19 वर्षदेखि निरन्तर
समकालीन साहित्य
समकालीन साहित्य
`हटारू´ पछि आएको ओम रिजालको दोस्रो उपन्यास , `पैकेलो´, खस भाषा र संस्कृतिको मुल जरो खोजिनिधी गर्न चाहनेहरूको लागि एउटा गतिलो साधनको रूपमा बजारमा आएकोछ । दुल्लु क्षेत्रमा प्रसिद्ध `बालाराजा काशीरामको भारत(लोकगाथा)´ मा आधारित यो उपन्यास , समाजमा आजसम्म पनि हेपाइको जातको रूपमा जीवन बाँचिरहेका दमाई जातिहरूले कसरी लोक संकृति बचाइ राखेकाछन भन्ने गतिलो उदाहरण बनेर हाम्रो हातमा परेकोछ । हालको पुर्व र पश्चिम नेपालका तत्कालीन राज्यहरू बिचको पुस्तौंदेखिको शत्रुताको अन्त्यसँगै इतिहासमा पनि उल्लेख नभएको वियोगान्त कथाको गाथा हो - पैकेलो ।
पहिलो अध्यायमा, कथानकले कृष्ण शाह हजुरबुबासँग दुल्लु दरबार र दुलालहरूको नलेखिएको इतिहास खोतलि रहँदा, बिचबिचमा प्रतिप्रश्न गर्ने अधबसैं केटा यस्तो पात्र हो जसले आलोचनात्मक जनमानसिकता मात्र होइन अल्पज्ञानको पगरीमा हाम्रो गर्विलो इतिहास र परंरागत जीवन शलीमा खोट मात्र भेट्यो । यसैगरी , राजनीतिक परिवर्तन होस या शासन सत्ता हत्याउने आन्दोलन नै किन नहुन , हरेक पटक , पटकपटक हाम्रा ऐतिहासिक धरोहरहरूमा भएका तोडफोड र आगजनी जस्ता गलत क्रियाकलापले गर्विलो इतिहास र पहिचान धुलोपिठो भएको कुरालाई मिहिन रुपमा रिजालले पैकेलो मार्फत स्पष्ट पारेका छन । राजाका सन्तानहरूसगंको रिस दरबारमाथि पोखिँदा दुल्लुको वैभव नासियो, मासियो (पृ. २२) । तत्कालीन जनयुद्धको समय , २०५९ बैशाखमा जलाइएको दुल्लु दररबार बारे उल्लेखित यो वाक्यांश धेरै कुराको सन्देश हो, राजनीतिक कर्मीहरूको लागि मार्ग निर्देशक सिद्धान्त पनि हो । इतिहास नामेट गरेर भविष्य बनाउनेतर्फ लाग्नुको के नै तुक होला र ? बहादुर शाहको पश्चिम नेपाल एकीकरणको दौरान , तत्कालीन दुल्लु राज्यले मैत्रीपूर्ण सन्धि मार्फत गरेको बिलयको बारेमा इतिहासमा कतै कतै भेटिएपनी इतिहास आफ्नो बनाउन साशक वर्ग कसरी नीति निर्माण गर्छन भन्ने कुरा , दुल्लु राज्यसँग श्री ३ जंगबहादुरले गरेको राज्य मान्यताको परिघटना नेपाली इतिहासमा लेख्नैपर्ने तथ्य हो । जंगबहादुर कुँवरले आफूलाई ठकुरीमा प्रतिस्थापन गरेपछि देशभरका ठकुरीहरूलाई प्रलोभनमा पारेर आफ्ना समर्थक बनाउने राणाहरूको नीति थियो । त्यसै अनुरूप दुलाल राजाका सन्तानसँग तिनले बिहेवारीद्वारा सोलीडोली साटासाट गरे ….. र दाइजोको रूपमा अप्रत्यक्ष दुल्लु राज्यको मान्यता दिए (पृ. २५) ।
`आमाको पीर´ वास्तविक रुपमै आमाको करूण रसले भिजेको गद्य रुप हो । तथापि पण्डित काशीदासको प्रवचन मार्फत रिजालले मानव जीवन भोगाइको गहिरो दार्शनिक चेत छरेका छन । राजा होस या रैती , मनुष्य जीवनमा सधैं सुखैसुख कसैलाई पनि मिल्दैन (पृ. ३१) । यो वाक्यांशको भाव नै कोही पनि ब्यक्ति अकलोसित र दुर्गुण रहित हुँदैन , सयय चक्र अनुसार कसैले शासक त कसैले शासित हुनैपर्छ । यस्ता जिम्मेवारी बहन गर्दा अनेकन अवरोध आउँछन् , जसबाट भागेर होईन डटेर जीवन उत्तरार्धमा पुग्नुपर्छ भन्ने हो । यसका अलावा राजमाताले बालाराजालाई लडाइँ नगर्नको लागि गरेको बिन्ती एउटा आम आमाको आवाज हो जसमा सन्तानको मृत्युु कुनै पनि आमाले कुनै पनि अवस्थामा कल्पना समेत गर्न सक्दिनन् । आफ्नो सन्तान सधैं नानी/बाबु नै देख्ने आमाको मन (तँ अइतिका दिनको अन्डा , बेलिका दिनको चल्लो - प्र. ४७) कदापि सन्तानको दुख देख्न सक्दिनन् । यतिमात्र होइन , यही अध्यायमा राजकार्य वा देशको प्रमुख प्रशासक सनकले होइन अक्कल र अनुभवीको सल्लाह मुताविक चल्नुपर्छ भन्ने सन्देश रिजालले दिएकाछन । आक्रमक सेनापतिको प्रस्ताव बिपरित राजगुरूले (युद्ध त राजा-महाराजाहरूको आत्मरतिमा रमाउने साधन मात्र हो । शान्ति अन्तिम सत्य हो । शान्तिका लागि कसै न कसैले युद्धमा लगाम लगाउनैपर्छ - पृ.४२) दिएको अभिव्यक्तिले समेत यो कुरालाई पुष्टि गर्छ ।
`रुन्चे लयो´ अर्को अध्याय हो जसमा लडाइँमा जान लागेका योद्धाहरूलाई आत्मबलको उपदेश मात्र होइन मानव जीवनको दैनिक पाटो मायाजाल समेत बुनिएको भेटिन्छ । देशका लागि प्राण उत्सर्ग नै गर्न तयार भएपनि मान्छेको मन हो बिपरित लिङ्गी प्रतिको आकर्षणबाट कहाँ टाढा हुन्छ र ! पृया, आजको रात हाम्णो मिलन्को अन्तिम रात हुन सक्छ । मेरो अँगालाउन आउ । मैन मायाले निथ्रुक्क भिजाउ - पृ. ५७ । भर्खर प्रेममा परेको सिपाहीले कल्पनामा बोलेका यी वाक्यांश सायद आजका योद्दाहरूका पनि साझा आवाज त होइनन् ? यतिमात्र नभै यस अध्यायमा राजमाता , वैजयन्तीमालाले काशीरामलाई जन्म दिंदाको बखत देखि हुर्काउन गरेका हरेक त्याग तपस्या र संघर्षका उपकथाको संगालो हो , मातृप्रेमको ।
`दु:खका गीत´ एउटा प्रेमिल अध्याय हो जसले राजादेखि रैती सम्म सबैको मनलाई एउटै त्यान्द्रोले अड्याएको हुन्छ , त्यो हो आकर्षक , आकर्षकबाट प्रेम हुँदै मिलन र जीवन जगत निरंतरता । राजकुमार र राजकुमारी बिचको प्रेमिल संवाद (आँसी भाँचियापछि जोड्न कामीका आरन लैजानुपड्छ । हियारका दु:खानी सुखानी भन्नु पड्या प्रेमीसँग आउनुपड्छ - पृ. १००) मार्फत सान्सारिक जीवन दर्शन ओकलेका रिजालले , प्रेमिल जीवन जब बैबाहिक जीवनमा परिणत हुन्छ तब उतारचढाव अवश्य आउँछ भन्न पनि पछि परेका छैनन् - त्यो पनि घुमाउरो बाटोमा । यतिमात्र होईन , राज्यसत्ताको उन्माद चढेपछि शासकले आफ्नो पुर्वसर्त र जनबाचा बिर्सछन भन्ने कुरा बालाराजाले रानी चम्पामालासँग गरेको सुहागको रीत दिन नसकेको प्रसंगबाट प्रष्ट हुन्छ । त्यतिमात्र होईन , राज्यसत्ताको उन्मादले मानिसलाई निर्धोमाथि दमन गर्ने सम्मको क्रूर बनाउने कुरा, (... घोडालाई हान्ने चाबुकले महारानीको आङमा चार कोर्रा हिर्काए । गाभिनो जीउमाथी चाबुकको प्रहार पर्दा महारानी थेगिन सकिनन र लोटेर मुर्छा परिन - पृ. ११९) साइतको बेला अलच्छिना भन्दै गर्भवती रानीमाथि गरेको चावुक प्रहारको प्रसंगबाट स्पष्ट हुन्छ ।
`खतराको संकेत´ अध्याय बालाराजले राजकुमारको छैठी कर्म पश्चात् युद्धको लागि हिंडेको प्रसंगबाट शुरु भएपनि यसभित्र खसान क्षेत्रका ऐतिहासिक स्थानहरू , `दुल्लु´ , `बाजथला´ आदिको नामाकरण संबंधी पौराणिक एवं लोककथाहरूको उपकथाले बर्णित छ । मध्याह्न भन्दा उकालो लागिसकेको उपन्यासको यो अध्यायले जीवन दर्शन समेत बोक्ल थालिसकेको हुन्छ । `ओर्लनु र उक्लनुमा नै त भेटिन्छ जीवनको लक्ष्य - पृ. १४१ ।´ `भोलिको चिन्ता साधारण रैतीकन मात्तै हुनोरयोछ । राजाकन त आज बाँच्न पाया होइजाँदो रयोछ - पृ. १४२।´ मसानघाटमा नै त भेटिन्छ जीवनको वास्तविक तत्वज्ञान -पृ. १४३।´ यसरी जीवन दर्शनको यात्रामा बढिरहेका कथानक अकस्मात तत्कालका राजाहरूमा रहेको निरंकुशता र रौद्रातालाई देखाउन पनि पछि परेका छैनन् । सामान्य लडाकाहरू सधैं बलीका लागि मात्रै थिए भन्ने आसय पनि यही अध्यायमा भेटिन्छ । `राजाज्ञा भन्ना एक पाइलो दायाँबायाँ अर्न नपाउन्ना क्याको पैचान हो - पृ. १४८ ?´ `राजाका अहम्का अगाडि बारम्बार घुँडा टेक्दैछन शान्ति र सदभाव - पृ. १५४ ।´ `मान्ठकै भाषा नबुझ्ने यी शासकहरू चराको भाषा कसरी बुझुन - पृ. १५७ ?´ प्राचीनतामा मात्र होइन , वर्तमान विश्व राजनीतिमा समेत शासकको सनकी र तानाशाही तवरको कारण नै निर्धाको ज्यानको बाजीमा विश्व शान्ति खलबलिइरहेको कुरा बुझ्न् हामीलाई कठिन छैन ।
`धुजाधुजा घमन्ड´ जस्तो शिर्षक उस्तै भावमा बहेकोछ । युद्द्ले क्षणिक बाहेक अनन्त खुशी दिन्न भन्ने समग्र भावमा लेखिएको यो अध्याय जीवन दर्शनका धेरै वाक्यांशले भरीपूर्ण छ । एक पटकको जीतको उन्मादले मानिसलाई अस्वभाविक घमण्डी बनाउँदै अन्त्यमा पतनमा लान्छ भन्ने कुरा राजा हिन्दपतिको अन्त्यको कथामा प्रष्ट भेटिन्छ भने एकै पटकको जीतबाट नै घमण्डले सगरमाथा छुन्छ भन्ने कुरा राजा काशीरामले, `मण्डलकै शक्तिशाली राजा´ भनी स्वघोषणा गरेको प्रसंगबाट प्रष्ट हुन्छ । घमण्डले मात्तिएका शासकका अधीनमा रहेपनि कसैले समिक्षात्मक रुपमा निजलाई स्मरण गराउनुपर्छ भन्ने कुरा राजगुरूको अनुरोधमा भेटिन्छ । यसका अलावा, शासन सत्तामा पुगेपछि मानिसको घमण्डको पारो अति नै बड्ने र अन्त्यमा त्यसले पतन नै ल्याउने कुरासँग स्पष्टता देखिएको यो अध्यायलाई नेपाली राजनीतिको पछिल्लो घटना, `२०८२ भदौ २३ र २४´ संग राखेर पनि कुनै शोधपत्र अध्ययन गर्न सकिन्छ । भारदारीहरुको गद्दारीले त कतै बिनाश निम्तिएको होइन - हिन्दपतिको जस्तै ?।?।?
`बखतमा बुद्धि नपुर्उँदा जस्तै बुद्धिमानलाई पनि दु:ख हुन्छ । … हठ संधै पृय हुँदैन - पृ. २०२ ।´ राजनीति र राजाकाजमा विजय मात्र उच्चतम उपलब्धि होइन , मुख्य शत्रु माथि बिजय पश्चात् समेत सहायकहरूको पनि डर हुनुपर्छ भन्ने दर्शनको सेरोफेरोमा अर्को अध्याय , `घाम डुबेपछि´ मा डुब्न् सकिन्छ । सतीको श्राप भन्ने नेपाली उक्तिलाई चरितार्थ गर्ने परिघटना वरिपरि घुम्दा, मानव जीवनमा जीतको उन्माद भन्दा निरंतरताको आवश्यकता बढी हुन्छ । प्राप्त उपलब्धिको रक्षा नै सबैभन्दा ठुलो चुनौती हो । भुकम्प भन्दा पराकम्पले कतिपय अवस्थामा असोचनीय घटना निम्त्याँछ ।
`दुइ थुङगा फूल´ मार्फत , कथानक सन्तानप्रतिको आमाको अतुलनीय मायाको बहमा बग्दै जान्छन र देउलीगढबाट दुल्लुको पटाङगिनीमा पुगेपछि युद्दले कदापि दीर्घकालीन शान्ति दिंदैन भन्ने प्रष्ट्याउन इरान , इराक हुँदै अफगानिस्तान , सिरीया , फकल्याण्ड आदि युद्दले निम्त्याएको बिनाशलाई कथामा घुसाउँछ्न र रिजालले आफ्नो लेखकीय धर्म दर्शाउँछन ।
`सौंराइ माटाकी´ वास्तविक रुपमै मातृभुमि , मातृभाषा , संस्कार , संकृति र परंपरा प्रतिको प्रेमको प्रतिक बनेकोछ । मुल कथाबाट लेखकले आफ्नो मनलाई लेखक बनाएर लेखिएको यो अध्याय समापन होइन । नलेखिएको इतिहास लेखनीको थालनी हो । यसले गुम्दै गएको खस सभ्यताको अध्ययन र अनुसन्धान गर्दै भाषा र संकृति संरक्षण गर्न सबै पाठाकलाई उत्प्रेरित गर्छ ।
`फ्ल्यास ब्याक टेक्निक´मा लेखिएको र खसान क्षेत्रको मुल भाषा र लोकलयलाई टपक्कै टिपेर बुनिएको हजारी मालाको स्वरूपको पैकेलो एउटा उपन्यास मात्र नभै नलेखिएको इतिहास लेखिएको दस्तावेज हो ।हाल सुनसरी जिल्ला बराहक्षेत्र नगरपालिका अन्तर्गत पर्ने हिन्दपति दरबार र लालकोट गडी यो उपन्यासको जिउँदो प्रमाण हो भने दैलेखको दुल्लु क्षेत्रमा अवस्थित देवलहरू त आधार स्तम्भ नै हुन । मुल कथामा त्यति ठुलो आवश्यकता नभएपनि कहिँकहिँ ट्वाक्क मिसाइएको १/२ हरफको यौन नराखेकै भएपनि तात्विक असर पर्ने थिएन । वर्तमानमा बोलिने नेपाली भाषाको आदिभुमीको अध्ययन गर्न कसलाई पनि मन नहोला र ? खसान क्षेत्रको पनि दुल्लु भुभाग र यसको ऐतिहासिकतालाई मिहिन रूपमा केलाउन सफल रिजालले पैकेलोलाई लडाइँको सिपाही बिम्बमा भाषा, कला, साहित्य अध्ययनको हतियार बनाएकाछन । यहाँ कर्णालीका लोक गाथा छन, लोकभाका छन, लोक साहित्य छ , लोक उक्ति छ , उखान छन , टुक्का छन … कति छन कति । बस एउटा पाठकले एकाग्रतामा पढ्नु चाहिँ पर्छ । खस सभ्यताको जरो किलो खोजीकर्तालाई गतीलो सन्दर्भ सामग्री पनि हो - पैकेलो ।
२५० पृष्ठमा लेखिएको र नेपालय प्रकाशनले बजारमा ल्याएको यो उपन्यासको बजार मुल्य नेपाली रुपैया ५७५/- तोकिएकोछ ।