19 वर्षदेखि निरन्तर
समकालीन साहित्य
समकालीन साहित्य
कथा लेख्ने हुटहुटी साहित्यमा लाग्ने जो कोहीलाई हुन्छ, कथा लेख्ने प्रयास पनि धेरैले गरेको पाइन्छ, तर समाजको संस्कार र संस्कृतिमा सकारात्मक परिवर्तन ल्याउने गरी कलम चलाउने साहित्यकार भने कमै भेटिन्छन् ।
समकालीन नेपाली लघुकथाको फाँटमा कृष्ण बजगाईं एउटा यस्तो नाम हो, जसले कथाको सानो क्यानभासभित्र युगीन विसंगति र मानवीय संवेदनाको विशाल आयतनलाई अटाउने सामथ्र्य राख्दछन् ।
उनको कृति ‘नग्न स्वप्न’ले आधुनिक समाजको त्यो ऐना प्रस्तुत गर्दछ, जहाँ मानिसले ओढेको सभ्यताको आवरण क्रमशः खुइलिँदै गएको देखिन्छ । यस सङ्ग्रहका लघुकथाहरूले केवल घटनाको प्रतिवेदन मात्र दिँदैनन्, बरु सामाजिक संरचनाभित्र लुकेका विद्रुपता र मानवीय चरित्रको दोहोरोपनलाई दार्शनिक गहिराइमा पुगेर चिरफार गरेको सहज अनुभूत हुन्छ ।
‘नग्न स्वप्न’ शीर्षक आफैँमा एउटा शक्तिशाली प्रतीक हो– जसले मानव जातिका नग्न इच्छाहरू, महत्वाकांक्षा पूरा नहुँदा उत्पन्न हुने मानसिक रिक्ततालाई प्रतिविम्बित गरेको पाइन्छ ।
वैचारिक दृष्टिले हेर्दा, बजगाईँका कथाहरूमा उत्तर–आधुनिक समयको पदचाप स्पष्ट देखिन्छ । उनले वैश्वीकरण र डायस्पोरिक जीवनले उब्जाएका पहिचानका संकट, सांस्कृतिक विचलन र सम्बन्धहरूमा आएको यान्त्रिकतालाई अत्यन्तै सूक्ष्म ढङ्गले लघुकथामा रुपमा ढालेका छन् ।
एकातिर गाउँ रित्तिँदै गएको रित्तोपनको पीडा छ भने अर्कोतिर पराई भूमिमा ‘म’ खोज्दाको विरानोपन छ । तर, बजगाईँको दृष्टि यतिमा मात्र सीमित छैन; उनले राष्ट्रिय राजनीतिमा मौलाएको अनैतिकता, मूल्यहीनता र आदर्शको पतनलाई पनिआफ्नो व्यंग्यको निशाना बनाएका छन् । हरेकजसो लघुकलाका पात्रहरू अक्सर अस्तित्वको लडाइँमा थाकेका, तर परिस्थितिको नग्नतासँग जुधिरहेका सामान्य मानिसहरू रहेको भेटिन्छ । जसका माध्यमबाट लेखकले समाजको ‘पाखण्डी पन’ अनुहारलाई निर्वस्त्र बनाइदिएका छन् ।
शिल्पगत रूपमा ‘नग्न स्वप्न’ मा एउटा सिद्धहस्त लघुकथाकारको परिपक्वता देखिन्छ । उनका कथाहरूको प्रारम्भ सहज भए तापनि विकासक्रमले पाठकलाई एउटा अदृश्य कौतूहलमा बाँधिराख्छ र अन्त्यमा पुग्दा पाठक एउटा गम्भीर आत्मबोध वा प्रश्नसँग साक्षात्कार गर्न पुग्छ ।
भाषाको सरलता र भावको सघनताबीचको सन्तुलन यस कृतिको अर्को सुन्दर पक्ष हो । उनले जटिल दार्शनिक कुराहरूलाई पनि जनजिब्रोको बोली र दैनिकीका बिम्बहरू प्रयोग गरेर सरल सम्प्रेषण गरेका छन् । प्रतीक र व्यङ्ग्यको कलात्मक फ्युजनले गर्दा कथाहरूमा एक प्रकारको तीखोपन छ, जसले पाठकको चेतनालाई बिथोल्ने शक्ति राख्दछ । उर्जा भर्दछ ।
‘समयबोध’ लघुकथाले पाठकलाई भविष्यको कल्पनामा सयर गराउँदा गराउँदै वर्तमानमा ओराल्छ, किनकी भविष्य उसको वशमा हुँदैन । वर्तमान नै उसको समय हो उसको धरातल हो । ‘बाध्यता’ आर्थिक अभावमा पिरलिएको आममान्छेको कथा हो । अर्थिक अभावले मनोरोग सृजना गर्छ र कसरी मान्छे दुष्कर्म गर्न बाध्य हुन्छ भन्ने कुरा उजागर गरिएको छ । स्वास्नी स्वास्नी भईन, छोराछोरी छोराछोरी भएनन्, आफन्त आफन्त रहेनन्, सायद जीवनदेखि हारेको मान्छे हाडछालाले भरिएको बुढो शरीर अस्पतालको बेडमा तेर्साउँदा मनमा खेल्ने कौतुहलताहरु, सपनामा देखेको कुरा बिपनामा ठ्याक्क मिल्नु ‘महासंयोग’ नै जस्तो लाग्छ ।
शुरुदेखि अन्त्यसम्म कौतूहलताले भरिएको ‘फन्दा’ले पाठकलाई फन्दामा पार्दै बाँधेर राख्छ । एउटा बदनियत भएको मान्छे आफै फन्दामा परेको कथा छ । ‘पहिचान’ मर्मिक छ एउटा देश हराएको, पहिचान गुमाएको, उज्ज्वल भविष्यको खोजीमा विदेशमा भौतारिरहेको मान्छेको पीडादायी कथा हो । ‘अपमृत्यु’ मा व्यङ्ग्य र हास्य मिसिएको छ । साहित्यले गर्जो नटर्ने हुँदा अन्त्यमा म पात्रलाई नै मारेको दिन भिसा आइपुग्नु रहस्यात्मक त छ नै तथापी कथाकारको कला भरिएको अनुभूति हुन्छ । ‘भिसा’ पढदै जाँदा आफ्नै देशका राजनैतिक जनावर, कर्मचारीका कुकृत्यहरु झलझली आँखा अगाडि नाच्छन् । समापनमा सपना देख्न पनि भिसा हान्नु पर्ने तितो यथार्थले मन चसक्क हुन्छ । आफ्नै श्रीमती आफैलाई नासो फिर्ता गरे जस्तै गरेर भुसतिघ्रेसँग जानु रहस्यमयी लाग्छ । ‘नासो’ कथामा वैदेशिक रोजगारका अँध्यारा पाटालाई सामाजिक विकृतिको रुपमा उप्काउने प्रयास गरेकोछ । ‘भरोसा’ मा खुसी हराउँदाको पीडा र त्यस बिचमा पाइने आड भरोसाको कुरा छ भने ‘जुत्ता’ मा जुत्ता र जुत्ती बिचको द्वन्द रोचक ढंगले प्रश्तुत गरिएको पाइन्छ ।
‘लज्जा’ आजको परिवेशमा ताजा र मिल्दो कथा हो । मानिसहरु यान्त्रिक बन्दै गइरहेका छन् । विपरीत लिङ्गीहरु सन्तान नजन्माउने तर लिभिङ टुगेदरमा बस्ने वा एक सन्तान मात्र जन्माउनाले भविष्यमा मानव सृष्टि नै खतरामा पर्नसक्ने कुरा उठाइएको छ भने अर्को तर्फ समलिङ्गी विवाह बढदै जानु एउटा लज्जाको विषय बनेको छ । यहाँ हृदय हराएको मान्छेले कुकर्म गर्छ, देख्नेले पनि त्यस्तै देख्छन् र उसमा भ्रान्ति उत्पन्न हुन्छ उ आफूलाई होइन अरुलाई पागल देख्छ । यहाँ आफूले आफैलाई बुझ्न नसक्नुको तीतो यथार्थ उजागर भएको छ ।
‘लालच’ ले दह्रो व्याङ्ग्य हानेको छ, नेपाली राजनीतिमा मासु चिउरा रक्सीमा बिक्ने लठ्ठकहरुलाई कसिलो झटारो हानेको छ । यसले नेपाली राजनीतिको फोहरी खेल हुबहु उतारेको छ ।
‘मर्मान्वेषक’ मा धोकेबाज, आततायी या विश्वासघातीको पराकाष्ठा नमूना उतारिएको छ । यो कथा अत्यन्त रोचक र मार्मिक छ । ‘प्रतीक्षा’ भित्र लोग्ने स्वास्नी बिचको कटु सम्वन्ध पाइन्छ जसको मूल जड् नै प्रतिक्षा हो । कथा पढदा यस्तो लाग्छ जिन्दगी नै प्रतीक्षाको पुलिन्दा हो ।
‘परामर्श’ मा एउटा काउन्सिलिङ सेन्टरले दिएको परामर्श उचित नै लाग्छ अपितु परामर्श दिँदा विचार पुराउनु पर्ने कुरा कथाले भन्छ । भूत र वर्तमानको जाँतोमा पिसिएको एउटा जीवनदेखि हार खाएको मान्छेको कथा हो ‘भूत’ जहाँ उसलाई विगतले झस्काउँछ , वर्तमानले तर्साउँछ, यहिँ ऊहापोह बिच उ जीवन विसर्जन गर्छ ।
‘भाइरल’ मा लोग्ने स्वास्नीको विपरीत चरित्र छ । लोग्नेको सिर्जनशीलतमा अंकुश लगाउँदै स्वास्नी असामाजिक तवरले भाइरल बन्छिन् जसको कारण लोग्नेलाई भाइरल ज्वरो आउँछ । ‘गमन’मा पात्रहरुको छली चरित्र पर्दाफास भएको छ । ‘उपवास’ले अनावश्यक रुपमा व्रत उपवास बसी ढोङ गर्ने महिलाहरु प्रति कटाक्ष गरेकोछ ।
‘प्रभाव’ लघुकथा काल्पनिक लाग्दा लाग्दै यथार्थ पनि लाग्छ । कथाभित्र एउटा साहित्यकारकी श्रीमतीको गलत मनोदशाको सुन्दर चित्रण छ । ‘तीव्रता’ तीव्र गतिमा अघि बढ्छ । पश्चिमा संस्कृती जस्तो यथार्थ घटना जस्तो पनि लाग्छ तर कथाले युटर्न लिएर पाठकलाई मुस्काउन वाध्य बनाउँछ र उपन्यास लेख्ने कुराले उत्तिकै रोमाञ्च पनि पैदा गर्छ । ‘होस’ मा बेहोस भएको मानिसले देखेको सपना पनि यथार्थ हो र होसमा आउँदा अस्पतालको खर्च सम्झेर बेहोस हुने अवस्था पनि यथार्थ हो । ‘मूर्खपुर’ त झन वर्तमान नेपालको ठ्याक्कै मिल्ने ऐना हो काटिकुटी एउटै । नेताहरुको लागि मात्र गणतन्त्र आएको र यो राजनीति गर्नेहरुका लागि स्वर्ग र जनताका लागि नरक बराबर भएको जस्ता गणतन्त्रका विकृतिहरु ‘गणतन्त्रको जन्त्र’ मा उल्लेख छ । गणतन्त्रको साँचो नेताको हातमा छ र जनता उनीहरुले फलाक्ने मन्त्रमा लठ्ठिएका छन् भन्ने सार खिचिएको छ ।
‘नक्कली’ मा सबै कुरा नक्कली लाग्छ । जति कामकुरा हुन्छन् देखाउनका लागि मात्र हुन्छन् । नक्कली लग्छन् तर सपना यथार्थ देखिन्छ त्यो किन नक्कली देखिन्दैन ? गम्भिर प्रश्न छ । ‘रुपान्तर’ मा सम्भ्रान्त र निम्न वर्गीय महिलाको कुरा छ । सम्भान्त महिलाहरु मोजमस्तीका लागि आफूलाई सजिलै रुपान्तर गर्न सक्छन् भने निम्न वर्गीय महिलाहरु पनि ब्याकफोर्स पाएमा हक अधिकारको लागि तत्पर हुन्छन् । राजनीति पूर्णकालिन पेसा भएको छ ‘इलम’मा । अरुतिर असफल भएकाहरु राजनीतमा सफल भएकाछन् र उनीहरुको घरबार पनि मजाले चल्छ ।
आफ्नो ‘अभीष्ट’ पूरा भए पछि त जस्तोसुकै क्रान्तिकारी पनि स्खलित हुन्छ । यो कथित नेपाली क्रन्तिकारीको हुबहु चित्र हो । ‘ताप’ मा जल्नु अघि आफूले पठाएको छायाछवीमा सुन्दरीको छायाले उनलाई पनि कति ताप दियोहोला आँसु झार्नु अघि सोच्नु पथ्र्यो कि ?
‘संसजक’ बुझ्नलाई अलि गाह्रै छ । जहाँ त्यो तेस्रो अमुक व्यक्ति उनीहरु दुवैको प्रेमिका भएर आएकी छे र त्यसको घानमा अबोध बच्चा परेको छ र पनि उनीहरु खुसी छन् । ‘सहजीवन’पढदा जीवन एउटा रङगमञ्च जस्तै लाग्छ, सबैले आ–आफ्नो भूमिका निभाउने हो । ‘डेटिङ’ नयाँ पन खोजीका नाममा अतिरन्जित जस्तो छ । ‘बहुगामी’ लघुकथाले पर्दा पछाडिको अदृश्य खेल खोतल्न खोजेको छ ।
‘विपरिणाम’ के सोचेँ मैले के भयो अहिले भने जस्तै भएको छ लोग्नेलाई भने व्यवहारले लोग्ने कहिले मर्छ जत्तिकै गर्ने तर अर्की ल्याउने तारतम्य मिलाएको रहेछ भन्ने गलत बुझाइले पनि जलन हुने कुरा देखाइएको छ । ‘अभिनय’ एउटा गलत संस्कार उजागर गरेको कथा हो जहाँ घरका परिवार नै रोगी बुढाको मृत्यु कुरेर बस्छन् तर आफू दुःखी भएको अभिनय गर्छन् अन्त्यमा बुढा बौरँदा डाँको छाडेर रुन्छन् र उनीहरुको अभिनय पर्दाफास हुन्छ । ‘अन्तिम इच्छा’ पढदा बुढीले घरकालाई धोखा दिएर पूर्व प्रेमी सँग बसउठ गर्ने नौटङ्की जस्तो लाग्छ । जो उनको अन्तिम इच्छा पनि हुन सक्छ । लघुकथा ‘अशान्ति’ र ‘बुद्धि’ भित्र सरकारी अकर्मण्यता, असहयोग छलछाम आदिले अशान्ति मच्चाउने तर उनीहरु त्यही अशान्ति भित्रै आफ्नो दुनो सोझ्याउँने ध्याउन्नमा लागेको देखिन्छ । ‘आइमाई’मा जतिसुकै नारीवादी कुरा उठाए पनि अथवा पुरुष सँग जतिसुकै मनमुटाव भएपनि नारीले नारीमाथिनै विश्वास गर्न सक्दैनन् आइमाईको शत्रु आइमाई नै हुन्छन् भन्ने कुरा चित्रण भएको छ ।
‘अन्जाम’ मा एउटा पृथक अदभुत शहरको परिकल्पना गरिएको छ । ‘हरित सहर’ मा आफूले जथाभावी रुखविरुवा काटेर आगो बालेको र चोरी शिकार समेत गरेको कारण उत्पन्न सन्ताप सपनामा देखिन्छ । सपनामा देखे अनुसारकै जरीवाना तिर्न कथाकार तैयार हुन्छन् । यसको अर्थ वातावरणीय चेतना छ । ‘मनस्कान्त’ कसिलो व्याङ्ग्य मिश्रित लघुकथा हो । ‘मास्क’ रहस्यमयी छ । कल गर्ल सायद आफ्नै मान्छे थियो । ‘छल’ यौन विषयक कथा हो । यौनकर्मीबाट हुने छल र धोकाढडी र ब्याल्कमेलिङ जस्ता गम्भिर विषय उठान गरिएका छन् । ‘घोस्ट राइटर’मा साहित्य क्षेत्रमा कथित साहित्यकारको कर्तुत र जीविकोपार्जनका लागि लेख बेच्नु पर्ने दरुण बाध्यता मा छ, केकालागि लेखेँ किन लेखेँ भन्ने बैराग भाव पनि भेटिन्छ । ‘भ्रमी’ धेरै पढेको विद्वान तर असफल मानसिक सन्तुलन गुमाएको साहित्यकारको कथा हो जहाँ उसको मनोदशा बिग्रेको छ ।
‘रहस्य’ मा लघुकथाकार माथि नै व्यङ्ग्य हो कि जस्तो देखिएको छ । यसमा कथाको अधुरो भाव छ । यसैगरी ‘लाइसेन्स’ कथा चोटिलो छ, अन्तिम वाक्यले नै सम्पूर्ण कथा बोकेको छ । ‘समस्यापुर’ मा सुन्दर ढङगले व्यङ्ग्य पनि गरिएको छ । जति समस्या पर्छ उति नै फाइदा हुन्छ । यसको अन्त्यमा समस्यै समसयाकाविच लेखकलाई उम्किन गाह्रो भएको दुखान्त कथा छ ।
‘घात’ नेपाल राष्ट्रको एउटा विस्मयकारी कालखण्डको विम्व झल्किएको देखिन्छ । यो कथा पनि मार्मिक यथार्थ जस्तो लाग्छ । अर्को लघुकथा हो ’ऐना’ यसले पनि नेपाली राजनीति भित्रको तितो यथार्थलाई ऐना जस्तै छर्लङ्ग देखाएको छ ।
‘नग्न स्वप्न’ पुस्तकको आवरण कथा पनि हो । यसभित्र एउटा सुन्दर सपना बोकेर राजनीतिक पार्टीको जलुसमा होमिएको केटो पक्राउ परेर जेल पर्दा सबै नाङ्गिएको चित्र पोखिएको छ ।
‘गरिबपुर’ मा टाठाबाठा नेताहरुले कसरी गरिबलाई खेलाउँछन् र आफ्नो दुनो सोझ्याउँछन् । गरिबहरु आफ्नो पनि त दिन आउलानी भन्दै खोक्रो सपना हेरेर प्रतिक्षा गरी बस्छन् तर उनीहरुको सपना सपनामै सीमित हुने कुरालाई कलात्मक रुपमा उतारिएको छ ।
‘निद्रा’ मा पनि समकालिन नेपालको जल्दोबल्दो विषय उठान गरिएकोछ । यहाँ लुटेरा फटाहहरुले लुट्नु लुटि सके तर जनता भने चिर निद्रामा छन्, चेत छैन जाग न जाग भन्दा उल्टै खेदो गर्छन् । ‘दिग्भ्रम’ अकस्मात टुप्पोबाट पलाएकोले अरुलाई सानो कदको देख्नु दिग्भ्रम हो, भन्ने देखाइएको छ । राजनीतिमा छलछाम नगरी केही हुँदैन, निष्ठाको राजनीति गरे आफै नाङ्गो भइन्छ भन्ने विषयले राजनीतिको उदाङ्गो चित्र खिचेको छ ।
‘नाता’ अर्को पाठ हो यसमा ‘नाता’ भन्दा पनि एकआपसको सम्बन्ध र व्यवहार प्रमुख हो वास्तवमा यही नै नाता हो र त्यसैले त म पात्रलाई पछुतो परेको छ । चञ्चल मन ‘इरादा’ अनेक हुन्छन् । मनलाई नियन्त्रण गर्न कठिन हुन्छ यो अनियन्त्रित भयो भने सास्ती पाउने त शरीरले नै हो । चुत्थै देश भए पनि राष्ट्रप्रेम मर्दैन भन्नेकुरा शरणार्थीमा देखाइएको छ ।
यस्तै रोचक कथा हो ‘डब्लु डब्लु डब्लु डट कम’ । यसभित्रको सम्वादले धेरै प्रचार र हल्लीखल्ली हुने साहित्यिक सृजनाहरु झुर हुन सक्ने र हल्लाको पछि नलाग्न सुझाएको छ । कथाको समापन पनि अत्यन्त आकस्मिक छ ।
यस लघुकथाकृतिमा ६१ वटा कथा समेटिएको छ । ‘नग्न स्वप्न’ लघुकथाको क्षेत्रमा एउटा अब्बल कृति हो । सङ्ग्रहका सबै कथाहरु उच्च कोटीका छन् । प्रत्येक लघुकथाका विषयमा मिठास छ, भिन्नै अग्र्यानिक र आफ्नोपन छ ।
लघुकथाकार बजगाईँको ‘नग्न स्वप्न’ हरेक साहित्य अनुरागीहरुले एकपल्ट पढनै पर्ने लघुकथा साहित्यको एउटा मानक कृति हो । बजगाईँको यस लघुकथा संग्रहले समाजलाई हेर्ने नयाँ दृष्टि प्रदान गर्दछ र आफ्नै भित्रको ‘नग्नता’ सँग डराउनुको सट्टा त्यसलाई स्वीकार गरेर सत्यको खोजी गर्न प्रेरित गर्दछ । नेपाली आख्यानको इतिहासमा यो कृति विसंगतिवादी चेतना र यथार्थवादी चित्रणको एक उत्कृष्ट नमूनाका रूपमा लिन सकिन्छ ।
दमक, झापा