19 वर्षदेखि निरन्तर
समकालीन साहित्य
समकालीन साहित्य
दार्जीलिङको कुहिरोले ढाकिएको शान्त बिहान थियो। चियाबारीका हरिया पाखाहरूबाट बिस्तारै घामका सुनौला किरणहरू झुल्किँदै थिए। विद्यालयतर्फ जाँदै गर्दा चिसो हावाले अनुहार छुन्थ्यो, अनि मनमा एक प्रकारको ताजगी भरिन्थ्यो। त्यही परिवेशमा म आफ्नो शिक्षक जीवनका दिनहरू बिताइरहेको थिएँ—अनुभवले भरिएको, तर अझै पनि सिकाइको यात्रामा अगाडि बढिरहेको एक शिक्षकको रूपमा।
मेरो शिक्षक जीवन छोटो भए पनि विविध अनुभवले समृद्ध भइसकेको थियो। मैले तीनवटा फरक-फरक विद्यालयहरूमा अध्यापन गरिसकेको थिएँ—कहिले दार्जीलिङका शान्त र चिसा कक्षाकोठाहरूमा, त कहिले सिलिगुडीको तातो र चहलपहलयुक्त विद्यालय वातावरणमा। पुस्तकहरूले धेरै कुरा सिकाए, तर विद्यार्थीहरूले सिकाएको पाठ अझ गहिरो र जीवन्त थियो।
तर यी सबै अनुभवहरूका बीचमा एउटा कुरा सधैं मेरो मनमा प्रश्नको रूपमा उभिरहन्थ्यो—
किन म छात्र केटाहरूसँग सजिलै कडा हुन सक्छु, तर छात्रा छोरी नानीहरूसँग भने कडा हुन सक्दिन?
त्यस प्रश्नको उत्तर खोज्ने क्रममा मेरो स्मृतिमा सधैं एउटा घटना ताजै भएर आउँछ।
त्यो दिन पनि म कक्षा पाँचमा पढाउँदै थिएँ। कक्षाकोठा सामान्य रूपमा चलिरहेको थियो। मैले बोर्डमा पाठ लेख्दै विद्यार्थीहरूलाई व्याख्या गरिरहेको थिएँ। तर मेरो ध्यान बेला-बेला कक्षाको एक कुनामा पुग्थ्यो, जहाँ बसेकी थिइन् एउटी छात्रा—उनको नाम यहाँ निरुता राखौँ।
निरुता पढाइमा कमजोर थिइन्। उनी प्रायः पाठमा ध्यान दिन सक्दिनथिन्। तर यसको अर्थ यो होइन कि उनी अयोग्य थिइन्—बरु उनको मन अत्यन्तै चञ्चल र कल्पनाशील थियो। कहिले उनी बाहिरको आकाशतिर हेरेर आफ्नै संसारमा हराइरहेकी हुन्थिन्, त कहिले घरका कुनै स्मृतिहरूमा डुबिरहेकी।
मैले उनलाई ध्यान दिएर पढ्न धेरैपटक सम्झाइसकेको थिएँ। त्यस दिन पनि उनी आफ्नै धुनमा हराइरहेकी थिइन्। अन्ततः म अलि कडा स्वरमा बोलें—
“निरुता! कति पटक भनिसकेको छु, ध्यान दिएर पढ्नुपर्छ भनेर!”
मेरो आवाज सुनेर उनी झसङ्ग भइन्। उनले टाउको उठाइन् र ठूला-ठूला आँखाले मलाई हेर्न थालिन्। त्यो हेराइमा डर मात्र थिएन, त्यसभित्र एक प्रकारको असहायता र मौन विन्ती पनि लुकेको थियो—जस्तो कि उनी भन्न चाहिरहेकी हुन्, “म प्रयास त गरिरहेकी छु, तर म सफल हुन सकिरहेको छैन।”
केही क्षणमै उनका आँखाबाट आँसुका थोपा झर्न थाले।
त्यो दृश्य देख्दा पनि म केहीबेर गाली गरिरहेँ, तर भित्रभित्रै मेरो मन नरम बन्दै गइरहेको थियो। मैले पढाउन त सुरु गरें, तर मेरो ध्यान बारम्बार उनीतिर तानिन्थ्यो।
अन्ततः मैले आफैंलाई रोक्न सकिनँ। म बिस्तारै उनको नजिक गएँ। उनको टाउकोमा हल्का हात राख्दै म कोमल स्वरमा भनें—
“निरुता, रोएछौ पो तिमी… अबदेखि यस्तो नगर्नु है।”
मैले सोचेको थिएँ—सायद यसले उनी शान्त हुन्छिन्।
तर उल्टै भयो।
उनका आँसु झन् तीव्र रूपमा बग्न थाले।
पहिलेको रुवाइ त केवल सुरुवात मात्र रहेछ, अब त मानौँ उनको मनभित्र थुप्रिएको सबै भावना एकैचोटि बाहिर निस्कन थाले।
त्यो दृश्य देखेर मेरो मनमा एक प्रकारको द्वन्द्व उत्पन्न भयो—एकातिर उनीप्रति गहिरो सहानुभूति जाग्यो, अर्कोतिर अनौठो रूपमा हल्का हाँसो पनि आयो। म मनमनै मुस्कुराएँ, तर बाहिर आफ्नो भावनालाई नियन्त्रणमा राख्दै गम्भीर रूपमा उनलाई बस्न इशारा गरें।
कक्षा फेरि सामान्य रूपमा अगाडि बढ्यो, तर मेरो मन भने त्यस घटनाबाट प्रभावित भइसकेको थियो।
कक्षा सकिएपछि जब म विद्यालयको प्राङ्गणबाट बाहिर निस्किएँ, दार्जीलिङको चिसो हावाले मलाई छोयो। तर त्यो बाहिरी चिसोपनाभन्दा बढी मेरो मनभित्र एउटा गहिरो प्रश्न तातिरहेको थियो—
किन म छात्रा नानीहरूसँग कडा हुन सक्दिन?
समय बित्दै गयो। पछि म सिलिगुडीको अर्को विद्यालयमा अध्यापन गर्न पुगेँ। त्यहाँको वातावरण फरक थियो—तातो हावा, चर्को आवाज, र फरक सामाजिक पृष्ठभूमिका विद्यार्थीहरू। तर त्यो प्रश्न भने मेरो मनबाट हटेन।
धेरै सोचविचारपछि बिस्तारै मैले यसको उत्तर बुझ्न थालेँ।
छात्रा नानीहरू प्रायः आफ्नो भावनालाई खुलेर व्यक्त गर्छन्। उनीहरूको आँसु कमजोरीको प्रतीक होइन, त्यो उनीहरूको भावनात्मक भाषाको एक रूप हो। जब उनीहरू गाली सुन्छन्, उनीहरूको मनले त्यसलाई गहिरो रूपमा अनुभव गर्छ, र त्यो अनुभव आँसुको रूपमा बाहिर प्रकट हुन्छ।
सायद, म शिक्षकको रूपमा त्यो भावनात्मक भाषालाई सजिलै बुझ्न सक्ने भएकोले, उनीहरूसँग कडा हुन खोज्दा पनि मेरो मनले साथ दिँदैनथ्यो।
त्यस दिनपछि मैले एउटा महत्वपूर्ण कुरा सिकेँ—
शिक्षक हुनु भनेको केवल अनुशासन कायम गर्नु होइन, विद्यार्थीहरूको मनोविज्ञान बुझ्नु पनि हो।
अब म कक्षामा कहिलेकाहीँ हल्का हास्यको प्रयोग गर्दै वातावरण सहज बनाउने प्रयास गर्छु। म विद्यार्थीहरूलाई मुस्कुराउँदै भन्छु—
“हेर्नु है, म गाली त गर्छु, तर रोएर मलाई नै अप्ठ्यारोमा नपार्नु!”
यसले कक्षामा हाँसोको लहर फैलिन्छ। विद्यार्थीहरू नडराईकन आफ्नो कुरा व्यक्त गर्न थाल्छन्, र पढाइ पनि बिस्तारै रमाइलो बन्छ।
दार्जीलिङको कुहिरो र सिलिगुडीको गर्मीबीच, मैले आफ्नो शिक्षक जीवनको एउटा महत्वपूर्ण पाठ सिकेँ—
कहिले कडा हुनु आवश्यक हुन्छ, तर कहिले नरम भएर विद्यार्थीको मन बुझ्नु अझ आवश्यक हुन्छ।
अन्ततः, साँचो शिक्षक त्यही हो, जसले केवल ज्ञान दिन सक्दैन, तर विद्यार्थीको भावनालाई पनि सम्मान गर्न सक्छ।
दार्जिलिङ