19 वर्षदेखि निरन्तर
समकालीन साहित्य
समकालीन साहित्य
अरुणाचल प्रदेशको रमणीय ज़िरो उपत्यकामा शरद ऋतुको एक स्वच्छ बिहान थियो। आकाश नीलो, हावामा हल्का चिसोपन, र धानका हरिया बालीहरू हल्लिँदै थिए। आपातानी युवती यापी टागो आफ्ना साथीहरू—मीलो, सानी र लीना—सँग खेततिर जाँदै थिइन्। उनीहरूबीच हाँसो–ठट्टा चलिरहेको थियो। मीलोले रमाइलो पारामा भनिन्, “यापी, आज फेरि ढिला भयो भने आमाले गाली गर्नुहुन्छ।” यापीले हाँस्दै जवाफ दिइन्, “अनि तिमीहरू पनि त मसँगै छौ, गाली बाँडिन्छ नि!”
त्यही समयमा इटानगरबाट आएका नेपाली बाहुन युवक अर्जुन भट्टराई आफ्ना साथीहरू दीपेन, सञ्जय र रोहितसँग ज़िरो उपत्यकाको प्राकृतिक सौन्दर्य अवलोकन गर्न पुगेका थिए। अर्जुनको मन पहिलेदेखि नै पहाडी संस्कृतिप्रति आकर्षित थियो—दार्जिलिङको बाल्यकालीन सम्झना, इलामका चिया बगान, र नेपालको गाउँघरले उसलाई सधैँ प्रकृतिसँग नजिक बनाएको थियो। जब उनीहरू खेतको बाटो हुँदै अगाडि बढ्दै थिए, त्यही बेला यापी र उनका साथीहरूसँग आमनेसामने भयो।
मीलोले हल्का मुस्कानसहित भनिन्, “तपाईंहरू यहाँ नयाँ हुनुहुन्छ जस्तो लाग्यो।” अर्जुनले नम्रतापूर्वक हात जोड्दै उत्तर दियो, “हो, हामी इटानगरबाट आएका हौँ। यहाँको सौन्दर्य हेर्न आएका।” यापीले पहिलोपटक अर्जुनलाई ध्यानपूर्वक हेरिन्—उसको सरलता, शालीनता र बोल्ने तरिकाले उनलाई केही क्षणका लागि स्तब्ध बनायो। उनले शान्त स्वरमा भनिन्, “यहाँको प्रकृति त सुन्दर छ नै, तर यहाँका मानिसहरू पनि त्यत्तिकै आत्मीय छन्।” अर्जुन मुस्कुरायो र भन्यो, “आज भेट भएपछि त मलाई त्यो कुरा साँचो लाग्न थाल्यो।”
त्यस दिन उनीहरू केही समय सँगै बसे, खेतको छेउमा, धानको गन्ध र चिसो हावाबीच। सञ्जयले मजाक गर्दै भन्यो, “अर्जुन, तिमी त यहाँका गाइड भेट्यौ जस्तो छ!” यापी लजाउँदै हाँसिन्, र अर्जुनले हल्का मुस्कान दिँदै भने, “यदि गाइड यस्तो हुन्छ भने म बारम्बार हराउन तयार छु।” यो संवादले सबैलाई हँसाइदियो, तर अर्जुन र यापीबीच केही विशेष सुरु भइसकेको थियो।
त्यसपछि उनीहरूबीच भेटघाट बढ्दै गयो। कहिले इटानगरमा, कहिले ज़िरोमा—कहिले चिया पिउँदै, कहिले स्थानीय उत्सवहरूमा सँगै रमाउँदै। यापीले अर्जुनलाई आपातानी संस्कृतिबारे सिकाउन थालिन्—धान खेतीको तरिका, अपोंग बनाउने विधि, र परम्परागत गीत–नृत्य। एकदिन यापीले गर्वका साथ भनिन्, “हाम्रो संस्कृति हाम्रो पहिचान हो, अर्जुन।” अर्जुनले सम्मानका साथ उत्तर दियो, “र म तिमीबाट यो सबै सिक्न पाउँदा भाग्यमानी ठान्छु।”
अर्कोतर्फ अर्जुनले पनि यापीलाई आफ्नो संस्कृतिसँग परिचित गरायो। इटानगरमा दशैंको बेला उनले यापीलाई आफ्नो घरमा बोलाए। टीका लगाउने बेला अर्जुनले भने, “हाम्रोमा यो आशीर्वादको प्रतीक हो।” यापीले चासोका साथ सबै हेर्दै भनिन्, “हाम्रो संस्कृति फरक भए पनि भावना उस्तै रहेछ।” लक्ष्मी भट्टराईले यापीलाई माया गर्दै भनेकी थिइन्, “छोरी, संस्कार फरक भए पनि मन मिल्नुपर्छ।”
दिन बित्दै जाँदा उनीहरूबीचको सम्बन्ध अझ गहिरो बन्दै गयो। एक साँझ, ज़िरोको सानो पहाडमाथि बसेर सूर्यास्त हेर्दै गर्दा अर्जुनले गम्भीर स्वरमा भन्यो, “यापी, मलाई लाग्छ म तिमीलाई केवल साथीको रूपमा मात्र होइन, जीवनसाथीको रूपमा पनि हेर्न थालेको छु।” यापी केही बेर मौन रहिन्। हावाले उनका कपाल हल्का उडाइरहेको थियो। उनले बिस्तारै भनिन्, “अर्जुन, म पनि तिमीप्रति त्यस्तै भावना राख्न थालेकी छु… तर हाम्रो संसार फरक छ, के हामी यसलाई सामना गर्न सक्छौँ?”
अर्जुनले दृढतापूर्वक जवाफ दियो, “यदि हामी सँगै छौँ भने, कुनै पनि फरकपन बाधा बन्न सक्दैन।” यापीले गहिरो सास फेर्दै भनिन्, “ठीक छ, हामी प्रयास गरौँ… चाहे जस्तोसुकै परिस्थिति किन नआओस्।” त्यस क्षण उनीहरूको सम्बन्धले औपचारिक रूप लियो—मित्रताबाट प्रेममा रूपान्तरण भयो।
त्यसपछि उनीहरूबीचको सम्बन्ध अझ प्रगाढ भयो। फोनमा लामो कुराकानी, साना भेटघाट, एकअर्काको संस्कृतिलाई बुझ्ने प्रयास—यी सबैले उनीहरूको प्रेमलाई मजबुत बनायो। अर्जुन भन्थ्यो, “तिमी बिना मेरो दिन अधुरो हुन्छ,” र यापी पनि मुस्कुराउँदै उत्तर दिन्थिन्, “अर्जुन, तिमी मेरो जीवनको अभिन्न हिस्सा बनिसकेका छौ।” यसरी, प्राकृतिक सौन्दर्य, सांस्कृतिक विविधता र आत्मीय संवादका बीच उनीहरूको प्रेम कहानी विस्तारै गहिरिँदै गयो, जसले पछि ठूलो जीवनयात्राको आधार तयार भयो।
यापी र अर्जुनबीच प्रेम सम्बन्ध स्थापित भएपछि उनीहरूको जीवनमा नयाँ उत्साह थपिएको थियो, तर त्यो उत्साह धेरै दिन टिक्न सकेन। जब उनीहरूको सम्बन्धको कुरा औपचारिक रूपमा दुवै परिवारसम्म पुग्यो, वातावरण एकाएक तनावपूर्ण बन्यो। इटानगरस्थित अर्जुनको घरमा एक साँझ उनका बुबा हरिप्रसाद भट्टराईले कडा स्वरमा भने, “अर्जुन, तिमीले सोचविचार नगरी निर्णय लिएका छौ। हाम्रो बाहुन संस्कार, हाम्रो परम्परा—यी सबै कुराको के हुन्छ?” अर्जुनले संयमित तर दृढ स्वरमा उत्तर दियो, “बुबा, म यापीलाई साँचो मनले माया गर्छु। म संस्कारलाई सम्मान गर्छु, तर म आफ्नो जीवन पनि आफ्नै निर्णयले जिउन चाहन्छु।” लक्ष्मी भट्टराईले चिन्तित हुँदै भनिन्, “छोरा, माया मात्रले घर चल्दैन, संस्कार पनि मिल्नुपर्छ।”
अर्कोतर्फ ज़िरोमा यापीको घरमा पनि त्यस्तै स्थिति थियो। उनकी आमा डोली टागोले गम्भीर स्वरमा भनिन्, “यापी, हाम्रो समुदायमा यस्तो विवाह सजिलो छैन। तिमीले सोच्नुपर्छ।” यापीले आँखा रसाउँदै भनिन्, “आमा, म अर्जुन बिना आफ्नो जीवन कल्पना गर्न सक्दिनँ।” उनका साथी मीलोले चुपचाप उनलाई सम्झाउँदै भनिन्, “निर्णय त तिमीले लिनुपर्छ, तर परिणाम पनि तिमीले नै भोग्नुपर्छ।”
परिवारको तीव्र विरोधका बाबजुद पनि अर्जुन र यापीले अन्ततः विवाह गर्ने निर्णय लिए। इटानगरको एउटा सानो मन्दिरमा, सीमित साथीहरूको उपस्थितिमा, उनीहरूको विवाह सम्पन्न भयो। दीपेन, सञ्जय, रोहित र मीलोले उनीहरूलाई साथ दिए। विवाहपछि सुरुका केही दिन अत्यन्तै रमाइला थिए। उनीहरू सँगै बजार घुम्थे, कहिले गुवाहाटी जाने योजना बनाउँथे, कहिले दार्जिलिङको सम्झना गर्दै भविष्यका सपनाहरू बुन्थे।
तर समय बित्दै जाँदा सांस्कृतिक भिन्नताले उनीहरूको सम्बन्धमा दरार ल्याउन थाल्यो। एकदिन बिहान, अर्जुन पूजा गरिरहेका थिए। उनले यापीलाई भने, “आज एकादशी हो, कृपया भान्सामा मासु नबनाऊ।” यापीले अलिक चिढिँदै उत्तर दिइन्, “अर्जुन, म हरेक दिन आफ्नो बानी परिवर्तन गर्न सक्दिनँ।” अर्को दिन यापीले आफ्नो परम्परागत परिकार तयार पार्दा अर्जुनले असन्तुष्टि जनाउँदै भन्यो, “मलाई यस्तो खाना खान गाह्रो हुन्छ।” यापीले दुखित स्वरमा भनिन्, “अनि म तिम्रो संस्कार मात्र किन मानूँ? मेरो संस्कृति के कम छ?”
यस्ता साना–साना विवादहरू बिस्तारै गहिरिँदै गए। एक साँझ, तीव्र झगडापछि यापीले निराश हुँदै भनिन्, “अर्जुन, सायद हामीले प्रेमलाई मात्र पर्याप्त ठानेर गल्ती गर्यौँ।” अर्जुनले पनि आक्रोशित हुँदै भन्यो, “हो, सायद हामीले वास्तविकता बुझ्न ढिला गर्यौँ।” त्यो रात उनीहरू दुवै मौन रहे—त्यो मौनतामा पीडा, निराशा र असमझदारी गहिरिँदै गयो।
केही दिनपछि यापी अचानक घरबाट हराइन्। अर्जुनले धेरै खोजी गर्यो, फोन गर्यो, साथीहरूलाई सोध्यो, तर कुनै खबर पाएन। अन्ततः खबर आयो—यापी आफ्नो बाल्यकालको साथी ताजोसँग विवाह गरेर ज़िरो फर्किइन्। यो खबरले अर्जुनलाई पूर्ण रूपमा तोडिदियो। उसले व्याकुल हुँदै करायो, “यापी, तिमीले यसरी किन छोड्यौ?” उसले आफूलाई एक्लो, असफल र निराश महसुस गर्न थाल्यो।
उसको अवस्था दिनदिनै बिग्रिँदै गयो। साथी दीपेन र सञ्जयले उसलाई इटानगर अस्पताल पुर्याए। डाक्टरले परीक्षणपछि भने, “उनको मानसिक अवस्था कमजोर छ, यहाँ पर्याप्त सुविधा छैन, गुवाहाटी लैजानुपर्छ।” त्यसपछि अर्जुनलाई गुवाहाटीको ठूलो अस्पतालमा भर्ना गरियो।
त्यहाँ उनको हेरचाह गर्ने नर्स प्रीति बोरा थिइन्। उनी धैर्यशील, संवेदनशील र आत्मीय स्वभावकी थिइन्। उनले अर्जुनसँग कोमल स्वरमा भनिन्, “तिमी एक्ला छैनौ, हामी छौँ।” सुरुमा अर्जुन मौन रहन्थ्यो, तर बिस्तारै उनले आफ्नो पीडा व्यक्त गर्न थाले। एकदिन उनले भन्यो, “मेरो जीवन समाप्त भयो जस्तो लाग्छ।” प्रीतिले दृढतापूर्वक उत्तर दिइन्, “जीवन कहिल्यै समाप्त हुँदैन, नयाँ अध्याय सुरु हुन्छ।”
दिनहरू बित्दै जाँदा अर्जुनको स्वास्थ्य सुधार हुन थाल्यो। प्रीतिको निरन्तर साथ र स्नेहले उसमा नयाँ ऊर्जा भरियो। उनीहरूबीच मित्रता विकसित भयो, र त्यो मित्रता बिस्तारै प्रेममा परिणत भयो। एकदिन अस्पतालको बगैँचामा बसेर अर्जुनले भने, “प्रीति, तिमीले मलाई फेरि बाँच्न सिकायौ।” प्रीतिले मुस्कुराउँदै भनिन्, “सायद हाम्रो भेट नै त्यसका लागि भएको हो।”
जब उनीहरूले विवाह गर्ने निर्णय गरे, प्रीतिको परिवार केही सशंकित भयो। उनका बुबा रञ्जन बोरा बोले, “हामीलाई चिन्ता छ, फरक संस्कृतिमा जीवन सजिलो हुँदैन।” तर अर्जुनका बुबा हरिप्रसाद भट्टराईले यसपटक नम्रतापूर्वक भने, “हामीले पहिले धेरै गल्ती गर्यौँ, अब छोराको खुशीमा साथ दिन्छौँ।”
यही समयमा असमका प्रतिष्ठित साहित्यकार तथा प्राचार्य डा. अनिरुद्ध देकाले दुवै परिवारलाई भेटेर सम्झाए। उनले भने, “संस्कृति फरक भए पनि मानिसको मन एउटै हुन्छ। प्रेम, सहिष्णुता र सम्मानले सबै भिन्नता मेटाउन सक्छ।” उनका शब्दहरूले दुवै परिवारलाई गहिरो रूपमा छोयो।
अन्ततः दुवै परिवारले एकअर्कासँग माफी माग्दै अर्जुन र प्रीतिको विवाहलाई स्वीकार गरे। विवाहपछि उनीहरू गुवाहाटी र इटानगरबीच आफ्नो जीवन सन्तुलित गर्दै अघि बढे। कहिलेकाहीँ साना मतभेद भए पनि उनीहरूले आपसी समझदारीले समाधान गर्थे। प्रीति हाँस्दै भन्थिन्, “आज बिहू मनाऔँ,” र अर्जुन मुस्कुराउँदै उत्तर दिन्थ्यो, “र भोलि पूजा पनि गरौँ।”
यसरी अनेक उतार–चढाव, पीडा र सिकाइका बीच उनीहरूको जीवनले अन्ततः एउटा सशक्त सन्देश दियो—साँचो प्रेम केवल भावना मात्र होइन, सहिष्णुता, सम्मान र निरन्तर प्रयासको परिणाम हो।
दार्जिलिङ