रक्तले ।
अर्जुनले त्यो समय मोबाइलको स्क्रिनबाट हेरेको थियो । सामाजिक सञ्जालमा मिनेट–मिनेट अपडेट । सडकमा लतपतिएको रगत । अस्पतालको भीड । राज्यका संरचनाबाट उठेको धुवाँ ।
त्यो केवल आन्दोलन थिएन, एक पुस्ताको असन्तोषको विस्फोट थियो ।
देवप्रसाद दाइले त्यसबेला भनेका थिए, “क्रोध परिवर्तनको इन्धन हुन सक्छ , तर दिशा नदिए विनाश पनि हुन्छ ।”
अब चुनाव घोषणा भइसकेको थियो । आन्दोलनपछि आएको निर्वाचनलाई धेरैले ऐतिहासिक अवसर भने । केहीले बाध्यात्मक निर्णय भने तर सबैले स्वीकारेका थिए — यो सामान्य चुनाव होइन ।
नगरको चिया पसलमा फेरि बहस चर्कियो ।
रमेशले भन्यो, “यति ठूलो धनजनको क्षति भयो । अबको मत केवल अधिकार होइन, जिम्मेवारीको प्रमाण हो ।”
सरिताले प्रतिवाद गरिन्, “तर भावनात्मक घाउ ताजै छन् । के मतदाताले शान्त दिमागले निर्णय गर्न सक्छन् ?”
अर्जुन चुप थियो । उसले आफूलाई सोध्यो — “म क्रोधबाट निर्णय गर्नेछु कि विवेकबाट ?”
आन्दोलनले प्रश्न उठायो — भ्रष्टाचार, बेरोजगारी, पुस्तान्तरण ।
तर चुनावले उत्तर खोजिरहेको थियो — कसलाई ? किन ? कति भरोसा गरेर ?
नगरमा सक्रिय दलहरू फेरि मैदानमा थिए—
नेपाली कांग्रेस,
नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एमाले),
राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी,
राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी,
जनमत पार्टी,
उज्यालो पार्टी ।
सबैले आन्दोलनलाई आ–आफ्नै ढंगले व्याख्या गरिरहेका थिए । कसैले त्यसलाई परिवर्तनको म्यान्डेट भन्यो, कसैले अराजकता ।
देवप्रसाद दाइले कडा स्वरमा भने, “सडकको आवेग र मतपेटिकाको निर्णय फरक कुरा हुन् । सडकमा चिच्याउनु सजिलो छ । गोप्य कक्षमा छाप लगाउनु गाह्रो छ ।”
अर्जुनको मनमा द्वन्द्व गहिरियो । उसले आन्दोलनमा प्रत्यक्ष भाग लिएको थिएन, तर समर्थन गरेको थियो । अब प्रश्न थियो — “के म पुरानै संरचनालाई दण्ड दिन भोट हाल्नेछु ? कि सक्षम विकल्प खोज्नेछु ?”
८ः मतदाता – फैसलाधीश
चुनाव नजिकिँदै जाँदा नगरमा एउटा नयाँ शब्द बारम्बार सुनिन थाल्यो — “निर्णय” ।
अर्जुनले यसपटक मताधिकारलाई पहिलोपटक गम्भीरतासाथ बुझ्न खोज्यो । अठार वर्ष पुगेपछि पाएको अधिकार उसलाई सामान्य लाग्थ्यो तर देवप्रसाद दाइले त्यसलाई फरक तरिकाले व्याख्या गरे “मताधिकार सुविधा होइन, शक्ति हो। र शक्ति प्रयोग नगर्नु पनि निर्णय नै हो ।”
कानुनले प्रत्येक योग्य नागरिकलाई मताधिकार दिएको छ । त्यसमा ‘नो भोट’ वा ‘राइट टु रिजेक्ट’ को अवधारणा पनि पर्छ — अर्थात् विकल्प अस्वीकार गर्ने अधिकार ।
नगरको सामुदायिक भवनमा मतदाता सचेतना कार्यक्रम चलिरहेको थियो । त्यहाँ प्रस्तुत गरिएको तथ्यले अर्जुनलाई झस्कायो । यसपटक देशभर करिब एक करोड ८९ लाखभन्दा बढी मतदाता । प्रत्यक्षतर्फ १६५ सिटका लागि तीन हजारभन्दा बढी उम्मेदवार । सयौँ महिला उम्मेदवार प्रतिस्पर्धामा ।
संख्या ठूलो थियो । विकल्प पनि धेरै तर देवप्रसाद दाइले फेरि प्रश्न गरे, “धेरै उम्मेदवार हुनु नै राम्रो नेतृत्वको ग्यारेन्टी हो ?”
अर्जुन चुप रह्यो ।
उसले बुझ्न थाल्यो — मतदान भनेको नाममा छाप लगाउनु मात्र होइन, भविष्यमा पाँच वर्षको नीति–निर्णयमा हस्ताक्षर गर्नु हो ।
नगरमा सक्रिय दलहरू आफ्ना उम्मेदवारलाई योग्य, इमानदार र सक्षम भनेर प्रस्तुत गरिरहेका थिए—
नेपाली कांग्रेस,
नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (एमाले),
राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी,
राष्ट्रिय प्रजातन्त्र पार्टी,
जनमत पार्टी,
उज्यालो पार्टी ।
तर प्रचारमा सबै योग्य देखिन्थे ।
अर्जुनले आफैँलाई कठोर प्रश्न सोध्यो— “के म लोकप्रियतालाई पुरस्कृत गर्नेछु ? कि चरित्र र कार्यसम्पादनलाई ?”
देवप्रसाद दाइले अन्तिम वाक्य गम्भीर स्वरमा भने, “मतदाता न्यायाधीश हो तर भावनामा बग्ने न्यायाधीशले न्याय गर्दैन, बदला लिन्छ ।”
त्यो वाक्य अर्जुनको मनमा गड्यो ।
मतदानमार्फत खराबलाई इन्कार गर्न सकिन्छ । इमानदारलाई जिताउन सकिन्छ तर यदि मतदाता नै पूर्वाग्रहमा डुब्यो भने गलतलाई पुरस्कार र योग्यलाई दण्ड पनि हुन सक्छ ।
९ः सुरक्षा, संरचना र भरोसा
फागुन २१ को अघिल्लो दिन नगर असामान्य रूपमा शान्त थियो । सडकमा सशस्त्र सुरक्षाकर्मी देखिन्थे । विद्यालय परिसरमा अस्थायी तारबार । प्रवेशद्वारमा जाँच ।
अर्जुनले पहिलोपटक निर्वाचनलाई केवल मत हाल्ने प्रक्रिया होइन, ठूलो प्रशासनिक संयन्त्रको अभ्यासका रूपमा देख्यो ।
संविधानले निर्वाचन सम्पन्न गराउने मूल दायित्व निर्वाचन आयोग लाई दिएको छ तर वातावरण निर्माण, बजेट, जनशक्ति र सुरक्षा प्रबन्ध गर्ने जिम्मेवारी सरकारको हो ।
देशभर करोडौँ मतपत्र छापिएका थिए । मतपेटिका, मुहर, गोप्य कक्षका पर्दा, कर्मचारी परिचालन — सबै व्यवस्थापन पूरा भएको भनिएको थियो । हजारौँ मतदानस्थलमा दुई लाखभन्दा बढी कर्मचारी खटिएका थिए । तीन घेराको सुरक्षा योजना लागू गरिएको थियो ।
नगरको मतदान केन्द्रमा पनि तीन तहको सुरक्षा थियो — बाहिरी घेरा, परिसर घेरा, र गोप्य कक्ष वरिपरि संयमित निगरानी ।
रमेशले अर्जुनलाई भने, “हेर्नु, संरचना बलियो छ तर विश्वास संरचनाले मात्र आउँदैन ।”
त्यही बेला सामाजिक सञ्जालमा अर्को अफवाह फैलियो — “कतै मतपेटिका साटिने रे ।” अर्को — “सुरक्षा निकाय पक्षपाती रहेछन् ।”
अर्जुन अलमलियो । बाहिर कडा सुरक्षा । भित्र शंका ।
देवप्रसाद दाइले शान्त स्वरमा भने, “निर्वाचन सुरक्षाको अर्थ मतदातालाई डर देखाउनु होइन, भरोसा दिनु हो। तर भरोसा अन्धो हुनु हुँदैन ।”
अर्जुनले सोचे— “यदि सबै व्यवस्था भएर पनि मतदाता स्वयं सजग छैन भने के सुरक्षा पर्याप्त हुन्छ ?”
सुरक्षा योजना, बजेट, हजारौँ जनशक्ति — यी सबै लोकतन्त्रको बाहिरी किल्ला हुन् तर अन्तिम निर्णय गोप्य कक्षभित्र एक व्यक्तिले लिन्छ । त्यहाँ कुनै सुरक्षाकर्मी हुँदैन, केवल विवेक हुन्छ ।
१०ः संवेदनशील मतदानस्थल र अन्तर्राष्ट्रिय नजर
फागुन २१ को मतदान शुरू हुँदै थियो ।
नगरको केही मतदान केन्द्र विशेष ध्यानाकर्षणमा थिए — सुरक्षाको दृष्टिले संवेदनशील, र कतिपय क्षेत्रमा चर्चित उम्मेदवार थिए ।
अर्जुनले लाइनमा उभिँदा वरिपरि देख्यो — सशस्त्र सुरक्षाकर्मी, ऋऋत्ख् (सिसिटिभी) क्यामेरा, अन्तर्राष्ट्रिय पर्यवेक्षकको उपस्थिती ।
देवप्रसाद दाइले भने, “यी मतदानस्थलले मात्रै होइन, सम्पूर्ण लोकतन्त्रले निगरानी खोज्दैछ । यदि केही अनियमितता भयो भने विश्वले नियाल्नेछ ।”
बाहिर भिड बढ्दै थियो । केहीले चिच्याउँदै पनि थिए, कसैले उत्तेजित स्वरमा आलोचना गरिरहेका थिए ।
अर्जुनले सोचे— “सुरक्षा बल, प्रविधि, मिडिया — सबै भए पनि वास्तविक नियन्त्रण मतदाताको विवेकमा छ ।”
स्मरण रहोस्, यहाँ मतदाता मात्र फैसलाधीश थिए । सुरक्षा र निगरानीले केवल अवसर सिर्जना गर्छ । तर अन्तिम निर्णय — कसलाई पुरस्कार, कसलाई इन्कार — त्यो हर व्यक्तिको भित्रको विवेकमा निर्भर थियो ।
मतदानस्थलमा रहेका अन्तर्राष्ट्रिय पर्यवेक्षकले पनि नोट गरिरहेका थिए — यो केवल नेपालकै परीक्षण मात्र होइन, लोकतन्त्रको विश्वव्यापी मूल्याङ्कन पनि थियो ।
अर्जुनले सीता आमालाई देख्यो — उनी पनि सावधान तर दृढ देखिन्थिन् ।
देवप्रसाद दाइले निष्कर्षमा भने, “यदि मतदाता सही निर्णय गर्छन् भने सुरक्षा व्यवस्था, मिडिया, र अन्तर्राष्ट्रिय निगरानी सफल हुन्छ । यदि मतदाता स्वयं प्रभावित भयो भने सबै संरचना विफल हुन्छ ।”
११ः मेटिने चुनावको संशय र मतदाताको सचेतना
फागुन २०, मतदानको अघिल्लो दिन ।
नगरको गल्लीदेखि गाउँको मेलापातसम्म चुनावको चर्चा गुञ्जिन्थ्यो । चिया पसल, अफिस, स्कुल, बजार — सबै ठाउँमा एउटै विषय ः “भोलि मतदान कस्तो हुनेछ ?”
अर्जुनले माइक्रोफोनबाट सर्वेक्षणको नतिजा सुने — करिब ८० प्रतिशत मतदाता व्यग्र प्रतीक्षामा । उत्साह र चिन्ता मिश्रित ।
तर एक प्रश्न अझै जनतामा टर्निङ्ग पॉइन्टको रूपमा थियो — “के चुनाव मिति अनुसार नै हुनेछ ?”
देवप्रसाद दाइले ठ्याक्कै भने, “संशय गर्नु स्वभाविक हो तर मौन अवधि सुरु भइसकेको छ । तयारी पनि सम्पन्न भइसकेको छ । संशयले तपाईंको विवेकलाई प्रभावित गर्न पाउँदैन ।”
अर्जुनले बुझ्यो — मतदान केवल उत्सव होइन । यसमा सजग रहनु आवश्यक छ ।
नगरमा प्रचारका झण्डा, पोस्टर, होर्डिङ — सबै तयार । निर्वाचन आयोग, सुरक्षा निकाय, मिडिया — सबै तयारीमा ।
तर वास्तविक चुनौती मतदाता आफैँमा थियो ।
“यदि हामी संशयमा प¥यौं भने ? डर, अफवाह, र भ्रमले हाम्रो निर्णय कमजोर बनाउन सक्छ ।”
सुरक्षा बल, CCTV (सिसिटिभी), अन्तर्राष्ट्रिय पर्यवेक्षक — यी सबै बाहिरी किल्ला थिए तर अन्तिम किल्ला मतदाताको विवेक थियो ।
अर्जुन घर फर्किंदा आफ्नो परिवारसँग अन्तिम तयारी गरे । सीता आमाले नमुना मतपत्र देखाइन् । बुबाले मतदान प्रक्रिया सम्झाए । बुबा भने “अब यसपाली ल्याप्चे त लगाइन्न ।” भनी लामो हाँसे । बहिनीले चिन्ह र उम्मेदवार याद गरिन् ।
देवप्रसाद दाइले अन्तिम चेतावनी दिए, “मतदानको वास्तविक सफलता तब मात्र हुन्छ जब मतदाता संशयको सापेक्षता नछोडेर, विवेकपूर्ण निर्णय लिन्छ । सुरक्षा, व्यवस्था, र प्रविधि केवल पृष्ठभूमि हुन् । मुख्य अभिनेता मतदाता हो ।”
१२ः निर्वाचन आचारसंहिता – लोकतन्त्रको लक्ष्मणरेखा
मतदानको दिन नजिकिँदै थियो ।
अर्जुनले आफ्नो नोटबुक खोलेर लेख्यो — “निर्वाचन केवल मतदाताको काम मात्र होइन । यसले सामाजिक मूल्य र संविधानको रक्षा पनि गर्छ ।”
देवप्रसाद दाइले थपे, “निर्वाचन आचारसंहिता केवल नियम होइन । यो लोकतन्त्रको लक्ष्मणरेखा हो । यसलाई नाघ्न खोज्नेले केवल निर्वाचनमात्रै बिगार्दैन, समाजको आधार नै हल्लाउँछ ।”
अहिलेको चुनाव फरक थियो । हार–जीतको खेल मात्र होइन । देश बदल्ने योग्य र सक्षम नेतृत्वको छनोट — यो वास्तविक चुनौती थियो ।
सडकमा प्रचारको रौनक देखिन्थ्यो तर दिमागमा दबाब, प्रभाव, र भयले सजिलै मतदाता प्रभावित हुन सक्छ ।
अर्जुन सम्झियो — पहिला गरिब, तर इमानदार उम्मेदवारले आफूले सक्ने भर सबैको विश्वास जित्थे । तर अहिले — धेरैले केवल लोकप्रियता, पहुँच र पार्टी शक्ति हेर्छन् ।
देवप्रसाद दाइले भने, “चप्पल लगाएर हिँड्ने, पहुँच नभएको व्यक्तिलाई पनि समान अवसर मिल्नुपर्छ । मतदानको उद्देश्य केवल दलको जित होइन — लोकतन्त्रको रक्षा हो । मतदाता विवेकमा आधारित निर्णयले मात्र निर्वाचन स्वतन्त्र, निष्पक्ष, र संस्कारित बन्न सक्छ ।”
अर्जुनले गहिरो सास ताने । उसको मनमा स्पष्ट भयो — सुरक्षा, प्रविधि, र प्रचार सबै पृष्ठभूमि हुन् । वास्तविक खेल मतदाता मनमा हुन्छ ।
यदि मतदाता आचारसंहिता, स्वतन्त्रता, र विवेकलाई नजरअन्दाज गर्छ भने चुनावको परिणाम केवल कागजमा मात्र हुनेछ , समाजमा होइन ।
१३ः आचारसंहिता – नैतिक धरातल
मतदानको दिनको तयारी अझै गहिरो थियो ।
अर्जुनले नोटबुक खोलेर लेख्यो — “आचारसंहिता केवल नियम होइन, नैतिक मार्गदर्शन हो ।”
देवप्रसाद दाइले भने, “मात्र कानुन र सुरक्षा पर्याप्त छैन । उम्मेदवार र दलको सदाचार, इमानदारी, र पारदर्शिता नै वास्तविक आधार हो । मतदाताले त्यसलाई बुझ्नुपर्छ ।”
निर्वाचन आयोगले उम्मेदवारको खर्च, दललाई प्राप्त चन्दा, र पारदर्शिताका लागि बैंकिङ प्रणाली अनिवार्य गरेको थियो तर कतिपय दलले निर्देश उल्लङ्घन गरिरहेका थिए । दैनिक रूपमा गुनासा आउँथे — कसैले नियम तोडे, कसैले खर्च रिपोर्ट नगरे ।
अर्जुनले बुझ्यो — सिर्जनात्मक क्षमता र नैतिक आधार बिना चुनाव जित्नु सजिलो हुन सक्छ तर त्यो जित केवल कागजमा प्रमाणित हुन्छ , समाजमा होइन ।
देवप्रसाद दाइले थपे, “आचारसंहिता उल्लङ्घन गर्नेले जरिवाना मात्र तिर्छ ; कतिपय अवस्थामा उम्मेदवारी नै रद्द हुन्छ । लोकतन्त्रको रक्षा यही नै लक्ष्मणरेखा हो ।”
अर्जुनले मनन गर्यो — मतदाता विवेक र आचारसंहिता मिलेर मात्रै देशको नेतृत्व योग्य र सक्षम बन्न सक्छ ।
सत्य कठोर छ । सुरक्षा, प्रविधि, प्रचार सबै पृष्ठभूमि हुन् । अन्तिम निर्णायक शक्ति मतदाता विवेकमा छ । यदि मतदाता नै नैतिक आधार बेवास्ता गर्छ भने, सबै प्रयास व्यर्थ हुनेछ ।
१४ः मतदाता जिम्मेवारी र नेतृत्व परिवर्तन
मतदानको परिणामपछि नगर शान्त थियो, तर मनमा गहिरो बहस चलिरहेको थियो ।
अर्जुनले सोच्यो — “न देश बदलियो, न नेता नै ।”
गत चुनावमा आएका घोषणापत्र, वाचा, र प्रतिज्ञा कार्यान्वयन भएनन् । “खोलो तरियो, लठ्ठी बिर्सियो” भन्ने शैली झैँ । देशमा समस्या थाती रहे, बेरोजगारी बढ्यो, लाखौँ युवा विदेशतर्फ पलायन भइरहे । यसपाली हामीले विवेक प्रयोग गर्नैपर्छ । यस्ता वाचा मात्र गर्ने तर कार्यान्वयन नगर्ने जतिलाई पाखा लगाउने भनेको यही निर्वाचनको वौद्धिक अश्त्र हो । त्यसै भनीएको हो र बुलेटभन्दा व्यालेट अत्यन्तै शक्तिशाली हुन्छ भनेर ।
देवप्रसाद दाइले चेतावनी दिए, “धेरै दोषी मतदाता पनि हौं । यदि विवेकपूर्ण निर्णय नगरेका भए, प्रणालीले मात्र काम गर्न सक्दैन ।”
अर्जुन सम्झियो — जेन–जी आन्दोलन, युवा पुस्ताको उभार, राजनीतिक पुस्तान्तरणको माग ।
पुराना दलभित्र युवा सक्षम र भरोसालाग्दा छन् तर अग्रज नेताको योगदानको कदर नगरी नेतृत्त्व परिवर्तन गर्न पनि सकिन्न ।
नगरमा युवा कार्यकर्ताले आफ्नो भाव व्यक्त गर्दै भने, “हामी नयाँ नेतृत्व र परिवर्तन चाहन्छौं तर पुराना नेताको सम्मान पनि जरूरी छ ।”
मतदाता विवेकको परीक्षा यहीँ थियो — पुराना प्रणालीमा सुधार ल्याउने कि नयाँ पुस्तालाई अवसर दिने ?
अर्जुनले बुझ्यो — निर्वाचन केवल दलको जित होइन । यो देशको भविष्य र नेतृत्वको जिम्मेवारी हो ।
१५ः मतदाताको विवेकको मापन
फागुन २१ को बिहान । मतदान केन्द्रमा लाइन लामो थियो ।
अर्जुनले बुझ्यो — मतदाता विवेकको वास्तविक परीक्षा यहीँ छ ।
देवप्रसाद दाइले भने, “दुई चरण महत्त्वपूर्ण छन् — पहिलो उम्मेदवारको छनोट, दोस्रो मतदान । यदि सुरुमा दलले योग्य र सक्षम उम्मेदवार चयन गर्छ भने, मतदाता विवेक प्रयोग गरेर राष्ट्रको भविष्यलाई सही दिशा दिन सक्छ ।”
अर्जुनले नोट गर्यो — सिंगापुरका ली क्वान यू, मलेसियाका महाथिर जस्ता नेता, छोटो समयमै देशमा परिवर्तन ल्याएका । एउटै मतको फरकले देशको दिशा बदल्न सक्छ । नेपालमा पनि हामीले यस्ता सम्भावनाबाट छानेर सही उम्मेदवारलाई जिताउनु पर्नेछ ।
मतदाता शिक्षा कार्यक्रम सरल र सहज हुनु आवश्यक थियो । अरूको दबाब, डर, लोभ वा अफवाहबाट मुक्त रहनु भनेको विवेकको अभ्यास थियो ।
देवप्रसाद दाइले अन्तिम सन्देश दिए, “असक्षम वा अयोग्यलाई चुन्नु भनेको मतदाताले आफूलाई पनि कमजोर बनाउनु हो । अवश्यै मत राइफलको गोलीभन्दा शक्तिशाली हुन्छ । अब त यो विवेकको मापन हो ।”
अर्जुनले आफूलाई खडा गरे । यो केवल मतदान होइन, यो देशको भविष्य, नेतृत्वको मूल्यांकन, र लोकतन्त्रको परीक्षा थियो ।
मतदान शुरु भयो । मतदाता विवेकको परीक्षण प्रारम्भ भयो ।
१६ः आचारसंहिता – लक्ष्मणरेखा
मतदानको दिन नजिकिँदै थियो ।
अर्जुनले सम्झियो — आचारसंहिता केवल नियमको किताब होइन, लोकतन्त्रको लक्ष्मणरेखा हो ।
देवप्रसाद दाइले भने, “सरकार, दल, उम्मेदवार र मतदाता — सबैले डर, त्रास, र भयमुक्त भएर निर्वाचनमा भाग लिनुपर्छ । आचारसंहिता उल्लङ्घन गर्ने कुनै छुट छैन । यसले लोकतन्त्रको विश्वास सुनिश्चित गर्छ ।”
अर्जुनले देख्यो — आचारसंहिता लागू हुने अवधि निर्वाचन घोषणासँगै सुरु हुन्छ र मतपरिणाम घोषणासम्म जारी रहन्छ । यस अवधिमा के गर्न सकिन्छ ? र के गर्न सकिँदैन ? भन्ने स्पष्ट सीमांकन हुन्छ ।
सडकमा प्रचार, सोशल मिडिया पोस्ट, र उम्मेदवारको भेटघाट — सबैलाई यस नियमको दायराभित्र राखिएको थियो ।
देवप्रसाद दाइले थपे, “यदि मतदाता स्वयं आचारसंहिता र नियमको महत्त्व बुझ्छन् भने मात्र निर्वाचन स्वतन्त्र, निष्पक्ष, र विश्वसनीय बन्न सक्छ । उल्लङ्घनले केवल व्यवस्था बिगार्दैन, देशको लोकतन्त्रमा नै धक्का पुग्छ ।”
अर्जुनले मनन गर्यो — सुरक्षा, प्रविधि, र पृष्ठभूमि व्यवस्थापन पर्याप्त छैन । अन्तिम निर्णायक शक्ति मतदाता विवेकमा छ । आचारसंहिताको सम्मान नगरी मतदान गर्दा देशको भविष्य जोखिममा पर्छ ।
१७ः निर्वाचन आचारसंहिता र मतदाता सचेतना
फागुनको मध्यतिर, मतदानको तयारी चरममा थियो ।
अर्जुनले पढ्यो — निर्वाचन आयोगले “निर्वाचन आचारसंहिता २०८२” कार्यान्वनमा ल्याइसकेको छ । १० परिच्छेद र ५ अनुसूचीको यो आचारसंहिता केवल नियम होइन । यसको उद्देश्य थियो — सुरक्षा सुनिश्चित गर्दै भयमुक्त वातावरणमा मतदान र मतदान दिन पाउने हकको संरक्षण ।
देवप्रसाद दाइले भन्यो, “यहाँ केवल उम्मेदवार र दलको नियन्त्रण मात्र होइन । मतदाताको शिक्षा र सचेतनाले पनि सुरक्षा सुनिश्चित गर्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ ।”
हरेक स्थानीय तह र वडामा स्वयंसेवकहरूले घरघर पुगेर मतदाता शिक्षामा योगदान दिइरहेका थिए । टोल समितिसँग छलफल, आवश्यक परामर्श, र सामाजिक सञ्जालबाट फैलिने भ्रम नियन्त्रण — यी सबै कदमले मतदाता सचेत राख्थ्यो ।
अर्जुनले महसुस गर्यो — सुरक्षा बल र नियमले बाहिरी ढाँचा तयार गर्छन् तर वास्तविक सुरक्षा मतदाताको विवेक र सचेतनामा निर्भर हुन्छ ।
देवप्रसाद दाइले निष्कर्ष दिए, “यदि मतदाता सचेत र विवेकशील भएनन् भने सबै नियम र व्यवस्था व्यर्थ हुनेछ । आचारसंहिता केवल पृष्ठभूमि हो, वास्तविक शक्ति मतदाता मनमा छ ।”
१८ः आचारसंहिता उल्लंघन र फितलो अनुगमन
मतदानको तयारी पक्कै थियो, तर अझै प्रश्नहरु उब्जिएका थिए ।
अर्जुनले नोटबुक खोलेर लेख्यो — “आचारसंहिता नियमको ढाँचा हो, तर यसको पालन कहाँ–कहाँ हुँदैछ ?”
देवप्रसाद दाइले स्पष्ट गरे, “सरकार, उम्मेदवार र मतदाताले पालना गर्नुपर्ने नियम छुट्टाछुट्टै छन् । सरकारले कुनै दललाई समर्थन गर्ने, मतदातालाई लोभ्याउने कार्यक्रम गर्न सक्दैन । सरकारी कर्मचारीको सरुवा, बढुवा, वा बजेटको दुरुपयोग गर्न नपाइने प्रावधान छ ।”
तर वास्तविकता फरक देखिन्थ्यो ।
“कुनै दल वा उम्मेदवारले आधिकारिक खर्च विवरण पेश गरेको पाइँदैन । जुलुस, सभा, भाषणमा द्वेष फैलाउने व्यवहार रोक्न नसकिएको छ । आयोगको अनुगमन फितलो छ,” अर्जुनले मनमनै भने ।
देवप्रसाद दाइले थपे, “मतदाता विवेकलाई मात्रै प्रयोग गरेर यस्ता उल्लङ्घन र फितलो अनुगमनको असर कम गर्न सकिन्छ । नियमको पालन नगरी मात्र मतदान गर्दा देशको लोकतन्त्र कमजोर हुन्छ ।”
अर्जुनले महसुस गर्यो — सुरक्षा, प्रविधि, र नियम पर्याप्त छैन। वास्तविक चुनौती भनेको मतदाता विवेक र नैतिक निर्णयमा आधारित मतदान हो ।
सत्य कठोर थियो — उल्लङ्घन र अनुगमनको कमजोरीले मतदाता विवेकको मूल्य अझ बढाउँछ । यदि मतदाता सचेत नभए, सबै नियम र व्यवस्था व्यर्थ हुनेछ ।
१९ः मतदाताको कर्तव्य र आचारसंहिता पालन
मतदान केन्द्र नजिकिँदै थियो ।
अर्जुनले सोच्यो — मतदाता विवेक परीक्षणमा छ ।
देवप्रसाद दाइले भने, “मतदाताले मतदान केन्द्रभित्र कुनै पार्टीको झन्डा, चुनाव चिह्न, वा प्रचार सामग्री लैजान सक्दैनन् । उम्मेदवारको उपहार वा पैसा लिन पनि पाइँदैन । भोजभतेरमा सहभागी हुनबाट पनि रोक छ ।”
अर्जुनले सम्झ्यो — विगतका निर्वाचनमा मतदातामाथि भत्ता, मासुभात, र पेट्रोल ट्याग मार्फत दबाब परेको थियो । अबको आचारसंहिता त्यो अभ्यास रोक्ने उद्देश्यले आएको हो ।
तर वास्तविकता कडा देखिन्थ्यो ।
“आयोगको अनुगमन फितलो छ ,” देवप्रसाद दाइले थपे । “त्यसैले नियम भए पनि पालनामा प्रभावकारिता कम देखिन्छ । मतदाताले विवेकपूर्ण निर्णय लिन सके मात्र निर्वाचन स्वच्छ र निष्पक्ष बन्न सक्छ ।”
अर्जुनले बुझ्यो — मात्र नियमले काम गर्दैन । मतदाता विवेक, सचेतना, र सामाजिक जिम्मेवारी मात्र चुनावको वास्तविक सफलता सुनिश्चित गर्न सक्छ ।
सत्य कठोर थियो — उपहार र दबाबको प्रभावबाट मुक्त भएर मतदान नगरे, देशको भविष्य जोखिममा पर्छ ।
२०ः सामाजिक सञ्जाल र मतदाता विवेक
फागुन २१ को निर्वाचन नजिकिँदै थियो ।
अर्जुनले कम्प्युटर स्क्रिनमा कअचयििष्लन (स्क्रोलिङ) गर्दै थुप्रै पोस्टहरु देख्यो । फेसबुक, ट्वीटर, र अन्य सामाजिक सञ्जालमा उम्मेदवार र दलका पोस्टले दुई तिरको प्रभाव देखाइरहेका थिए ।
देवप्रसाद दाइले भन्यो, “आचारसंहितामा स्पष्ट छ — सामाजिक सञ्जालबाट भ्रामक सूचना, चरित्रहत्या, अपमान, वा द्वेष फैलाउने कार्य गर्न नपाइने । एआई प्रयोग गरेर वा नगरी मतप्रभाव गर्न प्रयास गर्नु बन्देज छ ।”
अर्जुनले नोट गर्यो — तर अधिकांश उम्मेदवारले नियमको पालन गरेका छैनन् । व्यक्तिगत चरित्रहत्या, प्रतिस्पर्धीको अपमान, भ्रामक सूचना — सबै खुलेआम फैलाइँदैछ ।
“अब निर्णायक शक्ति मतदातामा छ ,” देवप्रसाद दाइले थपे । “यदि मतदाता विवेकशील रहे, आचारसंहिताको उल्लङ्घन गर्ने पात्रलाई बहिष्कार गर्नेछ । यदि उनी सजग भएनन् भने, देशको भविष्यमा नै असर पर्छ ।”
अर्जुनले महसुस गर्यो — मात्र नियम लेखेर काम हुँदैन । मतदाता विवेक, सचेतना, र सामाजिक जिम्मेवारीले मात्र निर्वाचनलाई स्वच्छ , निष्पक्ष, र लोकतान्त्रिक बनाउँछ ।
सत्य कठोर थियो — यदि मतदाता नै अनुगमनको निर्णायक शक्ति प्रयोग नगरे, आचारसंहिता उल्लङ्घन गर्ने पात्रले जित्ने सम्भावना बढ्छ ।
२१ः हरित निर्वाचन र सार्वजनिक जिम्मेवारी
अर्जुनले शहरको सडक घुम्दै सोच्यो — सामाजिक सञ्जाल र डिजिटल प्रचारबाहेक वास्तविक संसारमा पनि नियम पालनाको चुनौती छ ।
देवप्रसाद दाइले स्पष्ट पारे, “बैंक एटिएम, सार्वजनिक यातायात, भित्तामा लेख्ने, र सभा–समारोह — सबैमा प्रचारबाहेक बन्देज छ । बालबालिकालाई चुनावी गतिविधिमा प्रयोग गर्न रोक छ। योपालि हरित निर्वाचनको अवधारणा पनि समावेश छ — फोहोरमैला न्यूनिकरण, वातावरणमैत्री डिजिटल प्रचार ।”
अर्जुनले देख्यो — धेरै ठाउँमा नियम पालना भइरहेको थियो । पोस्टर, ब्यानर, सार्वजनिक झन्डा — सिकायतबिना नै व्यवस्थामा थिए ।
देवप्रसाद दाइले थपे, “सर्वसाधारणले उम्मेदवार र दलले घोषणापत्रमा गरेका वाचा पूरा गरे कि गरेनन् भन्ने जानकारी पाउने व्यवस्था छ । यदि कार्यान्वयन प्रभावकारी भयो भने मात्र लोकतन्त्र र सार्वजनिक जिम्मेवारी दुवै सुदृढ हुन्छ ।”
अर्जुनले बुझे — निर्वाचन स्वच्छ , हरित, र पारदर्शी बनाउन केवल नियम पर्याप्त छैन । वास्तविक सफलता तब मात्र सम्भव हुन्छ जब मतदाता सचेत, विवेकशील, र सामाजिक उत्तरदायित्वपूर्ण भएर मतदानमा सहभागी हुन्छ ।
सत्य कठोर थियो — यदि मतदाताले विवेक प्रयोग नगरे, नियम र हरित पहलको प्रभाव सीमित रहनेछ ।
२२ः उल्लंघन र कानुनी कारबाही
अर्जुनले दिमागमा फेरि गणना गरिरहेको थियो — निर्वाचन नियम केवल कागजमा मात्र छैन, यसको उल्लङ्घनमा स्पष्ट सजाय व्यवस्था छ ।
देवप्रसाद दाइले भने, “यदि आचारसंहिता उल्लङ्घन भयो भने आयोगले सर्वप्रथम स्पष्टिकरण माग्छ । पर्याप्त स्पष्टीकरण नभए, एक लाखसम्म जरिवाना गर्न सकिन्छ । उम्मेदवारले गम्भीर प्रकृतिको उल्लङ्घन गरे, त उनीहरूको उम्मेदवारी खारेज गर्न र भविष्यमा उम्मेदवारी दिन रोक लगाउन पनि सकिन्छ ।”
अर्जुनले महसुस गर्यो — निर्वाचनमा मात्र नियम बनाउनु पर्याप्त छैन । यसको प्रभावकारीता मतदाता विवेक र सामाजिक निगरानीमा निर्भर छ ।
“मतदाताले सचेत र विवेकपूर्ण मतदान नगरे, नियमको प्रभाव सीमित हुन्छ,” देवप्रसाद दाइले जोड दिए ।
सत्य कठोर थियो — आयोगले कानुन बनाए पनि, अन्तिम निर्णय र प्रभावकारी कार्यान्वयन मतदाता र समाजको जिम्मेवारीमा निर्भर रहन्छ ।
२३ः निष्पक्षता र मानवीय जिम्मेवारी
अर्जुन र देवप्रसाद दाइ निर्वाचनको अन्तिम तयारीको समीक्षा गर्दै थिए ।
“आचारसंहिता मात्र पर्याप्त छैन,” देवप्रसाद दाइले भन े। “निर्वाचन निष्पक्ष, भयरहित र प्रभावकारी हुनका लागि मानवीय व्यवहार, आचरण, प्रतिबद्धता, इमानदारी, र निष्ठा जरुरी छ । दण्ड र सजायको भयले मात्र काम हुँदैन ।”
अर्जुनले सम्झ्यो — सुरक्षा व्यवस्था, कानुनी प्रावधान, डिजिटल निगरानी, र प्रचारबाहेक वास्तविक नियन्त्रण मतदाता र समाजको नैतिक जिम्मेवारीमा छ ।
देवप्रसाद दाइले जोड दिए, “लोकतान्त्रिक अभ्यास र भावनाको कदर गर्नु, मतदाताको सचेतना र विवेक प्रयोग गर्नु, यसैबाट मात्र हामीले योग्य प्रतिनिधि प्राप्त गर्न सक्छौं । यदि हामीले आफ्नो भोटको दुरुपयोग गर्यौं भने, नियम र कानुनको प्रभाव सीमित रहन्छ । त्यसैले हामी सचेत रहनै पर्छ ।”
सत्य कठोर थियो — निर्वाचनको निष्पक्षता दण्ड र नियमको डरमा होइन, समाजको जागरुकता र मतदाता विवेकमा निर्भर छ ।
२४ः नयाँ र पुराना दल बीचको तुलना
अर्जुनले सोच्यो — मतदानको समय नजिकिँदै गर्दा चुनावी विकल्पहरूबारे निर्णय गर्न सजिलो छैन ।
देवप्रसाद दाइले भने, “आजको समाजमा सामान किन्नका दुई तरिका प्रचलनमा छन् । मोबाइल खोलेर अनलाइन अर्डर गर्ने — छिटो, सहज, घरसम्म आइपुग्ने । अर्को — नजिकको पसलमा पुगेर भलाकुसारी, अपनत्व, चिनजान र विश्वासका साथ सामान लिने । यो अभ्यास राजनीतिक दलसँग तुलना गर्न सकिन्छ ।
अर्जुनले प्रश्न गर्यो, “कसरी ?”
“नयाँ दल अनलाइन अर्डरजस्तै हो,” देवप्रसाद दाइले स्पष्ट पारे । “छिटो परिवर्तन, पारदर्शिता, परिणाममुखी शासनको वाचा गर्छन् । पुराना दल भने पसलको भलाकुसारी जस्तै — चिनजान, अनुभव, तर पुरानो शैली, ढिलो निर्णय, पुराना अनुहार ।”
अर्जुनले महसुस गर्यो — मतदाता विवेक प्रयोग गर्नु यतिखेर सर्वोपरी छ। नयाँ दलको आधुनिकता र पुराना दलको स्थिरता बीच निर्णय गर्दा, मतदाताले केवल आकर्षणमा होइन, वास्तविक क्षमता र प्रतिबद्धतामा ध्यान दिनुपर्छ ।
सत्य कठोर थियो — स्वतन्त्र निर्णय नगरी, केवल झल्किने प्रचार वा पुराना अनुभवको आधारमा मत हाल्नु देशको भविष्यमा असर पार्नेछ ।
२५ः नयाँ दल र पुराना दल—मानव सम्बन्धको आयाम
अर्जुन फेरि देवप्रसाद दाइसँग विचार साट्दै थियो । “नयाँ दल त छिटो परिवर्तन र आधुनिकता वाचा गर्छन्, तर वास्तविक सम्बन्धको अनुभूति कहाँ छ ?” अर्जुनले सोध्यो ।
देवप्रसाद दाइले जवाफ दिए, “ठीक भन्नु भयो । अनलाइन अर्डर जस्तै नयाँ दल केवल नीतिगत र प्राविधिक समाधानमा सीमित बस्न सक्छ । दीर्घकालीन सामाजिक सम्बन्ध, स्थानीय सन्दर्भ, नागरिक मनोविज्ञान बुझ्ने क्षमता, पुराना पुस्ताको अनुभव — यी सबै समेट्न सके मात्र उनीहरूले स्थायी विकास र राष्ट्रिय निर्माणमा योगदान गर्न सक्छन् । यदि केवल फर्मुला र योजनामा मात्र निर्भर भए, वास्तविक प्रभाव सीमित हुने छ ।”
“तर पुराना दल,” दाइले थपे, “पसलमा हिँडेर सामान लिन जस्तो — नजिक, व्यक्तिगत, अपनत्वपूर्ण । संकटमा काम लाग्ने अनुभव, आन्दोलन र इतिहाससँगको सम्बन्ध, गाउँटोलसम्मको पहुँच — यी सबैले जनताको विश्वास जगेर्छ ।”
अर्जुनले गम्भीर हुँदै भन्यो, “मतदाता विवेकले मात्र निर्णय गर्न सक्छ — के छिटो आधुनिक समाधान चाहिन्छ, कि अनुभवी स्थायित्व ?”
सत्य कठोर थियो — नयाँ र पुराना दलको छनोट केवल वाचा र दृश्यात्मक आकर्षणमा होइन, दीर्घकालीन प्रभाव, मानव सम्बन्ध, र समाजको वास्तविक आवश्यकता अनुसार गर्नुपर्छ ।
२६ः अपनत्व र चुनौती
अर्जुन र देवप्रसाद दाइले गाउँको चौरमा बस्दा कुरा अघि बढ्यो ।
“हामी पुराना दलसँगको सम्बन्धले धेरै सुविधा पाएका छौँ,” दाइले गम्भीर स्वरमा भने, “तर कहिलेकाहीँ यही अपनत्व कमजोरी पनि बन्न सक्छ । पसलेले पुरानो, महँगो वा कम गुणस्तरको सामान दिन सक्छ , हामी विरोध गर्न पनि गाह्रो मान्छौँ । पुराना राजनीतिक दलमा पनि यही समस्या — परिवारवाद, अवसरवाद, गुटबन्दी, भ्रष्टाचार — हामीले देख्दापनि रोक्न सक्दैनौँ ।”
अर्जुनले चस्मा समाउँदै जवाफ दियो, “त्यसो भए पुरानो र नयाँ बीचको सन्तुलन कसरी ल्याउने ? पुरानोलाई अन्धाधुन्ध मान्न पनि हुँदैन, नयाँको नाममा विगतलाई अस्वीकार पनि गर्न हुँदैन ।”
दाइले टाउको हल्लाउँदै भन्यो, “सही हो । नेपाली समाजको स्पन्दन बुझ्ने, नेपालवादले राष्ट्रलाई मजबुत बनाउने, विश्व राजनीतिमा सक्षम उपस्थितिका लागि अनुभवी र विज्ञ दलको आवश्यकता छ । नयाँ सोच र सीपलाई पुराना अनुभवसँग जोड्न सकियो भने मात्र वास्तविक परिवर्तन सम्भव हुन्छ ।”
अर्जुनले गहिरो श्वास लिए, “मतदाता विवेकले यस्तो दल छान्नु पर्छ — जो अनुभव र नवीनताको सही मिश्रणले राष्ट्रलाई अघि बढाउन सक्षम हो ।”
२७ः सन्तुलन र भविष्य
संकलनका लागि अर्जुनले आफ्ना नोट खोल्यो ।
“त्यसैले प्रश्न उठ्छ — कसलाई राम्रो भन्ने ? नयाँ दल कि पुराना दल ?” अर्जुनले आफ्नै नोटमा लेख्दै भन्यो । “यो उत्तर एकोहोरो छैन । हाम्रो समाजमा दुवै आवश्यक छन्, तर सर्तसहित ।”
उनले व्याख्या गर्दै लेख्यो, “नयाँ दलले अनलाइनजस्तै सुविधा, गति र पारदर्शिता दिनुपर्छ , तर केवल डेलिभरी होइन । एउटा इमानदार प्रयासले बदल्नैपर्छ परिवेश । अनिमात्र समाजमा क्रान्ति आउँछ र सबैले सहजसँग राहत प्रँप्त गर्दछ । बन्दछ देश । समाजसँगको विश्वास, अपनत्व र स्थानीय समाजसँगको सम्बन्ध पनि बनाइराख्नुपर्छ । दुःखसुख बुझ्ने र अवसर सिर्जना गर्ने क्षमता हुनु आवश्यक छ । पुराना दलले पसलजस्तै अपनत्व कायम राख्नुपर्छ , तर बिग्रिएको प्रणाली, परिवारवाद, गुटबन्दी र अकर्मण्यता छोड्नुपर्छ । आलोचना सुन्न मात्र होइन, त्यसलाई कार्यान्वयन गर्ने क्षमता देखाउनुपर्छ ।”
अर्जुनले टाउको घुमाउँदै थप्यो, “समाजले अब ‘को चिनजानको हो ?’ भन्दा ‘कसले गुणस्तरीय सेवा दिन्छ ?’ भन्ने प्रश्न गर्छ । भविष्यको राजनीति भनेको अनलाइन डेलिभरीको सुविधा र पसलको भलाकुसारीको अपनत्वको सन्तुलन हो । यही सन्तुलन बनाउन सक्ने दलमा समाजको विश्वास निर्माण हुन्छ ।”
२८ः सन्तुलन र व्यवहार
यहाँ “पुराना शिक्षक” वअनि “गाउँका अग्रज” पात्रले बोल्न आउनुभयो । किन ? किनकि उहाँहरुले भन्नुभयो यो भाग अनुभव बनाम नवीनताको सन्तुलनबारे हो ।
यहाँ उहाँहरुले जहाँ राजनीतिक द्वन्द्व वा नयाँ दलको चर्चा गर्नुभयो ।
– त्यसपछि त ती अग्रजले हस्तक्षेप गरेजस्तो बोल्नु भयो ।
“कहिलेकाहीँ पुराना संरचना, विचार र अनुभवको सम्मान गर्दै नयाँ सोच, सिप र प्रस्तुतिलाई एकसाथ जोड्न सकियो भने राजनीतिक संस्कारमा वास्तविक परिवर्तन सम्भव हुन्छ । न त पुरानोलाई अन्धाधुन्ध बोकेर हिँड्नु ठिक हो, न त नयाँको नाममा सम्पूर्ण विगत अस्वीकार गर्नु नै सही हो ।
हाम्रो वरिपरि यस्ता उदाहरण प्रशस्त छन्, जसले समय र समाजको मनोविज्ञान स्पष्ट देखाउँछ । ‘बाजेको सेकुवा’ र चोक–चोकमा खुलेका आधुनिक चिया पसल यस्तै उदाहरण हुन् । यी दुवै नयाँ होइनन्, तर प्रभावकारी बनेका छन् । यसको मूल कारण पुरानो आधारशिला र नयाँ पुस्ताको प्रवित्रियुक्त आधुनिक अपडेट भएको शिक्षा, सिप, प्रस्तुतिकला र सोचको सन्तुलन हो ।
नेतृत्व र दल छनोटमा यही सन्तुलन आज नेपालको राजनीतिक दलहरूले आत्मसात् गर्नुपर्छ । नेतृत्वका लागि सबैभन्दा ठुलो पाठ यही हो — अनुभव र नवीनतालाई जोड्ने क्षमता । चिया नेपाली समाजमा नौलो वस्तु होइन, तर त्यसको प्रस्तुतिका तरिका र अनुभवको सन्तुलनले फरक बनाउँछ ।”
२९ः युवा सहभागिता र दीर्घकालीन राजनीतिक दृष्टि
“त्यसबेला गाउँका शिक्षक कृष्णप्रसादले चिया पिउँदै भनेका थिए... पुरानो फालेर नयाँ उठाउनु बुद्धिमानी होइन ।”
यसले २९ को युवाको प्रवेशका लागि आधार तयार गर्यो । युवा सहभागिता हुन थाल्यो ।
अब युवा पात्रहरु (जस्तै राम, सीता, जेन्जी समूह) ले बोल्न थाले ।
किन ? किनकि यहाँ उत्साह, पहुँच, खुलापनको कुरा छ । यो सन्तुलनको तर्कलाई युवा दृष्टिकोणले चुनौती दिने शैलीमा प्रस्तुत गर्न थाले ।
“रामले शिक्षकको कुरा सुनेपछि प्रतिवाद गर्दै भनेको थियो...”
यसरी द्वन्द्व सिर्जना गर ।
“दशकअघिदेखि गाउँ र सहरमा चिया पिइँदै आएको भए पनि, पछिल्ला वर्षमा चोक – चोकमा खुलेका चिया पसलप्रति यति छिटो लोकप्रियता बढ्नुमा सबै लिंग र उमेर समूहका व्यक्तिलाई खुला पहुँच, संवाद र प्रश्न गर्ने स्वतन्त्रता, चियाका विविध स्वादसँगै आवश्यक प्रविधिको उपलब्धता योगदान पुगेको छ । यसमा युवा पुस्ताको उत्साह र प्रभावकारी शैली पनि जोडिएको छ ।
नेतृत्व र राजनीति क्षेत्रमा पनि यही कुरा लागू हुन्छ । पुरानो राम्रा कुरालाई जोगाउँदै नयाँ पुस्ताले खुला संवादसहित स्वस्थ र पारदर्शी राजनीतिक वातावरण निर्माण गर्न सक्यो भने नेपालमै अथाह सम्भावना देखिन्छ । यसले राजनीति पेसा मात्र नभई सेवा हो भन्ने अवधारणालाई पनि स्थापित गर्छ । जब समाजको आवश्यकतामुखी कार्यक्रम र नीतिनियम बन्न थाल्छन्, त्यसको सकारात्मक परिणाम दर्साउने उदाहरण समाजमा देखा पर्छ , तब आशाका झिल्का बल्न समय लाग्दैन ।
राजनीतिक सफलता हासिल गर्न अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको भुइँमान्छेका मनोविज्ञान बुझ्नु हो । कुन समाजको चेतनाको तह कस्तो छ ? बदलिँदो सामाजिक संरचनाले के आवश्यकता उत्पन्न गराइरहेको छ ? युवाको मनोविज्ञान कस्तो बनेको छ ? उनीहरूलाई कस्तो अवसर आवश्यक छ ? — यी सबै प्रश्नको सहज उत्तर बुझ्नुपर्छ । नागरिकलाई ‘हामी बुझिन्छौं’, ‘हाम्रा आवश्यकताअनुरूप कार्य गरिन्छ’, ‘विधिको शासन छ’ ‘हाम्रालाई होइन राम्रालाई ध्यान दिनुपर्छ ।’ भन्ने अनुभूति गराउन सके मात्र राष्ट्रप्रतिको प्रेम र दीर्घकालीन राजनीतिक सफलता सुनिश्चित हुन्छ ।
जसरी शरीरमा रोग प्रतिरोधात्मक शक्ति कमजोर हुँदा रोगले सहजै असर गर्छ , त्यसैगरी मुलुक कमजोर हुँदा बाह्य र आन्तरिक हस्तक्षेपहरू सजिलै प्रभाव पार्छन् तर भुल्न नहुने कुरा भनेको नेपाल बनाउने शक्ति नेपाली स्वयंमा रहेको हो । त्यसैले चुनावमा जो जित्छ , उसले विगतका गलत अभ्यास दोहोर्याएर मुलुकलाई संकटमा पार्ने कुनै पनि कार्य नगर्ने प्रतिबद्धता देखाउनुपर्छ ।
निष्कर्षः यस चुनावमा मुलुकको दीर्घकालीन हितमा सोच राख्ने र समाजप्रति जिम्मेवार नेतृत्व मात्र विजयी हुनुपर्छ ।”
३०ः हेभी वेट र हेल्दी वेट
युवाले जोस्सिएर भन्न थाल्यो । “यहाँ बहस आवश्यक छ । एक जना पुरानो पार्टी समर्थक, अर्को युवा मतदाता ”।
हेभी वेटको चर्चा – पुरानो कार्यकर्ता यसरी बोलेको ः—
“याद राखः यहाँ पात्रले किन बोल्यो ?
किनकि गाउँमा उम्मेदवार घोषणा भएको थियो । त्यसले संवाद उत्पन्न गर्यो ।”
“नेपाली राजनीतिको रङ्गमञ्चमा निर्वाचनको साइत जुर्नेबित्तिकै एउटा पदावली निकै चर्चामा आउँछ — ‘हेभी वेट’ उम्मेदवार । चोक, चौतारीदेखि मिडियाका हेडलाइनसम्म कुन निर्वाचन क्षेत्रमा कुन दलको कस्तो ‘हेभी वेट’ उम्मेदवार उठ्यो भन्ने बहसले प्राथमिकता पाउँछ ।
सामान्य अर्थमा ‘हेभी वेट’ भन्नाले उम्मेदवारको प्रभाव, शक्ति, पैसा, पहुँच र संसाधनको सम्पन्नतालाई बुझिन्छ तर लोकतन्त्रको स्वास्थ्यका दृष्टिले यस्तो ‘वजन’ सदैव फलदायी हुँदैन । राजनीतिक प्रभाव, धन वा पहुँचले मात्र नेतृत्वको गुणस्तर तय हुँदैन ।
गम्भीरतापूर्वक विश्लेषण गर्दा, लोकतन्त्र बलियो बनाउन आवश्यक हुन्छ — ‘हेल्दी वेट’ भएका उम्मेदवार । यसले जनताको सेवा गर्ने क्षमता, निष्ठा, दीर्घकालीन दृष्टि, समस्याको समाधान गर्ने योग्यता, पारदर्शिता र जवाफदेहिता समेट्छ । सरल भाषामा भन्नुपर्दा, हेल्दी वेट उम्मेदवारको प्रभाव केवल शक्ति वा सम्पत्तिमा होइन, कार्यक्षमता, चरित्र र नेतृत्व क्षमतामा आधारित हुन्छ ।
फागुन २१ गते हुने सङ्घीय संसद्को चुनावलाई दृष्टिगत गर्दै, मतदाताले हेभी वेटको मोहमा नपरी, देश र समाजको दीर्घकालीन हितमा ‘हेल्दी वेट’ उम्मेदवार छान्ने विवेक प्रयोग गर्नुपर्ने आवश्यकता स्पष्ट हुन्छ ।
अवश्य नै यो असल अनि इमानदार, सक्षम उममेदवारप्रति लक्षित छ ।”
३१ः लोकतन्त्रको जोखिम
जोखिम – युवा पात्रले यसरी आलोचना गरेको थियो ।
“‘हेभी वेट’ भनिएका उम्मेदवार प्रायः शक्तिको केन्द्रीकरणतर्फ उन्मुख हुन्छन् । उनीहरूको पछाडि धन, बाहुबल, ठूलो पार्टी कार्यकर्ता घेरा, तथा नेतृत्व पङ्क्ति हुन्छ । यस्तो वजनले व्यक्तिलाई ठुलो देखाउँछ , तर लोकतान्त्रिक संस्थालाई कमजोर तुल्याउँछ । उसले सत्ता पाएपछि उसलाई पैसा, शक्ति आदिले उसलाई सहयोग गर्ने हरेक ब्यक्ति अनिा संस्थाहरुलाई हेर्नु जरुरी ठान्छ अनि जनताका अनि देशका माग सधैँ ओझेलमा पर्छ ।
हेभी वेट राजनीतिले ‘व्यक्तिपूजा’ प्रवृत्तिलाई बढावा दिन्छ । विचार, नीति वा जनता सेवाभन्दा व्यक्तिको कद ठूलो मानिन्छ । यस्ता उम्मेदवार चुनाव जित्न माहिर भए पनि लोकतन्त्र सुदृढ हुन्छ भन्ने ग्यारेन्टी हुँदैन ।
सामान्यतः उनीहरूको ध्यान शक्ति टिकाइराख्न र स्रोत दोहन गर्नमा केन्द्रीत हुन्छ । यसले ’क्रोनी क्यापिटालिज्म’ (आसेपासे पुँजीवाद) जन्माउँछ , चुनाव खर्च महँगो बनाउँछ र साधारण तर योग्य नागरिकका लागि चुनावमा भाग लिन कठिन पार्छ । परिणामस्वरूप, गरिब र साधारण वर्गका लागि लोकतान्त्रिक पहुँच सीमित रहन्छ, र प्रणालीमा असमानता बढ्छ ।
यस अंशले स्पष्ट देखाउँछ—विवेकपूर्ण मतदाता छनोट, केवल प्रसिद्ध वा शक्तिशाली व्यक्तिलाई होइन, कार्यक्षमता, योग्यता र लोकतान्त्रिक प्रतिबद्धतामा आधारित हुनुपर्छ ।”
३२ः योग्यता र नैतिकताको कसी
निष्कर्ष – तटस्थ बुद्धिजीवी अनि महिला पात्रले पनि यसरी बहसद्वारा सन्तुलन दिएको थियो ः—
“‘हेल्दी वेट’ कुनै पार्टीको ट्याग होइन । यो उम्मेदवारको व्यक्तिगत र राजनीतिक क्षमता, सन्तुलन, नैतिक निष्ठा र उत्तरदायित्वको प्रतिफल हो । हेल्दी वेट राजनीति भन्नाले शक्ति र जिम्मेवारीको सन्तुलन बुझिन्छ ।
सत्य क्षमता मापन गर्नु आवश्यक छ — कति पारदर्शी, स्वावलम्बी, विनयी, उत्पादनशील, दूरदर्शी र मितव्ययी छ उम्मेदवार । धन वा बाहुबलको सहारामा होइन, विचार, भिजन र कार्ययोजनामा आधारित हुनु वास्तविक तौल हो ।
हेल्दी वेट उम्मेदवारले जनमतलाई अनुमति (लाइसेन्स) होइन, गम्भीर उत्तरदायित्वको रूपमा लिन्छ । जित वा हारको अवस्थामा पनि आफ्नो क्षेत्र र जनता प्रतिको संवेदनशीलता, सक्रियता र जिम्मेवारीले उनको योग्यताको मूल्याङ्कन सजिलो बनाउँछ ।”
३३ः नीतिनिर्माता कि ‘सेलिब्रिटी’ ?
किन ? किनकि नीति, संविधान, कानुनी साक्षरता – यी विषय सामान्य किसानको मुखबाट अचानक आउँदा अस्वाभाविक लाग्न सक्छ ।
यहाँ शहरबाट चुनावका लागि फर्किएको पढेलेखेको पात्रले अनिवार्य आवश्यकता भन्दै बोल्यो ः—
“सङ्घीय सांसदको उम्मेदवार रोज्नु हल्का वा मजाकको विषय होइन । सांसदहरू संसद्मा केवल अभिनय वा लोकप्रियता बढाउन जानु हुँदैन ; उनीहरू राष्ट्रको सर्वोच्च नीति र कानुन बनाउने जिम्मेवारी बोकेका छन् ।
हाल, लोकप्रियतावादले गर्दा ‘सेलिब्रिटी’ सांसद छान्ने प्रवृत्ति बढेको छ , जुन घातक हो । सांसदले राजनीतिक, सामाजिक र न्यायिक समझदारी, अध्ययनशीलता, क्षेत्रीय ज्ञान र नागरिकको मर्म बुझ्ने क्षमता हुनु अनिवार्य छ ।
निर्णय गर्दा केवल व्यक्तिको प्रसिद्धि वा छवि हेर्नु हुँदैन ; उसको नीतिगत दृष्टि, संवेदनशीलता र दीर्घकालीन राष्ट्रहितप्रति प्रतिबद्धता मुख्य आधार हुनुपर्छ ।”
३४ः योग्य सांसदका मापदण्ड
– चुनावी सभापछि उसले बोल्यो :—
“स्वस्थ लोकतन्त्रका लागि सांसदमा यी विशेष योग्यता अनिवार्य छन् ः
१. कानुनी र नीतिगत साक्षरता : उम्मेदवारले संविधान, ऐन–कानुन, अन्तर्राष्ट्रिय सन्धि–सम्झौताको जानकारी अनि समझ राख्नुपर्नेछ । संसदमा भावनामा बहकिएर होइन, तथ्य र तथ्याङ्कका आधारमा निर्णय लिन सक्ने क्षमता हुनुपर्छ ।
२. स्वच्छ छवि र स्वार्थको द्वन्द्व : भ्रष्टाचार, फौजदारी कसुर वा नैतिक पतनमा संलग्न नभएको व्यक्ति । ठेक्का, व्यापार वा व्यक्तिगत लाभका लागि नीतिगत निर्णयमा प्रभाव नपार्ने योग्य उम्मेदवार मानिन्छ ।
३. सामाजिक परीक्षण र स्वावलम्बन : राजनीतिमा आउनुअघि समाजसेवा, उद्यम, शिक्षा वा अन्य क्षेत्रमा ठोस योगदान गरेको व्यक्ति । आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर र पारदर्शी पेशा भएको उम्मेदवारले बाह्य दबावबिना निर्णय लिन सक्षम हुन्छ ।”
भाग ३५ः ’हेल्दी वेट’ का पाँच आधारभूत सङ्केत
– घर फर्कंदा उसमा यो जोश आयो ।
– उसले भनेकोः “तालीले संसद् चल्दैन, कानुनले चल्छ ।”
यसले जोस्सिएर भाषण गर्न थाल्यो :—
“उम्मेदवार छान्दा मतदाताले यी पाँच पक्षलाई प्राथमिकतासाथ हेर्नु पर्छः
१. पारदर्शिता – उम्मेदवारको चुनाव खर्च र आम्दानीको स्रोत खुला र स्पष्ट हुनु ।
२. समावेशिता – समाजका सबै वर्ग, जात, भूगोल र संवेदनशीलतालाई आत्मसात् गर्ने क्षमता ।
३. दूरदर्शिता – केवल अर्को चुनाव जित्ने रणनीतिकार होइन, आगामी पुस्ताको भविष्य कोर्ने भिजनरी ।
४. मितव्ययिता – जीवनशैली सरल र सरकारी स्रोतको दुरुपयोग नगर्ने ।
५. न्यायिक दृष्टि – नीतिनिर्माण गर्दा सबै नागरिकलाई समान न्याय हुनेगरी सोच्न सक्ने उच्च नैतिक बल ।
३३ उमेर समूहको भूमिका
‘हेल्दी वेट’ दृष्टिकोणमा उमेर आफैँ योग्यता होइन । २० वर्षको युवामा परिपक्व नीतिगत चेत र भिजन हुन सक्छ भने ७० वर्षको वृद्धमा पनि जोस, नवीन विचार र प्रविधिमैत्री सोच हुन सक्छ । उमेर केवल अङ्क हो ; वास्तविक योग्यता व्यक्तिको राजनीतिक चेत, अध्ययनशीलता र कार्यक्षमतामा निर्भर गर्छ ।
संसदले न वृद्धहरूको विश्रामस्थल हुनुपर्छ न अनुभवहीनहरूको प्रयोगशाला । आवश्यक छ त यस्तो जनप्रतिनिधि जसमा युवाको नवीन सोच र जोस र पाकाहरूको धैर्य तथा अनुभव सन्तुलनमा होस् । मतदाता उमेर हेरेर होइन, उम्मेदवारको विचारको तौल र कार्यक्षमताको स्वास्थ्य हेरेर मतदान गर्नु पर्छ । उमेरले स्वतः योग्यता निर्धारण गर्दैन र उमेरकै कारण क्षमतामा निषेध लोकतान्त्रिक न्यायसँग मेल खाँदैन ।”
३६ः मतदाताको जिम्मेवारी
किन जिम्मेबारी ? किनकि यो उसको आत्ममन्थन थियो । राम एक्लै खेतमा वा बाटोमा हिँड्दै सोचिरहेको थियो :—
“सङ्घीय सांसद छान्नु भनेको देशको ‘मस्तिष्क’ चयन गर्नु हो । यदि भोटलाई केवल छाप लगाउने प्रक्रिया, क्षणिक आवेग वा रमाइलोको रूपमा लिन्छौं भने संसद् कमजोर हुन्छ र देशको विकास अवरुद्ध हुन्छ ।
मतदाताले उम्मेदवारको बाहिरी चमकधमक र ‘हेभी वेट’ को भ्रम चिर्नु अनिवार्य छ । चुनाव देखिने रूपमा रङ्गमञ्च जस्तो लाग्न सक्छ , तर यसको वास्तविक उद्देश्य ‘अभिनय’ होइन, ‘उत्तरदायी शासन’ को अभ्यास हो ।
लोकतन्त्रको तौल भिड, शक्ति, पैसा र पहुँचले नापिँदैन । यसको वास्तविक मापदण्ड हो पारदर्शिता, जवाफदेही र जिम्मेवारीपूर्ण कर्तव्य । मतदाताले यी मापदण्डलाई ध्यानमा राखेर चुनावी निर्णय लिन सके मात्र लोकतन्त्र सुदृढ र राष्ट्रको भविष्य सुनिश्चित हुन्छ ।”
३७ः निष्कर्ष
निष्कर्ष (हेभी VS हेल्दी)
यो खुला प्रश्नका रूपमा सामूहिक संवाद भइसकेको थियो । चौतारीमा बहस चलिरह्यो , अन्त्यमा मौनता छायो । मौनता नै प्रभावशाली भइदियो । सबैजना मन्थनको निचोड निकालिरहेका थिए ः—
देशलाई अहिले त्यस्तो जनप्रतिनिधि चाहिएको छ , जो ठुलो भाषणले होइन, सानो तर स्थायी कामले चिनियोस् । जो भिडको तालीले होइन, समुदायको विश्वासले बलियो होस् ।
अबको चुनावमा हाम्रो प्रश्न हुनु पर्छ ः ‘हेभी वेट’ चाहियो कि ‘हेल्दी वेट’ ? शक्तिशाली व्यक्ति चाहियो कि सन्तुलित र पारदर्शी प्रणाली ?’ लोकतन्त्रलाई तौल थपेर होइन, सन्तुलन मिलाएर मात्र बलियो बनाउन सकिन्छ ।
निर्वाचनको दिन गरिने निर्णयले आउँदो पाँच वर्ष मात्र होइन, भविष्यका पुस्ताको भाग्य तय गर्ने छ । त्यसैले भोटलाई मजाक होइन, पवित्र र जिम्मेवार नागरिक कर्तव्यको रूपमा लिनु अनिवार्य छ ।
‘हेल्दी वेट’ भएका, माटोलाई माया गर्ने र सामाजिक न्यायका हितार्थीलाई संसद् पु¥याउनु नै आजको मुख्य कार्यभार हो ।”
३८ः मतपत्रमा बचेको लोकतन्त्र
यहाँ टोन गम्भीर थियो ।
गाउँमा विगतको हिंसाको स्मृति ले फेरि पुनः एकपटक झस्कायो ।
कुनै वृद्ध पात्रले भनेका थियो : “पहिले गोली चल्थ्यो, अहिले मतपत्र चल्छ ।”
“किन ? किनकि हिंसाबाट मतपत्रमा रूपान्तरणको भाव त्यहीँ जीवित हुन्छ । अवश्य नै म त मान्छु यो जेन्जी आन्दोलनकै देन हो ।”
एकजनाले सम्झाउन थाल्यो :—
“लोकतन्त्रको सबैभन्दा ठुलो उपलब्धि भनेको सत्ताका लागि हुने द्वन्द्वलाई हिंसाबाट मतपत्रमा रूपान्तरण गर्नु हो । मतदान शान्तिपूर्ण सत्ता हस्तान्तरणको आधार हो ।
जब नागरिक सक्रिय रूपमा मतदानमा सहभागी हुन्छन्, यसले बल प्रयोग निरुत्साहित गर्दै केवल बहसको माध्यमबाट निर्णय गर्ने संस्कृतिलाई बल दिन्छ । सहभागीता घट्दा निराशा बढ्छ , र निराशाले चरमपन्थी वा अलोकतान्त्रिक विकल्पलाई ठाउँ दिन्छ ।
मतदान केवल राजनीतिक प्रक्रियाको हिस्सा मात्र होइन, यो सामाजिक स्थिरता र शान्तिको आधार पनि हो । लोकतन्त्र दर्शक भएर हेर्ने व्यवस्था होइन ; यसले नागरिकबाट उपस्थिति, विवेक र जिम्मेवारीको अपेक्षा राख्छ ।
मतपत्र सानो कागज जस्तो देखिन सक्छ , तर यही कागजमा लोकतन्त्रको भविष्य लेखिन्छ । केवल संविधानले लोकतन्त्र टिक्दैन ; स्वच्छ, निष्पक्ष र सहभागी निर्वाचनमार्फत सार्वभौम नागरिकले आफ्नो मताधिकार प्रयोग गरेमा मात्र लोकतन्त्र सुदृढ हुन्छ ।
मतदान अधिकार हो तर त्यसभन्दा ठूलो कुरा नागरिक कर्तव्य हो । आजको मतदानले भोलिको शासन तय गर्छ । लोकतन्त्र जोगाउन यसको सारभूत मान्यता र मूल्य जगेर्ना गर्नु अपरिहार्य छ । प्रत्येक सचेत नागरिकले मतदानलाई गम्भीर जिम्मेवारीका रूपमा लिनु पर्छ ।”
३९ः मतपत्रमा बचेको लोकतन्त्र – लोकतन्त्र जोगाउने दायित्व
त्यहाँ एकजना व्यक्ति मोबाइल स्क्रोल गर्दै चलाउँदै एकाग्रताका साथ पढिरहेको थियो, उसलाई ती बहसले छोइरहेको थिएन ।
“लोकतन्त्र केवल संविधानले मात्र टिक्दैन । संविधानले शासन प्रणालीको ढाँचा दिन्छ , तर त्यसमा प्राण फुक्ने काम नागरिकको सक्रिय सहभागिताले मात्र गर्छ ।
स्वच्छ र धाँधलीरहित निर्वाचनमार्फत पाँच वर्षका लागि आफ्ना योग्य प्रतिनिधि संसदमा पठाउने अभ्यासकै आधारमा लोकतन्त्र बाँच्छ र सुदृढ हुन्छ । यसको अर्थ स्पष्ट छ कि सार्वभौम नागरिकले शासनसत्ताको बागडोर समाल्न उपयुक्त प्रतिनिधि छनोट गर्नुपर्छ ।
निर्वाचनमा गरिने मतदानले मात्रै लोकतन्त्रको भविष्य सुनिश्चित गर्न सक्छ । लोकतन्त्र कुनै कागजी अवधारणा होइन, यो नागरिकको दैनिक व्यवहार, चेतना र जिम्मेवारीमा आधारित विकसित राजनीतिक प्रणाली हो ।
आज विश्वका धेरै मुलुकमा लोकतान्त्रिक संस्था कमजोर बन्दै गइरहेका छन् । यसले स्पष्ट संकेत दिन्छ कि लोकतन्त्र जोगाउन नागरिकको सक्रियता र विवेकपूर्ण मतदान अपरिहार्य छ ।”
यत्ति पढिसकेर ऊ ती बृढ अनि युवा के बहस गर्न थालेका हुन् बुझ्ने तरखर गर्न थाल्यो ।
४०ः मतपत्रमा बचेको लोकतन्त्र – मतदाता जागरूकता र जिम्मेवारी
गलत सूचना – यो शीर्षकले उसलाई झस्कायो
अझै त्यो युवा युवा मोबाइल चलाउँदै अफवाह पढिरहेको थियो ।
अर्को पात्रले सच्याएको जस्तो देखिन्थयो । यसले समसामयिकता प्रतिको चासो खुल्थ्यो ।
“आज विश्वभर मतदाताको उदासीनता र गलत जानकारीले लोकतान्त्रिक प्रणालीमा गम्भीर बाधा पु¥याइरहेको छ । तथ्यभन्दा भ्रम, नीतिभन्दा प्रचार र विवेकभन्दा भावनाले मतदानलाई निर्देशित गर्न थालेको छ ।
यस परिस्थितिमा सचेत र जिम्मेवार मतदान लोकतन्त्र जोगाउने पहिलो सर्त बन्छ । शासकलाई जवाफदेही बनाउने सबैभन्दा सशक्त माध्यम निर्वाचन हो । नेताहरूले गरेका वाचा, अपनाएका नीति र प्रदर्शन गरेका आचरणको मूल्याङ्कन मतपत्रमार्फत हुन्छ ।
जब नागरिकले मतदान गर्दैनन्, जवाफदेहिता कमजोर हुन्छ । नागरिक मौन रहँदा र समाजमा रहेका विकृति तथा विसङ्गतिप्रति प्रश्न नउठाएमा, मतदाताको मौनताले राजनीतिक दलका नेतृत्वमा गलत कार्य गर्न मनोबल बढाउँछ । यसले भ्रष्टाचार, दुरुपयोग र सत्ताको मनपरीतन्त्रलाई मलजल गर्छ ।
मतदानमार्फत नागरिकले दिने स्पष्ट सन्देश भनेकोः
“हामी हेरिरहेका छौं, मूल्याङ्कन गरिरहेका छौं र आवश्यक परे परिवर्तन गर्न तयार छौं ।”
यस अंशले पूर्वका भागसँगै जोडिँदा स्पष्ट हुन्छ कि लोकतन्त्र केवल नियम र संविधानबाट टिक्दैन ; सक्रिय, विवेकी र जिम्मेवार मतदाताको सहभागिताले लोकतन्त्रको भविष्य सुनिश्चित हुन्छ ।”
४१ः मतपत्रमा बचेको लोकतन्त्र – मतदान, अधिकार र कर्तव्य
यहाँ अब ऐतिहासिक बलिदानको कुरामा मन्थन सुरु भयो ।
“आमबुझाइमा मतदानलाई प्रायः मतदाताको अधिकारका रूपमा मात्र हेरिन्छ । सत्य यो हो कि मताधिकार केवल अधिकार मात्र होइन, यो कर्तव्य र दायित्व पनि हो ।
मतदाताले उपयुक्त प्रतिनिधि छानेर सङ्घीय संसद्मा पठाउनु, नागरिकको सक्रिय जिम्मेवारी हो । अधिकार प्रयोग नगर्दा अधिकार स्वयं कमजोर हुन्छ । विगतका पुस्ताले अधिकार र प्रतिनिधित्व सुनिश्चित गर्न ठुलो मूल्य चुकाएका थिए । उनीहरूको सङ्घर्षकै कारण आज हामीले मताधिकार प्रयोग गर्न पाएका छौं ।
त्यसैगरी, आज निर्वाचित हुने प्रतिनिधिका राजनीतिक निर्णयको परिणाम भोग्ने भावी पुस्ताको हितको लागि पनि नागरिकले उपयुक्त प्रतिनिधि छान्नु आवश्यक हुन्छ । मतदान नगर्नु केवल व्यक्तिगत निष्क्रियता मात्र होइन ; यो अघिल्ला र भावी दुवै पुस्ताप्रतिको उत्तरदायित्वबाट विमुख हुनु पनि हो ।
यसले पुष्टि गर्छ कि लोकतन्त्र टिकाउन सक्रिय सहभागिता र विवेकी मतदान अनिवार्य छ ।”
फेरि दृष्य परिवर्तन भयो ।
४२ः मतपत्रमा बचेको लोकतन्त्र – सहभागितामा आधारित लोकतन्त्र
यहाँ कुनै महिला पात्र वा मजदुर पात्रले आफ्नो बुबाको संघर्ष सम्झिरहेको थियो ।
“लोकतन्त्र सहभागितामा आधारित प्रणाली हो । निर्वाचन निश्चित अन्तरालमा मात्र हुने हुँदा, यसले राजनीतिक दलका प्रतिबद्धता र शासकीय निर्णयलाई सार्वजनिक सहमतिको माध्यमबाट नवीकरण गर्छ ।
जब नागरिक मतदानमा टाढा बस्छन्, यो सहमति विकृत हुन्छ । सरकारले वैधताको दाबी गर्न सक्छ , तर जनसङ्ख्याको ठूलो हिस्सा मौन रहँदा त्यो वैधता कमजोर हुन्छ । त्यसैले यो आएके निर्वाचनको मौकालाई मतदानले व्यक्त गर्नु नितान्त आवश्यक छ । यो टड्कारो छ ।
जनइच्छाको वास्तविक प्रतिनिधित्वका लागि पनि निर्वाचन नै उपयुक्त माध्यम हो । मतदानमा उदासीनता दीर्घकालीन नकारात्मक प्रभाव पार्छ । कम मतदान प्रतिशतले निर्वाचित सरकारलाई सीमित जनसमर्थनमा आधारित बनाउँछ । यस्तो अवस्थामा नीति निर्माण सामान्य जनताको आवश्यकता भन्दा सीमित समूहको हितमा केन्द्रित हुने सम्भावना बढ्छ । समावेशिता नहुनु भनेको पनि यही हो ।
परिणामस्वरूप असमानता गहिरिन्छ , राज्यप्रति अविश्वास बढ्छ , र लोकतान्त्रिक संस्थाप्रतिको आस्था कमजोर हुन्छ ।
यसले देखाउँछ कि लोकतन्त्र टिकाउन नागरिक सक्रिय सहभागिता र विवेकी मतदान आवश्यक छ ।”
फेरि अर्को दृष्य सुरु भयो । वास्तबमा यसले मताधिकारको मूल्य भावनात्मक रूपमा जोड्यो ।
भाग ४३ः मतपत्रमा बचेको लोकतन्त्र – नागरिक कर्तव्य र जवाफदेहिता
यसरी प्रत्येक पात्रको मनोविज्ञान आफैँ गहिरो हुँदै गइरहेको थियो । वास्तबमा यसपाली थुप्रै जना पहिलेका निर्वाचनभन्दा भोट खसाली मतदलान गर्न लालायित भइरहेका थिए ।
एक पात्रले यसरी मन्थन गर्यो :—
“मतदानलाई धेरैजसो व्यक्तिगत सुविधा, क्षणिक असन्तुष्टि वा निजी स्वार्थबाट निर्देशित मात्र एक व्यक्तिगत छनोटका रूपमा लिने प्रवृत्ति देखिन्छ । यस्तो दृष्टिकोणले मतदानको नैतिक महत्त्वलाई कम मूल्याङ्कन गर्छ ।
तर मतदानमार्फत नागरिकले साझा नियम स्वीकार गर्ने, शक्तिका लागि शान्तिपूर्ण प्रतिस्पर्धालाई वैधता दिने, र शासनको स्रोत जनता नै हुन् भन्ने लोकतान्त्रिक मूल्यप्रति आफ्नो प्रतिबद्धता पुनः पुष्टि गर्छन् ।
प्रतिनिधित्वको माग गर्दै आवाज उठाएका श्रमिक वर्ग, राजनीतिक बहिष्करणको प्रतिरोध गरेका महिला र संरचनागत भेदभावको सामना गरेका सीमान्तकृत समुदायको सङ्घर्षले आजको मताधिकार सम्भव बनाएको हो ।
मतदानलाई हल्का रूपमा लिनु भनेको ती ऐतिहासिक बलिदानको अवमूल्यन गर्नु हो । कम मतदानले चुनावपछि नकारात्मक परिणाम निम्त्याउन सक्छ । जब मतदाता कम मात्र मतदान गर्छन्, तब समग्र जनसङ्ख्याको प्रतिनिधित्व कमजोर हुन्छ ।
स्वच्छ र निष्पक्ष निर्वाचनमार्फत नागरिकले दल र नेताहरूलाई जवाफदेही बनाउँछन् । निर्वाचन अभियानमा गरिएका वाचा र कार्यहरूलाई मूल्याङ्कन गर्ने अन्तिम माध्यम मतपेटिका हो । मतदाता जब यस्तो प्रक्रियाबाट अलग हुन्छन्, जवाफदेहिताको संयन्त्र कमजोर हुन्छ ।”
यो कुरा सुनेर सबैजनाले ताली बजाए ।
४४ः मतपत्रमा बचेको लोकतन्त्र – मतदानको महत्त्व
मतदानको दिन । यो टर्निङ पोइन्ट हो ।
यहाँ अज रामले गाउँलेहरूलाई सम्झाएको दृश्य थियो तर भाषणजस्तो होइन — छोटो, ठोस, परिस्थितिजन्य ।
रामले भन्यो :— “एक दिनको कुरा हो, गाउँमा चुनावको चर्चा फैलिएको थियो । सबैले आफ्ना मताधिकार प्रयोग गर्नु पर्ने कुरा सम्झिरहेका थिए, तर थोरैले मात्रै मतदान गर्ने तयारी गरेका थिए । नेताहरूले यो कुरा बुझिसकेका थिए – यदि मतदाता उदासीन रहे भने उनीहरू समावेशी शासनमा उत्साहित हुने छैनन् ।
गाउँले रामको मनमा यो कुरा गहिरो भइसकेको थियो । उनी सम्झिन्थे कि मतदान केवल विजेताको नाम लेख्नु मात्र होइन ; यो शासनको मापदण्ड निर्धारण गर्ने गम्भीर जिम्मेवारी हो तर अन्य गाउँलेहरू भन्थे, “एक मतले त केही फरक पार्दैन ।”
यही कम मतदानको सोचले गाउँमा शंका, ध्रुवीकरण र प्रतिस्पर्धा बढ्न सक्छ भन्ने चेतना रामले दिनभर फैलाउने कोसिस गरे । उनले सबैलाई सम्झाए कि मतदान राजनीतिक संस्कृति र प्राथमिकतालाई आकार दिने मुख्य आधार हो ।
निर्वाचनको दिन गाउँलेहरूले जोसपूर्वक मतदान गरे । उच्च मतदानले सरकार र नीतिहरूमा बलियो वैधता दिएको थियो । प्रत्येक मतले सरकार सञ्चालन गर्ने सामूहिक जनादेशमा योगदान पु¥यायो । त्यस दिन रामले बुझ्यो कि मतको मूल्य केवल अङ्कगणितमा मात्र नभई लोकतान्त्रिक मान्यतामा पनि निहित छ । गाउँलेहरूले मतपत्रमा आफैंले लेखेको भविष्यको स्वर सुन्यो ।”
मतपत्रमा बचेको लोकतन्त्र शीर्षकमा समाचार प्रसारण भइरहेको थियो
.....लोकतन्त्रको सबैभन्दा ठुलो उपलब्धि भनेको सत्ताका लागि हुने द्वन्द्वलाई हिंसाबाट मतपत्रमा रूपान्तरण गर्नु हो । मतदान शान्तिपूर्ण सत्ता हस्तान्तरणको आधार हो । नागरिक सक्रिय रूपमा मतदानमा सहभागी हुँदा मात्र लोकतन्त्र बलियो रहन्छ । स्वच्छ , निष्पक्ष र सहभागी निर्वाचनमार्फत सार्वभौम नागरिकले आफ्नो मताधिकार प्रयोग गरेमा मात्र लोकतन्त्र टिक्छ । मतदान केवल अधिकार होइन, नागरिकको कर्तव्य र दायित्व पनि हो ।
मतदाताको कम सहभागिताले सरकार र नेतृत्वको जवाफदेहिता कमजोर बनाउँछ । यसले भ्रष्टाचार, दुरुपयोग र सत्ताको मनपरीतन्त्र बढाउने सम्भावना ल्याउँछ । मतदानले नागरिकलाई आफ्ना नेताका वाचा र नीति मूल्याङ्कन गर्न सक्षम बनाउँछ । जब कम मात्र नागरिक मतदान गर्छन्, त केवल अंकमा होइन, लोकतान्त्रिक मान्यतामा समेत प्रभाव पर्छ । सीमित व्यक्तिले मात्र आफ्नो स्वार्थ पूर्ति गरिरहन्छन् । आजसम्म प्रायः निर्वाचनले जनता अनि देशलाई यही दुर्दशा दिलाएकोृ कटु यथार्थ हो । अब आम मतदाता यो घेराबाट बाहिर आउनै पर्छ । सजग अनि सचेत हुने भनेको पनि यही नै हो । त्यसैले सबै जनजनले निर्वाचनमुखी शिक्षा हासिल गरेर मात्र पुग्दैन कार्यान्वयनको तहमा सबैले मतदान गर्नै पर्छ ।
समाजमा नयाँ र पुराना राजनीतिक दलबीचको अन्तर अनलाइन अर्डर र पसलको भलाकुसारी जस्तै छ । नयाँ दल छिटो परिवर्तन र पारदर्शिताको वाचा गर्छन्, तर दीर्घकालीन विश्वास र अपनत्व बनाउनु जरुरी छ । उनीह्रुले सञ्चालन गर्ने तरिका, प्रशसनिक संगठन आदि जनतामा भिज्ने कुरा जान्नु र कार्यान्वयन छिटो गरेर फल दिलाउन जान्नु आवश्यक छ । पुराना दलले अपनत्व जोगाउने तर पारदर्शिता र जवाफदेहिता देखाउनु पर्छ । उनीहरु नयाँ जत्तिक्कै प्रविधिले कुनै पनि कुरा छरिटो गर्न सीप जान्नु आवश्यक छ । यी दुई पक्षको यसरी समायोजन गर्न सकियो भने दुबै पक्ष नै सुनमा सुगन्धजसरी देशलाई समृद्ध बनाउन सक्षम हुन्छ अनि मुख्य कुरा भ्रष्टाचार त हट्नै पर्छ । त्यसैले त कानूनभन्दा माथि गएर भएको जेन्जी आन्दोलनको बलकोृ निर्वाचनको उपलब्धी पनि जनताले स्ीकार्नै पर्यो । अब परिणाम त इमानदारी असिन विना भ्रष्टाचारबाटै आउँछ । यी दुवै सन्तुलनले मात्र दीर्घकालीन राजनीतिक स्थिरता सम्भव हुन्छ।
मतदाताले ‘हेभी वेट’ र ‘हेल्दी वेट’ भन्ने अवधारणालाई बुझ्नुपर्छ । शक्तिशाली, पहुँच र पैसा भएका उम्मेदवार मात्र होइन, पारदर्शी, जिम्मेवार र नैतिकतामा दृढ उम्मेदवारको खोजी गर्नुपर्छ । संसद्ले केवल भाषण वा लोकप्रियता होइन, सन्तुलन, न्याय र कार्यक्षमता कायम राख्ने प्रतिनिधि चाहिन्छ । उमेरले योग्यताको निर्णय गर्दैन ; वास्तविक मूल्य त कार्यक्षमता, अध्ययनशीलता र राजनीतिक चेतमा निर्भर गर्छ ।
मतदाताले मतदानमा सहभागिता जनाएर मात्र लोकतन्त्र बचाउँछन् । कम मतदानले असमानता, अविश्वास र लोकतान्त्रिक संस्थाप्रति कमजोरी ल्याउँछ । नागरिकले आफ्नो मतमार्फत नीति, नेतृत्व र सामाजिक संरचनामा सुधारको सन्देश दिन्छन् ।.....
समाचार समाप्त भयो ।
४५ः शान्तिपूर्ण राजनीतिको रक्षाकवच
पत्रकारले पनि यसरी रिपोर्टिङ गर्दै थियो :—
“तर मतदान केन्द्रमा जानु मात्र पर्याप्त छैन । सूचीत निर्णय गर्नुपर्छ । मतदाताले उम्मेदवार, नीति र प्लेटफर्म बुझेर मतदान गर्दा लोकतन्त्र बलियो हुन्छ । अफवाह वा डरले होइन, विचार, क्षमता र निष्ठाले प्रेरित मतदानले लोकतन्त्रलाई लचिलो बनाउँछ । सबैजना सचेत भएमा धाँधली गर्नेहरुको शक्ति पनि फितलो हुन्छ । सबैजनाले केही पनि नराम्रो कार्य अनि मतदानको इमानदार नियम धमिल्याउन आउने कुत्सित तत्त्वलाई नामेट गराउने प्रयास गरिनै रहनु् आवश्यक छ । यसरी नै लोकतन्त्र सुदृढ हुने हो ।
लोकतन्त्रको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि भनेको हिंसालाई मतपत्रले प्रतिस्थापन गर्नु हो । जब नागरिकले व्यापक रूपमा भाग लिन्छन्, तिनीहरूले शान्तिपूर्ण संयन्त्रमा विश्वास देखाउँछन् । कम सहभागिता निराशा र चरमपन्थी सोच बढाउँछ । मतदान गर्नु भनेको शक्ति र नीतिमाथि संवादमा विश्वास राख्नु हो । यसले असहमतिहरू बल प्रयोग गरेर होइन, संस्थामार्फत समाधान गर्नु पर्छ भन्ने लोकतान्त्रिक संस्कारलाई बलियो बनाउँछ ।”
देश पुरै निर्वाचनमय भइसकेको थियो । सबैजनाले लोकतनत्रमा चासो राखिरहेका थिए ।
"लोकतन्त्रको मूल भावना भनेको शक्ति र नीतिका लागि हुने द्वन्द्वलाई हिंसाबाट मतपत्रमा रूपान्तरण गर्नु हो । मतदान शान्तिपूर्ण सत्ता हस्तान्तरणको आधार हो । जब नागरिक सक्रिय रूपमा मतदानमा सहभागी हुन्छन्, तब मात्र लोकतन्त्र बलियो रहन्छ । स्वच्छ, निष्पक्ष र सहभागी निर्वाचनमार्फत सार्वभौम नागरिकले आफ्नो मताधिकार प्रयोग गरेमा मात्रै लोकतन्त्र टिक्छ । मतदान केवल अधिकार होइन, नागरिक कर्तव्य र दायित्व पनि हो ।
कम मतदानले सरकार र नेतृत्वको जवाफदेहिता कमजोर बनाउँछ , भ्रष्टाचार र दुरुपयोग बढाउँछ । मतदानले नागरिकलाई नेताहरूका वाचा, नीति र प्रदर्शन मूल्याङ्कन गर्ने अवसर दिन्छ । जब कम मात्र नागरिक मतदान गर्छन्, लोकतन्त्र केवल अंकगणितीय तरिकाले होइन, सामाजिक मान्यतामा पनि कमजोर हुन्छ ।
समाजमा नयाँ र पुराना राजनीतिक दलबीचको अन्तर अनलाइन अर्डर र पसलको भलाकुसारी जस्तै छ। नयाँ दल छिटो परिवर्तन र पारदर्शिताको वाचा गर्छन्, तर दीर्घकालीन विश्वास र अपनत्व बनाउनु जरुरी छ । पुराना दलले अपनत्व जोगाउने तर पारदर्शिता र जवाफदेहिता देखाउनु पर्छ । पुराना दलको अक्षमताले नै जेन्जी आन्दोलन अपरिहार्य भयो र यो निर्वाचन ५ वर्ष नकट्दै आइपुग्यो । अब यसलाई हुनुपर्ने थियो र हुनुपर्ने थिएन भनेर मन्थन नगरी शारभूत रुपमा के आवश्यक छ त्यसमा जानु पर्यो । निर्वाचन बहिष्कार गर्नेले पनि अब सकेसम्म् भएका मध्येबाट राम्रा छान्नमा मतदानमा जानु आवश्यक भयो किनकि अझ खराबले फेरि सत्ता चलाइदियो भने झन् देश भड्खालोमा जान सक्छ । त्यसैले सचेत हुनै पर्छ । हिउँमा नाङ्गो खुट्टामा हिँड्दा जस्तो दिमाग तिखारिएर मतदान प्रति मन्थन गर्दै सच्चा नागरिक छान्नै पर्छ । नयाँ र पुरानाको व्याख्या यस्तै त छन् । यी दुवैको सन्तुलनले मात्र दीर्घकालीन राजनीतिक स्थिरता सम्भव हुन्छ ।
मतदाताले ‘हेभी वेट’ र ‘हेल्दी वेट’ अवधारणालाई बुझ्नुपर्छ । केवल शक्तिशाली, पहुँच र पैसा भएका उम्मेदवार होइन, पारदर्शी, जिम्मेवार र नैतिक उम्मेदवार चाहिन्छ । संसद्ले भाषण वा लोकप्रियता मात्र होइन, सन्तुलन, न्याय र कार्यक्षमता कायम राख्ने प्रतिनिधि चाहिन्छ । उमेरले योग्यताको निर्णय गर्दैन ; वास्तविक मूल्य कार्यक्षमता, अध्ययनशीलता र राजनीतिक चेतमा निर्भर गर्छ ।
मतदाताले मतदानमा सहभागिता जनाएर मात्र लोकतन्त्र बचाउँछन् । कम मतदानले असमानता, अविश्वास र लोकतान्त्रिक संस्थाप्रति कमजोरी ल्याउँछ । नागरिकले आफ्नो मतमार्फत नीति, नेतृत्व र सामाजिक संरचनामा सुधारको सन्देश दिन्छन् ।”
अब यो महामहोतसबजस्तो देश रङ्गीएको वातावरणमा प्रत्येक जनताले यस्ता कुराहरु सहजै जानिबुझीरहेका थिए ।
४५ः शान्तिपूर्ण राजनीतिको रक्षाकवच
यहाँ अब निर्वाचन आयोगका पदाधिकारीहरु पनि सक्रिय भइरहेका थिए । उहाँहरु पनि सम्झाउँदै थिए ।
“मतदान केन्द्रमा जानु मात्र पर्याप्त होइन । सूचित निर्णय गर्नु पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ । मतदाताले उम्मेदवार, नीति र प्लेटफर्म बुझेर मतदान गर्दा लोकतन्त्र बलियो हुन्छ । अफवाह वा डरले होइन, विचार, क्षमता र निष्ठाले प्रेरित मतदानले लोकतन्त्रलाई लचिलो बनाउँछ ।
मत वदर नहुने शिक्षा प्रत्येकले जान्नु जरुरी छ चाहे त्यो आफुभन्दा विपक्षीले नै जानुन् । यसैलाई स्वच्छ प्रतिस्पर्धा मानिन्छ र यसैले असल संसाार निर्माण गर्दछ । यसरी इमानदार नैतिकता आदिले युक्त भएर हामी यदि लाग्न सक्यौँ भने यो निर्वाचन विश्वका लागि नमूना अनि प्रेरणा बन्नेछ । अवश्य नै यसको प्रतिफल पनि राम्रै हुनेछ । हाम्रा जेन्जी भाइबहिनीहरुको भ्रष्टाचारप्रतिको प्रतिशोधले सुरु भएको आन्दोलनको प्रतिफल यो चुनावले हाम्रो देशलाई अनि हामीस् सबै नेपालीलाई अमृत दिलाओस् ।
लोकतन्त्रको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि भनेको हिंसालाई मतपत्रले प्रतिस्थापन गर्नु हो । नागरिकले व्यापक रूपमा भाग लिँदा शान्तिपूर्ण संयन्त्रमा विश्वास देखाउँछन् । कम सहभागिता निराशा र चरमपन्थी सोच बढाउँछ । बढी सहभागी भएमा देश र जनताले निकास पाउँछ । यो भनेको राम्रो प्रतिफल हो । मतदान गर्नु भनेको शक्ति र नीतिमाथि संवादमा विश्वास राख्नु हो, असहमतिहरू बल प्रयोग गरेर होइन, संस्थामार्फत समाधान गर्नु पर्छ भन्ने संस्कारलाई बलियो बनाउँछ । यही नै लोकतनत्रको बलिष्ठ खम्बा हो ।”
बीचमा उहाँहरुले भेटघाटको कार्यक्रम पनि राखेका थिए । मौन् अवधिमा उहाँहरुले कुनै पनि पार्टीको समर्थन वा विरोध जनाएका थिएनन् ।
४६ः जातीय विविधता र साझा जिम्मेवारी
अब त्यहाँका सबै पक्षले साझा प्रतिवद्धता व्यक्त गरे :—
“जातीय, धर्म, विचारधारा वा वर्गको विविधताले चिनिएका समाजमा सामाजिक एकताको लागि साझा प्रतिबद्धता अपरिहार्य छ । नागरिकले राजनीतिप्रति मोह भंग गर्नु स्वाभाविक भए पनि अर्थपूर्ण परिवर्तन प्रायः मतदान, नागरिकको बलियो सङ्गठन, वकालत र निरीक्षणको दिगो संलग्नताबाट आउँछ ।
लोकतन्त्रले विरोध, असहमति र वैकल्पिक राजनीतिक आन्दोलनका लागि ठाउँ दिन्छ । राज्यले स्वतन्त्र, निष्पक्ष र पहुँचयोग्य चुनाव सुनिश्चित गर्ने भए पनि नागरिकले विश्वासका आधारमा निर्वाचनमा भाग लिनु पारस्परिक दायित्व हो । यो साझा जिम्मेवारीले लोकतान्त्रिक प्रणालीलाई कायम राख्छ । जब नागरिक निर्वाचनबाट अलग हुन खोज्छन्, प्रणाली कमजोर हुन्छ । त्यसैले निर्वाचनमा मतदाता सहभागिता प्रोत्साहित गर्नु अनिवार्य छ । यो केवल लोकतन्त्रको रक्षा होइन, सामूहिक हित र दीर्घकालीन सामाजिक स्थिरता सुनिश्चित गर्ने उपाय पनि हो ।
तसर्थ अन्ततः लोकतन्त्र, मतदान र जिम्मेवारीको सम्पूर्ण अभ्यास र सन्देश एकै स्थानमा प्रस्तुत गर्छ । यहाँ पाठकले बुझ्न सक्छ कि लोकतन्त्र केवल कानुन र संविधानमा निर्भर छैन, नागरिकको चेत, सहभागिता र जिम्मेवार निर्णय नै लोकतन्त्रको वास्तविक आधार हो ।”
१–४६ (सङ्क्क्षेप र उत्कर्ष)
लोकतन्त्रको मूल भावना भनेको शक्ति र नीतिका लागि हुने द्वन्द्वलाई हिंसाबाट मतपत्रमा रूपान्तरण गर्नु हो । मतदान शान्तिपूर्ण सत्ता हस्तान्तरणको आधार हो । जब नागरिक सक्रिय रूपमा मतदानमा सहभागी हुन्छन्, तब मात्र लोकतन्त्र बलियो रहन्छ । मतदान केवल अधिकार होइन, नागरिक कर्तव्य र दायित्व पनि हो ।
कम मतदानले सरकार र नेतृत्वको जवाफदेहिता कमजोर बनाउँछ, भ्रष्टाचार र दुरुपयोग बढाउँछ । मतदानले नागरिकलाई नेताहरूका वाचा, नीति र प्रदर्शन मूल्याङ्कन गर्ने अवसर दिन्छ । जब कम मात्र नागरिक मतदान गर्छन्, लोकतन्त्र केवल अंकगणितीय तरिकाले होइन, सामाजिक मान्यतामा पनि कमजोर हुन्छ ।
समाजमा नयाँ र पुराना राजनीतिक दलबीचको अन्तर अनलाइन अर्डर र पसलको भलाकुसारी जस्तै छ । नयाँ दल छिटो परिवर्तन र पारदर्शिताको वाचा गर्छन्, तर दीर्घकालीन विश्वास र अपनत्व बनाउनु जरुरी छ । पुराना दलले अपनत्व जोगाउने तर पारदर्शिता र जवाफदेहिता देखाउनु पर्छ । यी दुवैको सन्तुलनले मात्र दीर्घकालीन राजनीतिक स्थिरता सम्भव हुन्छ ।
मतदाताले ‘हेभी वेट’ र ‘हेल्दी वेट’ अवधारणालाई बुझ्नुपर्छ । केवल शक्तिशाली, पहुँच र पैसा भएका उम्मेदवार होइन, पारदर्शी, जिम्मेवार र नैतिक उम्मेदवार चाहिन्छ । संसद्ले भाषण वा लोकप्रियता मात्र होइन, सन्तुलन, न्याय र कार्यक्षमता कायम राख्ने प्रतिनिधि चाहिन्छ । उमेरले योग्यताको निर्णय गर्दैन; वास्तविक मूल्य कार्यक्षमता, अध्ययनशीलता र राजनीतिक चेतमा निर्भर गर्छ ।
हेभी वेट र हेल्दी वेटको अवधारणामा हेभी वेटले पुराना दल र पुराना नेता अनि हेल्दी वेटले नयाँ जेन्जी दल र जेन्जी नेताको धारणा जस्तो देखिए पनि यदि पुराना नेता असिन पुराना दल पनि प्रविधिसँग अपडेट भएमा उनीहरु पनि हेल्दीमा पर्न सक्छन् । त्यस्तै जेन्जीहरु पनि पुरानाबाट पनि अनुभवका यथेष्ट कुरा सिक्न सक्छनु । यी दुईको फ्युजनबाट निस्कने सकारात्मक पक्षले नै देशलाई अनि जनतालाई यथेष्ट प्रतिफल दिन सक्दछ ।
मतदाताले मतदानमा सहभागिता जनाएर मात्र लोकतन्त्र बचाउँछन् । कम मतदानले असमानता, अविश्वास र लोकतान्त्रिक संस्थाप्रति कमजोरी ल्याउँछ । नागरिकले आफ्नो मतमार्फत नीति, नेतृत्व र सामाजिक संरचनामा सुधारको सन्देश दिन्छन् ।
शान्तिपूर्ण राजनीतिको रक्षाकवचः मतदान केन्द्रमा जानु मात्र पर्याप्त छैन ; सूचित निर्णय गर्नु पनि आवश्यक छ । अफवाह वा डरले होइन, विचार, क्षमता र निष्ठाले प्रेरित मतदानले लोकतन्त्रलाई बलियो बनाउँछ ।
जातीय, धर्म, विचारधारा वा वर्गको विविधताले चिनिएका समाजमा ८८सामाजिक एकताको लागि साझा प्रतिबद्धता अपरिहार्य छ । नागरिकले विश्वासका आधारमा निर्वाचनमा भाग लिनु भनेको केवल अधिकार प्रयोग होइन, लोकतन्त्रको दिगो संरक्षण हो ।
४७ः लोकतन्त्र मतपत्रमा बाँच्छ
अब सबै प्रमुख पात्रहरू एकै फ्रेममा आइसकेका थिए :
– शिक्षक
– युवा राम
– महिला पात्र
– पुरानो कार्यकर्ता
मतदानपछि सूर्य अस्ताउँदै गरेको दृश्य थियो । हिमाल, खेत, मन्दिरको घण्टी—प्रकृति लामो बिम्बमा विस्तार भइरहेको थियो । अब भने संवाद न्यून हुन थाल्यो ।
अन्तिम लाइन पात्रले होइन, कथावाचकले बोल्नु उपयुक्त महसुस गर्यो ।
यो नेपालको निर्वाचनको बहद कथामा समस्या विचारको कमी होइन, नाटकीय संरचनाको कमजोरी हो जस्तो लागे पनि अहिलका लागिपाठकका लागि विचार पनि जागरणमूलक कथा हो ।
कथा बनाउनः
– प्रत्येक भागमा घटना चाहिन्छ ।
– प्रत्येक संवादको कारण चाहिन्छ ।
– प्रत्येक बहसले कथालाई अघि धकेल्नुपर्छ ।
यदि कथाकारले पात्रलाई बोलाउँछ भने, उसले किन बोल्यो ?
उसको जोखिम के थियो ?
उसले बोल्दा कथामा के परिवर्तन आयो ?
यी तीन प्रश्नको उत्तर बिनाको संवाद पनि फितलो हुन्छ तर जे जति फितलो भए पनि कथाकारको उ२ेश्य यो हो कि कथाले नेपालमा अहिले २०८२ फागुन २१मा हुने चुनावका लागि एउटा नव जागरण ल्याउनु् ।
यहाँ कथाकार उपस्थित भएर इमानदारपूर्वक आफ्नजो कथामा अन्तिम सल्लाह पाठकलाई दिन्छन् ः—
यसलाई अन्तिम कृति ठानेर बस्ने गल्ती गरेको होइन । संरचना पुनः ड्राफ्ट गरेको हो । द्वन्द्व तीव्र बनाउन खोजेको हो । संवाद घटाउन खाजेको हो तर धारिलो बनाउन पनि कुनै कसर नछोडेको हो । विचारलाई कथामा रूपान्तरण नगरेसम्म यो केवल राजनीतिक निबन्ध नै रहन्छ । यो कस्तो भयो पाठकले छुट्याउनेछन् तर यो नेपाली निर्वाचन विशेषतः २०८२ फागुन २१को महामहोत्सबको उपलक्षयको सफलताका लागि हो । त्यसैलेृ यो उद्देश्य गतिलो छ ।
यहाँ निर मुख्य वाक्य छ जुन विश्वका दिग्गजहरुले पनि व्यक्त गरिसके ः—“लोकतन्त्र दर्शकको खेल होइन । यसले उपस्थिति, ध्यान र कार्यको माग गर्छ । मतदान एकान्तमा एक सामान्य कार्य हो, तर लाखौँ यस्ता कार्यहरूले वैध शासनको मेरुदण्ड बनाउँछन् । मतपत्रमा राखिएको सानो चिह्नले राष्ट्रिय राजनीतिक प्रणालीको जीवन र भविष्य निर्धारण गर्छ ।”
अर्का विश्वका ठूला नेताले पनि यसरी व्यक्त गरेका थिए ,
“मतदान गर्नु भनेको समानता, जवाफदेहिता र शान्तिपूर्ण परिवर्तनको पुष्टि गर्नु हो । बाध्यकारी कारणबिना टाढा रहनु भनेको सार्वजनिक जीवनलाई आकार दिने निर्णयमा प्रभाव त्याग्नु हो । मतदान लोकतान्त्रिक व्यवस्थाको रक्षा गर्न आवश्यक छ । यो नागरिकको साझा दायित्व हो; यसबाट भाग्नु भनेको अराजकता र अस्थिरतालाई प्रोत्साहन गर्नु हो ।”
अर्को कुना कन्दराका सचेत साहित्यिक नागरिक पनि यो व्यक्त गर्दै थियो,
“रहस्यमय तर सुन्दर प्रकृतिको बिम्बमा — पहाडी घाँसे मैदान, खोला र झरनाको बहाव, शहरका हल्का धुवाँले भरिएका गल्लीहरू —हरेक मतदाताको पाइलाले लोकतन्त्रको अटल र दिगो अस्तित्व सुनिश्चित गर्छ। हिमालले हेरिरहेझैँ, गाउँघरले जगेर्ना गर्दैझैँ, प्रत्येक मतपत्रले राष्ट्रको भविष्य सुरक्षित बनाउँछ ।”
अर्का प्रखर व्यक्ति जो विश्वका शिखर थिए , उहाँले पनि यस वातावरणलाई यसरी व्याख्या गरेका थिए , “लोकतन्त्र सधैं मतपत्रमा बाँचेको हुन्छ । नागरिकको जिम्मेवारी, सूचित निर्णय, र सक्रिय सहभागिताले मात्र लोकतन्त्र टिक्छ । मतपत्रले शक्ति र नीति द्वन्द्वलाई शान्तिपूर्ण माध्यमबाट समाधान गर्छ । यही साझा प्रयास, दीर्घकालीन प्रतिबद्धता र सचेत सहभागिताले मात्र नेपालमा लोकतन्त्रको जगेर्ना गर्छ र भविष्यलाई उज्यालो बनाउँछ ।”
अन्त्यमा कथाकारले मौन्अवधिमा पनि बोल्ने अभिव्यक्तिको निष्कर्ष निकाल्यो
...त्यो बिहान, हिमालदेखि तराईसम्म फैलिएको नेपालमा सहर र गाउँका सडक हल्का भीडभाडले भरिएका थिए । सूर्यको पहिलो किरणले, रुखको छहारीले, मन्दिरको घण्टीको टङटङले, औँशीमा पनि ताराको चमकको महत्त्वले, हलोले गर्ने दाइँले, छाताले दिने छहारी अनि वर्षातबाट गरिने सुरक्षाले, मादलको घिनघिन अनि घिन्टाङघिन्टाङले, गिलासमा चिसो पानी खानाले मेटाउने अमृतमय कलललले, आँखाको संसार मनोरम देख्ने दृष्टिले, भालेको विहानी डाकले, हँसियाको घाँस कटाइले दिने चउरको रौनकताले, आमाले रातो बच्चालाई गराउने अमृतपानले, अन्जुलीले गरिने दृढ सङ्कल्पले, घोडाको स्फूर्तियुक्त दौडको अग्रताले, गुलाफको सुगन्धले, चिमको अँध्यारो हटाइले, जाँतोले दिने गाउँमा अनि शहरमा घरमै दिने घट्टोको सुविधाले, सधैँ सुसूचीत गरिरहने मोबाइलको सञ्चारले, सेफ्टी पिन अर्थात् हुपले पनि गर्न सक्ने लाजको फटाइको रोकाइले, लाइफ ज्याकेटले दिने आड भरोसाले, आँखी झ्यालको नेपालीपनको संस्कृतिक आफ्नोपनले, क्यालकुलेटरको हिसाबले, त्रिकोणको साध्य समाधानले प्रत्येक गणितको हलले, विद्यालय जाने स्कूलको झोला नभई जस्तो कुनै पनि शिक्षा आर्जन गर्न सकिन्न त्यसैले, प्रत्येक हामी नेपालीको आस्थाको अनि विश्वासको मतको कञ्चन रङ्गको ढलानलाई चम्काउँदै थियो । हरियो डाँडाहरू र बारीहरूमा पानीको चिसो बर्सातको बुँद झरिरहेको थियो, जस्तै प्रकृतिले आफ्नो ध्यानका साथ नयाँ दिनको स्वागत गर्दैछ । ठूला र साना हिमाल, खोलानाला, चोक–चौक, गाउँघर, बजार—सबै स्थानमा मतपत्रका केन्द्र खुलिसकेका थिए ।...