19 वर्षदेखि निरन्तर
समकालीन साहित्य
समकालीन साहित्य
१: “भाइरल आवाज”
काठमाडौंको बिहान अरू दिनजस्तै सुरु भएको थियो —तर आर्याका लागि त्यो बिहान फरक थियो।
मोबाइलको स्क्रिनमा नीलो रङ्गको उज्यालो झल्किरहेको थियो । नोटिफिकेसनहरू लगातार बजिरहेका थिए—“10K likes”, “5K shares”, “Trending #3”।
उसले केही सेकेन्ड स्क्रिन हेरी, फेरि आँखा मिची ।
“यो साँच्चै हो ?”
उसले हिजो राति अपलोड गरेको भिडियो —“डिजिटल युगमा पत्रकारिता: सत्य कि भाइरल ?” —एक रातमै हजारौँ मानिससम्म पुगेको थियो।
एक समय थियो, जब समाचारको अर्थ बिहानको पत्रिका हुन्थ्यो, रेडियोको आवाज हुन्थ्यो, वा टेलिभिजनको स्क्रोल तर अहिले, आर्याजस्ता युवाहरूको लागि, एक क्लिक नै सम्पूर्ण विश्व थियो ।
उसले क्यामेरा अघि बोलेका शब्दहरू अझै कानमा गुञ्जिरहेका थिए —“हामी अब समाचार खोज्दैनौँ, समाचार हामीसम्म आउँछ ।”
तर त्यो वाक्य अहिले उसलाई नै फर्केर हेरेको जस्तो लाग्यो ।
कोठाको कुनामा राखिएको पुरानो नोटबुक उसले खोली । त्यहाँ लेखिएको थियो —
“पत्रकारिता = सत्य खोज्ने साहस ।”
ऊ अहिले आफैँलाई सोध्न थाली —“के म सत्य खोज्दैछु, कि केवल ध्यान ?” मोबाइल फेरि कम्पन भयो ।
एक नयाँ कमेन्ट: “तपाईंले बोलेको कुरा सही हो, तर यस्तो भिडियो धेरै दिन टिक्दैन ।”
आर्याले हल्का हाँस्न खोजी, तर त्यो हाँसो अधुरो रह्यो ।
दिउँसो, ऊ आफ्नो सानो स्टुडियो —असलमा कोठाकै कुनामा बनाइएको सेटअपमा फेरि बसिन् ।
रिङ लाइट, सस्तो माइक्रोफोन, र एउटा पुरानो क्यामेरा ।
“यही नै मेरो मिडिया हो,” उसले मनमनै भनिन् ।
उसलाई थाहा थियो —अब पत्रकार बन्न टिभी स्टेशन चाहिँदैन । एक स्मार्टफोन र इन्टरनेट नै पर्याप्त थियो तर समस्या त्यहीँ थियो ।
सबैलाई बोल्ने अधिकार थियो तर सबैले सत्य बोलिरहेका थिएनन् ।
उसो त आर्याले पनि देखेकी थिइन्—
कसरी केही च्यानलहरूले निजी जीवन बेचिरहेका थिए,
कसरी सामान्य घटनालाई सनसनी बनाइँदै थियो,
कसरी “भ्युज” का लागि मानवीय संवेदनासमेत बेचिँदै थियो ।
“यदि म पनि यही खेल खेल्न थालेँ भने ?” उसको मनले चुपचाप प्रश्न गर्यो ।
उसले त्यो विचार तुरुन्तै दबाइन् ।
“म फरक छु।”
बेलुका, उसको भिडियो अझै ट्रेन्डिङमा थियो तर यसपटक उसले केही नयाँ कुरा नोटिस गरिन् ।
उस्तै विषयमा बनाइएका केही अन्य भिडियोहरू—
कम तथ्य, धेरै सनसनी—
उसको भन्दा माथि देखिन थालेका थिए ।
उसले आखीभौं सिकोडिन्। “यो कसरी सम्भव भयो ?”
उसले खोज्न थाली, स्क्रोल गर्न थाली, तुलना गर्न थाली तर उत्तर भेटिएन ।
केवल एउटा अस्पष्ट अनुभूति आयो — “यहाँ केही छ… जुन म बुझिरहेकी छैन ।”
त्यस रात, ऊ निदाउन सकिन ।
मोबाइलको उज्यालो अनुहारमा परिरहेको थियो । स्क्रिनमा लगातार नयाँ भिडियोहरू, नयाँ ट्रेन्ड, नयाँ बहसहरू ।
उसले महसुस गरिन् —
यो केवल प्लेटफर्म होइन ।
यो एउटा प्रणाली हो ।
जहाँ केही कुरा माथि उठ्छ,
र केही कुरा हराउँछ ।
आर्याले अन्तिमपटक स्क्रिन बन्द गरिन् ।
अँध्यारो कोठामा उसले बिस्तारै भनिन् —“यदि सबैलाई आवाज छ भने…किन केही आवाज मात्र सुनिन्छन् ?”
कोठा चुप लाग्यो ।
तर त्यो प्रश्न,
त्यस रातदेखि,
उसलाई छोडेन ।
२: “हाइपको शहर”
भोलिपल्ट बिहान, आर्या काठमाडौँको सडकमा हिँडिरहेकी थिई ।
सबै कुरा सामान्य देखिन्थ्यो —ट्राफिक, धुलो, मानिसहरूको भीड तर उसको दृष्टि बदलिएको थियो ।
उसले अब सडकमा मानिस होइन, स्क्रिनमा बाँचिरहेका पात्रहरू देख्न थालेकी थिई ।
बस स्टप नजिक एक युवक बाइकबाट खसेको थियो । उसको घुँडा रगतले भिजिरहेको थियो ।
तर उसको वरिपरि भीड…
मदद गर्न होइन,
मोबाइल निकाल्न जम्मा भएको थियो ।
“भिडियो खिच, भाइरल हुन्छ,” कसैले भन्यो ।
आर्या एकछिन टक्क रोकिई ।
उसको भित्री स्वर चिच्यायो —“कसैले उसलाई उठाउने छैन ?”
तर बाहिरको संसार शान्त थियो । केवल क्यामेराहरू चलिरहेका थिए । त्यो दृश्य उसको दिमागमा टाँसियो ।
दिउँसो, ऊ क्याफेमा बसिरहेकी थिई । लैपटप अगाडि खुला थियो, तर ध्यान स्क्रिनमा थिएन ।
उसले आफ्नो भिडियोको analytics हेरी।
·
Watch time: high
·
Engagement: strong
·
Reach: unstable
·
“Reach किन घट्यो ?” उसले बिस्तारै भनिन् ।
त्यही बेला, अर्को भिडियो ट्रेन्डिङमा देखियो — शीर्षक: “नेपालको ठूलो खुलासा !” उसले क्लिक गरिन् ।
भिडियोमा कुनै प्रमाण थिएन तर आवाज ठूलो थियो, प्रस्तुति आक्रामक, र भावनात्मक उक्साहट भरिएको ।
कमेन्टहरू आगोझैँ थिए ।
“सत्य यही हो !”
“अरू सबै मिडिया झुटा हुन् !”
आर्याले स्क्रिन बन्द गरिन् ।
उसलाई पहिलो पटक महसुस भयो —यहाँ सत्य भन्दा प्रतिक्रिया बिक्छ ।
सायद यही कारणले होला —हिजोको उसको भिडियो, जसले प्रश्न उठाएको थियो, आज दबिँदै थियो ।
“के म गलत खेल खेलिरहेकी छु ?” उसले आफैँलाई सोधी ।
त्यसैबेला, फोनमा अर्को नोटिफिकेसन आयो ।
“Gen-Z Movement gaining traction”
उसले खोलिन् ।
टिकटक, फेसबुक, इन्स्टाग्राम —सबैतिर उस्तै भिडियोहरू ।
·
नेताहरूको विलासी जीवन
·
·
युवाहरूको आक्रोश
·
·
ह्यासट्यागहरू: #NepoKids #SystemFail
·
सन्देश एउटै थियो —“हामी थाकिसक्यौँ ।”
आर्याले गहिरो सास फेरिन् । “यो कसरी यति छिटो फैलियो ?”
उलाई थाहा थियो —यस्ता आन्दोलनहरू केवल विचारले मात्र हुँदैनन् ।
केहीले यसलाई धकेलिरहेको हुन्छ ।
तर त्यो “केही” के हो —उसले अझै स्पष्ट देखेकी थिइन ।
उसले नोटबुकमा लेखिन्:
·
“मानिसहरू पहिले प्रतिक्रिया दिन्छन्, पछि सोच्दछन्”
·
·
“भाइरल = शक्ति ?”
·
·
“सत्य = कमजोर ?”
·
उसले केही सेकेन्ड ती शब्दहरू हेरी ।
अनि तल थपिन् — “कसले निर्णय गर्छ —के देखिन्छ, के हराउँछ ?”
साँझतिर, ऊ घर फर्किइन् ।
राहुल सोफामा लम्पसार परेको थियो । मोबाइल उसको अनुहारसँग टाँसिएको जस्तो । “कति घण्टा भयो ?” आर्याले सोधी ।
“थाहा छैन,” उसले आँखै नउठाई भन्यो ।
स्क्रिनमा लगातार भिडियोहरू चलिरहेका थिए —एकपछि अर्को, बिनारोकावट ।
आर्याले ध्यान दिइन् —ऊ हाँस्दै थियो, केही सेकेन्डपछि गम्भीर, फेरि अर्को भिडियोमा रमाउँदै ।
???? भावना पनि अब “scroll” भइरहेका थिए ।
“राहुल, बन्द गर अब,” उसले भनिन् ।
“अलि बेर,” उसले छोटो जवाफ दियो ।
तर त्यो “अलि बेर” अझै ३० मिनेट तन्कियो ।
आर्या चुपचाप उभिइन् ।
उसलाई अब दुई कुरा स्पष्ट हुँदै गएका थिए—
१
यो केवल प्लेटफर्म होइन ।
२
यो केवल मानिसको बानी पनि होइन ।
३
???? यो व्यवस्थित प्रणाली हो ।
जसले ध्यान, भावना, र व्यवहार —सबैलाई चलाइरहेको छ ।
राति, ऊ फेरि आफ्नो क्यामेरा अगाडि बसिन् ।
रेकर्ड बटन थिच्नुअघि उसले केही सेकेन्ड आँखा बन्द गरिन् । पहिले जस्तो उत्साह थिएन । अब प्रश्न थियो ।
उसले बिस्तारै भनिन् —“हामी सोचिरहेका छौँ कि हामी नै निर्णय लिइरहेका छौँ…
तर के साँच्चै त्यस्तै हो ?”
रेकर्डिङ सुरु भयो ।
३: “अदृश्य नियन्त्रण”
रात गहिरिँदै गएको थियो ।
आर्या अझै पनि स्क्रिन अगाडि थिई तर यसपटक ऊ content बनाइरहेकी थिइन । ऊ हेर्दै थिई —आफैँलाई ।
उसले आफ्ना पुराना भिडियोहरू खोलिन् ।
एक–एक गरेर ।
कुन भिडियोमा मानिसहरू लामो समय बसे ?
कुनमा तुरुन्त स्क्रोल गरे ?
कुनमा धेरै कमेन्ट आए ?
उसले पहिलो पटक महसुस गरिन् —
???? यो केवल audience होइन, pattern हो ।
“मैले के बनाएकी थिएँ…र मानिसहरूले के हेरे ?”
उसले नोटबुकमा दुईवटा स्तम्भ बनाइन् ।
बायाँ: मेरो उद्देश्य
दायाँ: मानिसहरूको प्रतिक्रिया
धेरै ठाउँमा दुवै मिलिरहेका थिएनन् ।
अचानक उसको नजर एउटा कुरामा अड्कियो ।
जुन भिडियोमा ऊ अलि आक्रामक थिई,
जहाँ उसले प्रश्नभन्दा आरोप बढी लगाएकी थिई—
त्यो भिडियो सबैभन्दा माथि थियो ।
शान्त, विश्लेषणात्मक भिडियोहरू तल हराइरहेका थिए ।
उसले ओठ टोकिन् ।
“यसको मतलब…?”
वाक्य अधुरै रह्यो ।
उसले तुरुन्त अर्को प्रयोग गरिन् ।
नयाँ भिडियोको draft खोलिन् ।
दुई version बनाइन् —
१
तथ्यमा आधारित, सन्तुलित
२
भावनात्मक, उत्तेजित, तीखो
उसले दोस्रो version अपलोड गरिन् ।
केही घण्टामा —
???? प्रतिक्रिया विस्फोटजस्तै आयो ।
लाइक, कमेन्ट, शेयर —सबै बढ्दै गए।
आर्याको मुटु हल्का तीव्र धड्कियो । “यो मैले चाहेको हो ?” उसले बिस्तारै भनिन् ।
तर भित्र अर्को आवाज आयो —“तर यो काम गरिरहेको छ ।”
त्यस रात, ऊ निदाउनुअघि मोबाइल स्क्रोल गरिरहेकी थिई ।
एकपछि अर्को भिडियो —ठीक उसले रुचाउने, उसलाई उक्साउने, उसलाई सोच्न नदिने ।
उसले अचानक स्क्रोल रोकिन् ।
“यी सबै…
मलाई किन यति मिलिरहेको छ ?”
उसले पहिलो पटक सोची —
???? “के म रोज्दैछु, कि मलाई देखाइँदै छ ?”
भोलिपल्ट बिहान, घरभित्र सन्नाटा थियो ।
बुबा अखबार समातेर बस्नुभएको थियो, तर पढिरहनुभएको थिएन , आमा भान्सामा थिइन्, तर मोबाइलको स्क्रिनमा ध्यान थियो ।
राहुल—
पहिले जस्तै —स्क्रिनमै हराएको ।
उनीहरू सबै एउटै घरमा थिए ।
तर एउटै संसारमा थिएनन् ।
“राहुल,” आर्याले बोलाइन् ।
“हँ ?” आँखा नउठाई जवाफ आयो ।
“तिमीले हेर्ने भिडियोहरू… तिमी आफैँ छान्छौ ?”
राहुल केही सेकेन्ड चुप रह्यो ।
“हजुर… algorithm ले दिन्छ।”
त्यो शब्दले कोठामा सानो तर गहिरो प्रतिध्वनि गर्यो ।
algorithm
पहिलो पटक, त्यो केवल टेक्निकल शब्द रहेन ।
त्यो केही चलाउने शक्ति जस्तो लाग्यो ।
आर्याले दिनभरि ध्यान दिन थालिन् ।
·
क्याफेमा सबै एउटै प्रकारको भिडियो हेर्दै
·
·
सडकमा मानिसहरू एउटै विषयमा बहस गर्दै
·
·
अनलाइनमा एउटै आक्रोश, एउटै उत्साह
·
“यो संयोग होइन,” उसले मनमनै भनिन् ।
बेलुका, ऊ आफ्नो क्यामेरा अगाडि बसिन् । यो पटक, उसले script लेखेकी थिइन ।
केवल एउटा प्रश्न थियो । रेकर्ड बटन थिचिन् । केही सेकेन्ड चुप बसिन् ।
अनि भनिन् — “हामीले के हेर्छौँ भन्ने कुरा… के साँच्चै हाम्रो निर्णय हो ?”
उसले भिडियो अपलोड गरिन् । केही समय केही भएन ।
अनि विस्तारै —reaction आउन थाल्यो ।
तर यसपटक फरक थियो ।
·
कमेन्टहरू कम थिए ।
·
·
share कम थियो ।
·
·
reach असामान्य रूपमा घटिरहेको थियो ।
·
आर्याले स्क्रिनमा टकटकी लगाइन् । उसले केही गलत गरेको थिइन ।
तर पनि…
???? उसको आवाज हराउँदै थियो ।
त्यो क्षणमा, उसले पहिलो पटक स्पष्ट महसुस गरिन् —यो केवल प्लेटफर्म होइन । यो केवल audience पनि होइन ।
???? यो एउटा छनोट गर्ने प्रणाली हो ।
जहाँ सबै कुरा देखिँदैन —केवल केही मात्र देखाइन्छ ।
उसले बिस्तारै मोबाइल टेबलमा राखिन् । कोठा शान्त थियो तर उसको दिमागमा एउटा वाक्य घुमिरहेको थियो —“यदि म नै आफ्नो आवाज नियन्त्रण गर्न सक्दिन भने… म वास्तवमा कति स्वतन्त्र छु ?”
बाहिर सहर उस्तै थियो ।
स्क्रिनहरू उस्तै थिए ।
मानिसहरू उस्तै थिए ।
तर आर्याको लागि—
???? खेल अब सुरु भएको थियो ।
४: “कुलत”
रातको खाना तयार थियो । भान्साबाट आउने गन्ध सामान्य थियो —तर घरको वातावरण असामान्य ।
“राहुल, आऊ खाना खान,” आमाले बोलाउनुभयो ।
“आइरहेछु…” तर ऊ आएन ।
आर्या हलतिर पुगिन् ।
राहुल सोफामा थियो —पहिले जस्तै, मोबाइलमा डुबेको ।
स्क्रिनमा तेज आवाज, चर्को संगीत,
एकपछि अर्को भिडियो ।
“राहुल,” उसले अलि कडा स्वरमा भनिन्, “खाना खान आऊ।”
उसले आँखै नउठाई भन्यो —“पर्ख न, यो सकिन लाग्यो ।”
तर त्यो कहिल्यै सकिँदैन थियो ।
आर्याले सिधै मोबाइल खोसिन् । “बस, अब धेरै भयो ।”
राहुल एक्कासी झर्कियो —“के गरिराछौ! फिर्ता देऊ !”
त्यो प्रतिक्रिया सामान्य थिएन ।
त्यो छटपटी थियो ।
“तिमीलाई के भएको छ ?” आर्याले सोधी । “केही भएको छैन ! फिर्ता देऊ !”
उसको आवाज चर्कियो ।
“खाना खान पनि मोबाइल चाहिन्छ अब ?”
राहुल केही सेकेन्ड चुप रह्यो । अनि बिस्तारै भन्यो —“मोबाइलबिना… खानै मन लाग्दैन ।”
कोठा एकछिन मौन भयो ।
त्यो वाक्य साधारण थियो तर त्यसको अर्थ —गहिरो ।
आमा चुपचाप प्लेट राखिरहनुभएको थियो । बुबाले केही भन्न खोजेर पनि रोकिनुभयो ।
आर्याले पहिलो पटक महसुस गरिन् —
???? यो केवल “बानी” होइन ।
???? यो निर्भरता हो ।
“ठीक छ,” आर्याले भनिन्, “आज मोबाइलबिना खाऔँ ।”
राहुल टेबलमा बस्यो तर उसको हात काँपिरहेको थियो ।
उसले एक गाँस उठायो —तर मुखसम्म पुगेन ।
उसले टेबलमा हात ठोक्यो —“म खाँदिन !”
“यो नाटक हो ?” आर्याले रिसाउँदै भनिन् ।
“यो नाटक होइन !” उसले झर्किएर भन्यो, “तिमीले बुझ्दिनौ !”
त्यो वाक्यले आर्यालाई रोकिन बाध्य बनायो ।
“म बुझ्दिन ?” उसले मनमनै दोहोर्याइन् ।
राहुल उठेर कोठातिर गयो ।
ढोका जोडले बन्द भयो ।
राति, आर्या ढोकाको बाहिर उभिई ।
भित्रबाट हल्का आवाज आइरहेको थियो —भिडियोको, हाँसोको, फेरि अर्को भिडियोको । उसले ढोका खोली । राहुल फेरि मोबाइलमै थियो ।
“तिमीले भनेको होइन, खान मन लाग्दैन भनेर ?” उसले सोधी ।
“अहिले ठीक छ,” उसले छोटो जवाफ दियो ।
त्यो क्षणमा, आर्याले एउटा कुरा स्पष्ट देखिन् —
???? समस्या भोकको होइन
???? समस्या स्क्रिनको नियन्त्रण हो
उसले राहुलको स्क्रिनतिर ध्यान दिइन् ।
एकपछि अर्को भिडियो —ठीक त्यही शैलि, त्यही गति, त्यही उत्तेजना ।
उसले केही कुरा याद गरिन्—
·
भिडियोहरू छोटा
·
·
चर्को आवाज
·
·
तुरुन्त प्रतिक्रिया आउने
·
“यो किन यति addictive छ ?” उसले मनमनै सोधी ।
अचानक उसको दिमागमा हिजोको विचार आयो —
algorithm
“राहुल,” उसले शान्त स्वरमा सोधी, “यी भिडियोहरू… तिमी आफैँ खोज्छौ ?”
“होइन… आफैँ आउँछ ।”
“कसरी ?”
“थाहा छैन… बस आउँछ ।”
त्यो जवाफ सानो थियो तर त्यसले एउटा ठूलो ढोका खोल्यो ।
राति ढिलो,
आर्या आफ्नो कोठामा बसिरहेकी थिई । मोबाइल अगाडि थियो तर यसपटक ऊ scroll गरिरहेकी थिइन ।
ऊ सोचिरहेकी थिई ।
उसले दुईवटा कुरा जोडिन् —
1.
उसको भिडियो reach घट्दै थियो ।
2.
राहुलको नियन्त्रण बढ्दै थियो ।
???? दुबैमा एउटै चीज थियो —
algorithm
“यदि यसले उसको ध्यान नियन्त्रण गर्न सक्छ भने…” उसले बिस्तारै भनिन्, “के यसले उसको व्यवहार पनि नियन्त्रण गरिरहेको छ ?”
उसले अचानक अर्को कुरा सम्झिइन् —
हिजोको त्यो दुर्घटना !
जहाँ मानिसहरूले मद्दत नगरी भिडियो खिचिरहेका थिए ।
“के हामी सबै…
बिस्तारै एउटै दिशामा धकेलिँदैछौँ ?”
उसको मनमा हल्का डर आयो ।
पहिलो पटक ।
उसले मोबाइल बन्द गरिन् तर समस्या त्यहाँ रोकिएन ।
किनकि —
???? समस्या स्क्रिनमा थिएन ।
???? समस्या स्क्रिन पछाडि थियो ।
५: “प्रतिबन्ध”
अर्को बिहान, घरको टेबलमा असामान्य शान्ति थियो ।
बुबाले मोबाइलमा एउटा समाचार देखाउँदै भन्नुभयो —“हेर्नुस् त, सरकारले १६ वर्षमुनिका लागि सामाजिक सञ्जाल प्रतिबन्धको कुरा गरिरहेको रहेछ ।”
आमाले तुरुन्त प्रतिक्रिया दिनुभयो —“ठीकै हो नि । बच्चाहरू बिग्रिँदै गएका छन् । ”आर्या चुप थिई ।
उसले स्क्रिनतिर हेरी —headline ठूलो थियो, बहस अझ ठूलो ।
“राहुल,” बुबाले भने, “अब तिमीलाई पनि कम गर्नुपर्छ ।”
राहुल हाँस्यो —“कम ? किन ?”
“तिमीलाई असर भइरहेको छ,” आर्याले सिधै भनिन् ।
राहुलको अनुहार कडा भयो — “तिमी पनि सुरु भयौ ?”
“यो मजाक होइन,” आर्याले भनिन्, “तिमीले हिजो के गर्यौ, सम्झना छ ?”
“के गरें ? ”उसको स्वर चर्कियो ।
“तिमी खाना खान सक्दैनौ मोबाइलबिना !”
“त्यो तिमीलाई समस्या हो, मलाई होइन !” राहुल टेबलबाट उठ्न खोज्यो ।
“बस !” बुबाले कडा स्वरमा भन्नुभयो ।
केही सेकेन्ड सबै चुप ।
त्यसपछि बुबाले बिस्तारै भने —“हामीले नियम बनाउनुपर्छ ।”
“कस्तो नियम ? ” राहुलले चुनौती दिएझैँ सोध्यो ।
“मोबाइलको समय सीमित,”
“राति ९ पछि बन्द,”
“खाना खाने बेला पूर्ण निषेध ।”
राहुल हाँस्यो —तर त्यो हाँसो तिक्त थियो ।
“तपाईंहरूलाई लाग्छ, यो समाधान हो ?”
आर्याले पहिलो पटक महसुस गरिन्—
???? यो केवल परिवारभित्रको कुरा होइन
???? यो स्वतन्त्रता vs नियन्त्रण को कुरा हो
“तिमी बुझ्दैनौ,” आमाले भनिन्, “बाहिर कस्ता कस्ता कुरा हुन्छन् —”
“मलाई थाहा छ ! ” राहुलले बीचमै काट्यो, “तपाईंहरूलाई लाग्छ म बच्चा हुँ ?”
“तिमी बच्चा नै हौ,” बुबाले सिधै भने ।
त्यो वाक्यले हावा चिसो बनायो ।
राहुल केही सेकेन्ड चुप रह्यो ।
अनि बिस्तारै भन्यो —“तपाईंहरूलाई थाहा छ …म के हेर्छु ?”
कोही बोलेन ।
“तपाईंहरूलाई थाहा छ, त्यहाँ के हुन्छ ?” उसको आवाज अब रिसभन्दा बढी गम्भीर थियो ।
“कसैले पनि मलाई केही सिकाएको छैन,” उसले भन्यो, “सबै कुरा म आफैँ सिक्छु ।”
आर्याले त्यो वाक्य सुनी ।
त्यो आरोप थियो —तर केवल परिवारमाथि होइन ।
“त्यसैले त हामी भन्छौँ —” आमा बोल्न खोज्नुभयो ।
“भन्नुहुन्छ —‘नहेर्नू’,” राहुलले फेरि काट्यो, “तर के हेर्ने भनेर कसैले सिकाउँदैन !”
कोठा फेरि मौन भयो।
आर्याको दिमागमा केही क्लिक भयो ।
???? समस्या केवल access को होइन ।
???? समस्या guidance को अभाव हो ।
तर त्यो बुझाइ ढिलो आएको थियो । किनकि परिस्थिति पहिले नै तन्किएको थियो ।
“ठीक छ,” राहुलले अन्तिम निर्णय झैँ भन्यो, “तपाईंहरूले प्रतिबन्ध लगाउनुस् ।”
उसले मोबाइल टेबलमा फ्याँक्यो ।
“तर त्यसपछि —म तपाईंहरूसँग कुरा पनि गर्दिन ।”
“यो धम्की हो ?” बुबाले सोध्नुभयो ।
“होइन,” राहुलले भन्यो, “यो reality हो ।”
ऊ उठेर गयो ।
ढोका फेरि जोडले बन्द भयो ।
आर्या टेबलमै बसिरही ।
उसले मोबाइलतिर हेरी —त्यो अब केवल device थिएन ।
???? त्यो battlefield थियो
उसको दिमागमा आजको बहस घुमिरहेको थियो —
·
प्रतिबन्ध चाहिन्छ ?
·
·
स्वतन्त्रता चाहिन्छ ?
·
·
सुरक्षा कसरी दिने ?
·
तर एउटा कुरा स्पष्ट हुँदै गइरहेको थियो —
???? समस्या न त सामान्य न नै एकतर्फी
बेलुका, उसले आफ्नो भिडियो platform खोली ।
त्यहाँ बहस चलिरहेको थियो—
·
“Ban social media !”
·
·
“This is dictatorship !”
·
·
“Protect the children !”
·
·
“Let them choose !”
·
दुवै पक्ष आक्रामक थिए ।
दुवै आफूलाई सही ठानिरहेका थिए ।
आर्याले ध्यान दिइन् —
???? algorithm ले दुवै extreme लाई माथि ल्याइरहेको थियो ।
शान्त, सन्तुलित आवाजहरू—
हराइरहेका थिए ।
उसले बिस्तारै भनिन् —“यो बहस हामीले गरिरहेका छैनौँ… हामीलाई गराइँदैछ ।”
त्यो विचार डरलाग्दो थियो ।
राति, ऊ आफ्नो क्यामेरा अगाडि बसिन् । यसपटक, उसको आवाजमा पहिलेको आत्मविश्वास थिएन । त्यहाँ द्विविधा थियो ।
“यदि हामीले प्रतिबन्ध लगायौँ भने…” उसले भनिन्, “के हामी सुरक्षित हुन्छौँ ?”
केही सेकेन्ड रोकिइन् ।
“र यदि हामीले नलगायौँ भने…” उसले फेरि भनिन्, “के हामी स्वतन्त्र हुन्छौँ ?”
उसले क्यामेरातिर सिधै हेरी।
“वा…
हामी दुवै अवस्थामा —
पहिल्यै नियन्त्रणमा छौँ ?”
रेकर्डिङ रोकियो ।
आर्याले मोबाइल तल राखिन् ।
उसले पहिलो पटक स्पष्ट देखिन् —
???? यो समस्या समाधान होइन ।
???? यो conflict escalate हुने चरण हो ।
६: “भाइरल सत्य”
काठमाडौंको बिहान अरू दिनजस्तै थियो, तर आर्या श्रेष्ठको लागि त्यो दिन फरक हुन लागेको थियो ।
उसको मोबाइल स्क्रिन झन् चहकिलो देखिन्थ्यो —
Notification: 99+
“तिम्रो भिडियो ट्रेन्डिङमा छ ।”
उसले स्क्रिनतिर केही सेकेन्ड हेरिरही । हिजो राति उसले पोस्ट गरेको भिडियो —एक साधारण रिपोर्ट —“डिजिटल समाजमा पत्रकारिताको बदलिँदो स्वरूप”
तर आज त्यो साधारण थिएन । त्यो भाइरल भइसकेको थियो ।
उसले भिडियो फेरि खोलिन् ।
स्क्रिनमा एउटा गाउँको दृश्य —भत्किएको पुल, विद्यालय जान नसक्ने बच्चाहरू, र अन्त्यमा उसको आवाज: “हामी सूचना युगमा छौं, तर के सबैलाई सूचना बराबर पुगेको छ ?”
लाखौंले हेरेका थिए । हजारौं कमेन्ट ।
तर समस्या त्यहाँ सुरु भयो —
केही कमेन्टले समर्थन गरेका थिए, तर धेरैले लेखेका थिए:
“Attention seeker”
“Fake journalist”
“Drama for views”
आर्याले अचम्भित मान्दै स्क्रोल गरिरही ।
उसले सत्य देखाएको थियो ।
तर एल्गोरिदमले के देखायो ? —विवाद ।
उता कोठाको अर्को कुनामा राहुल बसिरहेको थियो । हेडफोन कानमा, आँखा स्क्रिनमा टाँसिएको ।
“राहुल,” आर्याले भनिन्, “कति समय भयो मोबाइलमा ?”
कुनै उत्तर आएन ।
उसले नजिक गएर हेडफोन झिकिन् ।
राहुल झर्कियो— “दिदी, प्लिज ! गेमको बीचमा थिएँ !”
“१२ घण्टा भइसक्यो ।”
“सबैले खेल्छन् ! म मात्रै होइन !”
आर्याले केही बोल्न खोजिन्, तर रोकिन् । किनकि उसलाई थाहा थियो —यो बहस उसले जित्दिन ।
त्यसैबेला अर्को नोटिफिकेशन आयो ।
“Your content reach has dropped by 70%.”
आर्या झस्किन् ।
“के ?”
अघिल्लो भिडियो भाइरल, तर नयाँ भिडियो —almost dead ।
उसले तुरुन्त बुझिन् —यो दर्शकको निर्णय मात्र होइन ।
यो एल्गोरिदमको निर्णय थियो ।
उता, शहरका ठूला मिडिया हाउसहरू पनि त्यही खेलमा थिए । पत्रकारिता अब स्टुडियोमा मात्र सीमित थिएन । सबैको हातमा क्यामेरा थियो । सबै “पत्रकार” बन्न थालेका थिए ।
तर प्रश्न एउटै थियो—
को सत्य बोलिरहेको छ ?
र कसको सत्य देखाइँदैछ ?
आर्याले ऐनामा हेरिन् । उसको अनुहारमा थकान थियो, तर आँखामा प्रश्न ।
“यदि सत्य देखाउँदा पनि नदेखिने हो भने —पत्रकारिता के हो ?”
उसको मोबाइल फेरि बज्यो ।
यसपटक एउटा मेसेज —“यदि तिमीलाई देखिनु छ भने, तिमीले मानिसलाई के मन पर्छ त्यो देखाउनुपर्छ, सत्य होइन ।”
आर्याले स्क्रिन बन्द गरिन् ।
बाहिर बिहानको घाम फैलिँदै थियो तर उसको भित्र एउटा नयाँ अन्धकार सुरु भइसकेको थियो ।
७: “स्क्रिनको कैदी”
रात पर्न थालेको थियो । घरमा सबैजना एउटै कोठामा थिए —तर कोही पनि सँगै थिएनन् । टेबलमा खाना तयार थियो तर प्लेटभन्दा बढी उज्यालो स्क्रिनहरू थिए । राहुलको आँखा मोबाइलमा टाँसिएको थियो । भिडियोपछि भिडियो, स्क्रोलपछि स्क्रोल — जस्तो कि उसको औंला आफैँ चलिरहेको होस् ।
“राहुल, खाना खाऊ,” आमाले नरम स्वरमा भनिन् ।
“एक मिनेट…”
त्यो “एक मिनेट” दस मिनेट भयो ।
दस मिनेट बीस भयो ।
आर्या चुपचाप हेर्दै थिइन् ।
पत्रकारको नजरले —परिवारभित्रको वास्तविकता ।
उसले अचानक राहुलको मोबाइल खोसिन् ।
“बस् । अब खाऊ ।”
राहुलको अनुहार एक्कासी बदलियो । झर्को, रिस, अनि असहजता ।
“किन यस्तो गर्छौ तिमी ? सबैले चलाउँछन् ! म मात्रै किन रोकिने ?”
“तिमी ‘चलाइरहेको’ छैनौ, राहुल,” आर्याले सिधा भनिन्, “तिमी ‘चलाइँदै’ छौ ।”
कोठा एकछिन शान्त भयो।
राहुलको हात काँपिरहेको थियो । उसले बारम्बार टेबलमा औंला ठोक्दै थियो ।
“मोबाइल देऊ न…” अब उसको स्वर कमजोर थियो ।
आर्याले त्यो देखिन् —यो साधारण रिस होइन । यो निर्भरता थियो ।
त्यही रात, आर्या आफ्नो ल्यापटप अगाडि बसिन् । उसले नयाँ रिपोर्टको शीर्षक टाइप गरिन्:
“जब बच्चा स्क्रिनबिना बाँच्न सक्दैन”
उसले राहुलको व्यवहार सम्झिइन् । त्यो केवल एउटा केस होइन —यो एउटा ट्रेन्ड थियो ।
उसले भिडियो क्लिपहरू जोड्न थालिन् —बच्चाहरू मोबाइल हेरेर खाना खाइरहेका,
किशोरहरू रातभर अनलाइन,
अभिभावकहरू बेखबर ।
तर बीचमै ऊ रोकिइन्।
“के म आफ्नो परिवार नै एक्सपोज गर्दैछु ?”
यो नै उसको पहिलो आन्तरिक द्वन्द्व थियो ।
अर्को दिन बिहान, समाचार आयो— “सरकारले किशोरहरूका लागि सामाजिक सञ्जालमा आंशिक प्रतिबन्धको प्रस्ताव ल्यायो ।”
घरमै बहस सुरु भयो ।
अर्जुन (दाइ) कडा स्वरमा बोले —“ठिक छ । नियन्त्रण नगरेसम्म यो बिग्रन्छ ।”
राहुल झन् रिसायो —“यो त फ्रीडम खोस्ने कुरा हो !”
आर्या चुप थिइन् ।
उनी दुवै गलत थिए —र दुवै सही पनि ।
उनी अफिस पुगिन् ।
सम्पादकले सिधा भन्यो —“यो विषय अहिले ट्रेन्डमा छ तर ध्यान राख —भावनात्मक बनाऊ, विवादास्पद बनाऊ, तब मात्र चल्छ ।”
“तर म तथ्यमा जान्छु,” आर्याले भनिन् ।
सम्पादक हाँस्यो —“तथ्य भाइरल हुँदैन, आर्या । भावना हुन्छ ।”
उता, राहुल स्कुलमा थियो — तर उसको ध्यान क्लासमा थिएन ।
उसको साथीले फुसफुसायो —“नयाँ एप आएको छ, VPN चलाएर प्रतिबन्ध तोड्न मिल्छ ।”
राहुलको आँखामा चमक आयो ।
प्रतिबन्ध समाधान होइन —यो नयाँ खेलको सुरुवात मात्र थियो ।
त्यस रात, आर्याले आफ्नो रिपोर्ट पोस्ट गरिन् ।
पहिलो लाइन:
“हामी बच्चालाई मोबाइल दिन्छौं, तर वास्तवमा हामी उनीहरूलाई नियन्त्रण गुमाउँदैछौं ।”
भिडियो अपलोड भयो ।
उसले सास रोकिन् —के यो भाइरल हुन्छ ? के यो दबाइन्छ ?
स्क्रिनमा फेरि त्यही खेल सुरु भयो — views, likes, algorithm…
तर यसपटक कुरा फरक थियो ।
यो केवल रिपोर्ट होइन — यो उसको आफ्नै परिवारको कथा थियो ।
८: “देश कि विदेश?”
राहुलको मोबाइल अझै अनलक थियो ।
स्क्रिनमा भिडियो चलिरहेको थियो —“विदेश गएपछि जीवन सजिलो हुन्छ…”
उसले हेरिरहेको थियो, तर सुन्ने प्रयास गरिरहेको थिएन । मन भने टाढा गइसकेको थियो ।
“दाइ पनि विदेश जाने हो रे…” उसले बिस्तारै भन्यो ।
आर्याले टाढाबाट सुनिन् । उनी नजिक आइन् ।
“किन सोधेको ?”
“सबैजना विदेश जान्छन् । यहाँ केही छैन भनेर भन्छन् ।”
आर्या केहीबेर चुप बसिन् । यो प्रश्न केवल राहुलको होइन —यो देशको वास्तविक समस्या थियो ।
त्यसैबेला राहुलको फोनमा अर्को नोटिफिकेसन आयो ।
“Work abroad. Earn more. Live better.” उसले स्क्रोल गर्यो ।
विदेशका फोटोहरू —सफा सडक, राम्रो गाडी, चम्किलो जीवन ।
र उसले आफ्नो वरिपरि हेऱ्यो —सिमेन्ट, धुलो, अधुरा सपनाहरू ।
“तिमी के गर्न चाहन्छौ ?” आर्याले सोधिन् ।
राहुल एकछिन अड्कियो । “म… विदेश जान चाहन्छु ।”
त्यो उत्तर तयार थिएन —तर दबाब थियो ।
“किन ?”
“यहाँ केही छैन । पैसा छैन । अवसर छैन ।”
आर्याले उसको आँखामा सीधा हेरिन् । “अनि, तिमी यहाँ केही बनाउने सोच किन गर्दैनौ ?”
राहुल रिसायो। “सबै कुरा मैले मात्र किन गर्ने ? सरकार कहाँ छ ? अवसर कहाँ छ ?”
“त्यो सत्य हो,” आर्याले भनिन् । “तर समस्या यत्तिमै सकिन्छ ?”
त्यसपछि उनले एउटा प्रश्न सोधिन् —“यदि सबैजना तिमी जस्तै विदेश गए भने…
यो देश कसले बनाउँछ ?”
राहुल चुप भयो । पहिलो पटक उसले त्यो प्रश्न गहिरो रूपमा सोचेको थियो ।
त्यही दिन विद्यालयमा एक छलफल थियो —
“युवाको भूमिका र जिम्मेवारी”
शिक्षक बोले —“देशमा दक्ष जनशक्ति आवश्यक छ । युवाहरू नै देशको भविष्य हुन् ।”
तर कक्षामा कोही ध्यान दिइरहेका थिएनन् ।
किनभने उनीहरूको भविष्य पहिले नै “एप्स र विज्ञापन” ले तय गरिसकेको थियो ।
छुट्टीपछि आर्याले राहुललाई बाहिर लगिन् ।
“हेर्नू,” उनले भनिन्, “देशमा समस्या छ —यो सत्य हो तर समस्या छ भन्दैमा भाग्नु समाधान होइन ।”
राहुलले टाउको हल्लायो । “तर यहाँ त अवसर नै छैन ।” “अवसर बनाइन्छ,” आर्याले भनिन् ।
त्यही बेला उनीहरूले देखे —
सडकको छेउमा एक युवक सानो पसल चलाइरहेको ।
“हामीले के बनायौँ भने उसले विदेश जानु पर्दैन,” आर्याले भनिन् ।
राहुलले त्यो दृश्य हेऱ्यो । उसको मनमा पहिलो पटक एउटा कुरा आयो —“म पनि केही गर्न सक्छु कि ?” तर त्यो सोच कमजोर थियो ।
रात पर्न लाग्यो ।
राहुल मोबाइलमा फेरि डुब्न खोज्दै थियो तर यसपटक भिडियोहरू पनि उसलाई सन्तोष दिइरहेका थिएनन् ।
उसको मन भित्र दुई आवाज थिए—
एक: “विदेश जाऊ, सजिलो हुन्छ ।”
अर्को: “यहीँ बस, केही बनाऊ ।”
राहुल उठ्यो ।
“म कन्फ्युज छु,” उसले भन्यो ।
आर्याले केही भनिनन् । किनभने यो कुरा अब उसले समाधान गर्नुपर्ने थियो ।
९: “मत र विश्वासको खाडल”
आर्याको रिपोर्टले धेरैको ध्यान तान्यो ।
तर प्रतिक्रिया मिलेको थिएन —कसैले समर्थन गरे, कसैले आलोचना गरे, र धेरैले केवल स्क्रोल गरेर छोडे ।
उसले बुझ्न थालिन्—
सत्यले सधैं असर गर्छ भन्ने छैन ।
त्यही दिन अफिसमा मिटिङ भयो ।
सम्पादकले भन्यो —“यो विषय राम्रो छ, तर अलि थप गर । भ्रष्टाचार, असन्तुष्टि, राजनीति —यी सबै जोड । अझ गहिरो बनाऊ ।”
आर्याले जवाफ दिइन् —“म कथा लेख्दैछु, भाषण होइन।”
सम्पादकको प्रतिक्रिया चिसो थियो —“कथा ? हामीले बेच्ने कुरा भनेको कथा होइन,
प्रभाव हो ।”
त्यसपछि उसले अनुसन्धान गर्न थालिन् ।
पुराना आन्दोलनका समाचार,
संविधान निर्माण,
जनआन्दोलनहरू —
सबैले एउटै कुरा देखाउँदै थिए —
जनता आशावादी हुन्छ,
तर निराश पनि छिट्टै हुन्छ।
राहुलले पनि त्यो कुरा महसुस गर्न थाल्यो ।
उसले मोबाइलमा एउटा भिडियो हेऱ्यो —“देशमा परिवर्तन किन हुँदैन ?”
त्यो भिडियोले उसको दिमागमा एउटा प्रश्न छोड्यो —
“के समस्या सरकार हो ?
कि हामी आफैँ ?”
स्कुलमा छलफल भयो ।
एक साथीले भन्यो —“निर्वाचनले केही परिवर्तन गर्दैन । सबै उस्तै हुन्छन् ।”
अर्कोले भन्यो —“हामीले केही गर्नै सक्दैनौँ ।”
राहुलले केही भन्न खोज्यो…तर रोकियो ।
उसले पहिलो पटक बुझ्यो —यो समस्या केवल उसको होइन,
पूरै पुस्ताको हो ।
त्यही बेलुका, घरमा समाचार आयो ।
“नयाँ सरकार गठन, नयाँ नीति घोषणा…”
आर्याको बुवा रिसाउनुभयो —“यिनीहरू सधैं यस्तै गर्छन् । कुरा मात्रै ठूला, काम शून्य ।”
आर्याले ध्यान दिइन् ।
यो केवल गुनासो थिएन —
यो टुटेको विश्वास थियो ।
उनले राहुललाई भनिन् —“लोकतन्त्र भनेको केवल निर्वाचन होइन । यो विश्वास हो ।”
राहुलले सोध्यो —“तर यदि विश्वास नै छैन भने ?”
आर्याले जवाफ दिइन् —
“त्यसलाई बनाउनु पर्छ ।
तोडेर होइन, काम गरेर ।”
त्यही रात आर्याले आफ्नो नोटबुक खोली ।
उसले लेखिन् —“यदि जनता र सरकारबीच दूरी बढ्छ भने, त्यो केवल राजनीतिक असफलता होइन —त्यो सामाजिक विफलता हो ।”
तर उसले रोकियो ।
यो लेख अब केवल जानकारी बन्ने खतरामा थियो ।
त्यसैले उसले कथामा परिवर्तन गरिन् ।
उसले एउटा पात्र थपिन्—
एक स्थानीय नेताको छोरा —जो शक्ति, पहुँच र सत्ताको फाइदा बुझ्दै हुर्किएको थियो ।
र अर्को पात्र—
राहुल, जो यही समाजको प्रतिफल थियो ।
अब कथा केवल विचार होइन —यो दुई संसारको टक्कर बन्यो ।
१०: “मत पछि आएको मौन”
निर्वाचन सकिएको थियो ।
शहर फेरि सामान्य देखिन्थ्यो —तर भित्रभित्रै केही परिवर्तन भइसकेको थियो ।
आर्यन कागजातहरू पल्टाउँदै थियो । उहाँलाई पहिलो पटक एउटा अनौठो अनुभूति भयो —“यो परिणाम कसैको हारजित मात्र होइन… यो त केही ठूलो संकेत हो ।”
त्यही बेलुका, टिभीमा विश्लेषण चलिरहेको थियो ।
कसैले भन्यो —“जनताले नयाँ विकल्प खोजेका छन् ।”
कसैले भन्यो —“यो पुराना दलको असफलता हो ।”
तर आर्यनले त्यो सबै सुनिरहे पनि उसको ध्यान एउटा कुरामा गयो —
“जनताले किन यस्तो निर्णय गरे ?”
उनी आफैँसँग बोले —“के हामीले जनतालाई बुझ्यौँ ? कि हामीले केवल उनीहरूलाई उपयोग गर्यौँ ?”
यो पहिलो पटक थियो —उसले आफ्नै विचारमाथि प्रश्न उठाएको ।
अर्कोतर्फ, एउटा पार्टी कार्यालयमा नेताहरू रिसाएका थिए ।
“यो जनताको भ्रम हो !”
“हामीलाई गलत देखाइयो !”
“हामी नै सही थियौँ !”
तर त्यही कोठामा एक जना युवा कार्यकर्ता चुप थियो ।
उसले भन्यो —“यदि जनताले हामीलाई नचिनेका हुन् भने… हामीले के गलत गर्यौँ ?”
कोठा चुप भयो ।
यो नै कथा मोडिएको क्षण थियो ।
त्यसपछि आर्यनले फेरि आफ्नो नोटबुक खोल्यो ।
उसले लेख्न थाल्यो —“मत केवल संख्या होइन…यो विश्वास हो ।”
“हार भनेको अन्त्य होइन…
यो संकेत हो ।”
“जित भनेको सफलता मात्र होइन…
यो जिम्मेवारी हो ।”
त्यसपछि ऊ रोकियो ।
पहिलो पटक उसले महसुस गर्यो—
उसले सोचिरहेको सबै कुरा
पहिले कहिल्यै यसरी स्पष्ट थिएन ।
११: “निर्णयपछि”
निर्वाचन सकिएको केही दिन बितिसकेको थियो । शहरको माहोल पहिले जस्तो थिएन । सडकमा झन्डा घटेका थिए, पोस्टरहरू च्यातिएका थिए, तर मानिसहरूको मन अझै शान्त भएको थिएन। आर्यन आफ्नो कोठामा बसिरहेको थियो । टिभी चलिरहेको थियो, तर उसले सुनिरहेको थिएन । उसको अगाडि नोटबुक खुला थियो ।
ऊ लेख्दै थियो —र फेरि मेट्दै थियो ।
“जनताको निर्णय…” उसले लेखेको थियो तर त्यसपछि रोकिन्थ्यो ।
उसलाई लाग्यो —
के उसले जनताको निर्णयलाई साँच्चै बुझ्न खोजिरहेको छ ?
कि केवल आफ्नो विचारलाई सही ठहराउन खोजिरहेको छ ?
त्यही बेला फोन बज्यो ।
राहुल थियो ।
“तिमीले रिजल्ट हेऱ्यौ ?”
आर्यनले छोटो जवाफ दियो —“हेरेँ ।”
राहुलले भन्यो —“अब के हुन्छ जस्तो लाग्छ ?”
आर्यन केही क्षण मौन बस्यो ।
त्यसपछि भन्यो —“अब सोच्ने समय सुरु हुन्छ ।”
राहुलले बुझेन ।
“सोच्ने ? चुनाव सकियो, अब त काम सुरु हुनुपर्छ ।”
आर्यनले गहिरो सास फेऱ्यो ।
“काम सुरु हुनुभन्दा पहिले, मानिसले आफू गलत पनि हुन सक्छ भनेर स्वीकार गर्नुपर्छ ।”
त्यही वाक्यले माहोल बदलियो ।
राहुल चुप भयो ।
उता, एक पार्टी कार्यालयमा एकजना पुराना नेता रिसाउँदै थिए ।
“जनताले बुझेनन् ।”
अर्कोले थप्यो—
“यो भावनात्मक मत हो ।”
कोठामा चिसो वातावरण थियो । त्यही बेला ढोका ढकढक भयो । एक युवा कार्यकर्ता भित्र पस्यो।
“हामीले जनतालाई बुझ्यौँ कि उनीहरूले हामीलाई ?”
कोठा मौन भयो ।
उसले कुरा अघि बढायो —“हामीले जित्दा जनतालाई महान भन्यौँ, हारेपछि जनतालाई भ्रमित भन्यौँ ।”
“तर जनताले के भनेका छन् ?”
सबै चुप ।
त्यही मौनतामा आर्यनको नोटबुकको शब्दहरू झल्किए—
“हार वा जित होइन,
प्रश्न महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।”
“के हामीले जनताको निर्णयलाई सम्मान गर्यौँ ?”
आर्यन उठ्यो ।
उसले आफ्नो नोटबुक बन्द गर्यो ।
तर यस पटक ऊ लेख्न होइन, बाहिर निस्कन लागेको थियो ।
उसले आफैँलाई भन्यो —“अब म केवल लेख्ने होइन…बुझ्ने पनि छु ।”
ढोकाबाट बाहिर निस्कँदा उसले पहिलो पटक ध्यान दियो —शहर परिवर्तन भएको थिएन तर उसको नजर परिवर्तन भएको थियो ।
१२: “दरार”
सहर शान्त देखिन्थ्यो, तर शान्ति भित्र तनाव लुकेको थियो । राहुलले पहिलो पटक गम्भीर निर्णय लियो ।
उसले भन्यो —“हामी चुप बस्ने होइन, प्रश्न उठाउने हो ।”
आर्यनले तुरुन्तै जवाफ दिएन ।
उसलाई थाहा थियो —अब कुरा विचारको मात्र होइन, कार्यको हो ।
त्यही हप्ता एउटा कार्यक्रम आयोजना भयो । राहुल, आर्यन, र केही साथीहरू मिलेर
“जनताको आवाज” नामको छलफल राखे ।
मञ्चमा एउटै प्रश्न लेखिएको थियो —“जनताको निर्णयलाई हामीले साँच्चै सम्मान गर्यौँ ?”
भीड सानो थियो, तर ध्यान केन्द्रीत थियो ।
पहिलो वक्ताले भने—
“हामीले परिवर्तन खोज्यौँ, तर परिवर्तनलाई कसरी गर्ने भन्ने स्पष्ट छैन ।”
दोस्रो वक्ताले थपे—
“हामीले मात्र होइन, नेतृत्वले पनि आत्मसमीक्षा गर्नुपर्छ ।”
भीडमा एक वृद्ध व्यक्ति उठे ।
“हामीले वर्षौंसम्म एउटै कुरा सुनेका छौँ —
अब काम हुन्छ ।”
उनको आवाज थरथराएको थियो ।
“तर हाम्रो जीवन अझै उस्तै छ ।”
मौनता फैलियो ।
त्यही मौनता कथाको केन्द्र बन्यो ।
आर्यन उठ्यो ।
उसले बोल्दा पहिले जस्तो आत्मविश्वास थिएन ।
“हामी सबै दोषी छौँ ।”
भीड हलचल भयो ।
“हामीले प्रश्न सोध्यौँ, तर उत्तर खोज्न समय दिएनौँ ।”
“हामीले भरोसा दियौँ, तर निगरानी गरेनौँ ।”
त्यही बेला बाहिरबाट नारा सुनियो । कसैले विरोध सुरु गरिसकेको थियो । कार्यक्रममा सहभागी केही युवा बाहिर निस्किए ।
स्थिति तनावपूर्ण भयो ।
राहुल बाहिर निस्कियो । भीड चर्किएको थियो ।
कसैले चिच्यायो—
“यो सबै धोका हो !”
अर्कोले भन्यो—
“हामी फेरि पनि प्रयोग भएका छौँ !”
राहुलको अनुहार बदलियो ।
उसले पहिलो पटक बुझ्यो —
???? परिवर्तन सोच्नु मात्र होइन ।
???? त्यसलाई सामना गर्नु पनि हो ।
अर्कोतर्फ, आर्यन भित्रै बसिरह्यो ।
उसको हातमा नोटबुक थियो ।
उसले अन्तिम पृष्ठमा लेख्यो —“अब प्रश्न मात्र होइन, उत्तरको जिम्मेवारी पनि उठाउनु पर्छ ।”
राहुल फेरि भित्र आयो ।
उसले भन्यो —“अब हामी केवल कुरा गरेर बस्न सक्दैनौँ ।”
आर्यनले उसलाई हेऱ्यो । “अब के गर्ने ?”
राहुलले जवाफ दियो —“कारबाही ।”
आर्यनको आँखामा पहिलो पटक डर देखियो तर त्यो डरले उसलाई रोक्न सकेन । उसले गहिरो सास फेऱ्यो ।
१३: “टकराव”
बाहिरको भीड चर्किएको थियो । नारा, विरोध, आरोप —सबै मिसिएको आवाज । राहुल भीडको बीचमा उभिएको थियो ।
उसले पहिलो पटक अनुभूति गर्यो —कुरा भन्न सजिलो हुन्छ, तर परिणाम सामना गर्न कठिन हुन्छ ।
त्यही भीडमा एकजना युवक चिच्यायो—
“तिमीहरू सबै उस्तै हौ !”
राहुलले उसलाई हेऱ्यो ।
“हामी उस्तै हौँ भने, तिमीले हामीलाई किन रोज्यौ ?”
क्षणभर मौनता छायो ।
त्यो प्रश्न भीडभित्र गहिरो रूपमा गयो ।
भीड विस्तारै शान्त हुन थाल्यो ।
तर त्यसले समस्या समाधान गरेन —केवल सतहलाई ढाक्यो ।
त्यही बेला प्रहरीको सवारी आइपुग्यो । स्थिति नियन्त्रणमा ल्याइयो तर एक युवा कार्यकर्ता पक्राउ परे।
आर्यनले यो दृश्य टाढाबाट देख्यो । उसको मन भारी भयो ।
त्यही रात
आर्यन एक्लै बसिरहेको थियो । नोटबुक खुला थियो तर यस पटक उसले लेखेन ।
उसले आफैँलाई प्रश्न गर्यो —
“हामीले कहाँ गल्ती गर्यौँ ?”
“के हामीले जनतालाई मात्र दोष दियौँ ?”
“कि आफूलाई हेर्न डरायौँ ?”
उता, पार्टी कार्यालयमा एक बैठक बसिरहेको थियो ।
“हामीले नियन्त्रण गुमाउँदैछौँ ।”
“अब कडा कदम चाल्नुपर्छ ।”
“जनतालाई स्पष्ट सन्देश दिनुपर्छ ।”
तर त्यो “सन्देश” के थियो ? स्पष्ट थिएन । त्यही अस्पष्टताले खतरा बढाइरहेको थियो ।
अर्को दिन आर्यनले एउटा निर्णय लियो । उसले सार्वजनिक रूपमा बोल्ने भयो ।
सभामा उसले भन्यो —“यदि हामीले जनताको निर्णयलाई सम्मान गर्न सक्दैनौँ भने,
हामीले लोकतन्त्रको कुरा गर्न पाउँदैनौँ ।”
उसको आवाज स्थिर थियो तर त्यसको प्रभाव ठूलो थियो । भीडमा कसैले ताली बजायो । कसैले प्रश्न उठायो ।
“यो मात्र भाषण हो कि वास्तविकता ?”
त्यो प्रश्नले आर्यनलाई हिर्कायो ।
उसले बुझ्यो—
???? अब शब्द पर्याप्त छैन ।
???? अब काम प्रमाणित हुनुपर्छ ।
राहुल र आर्यन फेरि भेटे । दुबै चुप थिए ।
अन्ततः राहुलले भन्यो —“अब हामीसँग दुई विकल्प छन् ।”
आर्यनले सोध्यो —“के ?”
राहुलले भन्यो —“सही बाटो… वा सजिलो बाटो ।”
आर्यनले लामो समयपछि पहिलो पटक सीधा उत्तर दियो —“सही बाटो सधैं सजिलो हुँदैन ।”
राहुलले टाउको हल्लायो ।
त्यही क्षण—
दुबै जनाले एउटा गम्भीर निर्णय गरे।
१४: “दरार गहिरिँदै”
शहरमा तनाव विस्तार हुँदै थियो ।
राहुल र आर्यनको समूहले सुरु गरेको आन्दोलन अब नियन्त्रणमा रहन सकेको थिएन ।
प्रश्नहरू बढिरहेका थिए —तर जवाफहरू हराउँदै थिए ।
सरकार पक्षले कडा सन्देश जारी गर्यो ।
“अव्यवस्था फैलाउने कुनै पनि गतिविधि नियन्त्रण गरिनेछ ।”
यो चेतावनी थियो ।
राहुल त्यो सुनेपछि चुप लागेन ।
उसले भन्यो —“यदि प्रश्न गर्नु अपराध हो भने, हामी सबै अपराधी हौँ ।”
त्यस दिनदेखि अवस्था बदलियो । प्रदर्शनहरू बढे । भीड ठूलो हुँदै गयो तर त्यससँगै टकराव पनि बढ्यो ।
एक साँझ आर्यनलाई फोन आयो । अज्ञात नम्बर थियो ।
“तिमीहरू कहाँसम्म जान चाहन्छौ ?”
यो प्रश्न मात्र थिएन । यो चेतावनी थियो ।
आर्यन चुप लाग्यो ।
उसले बुझ्यो—
अब यो व्यक्तिगत मात्र होइन,
खतरनाक खेल सुरु भइसकेको छ ।
अर्को दिन
राहुल पक्राउ पर्यो ।
समाचार फैलियो—
“आन्दोलनका अगुवा पक्राऊ"
भीड आक्रोशित भयो ।
आर्यनले खबर सुनेपछि पहिलो पटक आवेगमा निर्णय गर्यो । उसले सार्वजनिक रूपमा बोल्ने योजना बनायो ।
सभा ठूलो थियो ।
आर्यन मञ्चमा उभियो ।
उसको अनुहारमा डर स्पष्ट देखिन्थ्यो तर आवाज स्थिर थियो ।
“हामी जनताका आवाज हौँ,” उसले भन्यो ।
“तर हामीले जनतालाई मात्रै बोल्ने बनायौँ, उनीहरूलाई सुन्न सकेनौँ ।”
भीड शान्त थियो तर बाहिर तनाव बढ्दै थियो ।
त्यही बेला —
एक समूह अराजकता फैलाउन अघि बढ्यो ।
भीडभित्रै तनाव चर्कियो ।
आर्यनले यो देख्यो ।
उसले पहिलो पटक महसुस गर्यो —
???? आन्दोलन नियन्त्रण बाहिर जाँदैछ ।
???? विचार अब पर्याप्त छैन ।
उता प्रहरी बल बढाइएको थियो । स्थिति विस्फोटको अवस्थामा थियो ।
आर्यन र उनका साथीहरू बीच विवाद सुरु भयो ।
“हामी अझ कडा बन्नुपर्छ ।”
“हामी संवादमा फर्कनुपर्छ ।”
दुई फरक दृष्टिकोण ।
आर्यन मौन थियो ।
उसले अन्ततः भन्यो —
“यदि हामी पनि त्यही गल्ती गर्छौँ
जसको विरुद्ध लडिरहेका छौँ,
हामी फरक कहाँ रह्यौँ ?”
त्यो प्रश्नले सबैलाई चुप लगायो ।
रात पर्यो ।
सहर तनावले भरिएको थियो । राहुल हिरासतमा थियो । आन्दोलन नियन्त्रण बाहिर जाँदै थियो । आर्यन एक्लो थियो ।
उसले अन्तिम निर्णय लियो —
“अब म केवल बोल्ने होइन…
जिम्मेवारी पनि लिन्छु ।”
१५: “भित्रको आँधी”
रात गहिरिँदै थियो । शहरका बत्तीहरू टल्किरहेका थिए, तर आकाशमा बादल जम्न थालेका थिए । हावा स्थिर थिएन —कुनै अदृश्य असन्तुलनले वातावरणलाई च्यापिरहेको थियो ।
आर्यन एक्लै उभिएको थियो । उसको मन पनि त्यही आकाशजस्तै थियो —
बाहिर शान्त, भित्र आँधी ।
“अब म केवल बोल्ने होइन… जिम्मेवारी पनि लिन्छु ।”
उसले आफैँलाई भनेको वाक्य उसकै छातीभित्र घन्किरहेथ्यो तर प्रश्न पनि त्यत्तिकै बलियो थियो —“जिम्मेवारी लिने भनेको के हो ?”
बाहिर हावा एक्कासी चल्न थाल्यो । झ्यालको सिसा कम्पन भयो ।
उसले टाढा हेऱ्यो —
रुखहरू हल्लिरहेका थिए तर त्यो सामान्य हावा थिएन, त्यो चेतावनी जस्तो लाग्थ्यो । उसको मनभित्र पनि त्यस्तै कम्पन थियो ।
डर ।
अनिश्चितता ।
र एउटा गहिरो द्वन्द्व —
“के म यो सब समाल्न सक्छु ?”
उसले राहुल सम्झियो ।
हिरासतमा ।
एक्लो ।
त्यो दृश्यले उसलाई भित्रैबाट हल्लायो ।
“यदि म अगाडि बढेँ भने —म पनि त्यही ठाउँमा पुग्न सक्छु ।”
यो विचार स्पष्ट थियो तर अर्को आवाज पनि आयो —
“यदि म बढिँनँ भने —सबै कुरा यत्तिकै सकिन्छ ।”
आकाश गर्जियो । पहिलो चट्याङ चम्कियो । क्षणभर सबै उज्यालो भयो —र फेरि अँध्यारो ।
त्यही क्षणमा आर्यनले महसुस गर्यो —उसको निर्णय पनि त्यस्तै हुनेछ ।
???? एकचोटि लियो भने !
???? फर्कने बाटो नहुन सक्छ ।
उसले गहिरो सास फेऱ्यो । मनलाई समाल्न खोज्यो तर सत्य के थियो भने —
ऊ सधैं तयार थिएन ।
ऊ पूर्ण थिएन ।
तर उसले अर्को कुरा पनि बुझ्यो —“पूर्ण भएपछि मात्र सुरु गर्ने” भन्ने सोचले कहिल्यै केही सुरु हुँदैन ।
हावा अझ चर्कियो ।
पातहरू च्यातिएर उड्न थाले ।
कुनै स्थिरता थिएन ।
सबै चलायमान ।
उस्तै उसको मन ।
उसले आफूभित्र खोज्न थाल्यो —के उसले शक्ति खोजिरहेको हो ? कि केवल आफ्नो डरबाट भागिरहेको हो ? उत्तर सजिलो थिएन तर एक कुरा स्पष्ट हुँदै गयो—
???? ऊ अब दर्शक रहन सक्दैन ।
???? उसले पक्ष लिनैपर्छ ।
आकाशबाट पानी पर्न थाल्यो ।
पहिला थोपा,
पछि तीव्र वर्षा ।
आर्यन बाहिर निस्कियो । पानीले उसको शरीर भिजायो तर उसलाई फरक परेन । उसले आँखा बन्द गर्यो । त्यो चिसोपनले उसलाई स्थिर बनायो ।
उसले अन्तिम पटक आफैँलाई सोध्यो —
“के म परिणाम भोग्न तयार छु ?”
यसपटक उसले पन्छिन खोजेन ।
उसले सीधा उत्तर दियो—
“छु ।”
त्यो उत्तर पूर्ण थिएन तर पर्याप्त थियो । चट्याङ फेरि चम्कियो तर यसपटक ऊ डराएन । उसले भित्र फर्केर टेबलतिर हेऱ्यो ।
नोटबुक त्यहीँ थियो ।
शान्त ।
उसले एक टकले केही समय त्यसलाई हेरिरह्यो । त्यो उसले बोलेका शब्दहरूको विम्ब थियो तर अब शब्द मात्र पर्याप्त थिएन ।
उसले अघि बढेर नोटबुक उठायो ।
क्षणभर रोकिन्थ्यो ।
त्यो अन्तिम सीमा जस्तो थियो — सोच र कार्यबीचको ।
---
उसले आफ्नो नोटबुक बन्द गर्यो ।
यो पटक लेख्नका लागि होइन ।
कार्य गर्नका लागि ।