​सिद्धान्त, संरचना र प्रयोगको कसीमा उत्तर आधुनिक लघुकथा

लघुकथा नन्दलाल आचार्य March 24, 2026, 3:21 pm

---

उत्तर आधुनिकतावाद (Post-modernism) परम्परागत मूल्य, मान्यता र स्थापित 'महाआख्यान' (Grand Narratives) हरूलाई चुनौती दिने एउटा दार्शनिक तथा साहित्यिक आन्दोलन हो । लघुकथा जस्तो सुक्ष्म विधामा जब उत्तर आधुनिक चेतना प्रवेश गर्छ, यसले संरचना र अर्थको नयाँ क्षितिज उघार्छ ।

​१. परिचय-
​उत्तर आधुनिकतावाद कुनै एक निश्चित परिभाषामा बाँधिएको सिद्धान्त होइन; बरु यो त स्थापित परिभाषाहरूलाई चुनौती दिने एउटा 'महा-दृष्टिकोण' हो । साहित्यको क्षेत्रमा लघुकथा जस्तो सुक्ष्म विधाले जब उत्तर आधुनिकतालाई आत्मसात् गर्छ, यसले केवल थोरै शब्दमा धेरै कुरा भन्दैन, बरु भनिएका कुराहरूमाथि नै सन्देह पैदा गर्छ ।
​परम्परागत रूपमा लघुकथालाई एउटा निश्चित उद्देश्य, सन्देश वा 'क्लाइमेक्स' (चरमोत्कर्ष) भएको विधा मानिन्थ्यो । तर, उत्तर आधुनिक लघुकथाले "सत्य सापेक्ष हुन्छ" भन्ने मान्यता राख्दछ । यसले केन्द्रलाई भत्काएर परिधिलाई हेर्छ । यसमा कुनै एउटा नायक हुँदैन, न त कुनै एउटा अन्तिम सत्य नै हुन्छ । यो विधाले आधुनिकतावादले प्रतिपादन गरेका 'वस्तुनिष्ठता' र 'तार्किकता' को जगलाई हल्लाइदिन्छ र अनिश्चितता, अस्थिरता र बहुलतालाई उत्सवका रूपमा मनाउँछ ।

​२. लघुकथा लेखन प्रक्रिया-
​उत्तर आधुनिक लघुकथा लेख्ने प्रक्रिया एक प्रकारको 'बौद्धिक खेल' (Intellectual Play) जस्तै हो । यसमा लेखकले लघुकथाको संरचनासँग खेल्ने स्वतन्त्रता पाउँछ । यसका केही विशिष्ट प्रक्रियागत चरणहरू यस प्रकार छन्:

क) ​विखण्डनको प्रक्रिया:
यहाँ घटनाहरूलाई एउटा मालामा उने झैँ उनिँदैन । समय (Time) को रेखीय गतिलाई भत्काइन्छ । विगत र वर्तमानलाई एउटै कचौरामा मिसाएर एउटा नयाँ स्वाद निकालिन्छ ।

ख) ​अधिआख्यान (Meta-fiction) को निर्माण:
लेखकले लघुकथा लेख्दालेख्दै पाठकलाई सचेत गराउँछ कि यो केवल एउटा कल्पना हो । पात्रहरू कहिलेकाहीँ लघुकथाको फ्रेमबाट बाहिर निस्केर लेखकसँगै संवाद गर्न थाल्छन् । यसले लघुकथाको 'भ्रम' (Illusion) लाई तोडिदिन्छ ।

ग) ​अन्तरपाठकीयताको संयोजन:
एउटा लघुकथाभित्र अर्को चर्चित कृति, सिनेमा, इतिहास वा विज्ञानका प्रसङ्गहरूलाई यसरी बुनिन्छ कि ती सबै मिलेर एउटा नयाँ अर्थको सिर्जना गर्छन् ।

घ) ​उपलक्षण र व्यङ्ग्यको मिश्रण:
यसमा गम्भीर र जटिल दार्शनिक कुरालाई पनि अत्यन्तै हल्का, ठट्टा वा 'पाराडी' (Parody) को शैलीमा प्रस्तुत गरिन्छ ।

​३. लघुकथा लेखनमा समेट्नुपर्ने आधारभूत तत्त्वहरू
​एक सफल उत्तर आधुनिक लघुकथामा निम्न तत्त्वहरूको उपस्थिति अपेक्षित रहन्छ:

क) ​विनिर्माण (Deconstruction):
स्थापित सामाजिक मूल्य, मिथक वा ऐतिहासिक घटनालाई उल्ट्याएर हेर्ने दृष्टिकोण । जस्तै: दानवलाई न्यायपूर्ण र देउतालाई स्वार्थी देखाएर समाजको दोहोरो मापदण्ड उजागर गर्नु ।

ख) ​बहुलता र विविधता:
एउटै घटनाका धेरै पक्ष हुन सक्छन् भन्ने देखाउनु । लघुकथामा एउटा मात्र अन्त्य हुनुपर्छ भन्ने छैन; पाठकले आफ्नै भोगाइ अनुसार त्यसको अर्थ लगाउन सक्छ ।

ग) ​अनिश्चितता (Indeterminacy):
लघुकथा कहाँ सकियो र यसले के भन्न खोजेको हो भन्ने कुरामा पाठकलाई अलमलमा पार्नु यसको शक्ति हो । यसले पाठकलाई सोच्न बाध्य पार्छ ।

घ) ​शिल्पगत प्रयोग:
उत्तर आधुनिकतावादमा शब्दहरूको बनोट, विराम चिह्नको अनौठो प्रयोग र कहिलेकाहीँ त चित्र वा रेखाचित्रको प्रयोग गरेर पनि लघुकथा लेखिन्छ ।

ङ) ​स्थानीयता र सीमान्त स्वर:
केन्द्रमा रहेका पात्रहरूभन्दा समाजको तल्लो तह, अल्पसङ्ख्यक र ओझेलमा परेका पात्रहरूको मनोविज्ञानलाई प्रमुखता दिइन्छ ।

​४. उत्तर आधुनिक लघुकथा लेखनको आवश्यकता र सान्दर्भिकता

​वर्तमान समय 'उत्तर-सत्य' (Post-truth) को समय हो । जहाँ सूचनाको बाढी छ तर सत्य ओझेलमा छ । यस्तो बेला उत्तर आधुनिक लघुकथाको आवश्यकता निम्न कारणले छ:

क) ​जटिलताको चित्रण:
आजको मानव जीवन सरल रेखामा छैन । यो जटिल, विखण्डित र विरोधाभासपूर्ण छ । यो यथार्थलाई परम्परागत लघुकथाले समेट्न सक्दैन ।

ख) ​पाठकीय सक्रियता:
यसले पाठकलाई केवल उपभोक्ता मात्र मान्दैन, बरु सह-सर्जक बनाउँछ ।

ग) ​वैश्विक र स्थानीयको फ्युजन:
यसले विश्वव्यापी चिन्तनलाई स्थानीय माटो र भाषासँग जोड्न मद्दत गर्छ।

घ) ​स्वतन्त्रताको खोजी:
विधागत सङ्कीर्णता र नियमको साङ्लोबाट साहित्यलाई मुक्त गर्न यो शैली अपरिहार्य छ ।

​५. निष्कर्ष
​उत्तर आधुनिक लघुकथा लेखन एक चुनौतीपूर्ण तर अत्यन्तै रोचक विधा हो । यसले साहित्यलाई केवल सूचना वा उपदेशको माध्यम नबनाई चेतनाको प्रयोगशाला बनाउँछ । यसमा 'लालित्य' शब्दको अर्थ पनि बदलिएको छ; यहाँ विद्रुपताभित्र पनि सौन्दर्य खोजिन्छ र मौनताभित्र पनि ठुलो गर्जन सुनिन्छ । यदि हामीले आफ्ना कथामा नयाँपन र गहिराइ चाहने हो भने उत्तर आधुनिकताका यी उपकरणहरूलाई आत्मसात् गर्नुको विकल्प छैन ।

​नमुनाका लागि प्रस्तुत छ उत्तर आधुनिकतावादमा आधारित

लघुकथा : अदृश्य हस्ताक्षर
-नन्दलाल आचार्य

​लेखकले आफ्नो टेबुलमा एउटा नयाँ कापी राखेको थियो । उसले कथाको शीर्षक लेख्यो- 'पहिचान' ।
​कथाको पात्र 'क' शहरको व्यस्त सडकमा हिँड्दै गर्दा अचानक उसले महसुस गर्यो कि उसको शरीरका अङ्गहरू क्रमशः अदृश्य हुँदैछन् । पहिले हात हराए, त्यसपछि खुट्टा । तर मानिसहरू उसलाई देखे झैँ गरी जिस्किरहेका थिए ।
​लेखकले लेख्दै गर्दा कलम अचानक अडियो । कापीको पानाबाट एउटा मसिनो स्वर सुनियो, "हजुर, मलाई किन यसरी हराउँदै हुनुहुन्छ ? के मेरो अस्तित्व तपाईंको मसीको थोपामा मात्रै सीमित छ ?"
​लेखक झस्कियो । उसले कापीमा हेर्यो, त्यहाँ 'क' पात्रले आफ्नो अनुहारको आधा भाग मात्र बोकेर लेखकलाई हेरिरहेको थियो ।
​"तिमी मेरो सिर्जना हौ," लेखकले अहङ्कारका साथ भन्यो, "म जे चाहन्छु, तिमी त्यही बन्छौ।"

​पात्रले एउटा चिसो हाँसो हाँस्यो, "होइन लेखक महोदय, म त तपाईंको अवचेतनको त्यो हिस्सा हुँ जसलाई तपाईंले कहिल्यै समाजमा देखाउन सक्नुभएन । तपाईंले मलाई जति मार्न खोज्नुहुन्छ, तपाईं आफैँ त्यति नै मर्दै जानुहुनेछ ।"
​तत्कालै कोठा सफा गर्न आउने मान्छेले देख्यो- टेबुलमा कापी त छ, तर त्यसमा कुनै अक्षर छैन । केवल एउटा खाली पानामा एउटा कलम तेर्सिएको छ । र, कोठाको भित्तामा झुण्डिएको लेखकको तस्बिरबाट लेखक हराइसकेको थियो ।
​बाहिर सडकमा भने, एउटा अपरिचित मानिस 'क' को अनुहार लगाएर स्वतन्त्रपूर्वक हिँडिरहेको थियो, जसलाई कसैले 'लेखक' भनेर चिन्न सकेनन् ।

लेखकका अन्य रचना पढ्न यहाँ क्लिक गर्नुहोस ।