19 वर्षदेखि निरन्तर
समकालीन साहित्य
समकालीन साहित्य
पहिलो कुरो सुरु मै भनौँ, म आफूलाई कुनै सिद्धहस्त साहित्यकार ठान्दिनँ। दोस्रो, लेखन मेरो पेशा होइन, न त मैले यसलाई कुनै औपचारिक अनुशासनमा बाँधेर सिकेको छु। म त केवल एउटा साधारण मान्छे हुँ, जसले कहिलेकाहीँ आफ्नै मनसँग जुध्दै गर्दा शब्दहरूको सहारा लिन्छ। त्यसैले “लेखन: पीडाबाट जन्मिने सौन्दर्य” भन्ने शीर्षकमा म जे भन्न खोज्दैछु, त्यो कुनै दार्शनिक निष्कर्ष होइन, बरु अनुभव र आत्मअनुभूतिको आधारमा गरिएको एउटा सरल प्रयास मात्र हो।
सबैभन्दा पहिले, लेखन र पीडाको सम्बन्धबारे कुरा गर्न आवश्यक छ। सामान्यतया हामी लेखनलाई सिर्जनात्मक क्रिया मान्छौँ, जहाँ सौन्दर्य, कल्पना र भाषा मिलेर कुनै सुन्दर रूप लिन्छन्। तर यस सुन्दरताको जरा कहाँ छ भन्ने प्रश्न गर्दा म बारम्बार पीडातिर फर्किन्छु। जीवनको सहज र सन्तुलित क्षणहरूमा मानिस धेरैजसो बाहिरतिर उन्मुख हुन्छन्, उहाँ हाँस्छ, रमाउँछ, अरूसँग बाँड्छ। तर जब मनभित्र असन्तुलन पैदा हुन्छ, जब केही भन्न नसकिने कुरा थिचिएर बस्छ, त्यहीँबाट लेखनको प्रक्रिया सुरु हुन्छ।
मेरो आफ्नै अनुभवमा, लेखन धेरैपटक बोल्न नसकिने अवस्थाको विकल्प बनेको छ। हामी सबैको जीवनमा यस्ता क्षणहरू आउँछन्, जब हामीले भोगेका कुरा सिधै व्यक्त गर्न सकिँदैन। समाजको डर, सम्बन्धको जटिलता, वा आफ्नै संकोचका कारण धेरै कुरा मनभित्रै थन्किन्छन्। त्यस्ता दबिएका अनुभूतिहरू कुनै न कुनै रूपमा बाहिर आउन खोज्छन्। कसैले तिनलाई आँसुमार्फत व्यक्त गर्छन्, कसैले मौनतामा रूपान्तरण गर्छ, भने कसैले शब्दमा बदल्छ। लेखन त्यही परिवर्तनको परिणाम हो या ने भित्री पीडाको भाषिक अभिव्यक्ति।
तर यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा के हो भने, लेखनले पीडालाई जस्ताको तस्तै बाहिर ल्याउँदैन। यदि त्यसो हुन्थ्यो भने लेखन केवल व्यक्तिगत डायरीमा सीमित हुन्थ्यो। साहित्य बन्नका लागि पीडाले एउटा रूपान्तरणको प्रक्रिया पार गर्नुपर्छ। लेखकले आफ्नो अनुभूतिलाई केवल पोख्न मात्र होइन, त्यसलाई बुझ्न, छान्न र संरचना दिनुपर्छ। यही प्रक्रियाबाट पीडा सौन्दर्यमा रूपान्तरित हुन्छ।
सौन्दर्य भन्नाले यहाँ बाहिरी सजावट होइन, बरु अर्थपूर्ण अभिव्यक्ति हो। जब कुनै व्यक्तिगत पीडा यस्तो तरिकाले व्यक्त हुन्छ कि पाठकले त्यसमा आफ्नै अनुभूति भेट्न सक्छ, तब त्यो लेखन प्रभावकारी बन्छ। यसरी हेर्दा, लेखनको सौन्दर्य त्यसको भाषिक चातुर्यमा मात्र नभई त्यसको अनुभूतिगत सत्यतामा निर्भर हुन्छ। यदि त्यसमा जीवनको साँचो अनुभव समावेश छ भने एउटा सरल वाक्य पनि गहिरो हुन सक्छ।
म कहिलेकाहीँ सोच्छु, यदि मानिसले कहिल्यै पीडा भोगेको हुँदैन भने के ऊ लेख्न सक्थ्यो? सायद लेख्थ्यो, तर त्यो लेखन सतही हुन्थ्यो। किनभने गहिराइ प्रायः अभाव, संघर्ष र असन्तोषबाट जन्मिन्छ। जब मानिसले केही गुमाउँछ, तब ऊ त्यसको अर्थ खोज्न थाल्छ। यही खोज नै लेखनको आधार बन्छ।
तर यसको अर्थ पीडालाई अनिवार्य शर्तका रूपमा स्वीकार गर्नुपर्छ भन्ने होइन। पीडा जीवनको एक हिस्सा हो, लक्ष्य होइन। लेखनको उद्देश्य पीडालाई बढाउनु वा त्यसलाई महिमामण्डन गर्नु होइन, बरु त्यसलाई बुझ्नु र त्यसबाट अर्थ निकाल्नु हो। जब लेखनले पीडालाई अर्थ दिन्छ, तब त्यो पीडा मात्र रहँदैन; त्यो अनुभवमा रूपान्तरण हुन्छ, र यही अनुभव अरूसँग बाँड्न योग्य बन्छ।
यस सन्दर्भमा लेखनलाई एउटा उपचारात्मक प्रक्रियाका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ। धेरै लेखकहरूले स्वीकार गरेका छन् कि लेखनले उनीहरूलाई आफ्नो आन्तरिक द्वन्द्वसँग जुध्न सहयोग गरेको छ। म आफैँले पनि महसुस गरेको छु कि जब म लेख्छु, म आफ्नो मनलाई क्रमबद्ध बनाउँछु। अलमलिएका विचारहरू शब्दमा आएपछि केही स्पष्ट हुन थाल्छन्। यसरी लेखनले केवल पाठकलाई मात्र होइन, लेखकलाई पनि परिवर्तन गर्छ।
लेखन कसरी हुन्छ भन्ने प्रश्न पनि यहाँ जोडिन्छ। धेरैजसो मानिसहरूले लेखनलाई सीपका रूपमा मात्र बुझ्छन्, जस्तै भाषा, शैली, संरचना आदि। यी सबै पक्ष महत्त्वपूर्ण छन्, तर ती पर्याप्त छैनन्। लेखनको आधारभूत तत्व भनेको संवेदना हो। यदि लेखकले आफूले लेखिरहेको विषयलाई गहिरो रूपमा महसुस गरेको छैन भने, त्यो लेखन प्रभावहीन हुन्छ। त्यसैले लेखन सिक्ने प्रक्रियामा जीवन बुझ्ने प्रयास पनि त्यत्तिकै आवश्यक हुन्छ।
पढाइले यहाँ महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्छ। अन्य लेखकहरूको लेखन पढ्दा हामीले केवल भाषा मात्र होइन, अनुभूति व्यक्त गर्ने तरिका पनि सिक्छौँ। तर अन्ततः प्रत्येक लेखकले आफ्नो स्वर आफैँ खोज्नुपर्छ। अरूको शैली अनुकरण गरेर केही समय लेख्न सकिएला, तर दीर्घकालीन रूपमा टिक्ने लेखन आफ्नै भित्री आवाजबाट आउँछ।
लेखन र जिम्मेवारीको सम्बन्ध पनि यहाँ उल्लेखनीय छ। यदि लेखनलाई केवल व्यक्तिगत अभिव्यक्तिमा सीमित गरियो भने, त्यसले आफ्नो व्यापक प्रभाव गुमाउँछ। समाजमा भएका अन्याय, विसंगति र पीडालाई लेखनमार्फत उजागर गर्नु पनि लेखकको दायित्व हो। तर यसको अर्थ लेखनलाई नारा वा प्रचारमा सीमित गर्नु होइन। साहित्यको शक्ति सूक्ष्मतामा हुन्छ जसले प्रत्यक्ष आदेश दिँदैन, तर पाठकको सोचमा परिवर्तन ल्याउँछ।
अन्ततः, “लेखन: पीडाबाट जन्मिने सौन्दर्य” भन्ने विचारलाई म यसरी बुझ्छु कि पीडा लेखनको प्रारम्भिक बिन्दु हो, तर अन्तिम लक्ष्य होइन। लेखनको यात्रा पीडाबाट सुरु भएर अर्थ, समझ र अन्ततः सौन्दर्यमा पुग्छ। यो सौन्दर्य बाहिरी सजावट होइन, बरु अनुभवको परिपक्वता हो।
म आफूलाई अझै सिकिरहेको मान्छे ठान्छु। मेरा शब्दहरूमा अझै अपरिपक्वता हुन सक्छ, तर म लेख्न छोड्दिनँ। किनकि लेखन मेरो लागि केवल अभिव्यक्ति होइन, आत्मबुझाइको माध्यम हो। जब म लेख्छु, म आफ्नो भित्री संसारलाई थोरै भए पनि स्पष्ट देख्न थाल्छु।
यसैले, यदि कसैले मलाई सोध्यो, लेखन किन गरिन्छ? म भन्छु, आफूलाई बुझ्नका लागि।
लेखन के हो? म भन्छु, अनुभूतिलाई शब्दमा बदल्ने प्रक्रिया।
र यो किन सुन्दर हुन्छ? किनकि यसले पीडालाई अर्थ दिन्छ।
अन्ततः, हामी सबै भित्र कुनै न कुनै पीडा हुन्छ। त्यो पीडा कहिलेकाहीँ मौन रहन्छ, कहिलेकाहीँ व्यवहारमा देखिन्छ, र कहिलेकाहीँ लेखनमा रूपान्तरित हुन्छ। जब त्यो शब्द बन्छ, तब त्यो केवल व्यक्तिगत अनुभूति रहँदैन; त्यो साझा अनुभव बन्छ। यही साझापन नै साहित्यको वास्तविक सौन्दर्य हो।