19 वर्षदेखि निरन्तर
समकालीन साहित्य
समकालीन साहित्य
१ : फर्किएको मान्छे, फेरिएको देश
पूर्वतिरको आकाशमा बिहानीको उज्यालो बिस्तारै फैलिँदै थियो । पहाडका टुप्पाहरूमा रातभर अड्किएको कुहिरो रविको पहिलो किरणसँगै पग्लिन थालेको थियो । तल नदी पुरानै थियो—उही वेग, उही गर्जन—तर किनाराहरू फेरिएका थिए । कहिल्यै नसुक्ने गरिबी र सुनसानले ढाकिएको त्यो उपत्यका अहिले टुक्राटुक्रा उज्यालोले झिलिमिली देखिन्थ्यो । पहाड काटेर बनाइएको कालोपत्रे सडक सर्पझैँ बिस्तारै माथि उक्लिरहेको थियो । एकातिर सौर्य प्यानल चम्किरहेका थिए, अर्कोतिर हरियो जालीले छोपिएका तरकारी टनेलहरू बिहानको हावासँग हल्लिरहेका थिए ।
सत्तरी कटेका रामबहादुर बसको झ्यालबाट बाहिर हेर्दै थिए । आँखामा मोतिबिन्दुको हल्का धमिलोपन थियो, तर त्यो दृश्यले उनीभित्रको स्मृति भने असाध्यै स्पष्ट बनाइरहेको थियो ।
तीस वर्षअघि यही बाटो हिँड्दा धुलोले अनुहार चिन्न नसकिने हुन्थ्यो । वर्षामा सडक बग्थ्यो । बिरामीलाई डोकोमा बोकेर बजार झार्नुपर्थ्यो । युवाहरू गाउँ छोडेर खाडी, भारत वा शहर पसेका हुन्थे । गाउँमा बाँकी रहनेहरू बूढाबूढी, केटाकेटी र रित्तिएका घरहरू मात्र थिए ।
तर आज बस गाउँको नयाँ विद्युतीय स्टेशनमा रोकिँदा उनी केही क्षण अडिए ।
“हजुर, ओर्लिनु भएन ?” सहचालकले सोध्यो ।
रामबहादुर झस्किए ।
“ए… हो… यहीँ हो ।”
ओर्लिनेबित्तिकै उनले वरिपरि हेरे । स्टेशनको बोर्डमा गाउँको नाममुनि अर्को वाक्य लेखिएको थियो—
“स्वागत छ: कृषि–प्रविधि नमुना गाउँ ।”
उनी हल्का मुस्कुराए । एक समय यही गाउँलाई जिल्लाकै ‘पछाडि परेको गाउँ’ भनेर हेला गरिन्थ्यो ।
स्टेशन नजिकै दुई किशोर मोबाइल ट्याब्लेटमा केही हेर्दै अंग्रेजी–नेपाली मिसाएर कुरा गरिरहेका थिए । अलि पर एउटी युवती विद्युतीय स्कुटरमा दूध संकलन केन्द्रतर्फ गइरहेकी थिइन् । सडकछेउमा पुरानो चौतारो भने अझै उभिएको थियो—तर वरिपरि नयाँ पसलहरू उम्रिएका थिए ।
रामबहादुर त्यही चौतारो नजिक गए । हातले पुरानो बरको रुख छोए । छालाको कर्कश स्पर्शसँगै स्मृतिको ढोका खुल्यो ।
त्यही चौतारोमुनि उनी र उनका भाइ लक्ष्मण कहिलेकाहीँ रातभर राजनीति बहस गर्थे। २०४० र ५० को दशकमा देश आगोभित्र थियो । आन्दोलन, बन्द, हड्ताल, गोलीकाण्ड, सत्ता परिवर्तन—सबैले मान्छेको जीवन थकित बनाएको थियो । नेताहरू भाषणमा देश बेच्थे, जनता पेट पाल्न विदेश जान्थे ।
रामबहादुरलाई अझै सम्झना थियो—उनको बुबाले एक रात रिसाउँदै भनेका थिए,
“यो देशमा मेहनत गरेर केही हुँदैन । जसले झूट बोल्न जान्यो, उही माथि पुग्छ ।”
त्यो वाक्यले उनलाई वर्षौंसम्म पछ्याएको थियो ।
उनी विस्तारै गाउँतिर उक्लिए । बाटो छेउमा पुरानो ढुंगे पँधेरो अझै थियो, तर अहिले त्यहाँ पानी लिन लाइन थिएन । प्रत्येक घरमा धारा पुगेको रहेछ । माथिबाट विद्यालयको घण्टी सुनियो । उनले टाउको उठाएर हेरे—तीनतले नयाँ भवन । छेउमा नेपालको झण्डा फरफराइरहेको थियो । भित्तामा विशाल नेपालको नक्शा पोतिएको थियो ।
एकछिन उनी त्यहीँ उभिए ।
यही ठाउँमा उनी कहिल्यै नबिर्सिने एउटा दृश्य सम्झिन्थे । २०५२ सालतिरको कुरा । विद्यालयको छानो चुहिन्थ्यो । शिक्षक महिनौँ तलब पाउँदैनथे । धेरै विद्यार्थी भारत कमाउन गएका बाबुको प्रतीक्षामा किताबभन्दा बढी उदासी बोकेर आउँथे ।
त्यसबेला रामबहादुर आफैँ पनि निराश थिए । सदरमुकामको एउटा कार्यालयमा सामान्य जागिर । तलबले घर धानिँदैनथ्यो । राजनीतिप्रति घृणा बढ्दै थियो । उनलाई लाग्थ्यो—देश कहिल्यै बदलिँदैन ।
तर समयले मान्छेलाई आफूले नसोचेको बाटोमा हिँडाउन सक्दो रहेछ ।
विद्यालयको गेटबाट एक जना शिक्षक बाहिर निस्किए । उनी रामबहादुरलाई हेरेर रोकिए ।
“माफ गर्नुहोस्… तपाईं रामबहादुर काका होइन ?”
रामबहादुर अचम्म परे ।
“हो… तर तिमी ?”
“म दिलबहादुरको छोरो, सुवास । तपाईंले मलाई पाँच कक्षामा किताब किनिदिनुभएको थियो ।”
रामबहादुर केही क्षण चुप भए । उनलाई धमिलो रूपमा एउटा दुब्लो केटो सम्झना आयो—च्यातिएको सर्ट, नाङ्गा खुट्टा, तर आँखामा तेज ।
“तिमी… शिक्षक भयौ ?”
सुवास हाँस्यो ।
“प्रधानाध्यापक ।”
रामबहादुरका ओठ हल्का काँपे । जीवनमा कतिपय क्षण यस्ता हुन्छन् जहाँ शब्द साना पर्छन् ।
सुवासले विद्यालय देखाउँदै भन्यो,
“यहाँ अहिले डिजिटल कक्षा छ । कृषि–प्रविधि पढाइ हुन्छ । धेरै विद्यार्थी विदेश गएर फर्किएपछि गाउँमै काम गरिरहेका छन् ।”
“फर्किएका ?” रामबहादुरले बिस्तारै दोहोर्याए ।
“हो । सबैले बुझ्न थाले—देश नेताले मात्र बनाउँदैन, भागेर पनि बन्दैन ।”
त्यो वाक्यले रामबहादुरभित्र कतै गहिरो चोट गर्यो ।
किनकि उनी स्वयं पनि कहिलेकाहीँ भाग्न चाहन्थे । २०६० को दशकमा छोरालाई विदेश पठाउँदा उनले मनमनै सोचेका थिए—“यो देश सकियो ।” त्यो केवल उनको निष्कर्ष थिएन; त्यो समयको सामूहिक थकान थियो ।
तर आज उनी फर्केर हेर्दा बुझिरहेका थिए—देश एकैचोटि बिग्रिँदैन, एकैचोटि बन्दैन पनि । परिवर्तन भाषणले होइन, धेरै साना इमानदार कामहरूको थुप्रोले आउँछ ।
दिउँसो उनी आफ्नै पुरानो घर पुगे । घर आधा पुरानो, आधा नयाँ थियो । आँगनमा नासपातीको रुख अझै उभिएको थियो । तर वरिपरि सिसाको हरितगृह बनेको थियो । छिमेकीको नातिले ड्रोन उडाउन सिकिरहेको थियो ।
रामबहादुर आँगनको ढुंगामा बसे ।
टाढाबाट गाउँको आवाज आइरहेको थियो—कसैको हाँसो, मोटरको हल्का गुञ्जन, विद्यालयको गीत, गाईको घण्टी ।
उनले आँखा बन्द गरे ।
स्मृतिहरू एकपछि अर्को गर्दै आउन थाले—भोक, आन्दोलन, धोका, बेरोजगारी, विदेशिएका साथी, चिहान पुगेका सपनाहरू…
तर ती सबैबीच एउटा कुरा बाँचेको रहेछ—मान्छेको फेरि उठ्ने क्षमता ।
सायद देशको सबैभन्दा ठूलो शक्ति पनि यही थियो ।
साँझ पर्दै जाँदा उनले पुरानो डायरी झिके । काँपिरहेको हातले पहिलो पानामा लेखे—
“हामीले एउटा समय देश सकिएको ठानेका थियौँ ।
तर देश सकिएको रहेन ।
हाम्रो धैर्य सकिएको रहेछ ।”
त्यो लेखेर उनी लामो समय आकाशतिर हेर्दै बसे ।
माथि बादलहरू बिस्तारै पूर्वतिर सरिरहेका थिए । तल गाउँमा बत्तीहरू बल्न थालेका थिए । पुरानो अँध्यारोमाथि नयाँ उज्यालो विस्तारै फैलिरहेको थियो ।
२ : एउटा कुकुर, एउटा मान्छे, र हराउँदै गएको घर
२०४६ सालपछि देशभरि परिवर्तनको नारा गुञ्जिएको थियो । शहरका भित्ताहरू पोस्टरले भरिएका थिए । चोक–गल्लीमा भाषण, जुलुस र बहस चल्थे । “नयाँ नेपाल” भन्ने शब्द यति धेरै दोहोरिन्थ्यो कि कहिलेकाहीँ त्यो आशाभन्दा बढी थकानजस्तो लाग्न थाल्थ्यो ।
त्यो समय रामबहादुर पच्चीस वर्षका थिए । गाउँबाट एसएलसी पास गरेर ठूलो सपना बोकेर काठमाडौं आएका । उनलाई लाग्थ्यो—अब जीवन बदलिन्छ । देश बदलिन्छ । संघर्ष गरेपछि केही न केही अवश्य पाइन्छ ।
तर शहरले उनलाई चाँडै सिकायो—सपना र पेटको सम्बन्ध सीधा हुँदैन ।
असनको एउटा साँघुरो गल्लीमा उनी चार जनासँग कोठा साझा गर्थे । दिनभर जागिर खोज्ने, साँझ चिया पसलमा राजनीति गफ गर्ने, राति भविष्यको चिन्ता गर्दै सुत्ने—जीवन यत्तिमै सीमित हुँदै गयो ।
कहिले टाइपिस्टको काम, कहिले ठेक्काको हिसाब, कहिले पार्टी कार्यालयमा पोस्टर टाँस्ने । स्थिर केही थिएन ।
गाउँबाट आमाको चिठी आउँथ्यो—
“बुबाको खोकी बढेको छ ।
लक्ष्मणले एक्लै खेत धानिरहेको छ ।
तँ कहिले घर आउने ?”
रामबहादुर चिठी पढ्थे, फेरि थन्क्याउँथे ।
उनी आफैँसँग झूट बोल्थे—“अहिले संघर्षको समय हो । पछि सबै ठीक हुन्छ ।”
तर त्यो “पछि” कहिल्यै चाँडै आएन ।
त्यही समयमा उनका धेरै साथीहरू खाडी जान थाले । कसैले कतार, कसैले साउदी, कसैले मलेसिया । गाउँमा नयाँ शब्द फैलिँदै थियो—“विदेश गएपछि जीवन बन्छ ।”
रामबहादुर पनि डगमगाए ।
एक साँझ रत्नपार्क नजिकको चिया पसलमा साथी अर्जुनले भन्यो,
“यहाँ बसिस् भने बूढो भइस् । विदेश जाऊ । दुःख उस्तै हो, कमाइ फरक ।”
“घर ?” रामबहादुरले सोधे ।
अर्जुन हाँस्यो ।
“गरीबको घर भावना होइन, पैसा हो ।”
त्यो वाक्यले उनलाई धेरै दिनसम्म पछ्यायो ।
अन्ततः उनले पनि मलेसियाको एउटा कारखानामा काम गर्ने निर्णय गरे । गाउँमा खबर पठाउँदा आमाले रोएकी थिइन् । बुबाले भने केवल यति भने—
“जाँदैछस् भने फर्किन पनि सम्झिनू ।”
त्रिभुवन विमानस्थलबाट उड्दा रामबहादुरले पहिलोपटक नेपाललाई बादलमाथिबाट हेरे । पहाडहरू साना देखिन्थे । उनलाई अचानक लाग्यो—मान्छे टाढा जाँदा देश सानो देखिन्छ, तर मनभित्रको खालीपन ठूलो ।
---
मलेसियाको जीवन सपना जस्तो थिएन ।
कारखानाको आवाज बिहानदेखि रातिसम्म कानभित्र गड्थ्यो । पसिनाको गन्ध, फलामको ताप र निद्राहीनता—दिनहरू सबै उस्तै लाग्थे । कामदारहरू विभिन्न देशका थिए, तर सबैको अनुहारमा एउटै थकान थियो ।
त्यहाँ कसैले कसैको कथा धेरै सोध्दैनथ्यो । सबैसँग आफ्नै ऋण, आफ्नै परिवार, आफ्नै डर थियो ।
रामबहादुर बिस्तारै कम बोल्ने भए ।
घरमा फोन गर्ने समय घट्दै गयो ।
पहिला हरेक हप्ता चिठी लेख्थे । पछि महिनौँसम्म सम्पर्क हुन्नथ्यो ।
आमाले एकपटक लेखेकी थिइन्—
“तँले पठाएको पैसा आयो ।
तर पैसा आएपछि पनि घर किन खाली–खाली लाग्छ ?”
त्यो चिठी उनले धेरै दिनसम्म खोल्न सकेनन् ।
---
कारखानाको पछाडिपट्टि एउटा दुब्लो खैरो कुकुर घुमिरहन्थ्यो । कसैले त्यसलाई नाम दिएको थिएन । कामदारहरूले बाँकी खाना फालिदिन्थे, त्यो चुपचाप खान्थ्यो । कहिलेकाहीँ लात पनि खान्थ्यो ।
एक रात ओभरटाइम सकेर फर्किँदा रामबहादुरले त्यो कुकुरलाई वर्षामा काँपिरहेको देखे । नजिकै प्लास्टिकको ड्रममुनि सुक्न खोजिरहेको थियो ।
किन हो, उनले आफ्नो खाना त्यसतर्फ बढाए ।
कुकुर सुरुमा डरायो । पछि बिस्तारै नजिक आयो ।
त्यो रातपछि त्यो कुकुर उनलाई देख्नेबित्तिकै पुच्छर हल्लाउन थाल्यो ।
रामबहादुरले उसको नाम राखे—“भुला ।”
किनकि उनलाई लाग्थ्यो, त्यो पनि कसैद्वारा बिर्सिएको जीव थियो ।
---
दिनहरू बित्दै गए ।
मानिसहरूसँग भन्दा रामबहादुरको संवाद भुलासँग बढी हुन थाल्यो ।
कामबाट फर्किँदा भुला गेटमै पर्खिरहेको हुन्थ्यो । उनी थाकेका बेला उसको टाउको सहलाउँथे । कहिलेकाहीँ नेपालीमा मनका कुरा पनि सुनाउँथे ।
“आमा बिरामी होलिन् अब…”
“भाइ रिसाएको होला…”
“घर फर्किन डर लाग्छ…”
भुलाले केही बुझ्दैनथ्यो ।
तर ऊ चुपचाप सुन्थ्यो ।
र कहिलेकाहीँ, मान्छेलाई समाधानभन्दा बढी सुन्ने कान चाहिने रहेछ ।
---
एक बिहान कारखानामा दुर्घटना भयो । फलामको भारी चिप्लेर रामबहादुरको खुट्टामा लाग्यो । ठूलो चोट त लागेन, तर केही दिन आराम गर्नुपर्यो ।
त्यो समयमा उनलाई पहिलोपटक गहिरो एक्लोपनले समात्यो ।
साथीहरू काममा जान्थे । कोठा खाली हुन्थ्यो ।
त्यो सानो कोठामा उनलाई अचानक आफ्नै जीवन अपरिचित लाग्न थाल्यो ।
त्यही बेला भुला दिनभर ढोकाबाहिर बसिरहन्थ्यो ।
एक दिन उनले उसका आँखातिर हेरेर सोधे—
“तँ किन बसिरहन्छस् हँ ?”
भुलाले पुच्छर हल्लायो ।
रामबहादुर अचानक रोए ।
वर्षौँपछि पहिलोपटक ।
किनकि उनले बुझिरहेका थिए—जसलाई आफूले “दायित्व” भन्दै टाढा धकेले, वास्तवमा जीवनको अर्थ त्यही रहेछ ।
घर पैसा पठाएर मात्र टिक्दैन ।
माया अनुपस्थित भएर बाँच्दैन ।
त्यो रात उनले लामो समयपछि गाउँमा फोन गरे ।
आमाको स्वर कमजोर सुनिन्थ्यो ।
“रामु… तँ ठीक छस् ?”
उनले बोल्न खोजे, तर रुद्र घण्टी चल्दै चलेन । घाँटी बन्द भयो ।
“आमा… म घर आउँछु ।”
उता केही क्षण मौनता रह्यो ।
पछि आमाले बिस्तारै भनिन्—
“ढिलो भए पनि घरले मान्छेलाई चिन्छ छोरा ।”
फोन काटिएपछि रामबहादुर धेरै बेर बसिरहे ।
भुला उनको खुट्टामा टाउको राखेर निदाइरहेको थियो ।
बाहिर वर्षा परिरहेको थियो ।
भित्र एउटा मान्छेले धेरै ढिलोपछि अपनत्वको वास्तविक अर्थ बुझ्दै थियो ।
३ : दुई पुस्ताका महिलाहरू
रामबहादुर मलेसियाबाट फर्किँदा गाउँ धेरै बदलिएको थिएन, तर घरभित्रको मौनता बदलिएको थियो ।
आमा बितिसकेकी थिइन् । भाइ लक्ष्मण आफ्नै संघर्षमा थिचिएको थियो । घरको जिम्मेवारी अब सीताको काँधमा बढी देखिन्थ्यो । वर्षौँसम्म श्रीमान् टाढा हुँदा उनले खेत, परिवार, ऋण र समाज—सबैसँग एक्लै जुधेकी थिइन् ।
तर कसैले उनलाई “संघर्षशील” भनेन । गाउँलेहरूले केवल यति भन्थे—
“रामबहादुरकी श्रीमती ।”
सीता यस्ता शब्द सुन्दै हुर्किएकी थिइन् । उनको आफ्नै नामभन्दा सम्बन्धले दिएको पहिचान ठूलो थियो ।
उनी बिहान सबेरै उठ्थिन् । गाई दुहुन्थिन् । खेत जान्थिन् । साँझ घर फर्केर चुलो बाल्थिन् । राति सबै सुतेपछि मात्र आफू थाकेको महसुस गर्थिन् ।
रामबहादुर फर्किएपछि केही दिन घरमा उत्साह थियो । तर समय बित्दै जाँदा वर्षौँको दूरी व्यवहारमा देखिन थाल्यो । रामबहादुर अझै बाहिरको दुनियाँ, राजनीति र कमाइको चिन्तामा अल्झिएका हुन्थे । सीता भने घरको वास्तविकतालाई नजिकबाट बाँचिरहेकी थिइन् ।
एक रात सीताले अचानक भनिन्—
“तपाईंहरू पुरुषहरूलाई घर सधैं उहीँ भेटिन्छ भन्ने लाग्दो रहेछ ।”
रामबहादुर चुप भए ।
सीताले फेरि भनिन्—
“तर घर पनि मान्छेले थामेर राख्नुपर्छ । आफैँ टिक्दैन ।”
त्यो वाक्यमा गुनासो कम, थकान बढी थियो ।
---
वर्षहरू बिते ।
रामबहादुरका छोरा अर्जुनको विवाह पार्वतीसँग भयो ।
पार्वती नजिकैको बजारकी शिक्षित युवती थिइन् । स्नातक सकेकी । उनी विद्यालयमा पढाउन चाहन्थिन् । विवाहअघि उनले स्पष्ट भनेकी थिइन्—
“म घर पनि समाल्छु, तर काम पनि गर्छु ।”
अर्जुनले सहजै स्वीकारेका थिए ।
तर गाउँको समाज त्यति सहज थिएन ।
विवाहको केही दिनपछि नै छिमेकी महिलाहरू कानाफुसी गर्न थाले—
“आजकलका बुहारीहरू धेरै पढेपछि घर बस्न मान्दैनन् ।”
“नोकरी गर्ने बुहारीले परिवार कहाँ सम्हाल्छ र ?”
सीता ती कुरा चुपचाप सुन्थिन् । बाहिर केही भन्दिनथिन्, तर भित्र कताकता असहज हुन्थिन् ।
किनकि उनको जीवनमा “कर्तव्य” भनेको आफूलाई पछि राख्नु थियो । पार्वती भने फरक थिइन् । ऊ आफ्ना विचार खुला रूपमा राख्थी । किताब पढ्थी । मोबाइलमा समाचार हेर्थी । गाउँका महिलाहरूलाई पनि साक्षरता कक्षामा जान प्रेरित गर्थी ।
एक बिहान पार्वतीले भनिन्—
“आमा, बजारको विद्यालयमा शिक्षकको आवेदन खुलेको रहेछ । म दिन्छु है ?”
सीता भान्सामा दाल चलाउँदै थिइन् । केही क्षण उनी चुप रहिन् ।
“घरको काम ?”
“म मिलाउँछु ।”
“बच्चा भएपछि ?”
“त्यो बेला फेरि सोचौँला ।”
सीतालाई त्यो उत्तर मन परेन ।
उनी कठोर स्वरमा बोलिन्—
“सबै कुरा सोचेर मात्रै घर बसालिन्छ । रहरले मात्र हुँदैन ।”
पार्वती पनि चुप लागिनन् ।
“महिलाको रहरलाई सधैं स्वार्थ किन ठानिन्छ आमा ?”
त्यो दिन घरको वातावरण भारी भयो ।
---
केही हप्ता उनीहरूबीच औपचारिक कुरा मात्र भयो । अर्जुन शहरको काममा व्यस्त हुन्थे । रामबहादुर प्रायः गाउँसभा र सहकारीतिर लागेका हुन्थे । घरभित्र दुई महिलाबीच मौन दूरी बढ्दै गयो ।
तर जीवनले कहिलेकाहीँ सम्बन्धलाई बहसभन्दा परिस्थितिबाट बदल्छ ।
त्यो वर्ष सीता बिरामी परिन् । लामो ज्वरोले उनी कमजोर भइन् । काम गर्न सकिनन् ।
घरको सबै जिम्मेवारी अचानक पार्वतीमाथि आयो ।
बिहान पानी, खाना, खेतको हेरचाह, औषधि, राति सीताको सेवा—सबै उनी एक्लैले गरिन् । विद्यालयको आवेदन दिने अन्तिम मिति पनि बित्यो ।
एक रात सीता ब्युँझिँदा पार्वती उनको खाटछेउमै निदाएकी थिइन् । हातमा औषधिको बोतल थियो । अनुहार थकित थियो ।
सीता लामो समयसम्म उसलाई हेरिरहिन् ।
उनी अचानक आफ्नै युवावस्था सम्झिन पुगिन्—जब उनले पनि आफ्नो इच्छा दबाएर परिवारलाई अघि राखेकी थिइन् । फरक केवल यति थियो—उनीसँग रोज्ने अधिकार थिएन, पार्वतीसँग थियो ।
त्यो रात सीताले पहिलोपटक सोचिन्—सायद नयाँ पुस्ताले गलत होइन, फरक बाटो खोजिरहेको हो ।
---
केही दिनपछि सीता निको हुँदै गइन् ।
एक साँझ आँगनमा मकै केलाउँदै गर्दा उनले अचानक भनिन्—
“विद्यालयको अर्को आवेदन कहिले खुल्छ ?”
पार्वती अचम्म परिन् ।
“थाहा छैन… किन आमा ?”
सीताले मकैको बोक्रा फाल्दै भनिन्—
“फेरि दिनू । योपटक छुटाउन हुँदैन ।”
पार्वती केही बोल्न सकिनन् ।
सीताले बिस्तारै थपिन्—
“महिलाले कमाउनु भनेको घर टुक्रिनु होइन रहेछ । घरलाई अर्को खुट्टा थपिनु रहेछ ।”
त्यो वाक्य सजिलै आएको थिएन । त्यो एक पुस्ताले अर्को पुस्तालाई बुझ्न थालेको क्षण थियो ।
---
पछि पार्वती विद्यालयमा शिक्षिका भइन् । सुरुमा गाउँलेहरूले धेरै कुरा काटे । कसैले भन्यो—“घरको बुहारी धेरै बाहिर निस्किन थाली ।” कसैले भन्यो—“अब सासूलाई कसले हेर्छ ?”
तर बिस्तारै मानिसहरूले अर्को कुरा पनि देख्न थाले ।
सीता र पार्वती सँगै खेतको हिसाब गर्थे । महिलाहरूको समूह चलाउँथे । गाउँकी किशोरीहरूलाई पढ्न प्रोत्साहन दिन्थे । घरमा निर्णयहरू मिलेर हुन थाले ।
एक दिन छिमेकीले सीतालाई सोधे—
“तपाईंको बुहारी त धेरै अगाडि पुगिन् है ?”
सीताले हल्का मुस्कुराएर उत्तर दिइन्—
“ऊ अगाडि पुगेकी होइन । हामी दुवै अलि पछाडिबाट अघि सरेका हौँ ।”
त्यो उत्तरमा अनुभव थियो, स्वीकार थियो, र एउटा गहिरो परिवर्तन पनि ।
किनकि सम्बन्ध सधैं अधिकारले टिक्दैन ।
कहिलेकाहीँ सम्मानले मात्रै पनि एउटा घर जोगिन्छ ।
४ : उज्यालो शहरको अँध्यारो
सृष्टि सानैदेखि गाउँभन्दा बाहिरको संसारबारे उत्सुक थिई ।
उसले आफ्नी आमा पार्वतीलाई विद्यालय जाँदै गरेको देखेर हुर्किएकी थिई । किताब, कम्प्युटर, अंग्रेजी शब्द, शहरका कुरा—यी सबै उसका लागि सपना जस्तै थिए ।
गाउँको डाँडामाथिबाट राति टाढा टल्किने शहरका बत्तीहरू हेर्दा उसलाई लाग्थ्यो—त्यहाँ पुगेपछि जीवन सजिलो हुन्छ ।
सीता कहिलेकाहीँ हाँस्दै भन्थिन्—
“हाम्रो पालामा शहर डर थियो, तिमीहरूको पालामा शहर सपना भयो ।”
सृष्टि पढाइमा तेज थिई । विद्यालयपछि ऊ काठमाडौं पढ्न गई ।
गाउँबाट निस्कँदा पार्वतीले उसको झोलामा कपडाभन्दा बढी चिन्ता राखेकी थिइन् ।
“आफूलाई हराउन नदिनू,” उनले बस चढ्ने बेला भनेकी थिइन् ।
सृष्टिले हाँसेर उत्तर दिएकी थिई—
“आमा, म अब बच्ची छैन ।”
तर जीवनले प्रायः सबैभन्दा ठूलो चोट त्यतिबेला दिन्छ, जब मान्छेलाई आफू धेरै बुझेको भ्रम हुन्छ ।
---
काठमाडौं सुरुमा उसलाई चमत्कार जस्तो लाग्यो ।
ठूला सडक । क्याफे । चम्किला सपिङ मल । रातिसम्म उज्यालो रहने शहर ।
सामाजिक सञ्जालमा देखिने जीवन यहाँ वास्तविक जस्तै देखिन्थ्यो ।
उसका कलेजका साथीहरू महँगा फोन बोक्थे । अंग्रेजी मिसाएर बोल्थे । “नेटवर्क”, “ब्रान्ड”, “लाइफस्टाइल” जस्ता शब्दहरू उनीहरूको दैनिक भाषाजस्तै थिए ।
सृष्टिलाई सुरुवाती दिनमा आफ्नो गाउँलेपन लुकाउन मन लाग्थ्यो ।
उसले उच्चारण बदल्न थाली । पहिरन बदलिन् । फोटो खिचेर सामाजिक सञ्जालमा राख्न थालिन् ।
बिस्तारै उसलाई लाग्न थाल्यो—जीवन भनेकै देखिनु रहेछ ।
---
त्यही समयमा उसको भेट भयो—राहुलसँग ।
राहुल आकर्षक थियो । शहर बुझेको । आत्मविश्वासी ।
उसले सृष्टिलाई बारम्बार भन्थ्यो—
“तिमीमा धेरै सम्भावना छ । गाउँमा बसेको भए खेर जान्थ्यौ ।”
त्यो कुरा सृष्टिलाई राम्रो लाग्थ्यो ।
किनकि शहरमा धेरै मानिसहरूले उसलाई “साधारण” महसुस गराउँथे, राहुलले भने “विशेष” ।
राहुलले उसलाई मोडलिङ, मिडिया र “ब्रान्ड प्रमोसन” का कामहरू देखाउन थाल्यो । सुरुमा सामान्य फोटोशुट । पछि रातिको पार्टी । होटल भेटघाट । “क्लाइन्ट मिटिङ” ।
सृष्टि असहज हुन्थी, तर राहुल हाँसेर भन्थ्यो—
“ठूलो बन्न सजिलो हुँदैन ।”
एक दिन उसले महसुस गरिन्—शहरले अवसरभन्दा पहिले मान्छेको आत्मविश्वास किन्छ ।
---
कलेज, काम र सम्बन्धबीच सृष्टि बिस्तारै थाक्न थाली ।
तर बाहिरबाट उसको जीवन आकर्षक देखिन्थ्यो ।
सामाजिक सञ्जालमा मुस्कान ।
भित्र अनिद्रा ।
उसले घरमा कम फोन गर्न थाली ।
पार्वतीले सोध्थिन्—“सबै ठीक छ ?”
“एकदम राम्रो,” सृष्टि उत्तर दिन्थी ।
झूट कहिलेकाहीँ अरूलाई होइन, आफूलाई टिकाइराख्न बोलिन्छ ।
---
एक रात एउटा पार्टीपछि राहुलले उसलाई केही विदेशी पाहुनासँग बस्न दबाब दियो । सृष्टिले अस्वीकार गरिन् ।
राहुलको अनुहार पहिलोपटक बदलियो ।
“यति अवसर दिँदा पनि तिमी अझै गाउँकै सोचमा छौ,” उसले रिसाउँदै भन्यो ।
त्यो रात ठूलो झगडा भयो ।
सृष्टिले त्यही बेला बुझिन्—राहुलको प्रेम वास्तवमा नियन्त्रण रहेछ ।
केही दिनपछि उनले थाहा पाइन्—उनको नाम प्रयोग गरेर आर्थिक कारोबार गरिएको रहेछ । केही तस्बिरहरू अनुमति बिना फैलाइएका थिए । काम दिने भनिएका मानिसहरू वास्तवमा शोषणको जालो चलाइरहेका रहेछन् ।
सृष्टिको संसार एकाएक भत्कियो ।
उनी मानसिक रूपमा कमजोर हुँदै गइन् ।
भित्र डर, लाज र अपराधबोध मिसियो ।
तर सबैभन्दा गाह्रो कुरा के थियो भने—उनी आफूलाई दोष दिन थालेकी थिइन् ।
---
त्यो समय उनी केही दिन कोठाबाटै निस्किनन् । मोबाइल बन्द । कलेज छुट्यो । खाना खान मन लागेन ।
एक साँझ अचानक पार्वती काठमाडौं आइपुगिन् ।
सृष्टि ढोका खोल्दा आमा अगाडि उभिएकी थिइन् ।
थकित अनुहार । आँखामा चिन्ता ।
“तिमी बिरामी छौ भनेर साथीले फोन गर्यो,” पार्वतीले भनिन् ।
सृष्टि धेरै बेर केही बोल्न सकिनन् ।
पछि अचानक आमालाई अँगालो हालेर रोइन् ।
वर्षौँदेखि थामिएको डर त्यो दिन फुट्यो ।
“आमा… म बिग्रिएँ…”
पार्वतीले उनको टाउको समातेर बिस्तारै भनिन्—
“घाउ लाग्नु बिग्रिनु होइन छोरी ।”
त्यो वाक्य सृष्टिले जीवनभर बिर्सिनन् ।
---
पार्वती केही हप्ता काठमाडौं बसिन् । उनले छोरीलाई गाली गरिनन् । “मान्छेले के भन्लान्” पनि भनिनन् ।
केवल एउटै कुरा दोहोर्याइरहिन्—
“आफ्नो मूल्य अरूको आँखाले ननाप ।”
बिस्तारै सृष्टि उठ्न थालिन् ।
उनले त्यो काम छोडिन् । डटेर कलेज पूरा गरिन् । पछि महिलाहरूको डिजिटल सुरक्षा र मानसिक स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित संस्थामा काम गर्न थालिन् ।
किनकि उनले बुझेकी थिइन्—आधुनिक शोषण सधैं जंजीर लगाएर हुँदैन ।
कहिलेकाहीँ त्यो सपना, प्रेम र अवसरको भाषामा आउँछ ।
---
वर्षौँपछि गाउँ फर्किँदा सृष्टिले शहरलाई घृणा गरिनन् ।
तर अन्धो विश्वास पनि गरिनन् ।
एक साँझ हजुरआमा सीतासँग आँगनमा बस्दा उनले भनिन्—
“हजुरआमा, शहर नराम्रो होइन रहेछ । तर त्यहाँ मान्छे हराउन धेरै सजिलो रहेछ ।”
सीताले मुस्कुराउँदै उत्तर दिइन्—
“त्यसैले जरा बलियो हुनुपर्छ नानी । हावाले सबैभन्दा पहिले जराविहीन रुख ढाल्छ ।”
सृष्टिले टाढा पहाडतिर हेरिन् ।
उनी अब पहिलेकी जस्ती थिइनन् ।
सपना अझै थिए, तर अब ती चमकबाट होइन, चेतनाबाट बनेका थिए ।
५ : टाढाको आकाश, भित्रको देश
काठमाडौंको संघर्षपछि सृष्टि धेरै बदलिएकी थिई ।
पहिले जस्तो चमकले सजिलै आकर्षित गर्ने स्वभाव अब थिएन । मानिसको बोली, व्यवहार र उद्देश्यलाई उसले ध्यान दिएर हेर्न सिकेकी थिई ।
त्यही समयमा उसले छात्रवृत्तिका लागि आवेदन दिई ।
र एक दिन इमेल आयो—उनी नेदरल्यान्ड्सको एउटा विश्वविद्यालयमा सामाजिक अध्ययन र डिजिटल समाज विषय पढ्न चयन भएकी थिइन् ।
पार्वतीले खबर सुन्दा लामो समय केही बोलिनन् ।
पछि बिस्तारै भनिन्—
“हामीले नदेखेको संसार तिमीले हेर ।”
तर सीताले केवल एउटा प्रश्न सोधिन्—
“फर्किन्छौ नि ?”
सृष्टि हाँसिन्, तर उत्तर सजिलो थिएन ।
---
युरोप पुगेको पहिलो दिन सृष्टिलाई सबै कुरा व्यवस्थित र अपरिचित लाग्यो ।
रेल समयमै आउँथ्यो । मानिसहरू लाइनमा उभिन्थे । सडकमा हर्नको आवाज थिएन ।
तर त्यो शान्तिबीच उसलाई एउटा अनौठो खालीपन पनि महसुस भयो ।
काठमाडौंको अस्तव्यस्तता सम्झिँदा समेत मन तानिन्थ्यो ।
विश्वविद्यालयमा संसारभरका विद्यार्थी थिए—भारत, नाइजेरिया, ब्राजिल, चीन, सिरिया, जर्मनी, मेक्सिको…
कक्षामा केवल किताबको कुरा हुँदैनथ्यो ।
पहिचान, इतिहास, रंगभेद, प्रवास, युद्ध, लैङ्गिकता, प्रविधि—सबै विषय बहस हुन्थे ।
सृष्टिलाई सुरुमा आफ्नो अंग्रेजीप्रति असुरक्षा लाग्थ्यो ।
अरू विद्यार्थी आत्मविश्वासका साथ बोल्थे । ऊ वाक्य बनाउँदा सोच्थी ।
एक दिन कक्षामा प्राध्यापकले प्रश्न सोधे—
“तपाईंहरूको देशमा विकास भन्नाले के बुझिन्छ ?”
कसैले भन्यो—प्रविधि ।
कसैले भन्यो—स्वतन्त्रता ।
कसैले भन्यो—आर्थिक अवसर ।
सृष्टिको पालो आयो ।
ऊ केही क्षण चुप रही ।
पछि भनिन्—
“मेरो देशमा विकास भनेको धेरै परिवारका लागि अझै पनि—छोराछोरी विदेश नपठाई बाँच्न सक्ने अवस्था हो ।”
कक्षा केही क्षण मौन भयो ।
त्यो दिन उनले पहिलोपटक महसुस गरिन्—उनको अनुभव पनि शिक्षा हो ।
---
उनको साथीहरूबीच सबैभन्दा नजिककी साथी बनिन्—अमीना ।
अमीना सिरियाबाट आएकी शरणार्थी परिवारकी छोरी थिई ।
उसको बाल्यकाल युद्धमा बितेको थियो ।
एक रात होस्टेलको भान्सामा चिया पिउँदै अमीनाले भनिन्—
“तिमी भाग्यशाली छौ । तिम्रो देश गरीब होला, तर तिमीहरूलाई आफ्नो आकाश त छ ।”
त्यो वाक्यले सृष्टिलाई गहिरो छोयो ।
किनकि नेपालमा बसेर उसले सधैं देशको कमजोरी देखेकी थिई ।
टाढा पुगेपछि मात्रै उसले देशको अर्को मूल्य बुझ्न थालेकी थिई—आफ्नोपन ।
---
विदेशी जीवन बाहिरबाट आकर्षक देखिए पनि सजिलो थिएन ।
पार्टटाइम काम, पढाइ, भाषा, एक्लोपन—सबैसँग जुध्नुपर्थ्यो ।
कहिलेकाहीँ राति ऊ अचानक गाउँ सम्झेर रोइदिन्थी ।
दशैँको बेला विश्वविद्यालयमा सामान्य दिन थियो ।
कक्षाबाट फर्किँदा उसले मोबाइलमा घरको भिडियो हेरी—आँगनमा टीका, जमरा, सीताको काँपेको हात, पार्वतीको हाँसो…
त्यो भिडियो हेर्दाहेर्दै उसको आँखा रसाए ।
त्यही बेला उसले बुझी—संस्कृति केवल चाड होइन रहेछ । त्यो स्मृति, सम्बन्ध र आफू को हुँ भन्ने आफ्नोपनको अनुभूति रहेछ ।
---
विदेशमा रहँदा सृष्टिले अर्को कुरा पनि देखिन् ।
धेरै विकसित देशका युवाहरू मानसिक रूपमा एक्ला थिए ।
उनीहरूसँग सुविधा थियो, तर परिवारसँग दूरी पनि ठूलो थियो ।
एक जर्मन साथीले एक दिन भन्यो—
“म १८ पुगेपछि छुट्टै बस्न थालेँ । मेरा बुबाआमासँग महिनौँ कुरा हुँदैन ।”
सृष्टिलाई त्यो सुन्दा अनौठो लाग्यो ।
नेपालमा कहिलेकाहीँ परिवार दमघोट्टिने नजिक पनि हुन्थ्यो ।
तर त्यही नजिकपनले संकटमा थाम्ने काम पनि गर्थ्यो ।
उसले बिस्तारै बुझ्न थाली—हरेक समाजसँग केही शक्ति र केही कमजोरी हुन्छन् । कुनै पनि संस्कृति पूर्ण हुँदैन ।
---
उनको शोधको विषय बन्यो—“प्रविधि, प्रवास र साना देशका युवाहरूको पहिचान ।”
उनी अनुसन्धानका क्रममा बारम्बार नेपालका युवाहरू सम्झिन्थिन्—जो गाउँबाट शहर, शहरबाट विदेश पुगेर बीचमै कतै हराइरहेका थिए ।
एक प्रस्तुतीकरणमा उनले भनिन्—
“हामीजस्ता देशका युवाहरू दुई दुनियाँबीच अड्किन्छौँ ।
विदेशले हामीलाई अवसर दिन्छ, तर कहिलेकाहीँ आफूलाई प्रमाणित गरिरहनुपर्ने थकान पनि ।
घरले हामीलाई जरा दिन्छ, तर कहिलेकाहीँ उड्न डराउँछ ।”
प्राध्यापकले पछि उनलाई भने—
“तिमीले अनुसन्धान मात्र गरिरहेकी छैनौ, तिमी आफ्नै पुस्ताको कथा लेखिरहेकी छौ ।”
---
अध्ययनको अन्तिम वर्षमा सृष्टि केही समयका लागि नेपाल फर्किइन् ।
काठमाडौं उस्तै व्यस्त थियो । गाउँ अझै बदलिँदै थियो ।
तर सबैभन्दा धेरै बदलिएको मान्छे उनी स्वयं थिइन् ।
एक साँझ रामबहादुरसँग आँगनमा बस्दा उनले सोधिन्—
“हजुरबा, विदेश गएपछि मान्छे किन देशलाई फरक आँखाले हेर्न थाल्छ ?”
रामबहादुर मुस्कुराए ।
“किनकि टाढा पुगेपछि मात्रै केही चीजको आकार देखिन्छ ।”
“त्यसो भए म फर्किनु ठीक हो ?”
रामबहादुरले आकाशतिर हेरे ।
“रुखको हाँगा जतिसुकै माथि जाओस्, जरासँग सम्बन्ध टुट्यो भने सुक्छ ।
तर जरा मात्रै समातेर बस्यो भने पनि रुख बढ्दैन ।”
सृष्टि चुपचाप सुनिरही ।
त्यो रात उनले आफ्नो डायरीमा लेखिन्—
“विदेशले मलाई संसार देखायो ।
नेपालले मलाई आफू को हुँ भनेर सम्झायो ।”
६ : पसिनाको मूल्य
सृष्टि विदेश पढ्न गएकै वर्ष आशिष खाडी पुगे ।
दुवै सन्तान विदेशिएका थिए, तर यात्राको अर्थ फरक थियो ।
सृष्टि छात्रवृत्तिमा विश्वविद्यालय जाँदै थिई । आशिष ऋण बोकेर श्रमिक बन्न ।
पार्वतीले धेरैपटक रोकेकी थिइन् ।
“नेपालमै केही गर न बाबु,” उनले भनेकी थिइन् ।
तर आशिष थाकिसकेका थिए ।
स्नातक सकेपछि दुई वर्ष काठमाडौं धाए । कहिले इन्टरभ्यु, कहिले अस्थायी काम, कहिले तलब नपाउने कम्पनी ।
जहाँ गए पनि एउटै प्रश्न आउँथ्यो—“अनुभव छ ?”
उनलाई लाग्थ्यो—गरीब देशका युवाहरू जन्मँदै अनुभवहीन अपराधी जस्ता हुन्छन् ।
त्यसपछि गाउँमा अर्को दबाब सुरु भयो ।
छिमेकीको छोरा दुबईबाट पैसा पठाइरहेको थियो । कसैले नयाँ घर बनायो । कसैले जग्गा किन्यो । सामाजिक तुलना चुपचाप परिवारभित्र पस्न थाल्यो ।
एक रात आशिषले बुबा अर्जुनलाई भने—
“यहाँ बस्दा उमेर मात्रै जान्छ ।”
अर्जुन चुप रहे ।
किनकि त्यो वाक्य कुनै एक व्यक्तिको होइन, एउटा पुस्ताको निराशा थियो ।
---
म्यानपावर कम्पनीले आकर्षक सपना देखायो ।
“एसी कम्पनी ।”
“आठ घण्टा ड्युटी ।”
“राम्रो तलब ।”
“दुई वर्षमै ऋण सकिन्छ ।”
तर त्यो सपनाको टिकट किन्न आशिषले गाउँको सानो जग्गा धितो राख्नुपर्यो ।
त्रिभुवन विमानस्थलबाट उड्दा उनले आमाको आँखामा डर देखेका थिए ।
पार्वतीले अन्तिमपटक हात समातेर भनेकी थिइन्—
“कति कमायौ भन्दा पनि कसरी बाँच्यौ भन्ने ठूलो हुन्छ ।”
त्यो बेला उनलाई त्यो कुरा अत्यधिक भावुक लाग्यो ।
विदेश पुगेपछि मात्र त्यसको अर्थ खुल्दै गयो ।
---
कतारको गर्मी उनले कल्पना गरेभन्दा क्रूर थियो ।
दिनको घाम फलाममाथि आगोजस्तो झर्थ्यो ।
उनी निर्माण कम्पनीमा काममा लगाइए—जबकि सम्झौतामा गोदामको काम लेखिएको थियो ।
पासपोर्ट कम्पनीले राख्यो ।
ड्युटी आठ होइन, बाह्र घण्टा भयो ।
ओभरटाइमको पैसा कहिलेकाहीँ आउँथ्यो, कहिलेकाहीँ हराउँथ्यो ।
कोठामा दस जना मानिस सँगै बस्नुपर्थ्यो ।
राति सबैका मोबाइलमा एउटै दृश्य देखिन्थ्यो—घर ।
कसैले बच्चाको फोटो हेर्थ्यो ।
कसैले श्रीमतीसँग भिडियो कल गर्थ्यो ।
कसैले चुपचाप गाउँको गीत सुन्थ्यो ।
आशिष पनि कहिलेकाहीँ मोबाइलमा आँगनको पुरानो नासपातीको रुख हेरेर बसिरहन्थे ।
---
विदेशमा उनले एउटा कुरा छिट्टै बुझे—त्यहाँ श्रमिकको नामभन्दा नम्बर ठूलो हुन्छ ।
सुपरभाइजरहरू चिच्याउँथे ।
गल्ती भयो भने अपमान हुन्थ्यो ।
बिरामी हुँदा पनि काममा जानुपर्थ्यो ।
एक नेपाली साथी, भीम, एक दिन उचाइबाट लड्यो ।
कम्पनीले केही दिन कुरा गर्यो, पछि अर्को कामदार ल्यायो ।
त्यो दृश्यले आशिषलाई भित्रसम्म हल्लायो ।
राति उनले डायरीमा लेखे—
“यहाँ मान्छे मरेपछि पनि क्रेन रोकिन्न ।”
---
घरमा भने उनी सधैं “सबै ठीक” भन्थे ।
किनकि विदेश गएका छोराहरूले प्रायः आफ्नो पीडा लुकाउन सिक्छन् ।
घरलाई चिन्तामुक्त राख्न, वा आफू असफल देखिन नदिन ।
तर ऋण सजिलै सकिएन ।
दलालले भनेको तलब आएन ।
घरबाट फेरि पैसाको कुरा आउन थाल्यो ।
एक दिन अर्जुनले फोनमा भने—
“बैंकले किस्ता सम्झाइरहेको छ बाबु ।”
आशिष लामो समय चुप रहे ।
त्यो रात उनले धेरै बेर छततिर हेरेर बिताए ।
उनी पहिलोपटक गम्भीर रूपमा डराए—यदि फर्किए भने ?
यदि सफल नभए भने ?
किनकि समाजले विदेशबाट फर्किने युवालाई पहिले सोध्ने प्रश्न हुन्छ—“कति कमायौ ?”
कसैले सोध्दैन—“कति सह्यौ ?”
---
समय बित्दै जाँदा आशिष मानसिक रूपमा थाक्न थाले ।
निद्रा कम हुँदै गयो । रिस बढ्न थाल्यो । शरीर कमजोर ।
एक दिन काम गरिरहँदा उनलाई अचानक चक्कर लाग्यो ।
घाम, थकान र पानीको कमीले उनी ढले ।
कम्पनीले सामान्य उपचार गर्यो । दुई दिनपछि फेरि काममा पठायो ।
त्यो रात उनले पहिलोपटक खुलेर धेरैबेर रोए ।
उनलाई पैसा होइन, घर चाहिएको थियो ।
आमाको आवाज । गाउँको हावा । आफ्नै भाषामा बोल्ने मानिस ।
त्यही बेला उनलाई हजुरबा रामबहादुरको पुरानो कुरा सम्झना आयो—
“विदेश कमाउन जाँदा आफूलाई पूरै बेचेर नफर्किनू ।”
त्यो बेला सामान्य लाग्ने वाक्य अहिले गहिरो सत्य बनेको थियो ।
---
दुई वर्षपछि आशिष नेपाल फर्किए ।
एयरपोर्टमा परिवार उनलाई लिन आएको थियो ।
पार्वतीले छोरो दुब्लाएको देखेर आँखा लुकाइन् ।
गाउँ फर्किँदा धेरैले सोधे—
“कति कमायौ ?”
“अब फेरि कहिले जाने ?”
आशिष मुस्कुराइदिन्थे ।
तर भित्र उनी बदलिसकेका थिए ।
विदेशले उनलाई पैसा मात्र होइन, श्रमको वास्तविक मूल्य पनि सिकाएको थियो ।
---
केही महिनापछि गाउँको एउटा कार्यक्रममा युवाहरूले उनलाई अनुभव सुनाउन आग्रह गरे ।
धेरैले सोचेका थिए—उनी विदेशको चमक सुनाउनेछन् ।
तर आशिष्ले शान्त स्वरमा भने—
“विदेश जानु गलत होइन ।
तर सपना र वास्तविकताबीचको दूरी नबुझी जानु खतरनाक हो ।”
हल केही क्षण मौन भयो ।
उनले अगाडि भने—
“हामी श्रमिक हौँ भनेर लाज मान्नु हुँदैन ।
तर आफ्नो श्रम बेच्दा आफ्नो सम्मान सस्तोमा बेच्न पनि हुँदैन ।”
पछि उनले गाउँमै सीपमूलक कृषि र साना प्रविधि व्यवसाय सुरु गर्ने प्रयास थाले ।
कमाइ सुरुमा कम थियो, तर निद्रा शान्त थियो ।
एक साँझ सृष्टिले उनलाई सोधी—
“दाइ, फेरि विदेश जान मन लाग्दैन ?”
आशिषले केही क्षण आकाशतिर हेरे ।
“कहिलेकाहीँ लाग्छ,” उनले भने, “तर अहिले म भागेर होइन, सोचेर निर्णय गर्न सिक्दैछु ।”
टाढा खेतमा हावा चलिरहेको थियो ।
माटोको गन्ध फैलिएको थियो ।
आशिषले महसुस गरे—श्रम जहाँ गरे पनि कठिन हुन्छ ।
तर मान्छेले आफ्नो जीवनको मूल्य आफैँ निर्धारण गर्न सिक्नुपर्छ ।
७ : सडक, नाराहरू र थाकेको पुस्ता
विदेशबाट फर्किएपछि आशिष केही समय गाउँमै बसे ।
बिहान खेत, दिउँसो सहकारी, बेलुका युवाहरूसँग साना योजनाका छलफल—जीवन बिस्तारै सामान्य हुँदै गएको जस्तो देखिन्थ्यो । यति गर्दा पनि उसलाई आरामै महसुस हुन्थ्यो ।
तर देश सामान्य थिएन ।
राजधानी फेरि आन्दोलनले तात्न थालेको थियो ।
सरकार फेरिने हल्ला । भ्रष्टाचारका काण्ड । बेरोजगार युवाहरूको आक्रोश । सामाजिक सञ्जालमा क्रान्तिका नारा । सडकमा झण्डा ।
गाउँका चिया पसलमा पनि एउटै कुरा हुन्थ्यो—
“अब केही ठूलो परिवर्तन चाहिन्छ ।”
आशिषले त्यो आक्रोश बुझ्थे ।
किनकि उनी स्वयं पनि थकित थिए ।
विदेशमा पसिना बेचेर फर्किएको युवकले आफ्नै देशमा सम्मानजनक अवसर नपाउँदा रिस उठ्नु अस्वाभाविक थिएन ।
---
एक दिन उनका पुराना साथी विक्रम काठमाडौंबाट गाउँ आए ।
विक्रम अहिले एउटा शक्तिशाली युवा आन्दोलनसँग जोडिएका थिए । भाषण राम्रो गर्थे। सामाजिक सञ्जालमा लोकप्रिय थिए ।
उनले आशिषलाई भने—
“तिमी जस्ता युवाहरू चुप बसेर देश बन्दैन । सडकमा आउनुपर्छ ।”
“सडकले मात्रै देश बनाउँछ ?” आशिषले सोधे ।
विक्रम हाँस्यो ।
“पहिले ढाल्नुपर्छ, अनि बनाउन पाइन्छ ।”
त्यो वाक्यले आशिषलाई पुराना राजनीतिक भाषणहरू सम्झायो ।
फरक केवल अनुहार थियो; शब्द उस्तै ।
तर उनी फेरि पनि तानिए ।
किनकि आक्रोश सङ्क्रामक हुन्छ । विशेष गरी त्यतिबेला, जब समाजले युवालाई लगातार निराश बनाइरहेको हुन्छ ।
---
काठमाडौं पुगेपछि उनले आन्दोलनको ऊर्जा नजिकबाट देखे ।
सडक मानिसले भरिएको थियो ।
नारा, गीत, पोस्टर, भाषण, लाइभ भिडियो…
भीडमा हुँदा मान्छेलाई आफ्नो व्यक्तिगत कमजोरी हराएको जस्तो लाग्छ ।
आशिषलाई पनि केही दिन त्यस्तै लाग्यो ।
उनी रातभर पोस्टर बनाउँथे ।
दिनभर प्रदर्शनमा हिँड्थे ।
सामाजिक सञ्जालमा उनका तस्वीरहरू फैलिन थाले ।
गाउँमा मानिसहरूले भन्न थाले—
“आशिष त ठूलो नेता बन्दैछ ।”
तर आन्दोलनभित्र बसेपछि उनले अर्को वास्तविकता पनि देख्न थाले ।
मञ्चमा आदर्शको कुरा हुन्थ्यो, भित्र पदको ।
युवाहरू अगाडि हुन्थे, निर्णय गर्नेहरू सधैं पुरानै अनुहार
एक रात आन्दोलनको रणनीति बैठकमा नेताहरू मन्त्रालय बाँडफाँडको सम्भावनाबारे कुरा गरिरहेका थिए ।
आशिष चुपचाप सुनिरहे ।
उनी अचानक असहज भए ।
किनकि बाहिर हजारौँ युवाहरू “व्यवस्था बदल” भनेर कराइरहेका थिए, भित्र केही मानिस “कसले कुन कुर्सी पाउने” हिसाब गर्दै थिए ।
---
आन्दोलन झन् चर्कियो ।
एक दिन प्रदर्शन हिंसात्मक बन्यो ।
ढुंगामुढा । अश्रुग्यास । लाठीचार्ज ।
भीड भाग्न थाल्यो ।
कोही कराइरहेका थिए । कोही रगताम्मे भएका थिए ।
त्यही बेलामा आशिषले एउटा किशोरलाई ढलेको देखे ।
उसको निधारबाट रगत बगिरहेको थियो । हातमा झण्डा अझै समातिएको थियो ।
आशिष उसलाई उठाउन दौडे ।
केटाले कमजोर स्वरमा सोध्यो—
“दाइ… परिवर्तन हुन्छ त ?”
त्यो प्रश्नले आशिषको भित्र कतै गहिरो चोट गर्यो ।
किनकि उनीसँग उत्तर थिएन ।
---
त्यो रात उनी निदाउन सकेनन् ।
मोबाइलमा आन्दोलनका भिडियोहरू भाइरल भइरहेका थिए ।
कतै युवाहरूलाई “देशका वीर” भनिएको थियो । कतै “उपद्रवी” ।
तर त्यो घाइते किशोरको अनुहार बारम्बार उनको आँखाअघि आइरह्यो ।
उनी सोच्न थाले—
देशले किन बारम्बार आफ्ना युवाहरूको रिस प्रयोग गर्छ ?
किन प्रत्येक पुस्तालाई “अब तिमीहरूले देश बचाउनुपर्छ” भनिन्छ, तर निर्णय गर्ने शक्ति उहीँ पुरानै घेरामा रहन्छ ?
---
केही दिनपछि विक्रमले उत्साहित हुँदै भन्यो—
“अब सरकार ढल्छ ।”
आशिषले शान्त स्वरमा सोधे—
“त्यसपछि ?”
विक्रम केही क्षण रोकिए ।
“त्यसपछि नयाँ सरकार ।”
“र फेरि ?”
विक्रम झर्किए ।
“तिमी धेरै निराशावादी भयौ ।”
तर आशिष निराशावादी होइन, थाकेका थिए ।
उनी अब केवल सत्ता परिवर्तनलाई परिवर्तन मान्न तयार थिएनन् ।
---
आन्दोलन अन्ततः सफल घोषणा भयो ।
सरकार फेरियो । नयाँ भाषण सुरु भए । नयाँ अनुहार पोस्टरमा देखिए ।
तर केही महिनामै पुरानै समस्या फर्किन थाले ।
त्यसपछि आशिष बिस्तारै सक्रिय राजनीतिबाट टाढिन थाले ।
मानिसहरूले आलोचना गरे—
“डरायो ।”
“सम्झौतावादी भयो ।”
“क्रान्तिको भावना मरेछ ।”
तर वास्तवमा उनको आक्रोश मरेको थिएन ।
त्यो परिपक्व हुँदै थियो ।
---
एक दिन गाउँको युवा भेलामा उनले लामो समयपछि खुलेर बोले ।
“भीडको शक्ति ठूलो हुन्छ,” उनले भने, “तर भीडसँग स्मृति कम हुन्छ ।”
सबै चुप थिए ।
आशिषले अगाडि भने—
“हामीले परिवर्तनलाई केवल सरकार फेर्नु ठान्यौँ ।
तर भ्रष्ट सोच, अन्धभक्ति र जिम्मेवारीहीनता नफेरिएसम्म झण्डाको रंग फेरिए पनि परिणाम उस्तै रहन्छ ।”
एक युवकले सोध्यो—
“त्यसो भए आन्दोलन गर्नु गलत हो ?”
“होइन,” आशिष्ले उत्तर दिए, “तर रिसले मात्रै चलाएको आन्दोलन अन्ततः कसैको भर्याङ बन्छ । विवेक नभएको क्रान्तिले नयाँ मालिक जन्माउँछ, नयाँ समाज होइन ।”
हल केही क्षण मौन रह्यो ।
बाहिर साँझ परिरहेको थियो ।
टाढा पहाडमाथि बादल जम्दै थिए ।
आशिषले झ्यालतिर हेरे ।
उनी अब नारा कराउने युवक मात्र रहेनन् ।
उनी त्यो पुस्ताको प्रतिनिधि बन्दै थिए, जसले सपनाभन्दा बढी चक्र देखिसकेको थियो ।
८ : झण्डामुनि थाकेका अनुहारहरू
आन्दोलन सकिएको केही महिना मात्रै भएको थियो, तर काठमाडौंका भित्ताहरूमा फेरि नयाँ पोस्टर टाँसिन थालेका थिए । पुराना नारामाथि नयाँ नारा । पुराना अनुहार हटेर नयाँ अनुहार । भाषणका शब्द बदलिएका थिए, तर जनताको अनुहारमा देखिने थकान उस्तै थियो ।
आशिष अब आन्दोलनको केन्द्रमा थिएनन्, तर पूर्ण रूपमा बाहिर पनि निस्किएका थिएनन् । विभिन्न युवा समूहहरूले उनलाई कार्यक्रममा बोलाउँथे । सामाजिक सञ्जालमा उनका केही भाषण चर्चित भएका थिए । धेरै युवाहरू उनलाई “इमानदार” भन्थे ।
तर इमानदार मानिनु र प्रभावशाली हुनु एउटै कुरा होइन भन्ने कुरा उनले छिट्टै बुझ्न थाले ।
एक दिन विक्रमले उनलाई पार्टीको युवा विभागमा औपचारिक जिम्मेवारी लिन प्रस्ताव गर्यो ।
“तिमी जस्ता मान्छे भित्र नपसेसम्म प्रणाली बदलिँदैन,” विक्रमले भन्यो ।
आशिषले सोधे—
“भित्र गएपछि प्रणाली बदलिन्छ कि प्रणालीले मान्छेलाई बदल्छ ?”
विक्रम हाँसिदियो ।
“राजनीतिमा धेरै दार्शनिक बन्नु हुँदैन ।”
त्यो उत्तरले आशिष झन् मौन भए ।
---
त्यसपछि उनी देशका विभिन्न ठाउँमा जान थाले ।
कहिले आन्दोलनमा घाइते भएका परिवार भेट्न, कहिले बेरोजगार युवासँग छलफल गर्न, कहिले किसानहरूको कार्यक्रममा ।
त्यहाँ उनले एउटै पीडा फरक भाषामा दोहोरिएको देखे ।
किसान भन्थे—“हाम्रो उत्पादनको मूल्य छैन ।”
श्रमिक भन्थे—“हामीलाई विदेश पठाएर राज्य ढुक्क छ ।”
विद्यार्थी भन्थे—“डिग्री छ, भविष्य छैन ।”
र ती सबै पीडामाथि नेताहरूको भाषण झुण्डिएको थियो ।
---
रोल्पाको एउटा गाउँमा उनले एक वृद्ध आमालाई भेटेकी थिइन् ।
उनको छोरा दशकौँअघि आन्दोलनमा मारिएको थियो ।
घरको भित्तामा पुरानो फोटो झुण्डिएको थियो—काँधमा झोला बोकेको युवा ।
वृद्धाले तस्वीरतिर हेर्दै भनिन्—
“त्यो बेला भनिएको थियो—अब नयाँ देश बन्छ ।”
“बनेन त ?” आशिषले बिस्तारै सोधे ।
वृद्धा केही क्षण चुप रहिन् ।
पछि हल्का हाँसिन्—त्यो हाँसोमा व्यङ्ग्यभन्दा बढी थकान थियो ।
“देश त बनेछ होला बाबु… तर मेरो छोरा फर्केन ।”
त्यो वाक्यले आशिषलाई लामो समयसम्म पछ्यायो ।
किनकि उनले पहिलोपटक यति स्पष्ट रूपमा महसुस गरे—इतिहासका ठूला नाराहरूको मूल्य प्रायः साधारण परिवारले तिर्छन् ।
---
काठमाडौं फर्किएपछि पार्टीभित्र फेरि विवाद सुरु भयो ।
पद बाँडफाँड । गुट । आरोप–प्रत्यारोप ।
एक रात विक्रम रिसाउँदै बोले—
“राजनीति यस्तो नै हो । आदर्श मात्रै खाएर चल्दैन ।”
आशिषले थाकेको स्वरमा भने—
“त्यसो भए हामीले सडकमा युवाहरूलाई किन आदर्शको सपना बेच्यौँ ?”
कोठामा केही क्षण मौनता छायो ।
विक्रमले चुरोट सल्काउँदै उत्तर दियो—
“भीडलाई भावनाले चलाउनुपर्छ ।”
त्यो वाक्य आशिषलाई असह्य लाग्यो ।
किनकि उनी अब बुझिसकेका थिए—जब राजनीति केवल भावनामा टिक्छ, जिम्मेवारी हराउन थाल्छ ।
---
त्यसपछि एउटा ठूलो घटना भयो ।
राजधानीमा भएको प्रदर्शन नियन्त्रण बाहिर गयो । आगजनी भयो । प्रहरी र प्रदर्शनकारीबीच हिंसात्मक झडप भयो । समाचार च्यानलहरूले दिनभर “क्रान्ति” र “अराजकता” शब्द घुमाइरहे ।
त्यो दिन आशिषले एउटा सानो पसल जलेको देखे ।
पसलको मालिक वृद्ध मान्छे रोइरहेका थिए ।
“मेरो राजनीति थिएन बाबु,” ती वृद्धले भने, “म त केवल चिया बेच्थेँ ।”
आशिष स्तब्ध भए ।
त्यो पसल कुनै व्यवस्था थिएन ।
कुनै सत्ता थिएन ।
त्यो एउटा साधारण परिवारको जीविका मात्र थियो ।
तर भीडको क्रोधले सबैभन्दा पहिले सधैं कमजोरलाई नै जलाउँदो रहेछ ।
---
त्यो घटनापछि आशिषले सार्वजनिक रूपमा हिंसात्मक आन्दोलनको आलोचना गरे ।
धेरैले उनलाई गद्दार भने ।
सामाजिक सञ्जालमा अपमान गरियो ।
कतिपय पुराना साथी टाढिए ।
तर उनले पहिलोपटक डरभन्दा स्पष्टता ठूलो महसुस गरे ।
एक विश्वविद्यालय कार्यक्रममा उनले भने—
“हाम्रो देशमा पुस्तौँदेखि युवाहरू बलिदान भइरहेका छन् ।
फरक–फरक झण्डामुनि, फरक–फरक नारामा ।
तर आमाको आँसु सधैं उस्तै हुन्छ ।”
हल मौन भयो ।
आशिषले अगाडि भने—
“क्रोध आवश्यक हुन सक्छ ।
तर केवल क्रोधले देश चल्दैन ।
हामीलाई जिम्मेवारी, संस्था, धैर्य र आत्मालोचना पनि चाहिन्छ ।”
एक विद्यार्थीले सोध्यो—
“त्यसो भए क्रान्ति गलत हो ?”
आशिषले टेबलमाथि राखिएको पानीको गिलासतिर हेरे ।
“घर फोहोर भयो भनेर आगो लगाइँदैन,” उनले बिस्तारै भने, “सफा गरिन्छ ।”
---
समयसँगै आशिष सक्रिय दलगत राजनीतिबाट बाहिरिए ।
तर समाजबाट टाढिएनन् ।
उनी युवाहरूलाई सीप, स्थानीय उद्यम र नागरिक जिम्मेवारीबारे काम गर्न प्रेरित गर्न थाले । गाउँ–शहर जोड्ने साना कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरे ।
कतिपयले उनलाई असफल नेता भने ।
कतिपयले परिपक्व ।
तर उनलाई अब उपाधिभन्दा उद्देश्य महत्त्वपूर्ण लाग्न थालेको थियो ।
---
एक साँझ रामबहादुरले उनलाई सोधे—
“राजनीतिबाट निराश भयौ ?”
आशिष केही बेर सोचेर मुस्कुराए ।
“राजनीतिबाट होइन हजुरबा,” उनले भने, “हामीले राजनीतिलाई चमत्कार ठानेको भ्रमबाट ।”
रामबहादुरले टाउको हल्लाए ।
टाढा गाउँमा बत्ती बलिरहेका थिए ।
देश अझै पूर्ण बदलिएको थिएन ।
समस्या अझै थिए ।
तर त्यो रात आशिषले एउटा कुरा स्पष्ट रूपमा बुझे—
परिवर्तन कुनै एक आन्दोलन, एक नेता वा एक पुस्ताले पूरा गर्ने काम होइन ।
त्यो त निरन्तर जिम्मेवारीको अभ्यास रहेछ ।
९ : फोनको आवाज र खाली आँगन
समय बिस्तारै घरको भित्तामा चर्किएको रङजस्तै खस्दै गयो ।
रामबहादुरको कपाल पूर्ण सेतो भइसकेको थियो । सीताको घुँडाले अब लामो समय उभिन मान्दैनथ्यो । आँगनको पुरानो नासपातीको रुख अझै उभिएको थियो, तर त्यसको छायाँमुनि खेल्ने मानिसहरू कम भइसकेका थिए ।
घर ठूलो जस्तो लाग्न थालेको थियो ।
एक समय यही घरमा हल्ला हुन्थ्यो—सृष्टिको पढाइ, आशिष्को हतार, पार्वतीको कराइ, पाहुनाको आवतजावत । अहिले बिहान चिया उम्लिने आवाज र बेलुकाको रेडियो मात्र स्थिर साथीजस्ता भएका थिए ।
सन्तानहरू आफ्नै जीवनमा व्यस्त थिए ।
कोही काठमाडौं । कोही विदेश ।
फोन नियमित आउँथ्यो । पैसा पनि ।
तर उपस्थितिको अभावलाई बैंक खाताले भरिदिँदैन भन्ने कुरा बूढा मानिसहरूले शब्दभन्दा बढी मौनतामा महसुस गर्छन् ।
---
एक बिहान सीताले मोबाइलमा भिडियो कल गरिन् ।
उता सृष्टि अफिस जान हतारमा थिई ।
“हजुरआमा, पछि कुरा गरौँला है ? मिटिङ छ ।”
“अनि खाना खायौ ?” सीताले सोधिन् ।
“खाएँ, खाएँ । तपाईं औषधि खानु है ।”
फोन काटियो ।
सीता केही क्षण स्क्रिनतिर हेरिरहिन् ।
पछि बिस्तारै मोबाइल थन्काइन् ।
रामबहादुरले सोधे—
“के भनी ?”
“व्यस्त रहिछ ।”
त्यो उत्तर सामान्य थियो ।
तर त्यसमा लुकिएको खालीपन उनीहरू दुवैले बुझे ।
---
आशिष बेला–बेला गाउँ आउँथे ।
तर उनको जीवन पनि दौडधुपमै थियो । कार्यक्रम, बैठक, परियोजना ।
उनी आउँदा घर केही समय फेरि जीवित जस्तो लाग्थ्यो ।
सीता मिठो परिकार बनाउँथिन् । रामबहादुर पुराना कुरा निकाल्थे ।
तर फर्किने दिन नजिकिँदै जाँदा घर फेरि मौन हुन थाल्थ्यो ।
एक दिन आशिषले आमाबुबाका लागि नयाँ स्मार्ट टिभी ल्याए ।
इन्टरनेट पनि जडान गरिदिए ।
“अब तपाईंहरूलाई बोर हुँदैन,” उनले उत्साहले भने ।
रामबहादुर मुस्कुराए ।
तर त्यो रात टिभी बन्द भएपछि घर झन् सुनसान लाग्यो ।
सीताले बिस्तारै भनिन्—
“मान्छे नभएको घरमा आवाज धेरै हुँदा झन् खाली लाग्ने रहेछ ।”
---
बुढेसकालमा शरीरभन्दा बढी स्मृति दुख्ने रहेछ ।
रामबहादुर कहिलेकाहीँ पुराना डायरी पढेर बसिरहन्थे ।
नामहरू सम्झिन्थे—कोही बितिसकेका, कोही हराइसकेका ।
एक दिन उनले सीतालाई भने—
“हामीले जीवनभर सन्तानका लागि भविष्य बनायौँ ।
अब उनीहरू भविष्यतिर गए, हामी अतीतमा बाँकी भयौँ ।”
सीताले हल्का मुस्कान दिइन् ।
“त्यो त जीवनको नियम हो ।”
“तर नियमले एक्लोपन घटाउँदैन ।”
सीता चुप भइन् ।
---
त्यही वर्ष सीता अचानक बिरामी परिन् ।
अस्पताल लैजानुपर्यो ।
डाक्टरले ठूलो समस्या नभएको भने, तर उमेरका कारण विशेष हेरचाह चाहिने बताए ।
सृष्टि विदेशबाट तुरुन्त आउन सकिनन् ।
फोनमा रोइरहेकी थिई ।
“आमा, म केही दिनमै आउँछु…”
सीताले कमजोर स्वरमा भनिन्—
“रोएर होइन, समय निकालेर आउनू ।”
त्यो वाक्य कठोर थिएन ।
त्यो एउटा बूढी आमाको सत्य थियो ।
---
अस्पतालबाट फर्किएपछि रामबहादुर झन् संवेदनशील भए ।
उनी सीतालाई बारम्बार हेर्थे, मानौँ समय हातबाट चिप्लिरहेको हो ।
एक साँझ उनले अचानक सोधे—
“हामीले सन्तानलाई धेरै स्वतन्त्र बनायौँ कि धेरै टाढा ?”
सीताले लामो समयपछि उत्तर दिइन्—
“टाढा हुनु सधैं मायाको कमी होइन ।
तर माया छ भने समय निकाल्नुपर्छ ।”
बाहिर हल्का वर्षा परिरहेको थियो ।
---
केही हप्तापछि सृष्टि गाउँ आइन् ।
घरभित्र फेरि चहलपहल भयो । उनले हजुरआमाको हात समातेर धेरै बेर बसिन् ।
सीताले उनको अनुहार छाम्दै भनिन्—
“तिमीहरू सबै सफल भयौ । त्यो राम्रो हो ।
तर एउटा कुरा सम्झिनू—बुढा मानिसलाई पैसा भन्दा ‘कोही छ’ भन्ने अनुभूति धेरै चाहिन्छ ।”
सृष्टिको आँखा रसाए ।
किनकि उनले अचानक बुझिन्—उनीहरूले घरलाई जिम्मेवारी सम्झिए, तर बूढा बुबाआमाले घरलाई सम्बन्ध सम्झिरहे ।
---
त्यो रात सबै आँगनमा बसे ।
दूरको पहाडमा गाउँका बत्तीहरू टल्किरहेका थिए ।
रामबहादुरले बिस्तारै भने—
“हाम्रो पुस्ताले धेरै गल्ती गर्यो ।
कहिलेकाहीँ कठोर भयौँ । कहिलेकाहीँ भावनालाई दबायौँ ।
तर एउटा कुरा चाहिँ सत्य हो—मान्छे अन्त्यमा आफ्नै मानिस खोज्दै फर्किन्छ ।”
कसैले केही बोलेन ।
त्यो मौनताभित्र करुणा थियो ।
र एउटा कठिन सत्य पनि—
जीवनमा कहिलेकाहीँ प्रेम उपस्थित छ, तर समय अनुपस्थित ।
र बुढेसकालले सबैभन्दा बढी त्यही अनुपस्थितिलाई महसुस गर्छ ।
१० : भीडभन्दा ठूलो प्रेम हुन सकेन
सृष्टि विदेशबाट फर्किएपछि काठमाडौंमै काम गर्न थालिन् ।
उनको सोच बदलिएको थियो । उनी सम्बन्ध, समाज र पहिचानलाई पहिलेभन्दा गहिरो रूपमा बुझ्न थालेकी थिइन् ।
त्यही समयमा उनको भेट भयो—अनिशसँग ।
अनिश पत्रकार थिए । शान्त स्वभावका । धेरै बोल्दैनथे, तर सुन्थे राम्रो । उनी समाजका सीमान्त समुदाय, श्रमिक र हिंसापीडित मानिसहरूको कथा लेख्थे ।
सृष्टिलाई उनको यही गुण मन पर्यो—उनी प्रभाव जमाउन होइन, बुझ्न खोज्थे ।
कफी, बहस, पुस्तक, लामो हिँडाइ…
सम्बन्ध बिस्तारै गहिरिँदै गयो ।
एक दिन अनिशले सहजै भने—
“तिमीलाई थाहा छ, हाम्रो समाज प्रेमभन्दा थर चाँडो सोध्छ ।”
सृष्टि हाँसिन् ।
“हाम्रो पुस्तामा त्यो कम भएको होला नि ।”
अनिश केही क्षण मौन रहे ।
“तिमीहरूको वर्गमा कम होला । समाजमा अझै बाँकी छ ।”
त्यो बेला सृष्टिले त्यो कुरा पूर्ण रूपमा बुझिनन् ।
---
जब सृष्टिले घरमा अनिशको कुरा गरिन्, सुरुमा ठूलो विरोध भएन ।
पार्वतीले छोरीको खुसी हेर्न चाहन्थिन् । आशिष् पनि तुलनात्मक रूपमा खुला सोचका थिए ।
तर समस्या त्यतिबेला सुरु भयो, जब गाउँ र आफन्तसम्म खबर पुग्यो ।
अनिश फरक जातीय समुदायबाट थिए ।
कुराहरू फैलिन थाले—
“यत्रो पढेर अन्त्यमा यही गर्नुपर्थ्यो ?”
“परिवारको इज्जत सोचेन ?”
“विदेश पढेपछि संस्कार हराउँदो रहेछ ।”
सृष्टिले सुरुमा तर्क गरिन् ।
“मान्छेको मूल्य जातले होइन, चरित्रले हुन्छ ।”
तर उनले छिट्टै बुझिन्—पूर्वाग्रह तर्कले मात्र भत्कँदैन ।
किनकि त्यो केवल विचार होइन, पुस्तौँदेखि पालिएको डर र अहंकार पनि हो ।
---
अनिशको परिवारले पनि सहजता पाएन ।
उनीहरूको समुदायले प्रश्न गर्यो—
“उता गएपछि अपमान सहनुपर्ला ।”
“उनीहरूको परिवारले साँच्चै स्वीकार गर्छ ?”
दुवै परिवार पूर्ण रूपमा खराब थिएनन् ।
तर दुवै समाजको दबाबभित्र थिए ।
त्यसपछि सामाजिक सञ्जालले आगोमा घ्यू थप्यो ।
कसैले पुराना फोटो निकाल्यो ।
कसैले जातीय टिप्पणी गर्यो ।
कसैले “संस्कृति बचाऊ” भन्दै घृणा फैलायो ।
सृष्टिलाई पहिलोपटक भीडको वास्तविक अनुहार देखिन थाल्यो ।
भीडले व्यक्तिगत पीडा देख्दैन ।
उसे प्रतीक चाहिन्छ—रिस पोख्नका लागि ।
---
एक दिन अनिश एउटा रिपोर्टिङबाट फर्किरहेका थिए ।
राति सडकमा केही युवाहरूले उनलाई घेरे । सुरुमा गाली । पछि धकेलाधकेल ।
“आफ्नो ठाउँ बिर्सिस् ?”
“हाम्रो छोरीतिर आँखा लगाउँछस् ?”
त्यो झगडा हिंसात्मक बन्यो ।
अनिश गम्भीर घाइते भए ।
समाचार छिट्टै फैलियो ।
सामाजिक सञ्जाल फेरि दुई भागमा बाँडियो—कसैले समर्थन गर्यो, कसैले उल्टै दोष लगाए ।
तर अस्पतालको शय्यामा पड्किएको शरीरलाई कुनै बहसले राहत दिन सकेन ।
---
सृष्टि अस्पतालको कुर्सीमा रातभर बसिरहिन् ।
अनिशको अनुहार सुन्निएको थियो । बोल्न गाह्रो ।
एकपटक उनले कमजोर स्वरमा भने—
“हामीले कसको के बिगारेका थियौँ ?”
सृष्टिसँग उत्तर थिएन ।
उनी केवल उनका हात समातेर रोइरहिन् ।
त्यो रात उनले गहिरो रूपमा बुझिन्—शिक्षा बढ्नु र समाज मानवीय बन्नु एउटै कुरा होइन ।
---
घटनापछि दुवै परिवारमाथि दबाब बढ्यो ।
कसैले सम्बन्ध तोड्न सुझाव दियो । कसैले “समाजलाई पनि सोच्नुपर्छ” भन्यो ।
रामबहादुरले लामो समय केही बोलेनन् ।
एक साँझ उनले सृष्टिलाई बोलाए ।
“तिमी दुःखी छौ ?” उनले सोधे ।
सृष्टिको आँखा भरियो ।
“माया गर्नु अपराध हो हजुरबा ?”
रामबहादुर धेरै बेर मौन रहे ।
पछि बिस्तारै भने—
“हाम्रो समाजले धेरै कुरा परिवर्तन गर्यो ।
तर अझै पनि केही मान्छे जन्मलाई कर्मभन्दा ठूलो ठान्छन् ।”
“त्यसो भए हामी हार्यौँ ?”
रामबहादुरले टाढा अँध्यारोतिर हेरे ।
“हार तब हुन्छ,” उनले भने, “जब मान्छे घृणाजस्तै बन्न थाल्छ ।”
---
अनिश बिस्तारै निको भए ।
तर त्यो घटनाले उनीहरू दुवैलाई बदलिसकेको थियो ।
उनीहरूले केही समय सार्वजनिक जीवनबाट टाढा बस्ने निर्णय गरे ।
सृष्टिले आफ्नो काममा जातीय विभेद र डिजिटल घृणाबारे अभियान सुरु गरिन् । अनिशले हिंसा र सामाजिक पूर्वाग्रहमाथि लेखहरू लेख्न थाले ।
उनीहरूको सम्बन्ध अब केवल व्यक्तिगत रहेन ।
त्यो एउटा प्रश्न बन्यो—समाजले मान्छेलाई केका आधारमा मूल्याङ्कन गर्छ ?
थर ?
जात ?
भीडको स्वीकार्यता ?
वा चरित्र ?
---
एक कार्यक्रममा सृष्टिले पछि भनिन्—
“हामी सभ्य भएको दाबी गर्छौँ ।
तर यदि दुई निर्दोष मानिसको सम्बन्धले समाजलाई यति हिंस्रक बनाउँछ भने, समस्या प्रेममा होइन—हाम्रो अहंकारमा छ ।”
हल मौन भयो ।
उनले अगाडि भनिन्—
“मानवीयता त्यतिबेला सुरु हुन्छ, जब हामी कसैलाई उसको जन्मले होइन, उसको व्यवहारले हेर्न थाल्छौँ ।”
त्यो दिन धेरैले ताली बजाए ।
तर सृष्टिलाई थाहा थियो—परिवर्तन भाषणले तुरुन्त आउँदैन ।
तर आवाज उठाइरहनु आवश्यक हुन्छ ।
किनकि भीडको क्रूरताभन्दा ठूलो कुरा यदि केही हुन सक्छ भने, त्यो मान्छेको चेतना मात्रै हो ।
११ : अन्तिम कोठाको मौनता
रामबहादुरलाई सुरुमा सामान्य थकान जस्तो लागेको थियो ।
सास अलि चाँडो फुल्ने । राति खोकी बढ्ने । शरीर कमजोर हुँदै जाने ।
सीताले धेरैपटक अस्पताल जान कर गरिन्, तर उनले टारिरहे ।
“उमेर भएपछि यस्तै हो,” उनी भन्थे ।
तर एक बिहान आँगनमै अचानक उनी ढले ।
त्यसपछि सबै कुरा छिटो भयो—गाउँको स्वास्थ्य केन्द्र, एम्बुलेन्स, काठमाडौंको ठूलो अस्पताल, परीक्षण, रिपोर्ट, चिन्तित अनुहारहरू ।
डाक्टरले फोक्सो र मुटुसम्बन्धी जटिल समस्या भएको बताए । उपचार सम्भव थियो, तर अवस्था गम्भीर ।
अस्पतालको सेतो कोठामा पहिलो रात रामबहादुरलाई सबैभन्दा बढी डर मेसिनको आवाजले होइन, आफ्नो असहाय अवस्थाले लाग्यो ।
जीवनभर परिवार समालेको मान्छे अचानक अरूको सहारामा पल्टिएको थियो ।
---
सृष्टि विदेशबाट तुरुन्त आइन् ।
आशिष सबै काम छोडेर अस्पतालमै बस्न थाले ।
सीता भने बाहिरबाट बलियो देखिन खोज्थिन् ।
तर कहिलेकाहीँ क्यान्टिनको कुनामा चुपचाप आँसु पुछिरहेको सृष्टिले देख्थी ।
एक दिन डाक्टरले परिवारलाई अलग्गै बोलाए ।
“हामी सक्दो गरिरहेका छौँ,” उनले संयत स्वरमा भने, “तर उमेर र जटिलताका कारण जोखिम धेरै छ ।”
त्यो वाक्यपछि कोठाभित्र मौनता भरियो ।
किनकि आधुनिक चिकित्सा धेरै अगाडि पुगे पनि मृत्युको सम्भावनालाई पूर्ण रूपमा हटाउन सकेको छैन ।
---
रामबहादुरको बेडछेउमा विभिन्न दुनियाँ एकैसाथ उपस्थित थिए ।
डाक्टरहरू विज्ञान र तथ्यको भाषामा बोल्थे ।
आफन्तहरू पूजा, प्रार्थना र भगवान्को कुरा गर्थे ।
कसैले पशुपतिमा पूजा लगाउने सल्लाह दियो ।
कसैले विदेशी औषधिको नाम ।
कसैले वैकल्पिक उपचार ।
आशिष झर्किन्थे ।
“अस्पतालमा उपचार भइरहेको छ, यति धेरै अन्धविश्वास किन ?”
तर सीता शान्त स्वरमा भन्थिन्—
“डर लागेको बेला मान्छेले आस्था समात्छ ।”
त्यो वाक्यमा जीवनको अनुभव थियो ।
किनकि मृत्यु नजिकिँदा मानिस केवल तर्कले बाँच्दैन । कुनै न कुनै भरोसाले पनि राहत दिँदो रहेछ ।
---
एक रात रामबहादुर ब्युँझिरहेका थिए ।
बाहिर अस्पतालको झ्यालमा हल्का वर्षा बजिरहेको थियो ।
सृष्टि उनीसँगै बसिरहेकी थिई ।
अचानक उनले कमजोर स्वरमा सोधे—
“म मर्छु कि क्या हो ?”
सृष्टिको घाँटी बन्द भयो ।
“हजुरबा…”
रामबहादुर हल्का मुस्कुराए ।
“मान्छे बूढो हुँदा मृत्युको कुरा सुन्न तयार हुन्छ जस्तो लाग्छ,” उनले भने, “तर सामना गर्न कहिल्यै तयार हुँदैन रहेछ ।”
त्यो क्षण सृष्टिले पहिलोपटक आफ्ना हजुरबालाई पूर्ण रूपमा कमजोर देखिन् ।
न कुनै विचारको दृढता । न कुनै अनुभवको गर्व ।
केवल एउटा डराएको मान्छे ।
---
अस्पतालमा बस्दा रामबहादुर धेरै कुरा सम्झिन थाले ।
युवावस्थाको अहंकार ।
परिवारसँग बिताउन नसकेको समय ।
राजनीतिक बहसहरू ।
आफ्ना गल्तीहरू । मैले उनीहरूलाई यस्तरी पेल्नु हुँदैनथ्यो ।
एक दिन उनले आशिषलाई बोलाएर भने—
“जीवनभर आफू सही छु भन्ने लागिरह्यो ।
तर अन्तिमतिर आएर बुझिँदो रहेछ—मान्छेले जितेका बहसभन्दा बचाएका सम्बन्ध ठूलो कुरा रहेछन् ।”
आशिष चुप रहे ।
रामबहादुरले फेरि भने—
“अहंकार जवान हुँदा शक्ति जस्तो लाग्छ ।
बुढेसकालमा त्यो बोझ बन्छ ।”
---
अस्पतालको अर्को बेडमा एक गरीब किसान उपचार गराइरहेका थिए । परिवारसँग पैसा कम थियो । औषधि किन्न संघर्ष भइरहेको थियो ।
एक दिन रामबहादुरले त्यो परिवारलाई हेरिरहे ।
उनले सृष्टिसँग बिस्तारै भने—
“देश धेरै बदलियो भन्यौँ… तर बिरामी हुँदा गरीब अझै डराउँछ ।”
त्यो दृश्यले उनलाई गहिरो रूपमा छोएको थियो ।
किनकि मृत्युको डर सबैलाई उस्तै हुन्छ, तर त्यससँग लड्ने साधन सबैसँग बराबर हुँदैन ।
---
केही हप्ता उपचारपछि अवस्था अलि स्थिर भयो ।
डाक्टरहरूले सावधानीसहित घर लैजान मिल्ने बताए ।
घर फर्किने दिन रामबहादुरले अस्पतालको झ्यालतिर लामो समय हेरे ।
त्यहाँ उनले जीवनको एउटा ठूलो सत्य अनुभव गरेका थिए—
मान्छेले विज्ञानले धेरै कुरा जितेको छ,
तर मृत्युको सम्भावनाले उसलाई अझै विनम्र बनाइराखेको छ ।
---
गाउँ फर्किएपछि उनी पहिलेभन्दा शान्त भए ।
साँझ आँगनमा बसेर धेरै बेर आकाश हेर्थे ।
सीतासँग सामान्य कुरामा पनि नरम व्यवहार गर्न थाले ।
एक दिन उनले अचानक सीताको हात समाते ।
“तिमीलाई धन्यवाद भनेको सम्झना छैन,” उनले भने ।
सीता हल्का हाँसिन् ।
“यत्रो वर्षपछि सम्झनुभयो ?”
“ढिलो भए पनि बुझेँ ।”
त्यो क्षणमा कुनै ठूलो नाटकीयता थिएन ।
तर त्यहाँ एउटा गहिरो मानवीयता थियो—जीवनको अन्त्यतिर आइपुग्दा मानिसले बिस्तारै आफ्नो कठोर आवरण छोड्न थाल्छ ।
---
त्यो रात रामबहादुरले डायरीमा लेखे—
“अस्पतालले मलाई मृत्युको डर मात्र देखाएन ।
उसले मलाई अरू मानिसको पीडा पनि देखायो ।
र अन्ततः बुझायो—
मान्छे ठूलो ज्ञानले होइन, ठूलो संवेदनाले ठूलो हुँदो रहेछ ।”
१२ : छोरीको मूल्य
रामबहादुर बिरामीबाट बिस्तारै निको हुँदै गर्दा गाउँमा अर्को प्रकारको तनाव फैलिएको थियो ।
आशिषका काका लक्ष्मणको परिवार आर्थिक समस्यामा थियो । खेतीले खर्च धान्न छोडेको थियो । ऋण बढ्दै गएको थियो । त्यसमाथि उनकी पन्ध्र वर्षीया छोरी कविता अब “ठूलो भइसक्यो” भन्ने गाउँको टिप्पणी सुरु भइसकेको थियो ।
गाउँमा अझै एउटा पुरानो डर बाँचेको थियो—
“छोरी घरमा धेरै बस्यो भने कुरा काटिन्छ ।”
त्यो डरले धेरै अभिभावकलाई गलत निर्णयतर्फ धकेल्थ्यो ।
---
एक दिन लक्ष्मण घरमा निकै खुसी देखिए ।
“राम्रो घरबाट कुरा आएको छ,” उनले श्रीमतीलाई भने, “केटा विदेशमा छ । परिवार पनि धनी ।”
“कविता त अझै पढ्दै छे,” उनकी श्रीमतीले हिचकिचाउँदै भनिन् ।
लक्ष्मणले गम्भीर स्वरमा उत्तर दिए—
“यस्तो अवसर बारम्बार आउँदैन ।”
केही दिनमै अर्को कुरा पनि खुल्यो—केटापक्षले प्रत्यक्ष रूपमा दाइजो नमागे पनि “सहयोग” को संकेत दिएको थियो । मोटरसाइकल, सुन, केही नगद ।
लक्ष्मण तनावमा परे, तर भित्र कताकता लोभ पनि पलायो ।
यदि छोरी “राम्रो घर” गइन् भने समाजमा आफ्नो इज्जत बढ्नेछ भन्ने भ्रम बलियो हुँदै गयो ।
---
कविताले यो कुरा सुन्दा स्तब्ध भइन् ।
“बाबा, म अझै पढ्न चाहन्छु,” उनले डराउँदै भनिन् ।
लक्ष्मण झर्किए ।
“हामी तिम्रो नराम्रो चाहन्छौँ ?”
“तर म तयार छैन…”
“छोरीहरूले सबै कुरा आफूखुसी गर्न पाइँदैन ।”
त्यो वाक्यले कवितालाई चुप बनायो ।
किनकि धेरै समाजमा छोरीको इच्छालाई अझै पनि “अवज्ञा” सँग जोडेर हेरिन्छ ।
---
पार्वतीलाई कुरा थाहा पाएपछि उनी चिन्तित भइन् ।
उनी लक्ष्मणको घर गइन् ।
“दाइ, यति सानो उमेरमा किन हतार ?” उनले सोधिन् ।
लक्ष्मण थाकेको स्वरमा बोले—
“तिमीहरू पढेलेखेका मान्छेलाई सजिलो छ भन्न । गरीबको छोरी छिट्टै जिम्मा लगाउनुपर्छ ।”
“जिम्मा लगाउने कि भविष्य बनाउने ?”
लक्ष्मण केही बेर चुप रहे ।
पार्वतीले फेरि भनिन्—
“छोरीलाई बोझ सम्झिन थालियो भने अन्याय सुरु हुन्छ ।”
तर आर्थिक दबाब, सामाजिक डर र “इज्जत” को मोहले लक्ष्मणको विवेक धमिलो बनाइरहेको थियो ।
---
गाउँमा कुरा फैलिन थाल्यो ।
कतिपय महिलाहरूले उल्टै पार्वतीलाई दोष दिए ।
“आजकलका पढेलेखेकीहरूले परम्परा बिगार्दैछन् ।”
“हामी पनि सानैमा बिहे भएर आएका हौँ ।”
सीताले यो सब चुपचाप सुनिरहेकी थिइन् ।
राति उनले पार्वतीलाई भनिन्—
“हाम्रो पालामा धेरै कुरा सहेर बस्यौँ ।
तर सहनुपरेको कुरा सही थियो भन्ने होइन ।”
त्यो स्वीकारोक्ति सीताका लागि सानो कुरा थिएन ।
---
यसबीच कविताको व्यवहार बदलिन थाल्यो ।
ऊ कम बोल्न थाली । विद्यालय जान मन नगर्ने । किताब खोलेर चुप बसिरहने ।
एक दिन सृष्टिले उनलाई एक्लै रोइरहेको भेटिन् ।
“तिमी के चाहन्छौ ?” सृष्टिले सोधिन् ।
कविताले आँसु पुछ्दै भनिन्—
“मलाई पढ्न मन छ । आफ्नै खुट्टामा उभिन मन छ ।
तर सबैलाई मेरो बिहे मात्रै किन यति हतार छ ?”
त्यो प्रश्न सरल थियो ।
तर त्यसभित्र पुस्तौँदेखिको असमानता लुकेको थियो ।
---
विवाहको तयारी लगभग अघि बढिसकेको थियो ।
त्यही बेला एउटा घटना भयो ।
केटापक्षबाट फेरि सन्देश आयो—
“विदेश जानुअघि केही खर्च मिलाउनुपर्छ ।”
यसपटक रकम स्पष्ट थियो ।
लक्ष्मणको अनुहार मलिन भयो ।
ऋण थप्नुपर्ने अवस्था आयो ।
रामबहादुरले त्यो कुरा सुनेपछि पहिलोपटक कडा स्वरमा भने—
“यो विवाह होइन, कारोबार हुँदैछ ।”
घरमा मौनता छायो ।
लक्ष्मण रिसाए ।
“समाजमा बस्नुपर्छ दाइ !”
रामबहादुरले कमजोर तर स्पष्ट स्वरमा उत्तर दिए—
“समाज बचाउने नाममा छोरीको जीवन बेच्न पाइँदैन ।”
---
त्यसपछि परिवारभित्र लामो छलफल भयो ।
तर्क । रिस । आँसु ।
आशिषले कानुनी कुरा उठाए ।
सृष्टिले कविताको पढाइ र मानसिक अवस्थाबारे बोलिन् ।
पार्वतीले महिलाहरूको अनुभव सम्झाइन् ।
अन्ततः लक्ष्मण चुप भए ।
धेरै बेरपछि उनले बिस्तारै भने—
“म डराएको थिएँ ।
गरीबी, समाज र भविष्यदेखि ।”
सीताले शान्त स्वरमा उत्तर दिइन्—
“डरले लिइएको निर्णयले धेरैपटक अर्को अन्याय जन्माउँछ ।”
---
विवाह रोकियो ।
गाउँमा धेरै कुरा काटियो ।
कतिपयले परिवारलाई “घमण्डी” भने ।
कतिपयले “छोरी बिगार्दैछन्” भने ।
तर कविता फेरि विद्यालय जान थाली ।
बिस्तारै उनको आँखामा हराएको उज्यालो फर्किन थाल्यो ।
एक दिन उनले पार्वतीलाई भनिन्—
“मलाई पहिलोपटक लाग्यो, मेरो जीवनबारे मेरो पनि केही अधिकार रहेछ ।”
पार्वतीको आँखा रसाए ।
---
केही महिनापछि गाउँको महिला समूहमा यस विषयमा खुला छलफल भयो ।
त्यहाँ रामबहादुरले बिस्तारै भने—
“दाइजो केवल पैसाको लोभ होइन ।
यो छोरीलाई बराबर मान्न नसक्ने सोच पनि हो ।”
सबै चुप थिए ।
उनले अगाडि भने—
“अभिभावकको माया कहिलेकाहीँ डरमा बदलिन्छ ।
तर डरले लिएको निर्णयले सन्तानको भविष्य थिच्न थाल्यो भने त्यो माया मात्र रहँदैन ।”
त्यो दिन कुनै ठूलो नारा लागेन ।
कुनै क्रान्ति भएन ।
तर केही मानिसहरूको सोचमा सानो दरार पर्यो ।
र समाज धेरैपटक त्यहीँबाट बदलिन सुरु हुन्छ—
जब मान्छेले पहिलोपटक परम्परालाई प्रश्न गर्न थाल्छ ।
१३ : व्यवस्थित सडक र अस्थिर स्मृतिहरू
सृष्टि फेरि विदेश फर्किएकी थिई ।
यसपटक विद्यार्थीका रूपमा होइन, अनुसन्धान परियोजनामा काम गर्ने पेशेवरका रूपमा ।
उनी बसेको शहर शान्त थियो । बिहान साइकलको घण्टी सुनिन्थ्यो । रेल समयमै आइपुग्थ्यो । सरकारी कार्यालयमा लाइन व्यवस्थित हुन्थ्यो । सडकमा कसैले फोहोर फाल्दैनथ्यो ।
सुरु–सुरुमा उनलाई यी सबै कुरा प्रभावशाली लाग्थे ।
पछि बिस्तारै प्रश्न लाग्न थाल्यो—किन केही समाजले नियमलाई साझा जिम्मेवारी ठान्छन्, र केहीले बाधा ?
एक दिन उनी अफिस जाँदै थिइन् । राति पानी परेको थियो । सडक खाली थियो । तर रातो बत्ती हुँदा पनि सबै साइकल चालक रोकिएका थिए ।
सृष्टि केही क्षण त्यहीँ उभिइन् ।
उनलाई काठमाडौं सम्झना आयो—जहाँ ट्राफिक नियमभन्दा हर्नको आवाज बलियो हुन्थ्यो । जहाँ “पहिले म” भन्ने हतारले सार्वजनिक जीवनलाई अस्तव्यस्त बनाइरहेको हुन्थ्यो ।
त्यो तुलना केवल पूर्वाधारको थिएन ।
त्यो मानसिकताको पनि थियो ।
---
अफिसमा उनका सहकर्मीहरू विभिन्न देशका थिए ।
काम समयमै सकिन्थ्यो । बैठक छोटो र स्पष्ट हुन्थ्यो । कसैले व्यक्तिगत चिनजान प्रयोग गरेर नियम मोड्ने अपेक्षा गर्दैनथ्यो ।
एक दिन उनले मजाकमा भनिन्—
“हाम्रो देशमा त सानो कामका लागि पनि ‘चिनजान’ खोजिन्छ ।”
उनका डच सहकर्मी थोमस अचम्म परे ।
“किन ?” उनले सोधे ।
सृष्टि केही क्षण हाँसिन् ।
पछि गम्भीर भइन् ।
“किनकि धेरै मानिसलाई प्रणालीले बराबरी व्यवहार गर्छ भन्ने विश्वास कम छ ।”
त्यो उत्तर दिँदा उनलाई आफ्नै देशप्रति दुःख पनि लाग्यो ।
---
विदेशमा बस्दा उनले अर्को कुरा पनि ध्यान दिइन् ।
यहाँ नागरिकहरू अधिकारबारे सचेत थिए, तर जिम्मेवारीबारे पनि ।
कर तिर्नु सामान्य कुरा थियो । सार्वजनिक सम्पत्ति बिगार्नु लाजको विषय मानिन्थ्यो ।
नेपाल सम्झिँदा सृष्टिलाई कहिलेकाहीँ विरोधाभास लाग्थ्यो ।
हामी भ्रष्टाचारलाई गाली गर्छौँ, तर सानो फाइदाका लागि नियम तोड्न पनि तयार हुन्छौँ ।
नेतालाई दोष दिन्छौँ, तर सार्वजनिक ठाउँमा फोहोर फाल्दा आफ्नै भूमिका सोच्दैनौँ । कोही कोही एकाध स्वतस्फुर्त सार्वजनिकस्थल सफा गर्ने व्यक्तिलाई पागल करार दिन्छौँ ।
एक रात उनले डायरीमा लेखिन्—
“देश केवल सरकारको प्रतिबिम्ब होइन ।
देश नागरिकहरूको दैनिक व्यवहारको योगफल पनि हो ।”
---
तर विदेशले उनलाई आत्महीन पनि बनाएन ।
किनकि उनले त्यहाँ अर्को समस्या पनि देखिन्—अत्यधिक व्यक्तिगत जीवन ।
छिमेकीहरू वर्षौँ सँगै बस्दा पनि एकअर्कालाई नचिन्ने ।
बुढाबूढीहरू एक्लै ।
समय अत्यन्त व्यवस्थित, तर सम्बन्ध कहिलेकाहीँ अत्यन्त टाढा ।
एक वृद्ध सहकर्मीले एक दिन भने—
“हामीसँग प्रणाली बलियो छ, तर समुदाय कमजोर हुँदै गएको छ ।”
त्यो सुन्दा सृष्टिलाई गाउँको आँगन सम्झना आयो—जहाँ मानिसहरू धेरै हस्तक्षेप गर्थे, तर संकटमा सँगै पनि उभिन्थे ।
उनले फेरि बुझिन्—कुनै समाज पूर्ण हुँदैन ।
---
त्यही समयमा नेपालमा फेरि एउटा ठूलो अव्यवस्थाको समाचार फैलियो—भ्रष्टाचार, निर्माण ढिलाइ र जनधनको क्षति ।
विदेशी साथीहरूले उनलाई सोधे—
“तिमीहरूका देशमा यस्ता समस्या किन दोहोरिरहन्छन् ?”
पहिले सृष्टि रक्षात्मक हुन्थिन् ।
यसपटक उनले फरक तरिकाले सोचिन् ।
“हामीसँग क्षमता छैन भन्ने होइन,” उनले भनिन्, “तर नियमभन्दा सम्बन्ध, दीर्घकालीन सोचभन्दा तत्काल फाइदा ठूलो हुने संस्कृति अझै बलियो छ ।”
त्यो उत्तर आलोचना पनि थियो, प्रेम पनि ।
किनकि आत्मालोचना प्रायः त्यही मानिसले गर्छ, जसलाई अझै सुधार सम्भव छ भन्ने विश्वास हुन्छ ।
---
एक वर्षपछि उनी नेपाल छोटो भ्रमणमा आइन् ।
काठमाडौं विमानस्थलबाट निस्कँदा उनले फेरि उही दृश्य देखिन्—भीड, धक्का, लाइन मिच्ने हतार, सडकको अव्यवस्था ।
एक ट्याक्सी चालकले ट्राफिक नियम तोड्दै हाँस्दै भन्यो—
“नेपालमा अलिकति चलाख हुनुपर्छ म्याडम ।”
सृष्टि झ्यालतिर हेर्दै चुप भइन् ।
उनलाई अचानक महसुस भयो—देशको समस्या केवल “उनीहरू” होइनन् ।
त्यो “हामी” पनि हो ।
---
गाउँमा पुगेपछि उनले युवाहरूसँग एउटा छलफल आयोजना गरिन् ।
कसैले विदेश जान चाहेको कुरा गर्यो ।
कसैले देशप्रति निराशा ।
सृष्टिले शान्त स्वरमा भनिन्—
“विदेशमा राम्रो सडक, राम्रो प्रणाली, राम्रो सेवा देखिन्छ ।
तर ती सबै अचानक बनेका होइनन् ।
नियम पालना गर्ने बानी, सार्वजनिक जिम्मेवारी र संस्थामाथिको विश्वासले बनेका हुन् ।”
एक युवकले सोध्यो—
“त्यसो भए नेपाल कहिले बदलिन्छ ?”
सृष्टिले केही क्षण सोचिन् ।
“जब हामी परिवर्तनलाई केवल नेताको काम ठान्न छोड्छौँ,” उनले भनिन्, “र आफ्नै व्यवहारलाई पनि राजनीतिक कर्म मान्न थाल्छौँ ।”
हल केही क्षण मौन रह्यो ।
---
त्यो रात सृष्टि आँगनमा बसेर गाउँको अँध्यारो हेर्दै थिई ।
टाढा सोलार बत्तीहरू टल्किरहेका थिए । परिवर्तन सानो–सानो रूपमा आइरहेको थियो ।
उनले महसुस गरिन्—
विदेशले उनलाई अनुशासन र प्रणालीको शक्ति देखायो ।
नेपालले उनलाई धैर्य र सम्भावनाको अर्थ सिकायो ।
र सायद वास्तविक देशप्रेम अन्धो प्रशंसा होइन रहेछ ।
गल्ती देखेर पनि सुधार सम्भव छ भन्ने विश्वास कायम राख्नु रहेछ ।
१४ : रतनलालको मौनता
आशिषले रतनलाललाई धेरै वर्षपछि देखे ।
काठमाडौंको एउटा सानो पुस्तकालयमा नागरिक संवाद कार्यक्रम थियो । भीड सकिएपछि कुनामा चुपचाप बसिरहेको मध्यम उमेरको मानिसतिर उनको ध्यान गयो । दुब्लो शरीर । निधारमा गहिरा चाउरी । आँखामा थकित शान्ति ।
“रतन ?” आशिषले अचम्म मान्दै सोधे ।
त्यो मानिसले टाउको उठायो । केही क्षणपछि हल्का मुस्कुरायो ।
“तँ अझै चिन्ने रहेछस् ।”
उनीहरू कलेजका साथी थिए ।
एक समय आन्दोलन, कविता र बहसमा सँगै हिँड्ने ।
तर रतनलाल अचानक जीवनबाट हराएजस्तो भएका थिए ।
---
कार्यक्रमपछि उनीहरू पुरानो चिया पसलमा गए ।
धेरैबेर सामान्य कुरा भयो ।
पछि आशिषले सोधे—
“तँ यति टाढा किन भइस् ?”
रतनलाल केही क्षण मौन रहे ।
पछि झ्यालतिर हेर्दै भने—
“कहिलेकाहीँ मान्छे समाजबाट होइन, आफ्नै स्मृतिबाट भाग्छ ।”
त्यो वाक्यसँगै एउटा पुरानो कथा खुल्न थाल्यो ।
---
कलेजमा हुँदा रतनलालको प्रेम भएको थियो—मायासँग ।
माया सम्पन्न उच्च जातीय परिवारकी थिइन् ।
रतनलाल दलित समुदायबाट आएका प्रतिभाशाली युवक ।
उनीहरूको सम्बन्ध सुरुमा किताब र कविताबाट सुरु भएको थियो ।
पछि जीवनको सपना बन्न पुग्यो ।
मायाले एक दिन भनेकी थिइन्—
“हामीले पढेको समाज र बाँचिरहेको समाज फरक रहेछ ।”
त्यो बेला उनीहरूलाई लाग्थ्यो—शिक्षा र प्रेमले सबै अवरोध पार गर्छ ।
तर समाज पुस्तौँ पुरानो डर र अहंकारले बनेको हुँदा यति सजिलै पग्लिँदैन रहेछ ।
---
जब सम्बन्धको कुरा घरमा पुग्यो, विरोध सुरु भयो ।
मायाको परिवार क्रोधित भयो ।
“इज्जत सकिन्छ ।”
“समाजमा मुख देखाउन सकिँदैन ।”
रतनलाललाई अपमान गरियो ।
उनको परिवारलाई धम्की आयो ।
एकपटक गाउँको भेलामा कसैले सार्वजनिक रूपमा भनेको थियो—
“आफ्नो ठाउँ बिर्सनु हुँदैन ।”
त्यो “ठाउँ” शब्दले रतनलाललाई वर्षौँसम्म पोलिरह्यो ।
किनकि समाजले उनलाई पढ्न दियो, अगाडि बढ्न दियो, तर बराबरी हुन तयार थिएन ।
---
मायाले सुरुमा संघर्ष गरिन् ।
घरमा विरोध । आँसु । झगडा ।
उनी भागेर विवाह गर्नेबारे पनि सोचिरहेका थिए ।
तर त्यही समयमा मायाको बुबा गम्भीर बिरामी परे । घरभित्र भावनात्मक दबाब झन् बढ्यो ।
एक रात मायाले रतनलाललाई भेटेर भनिन्—
“म थाकिसकेँ ।”
रतनलाल चुप रहे ।
मायाको आँखामा आँसु थियो ।
“म तिमीलाई माया गर्छु । तर मेरो कारणले घर टुक्रिँदैछ ।”
त्यो क्षण प्रेम र अपराधबोध एकैसाथ उभिएका थिए ।
---
केही महिनापछि मायाको विवाह अर्कैसँग भयो ।
रतनलाल त्यो दिन शहर छोडेर हिँडे ।
आशिषले बिस्तारै सोधे—
“पछि भेट भयो ?”
रतनलाल हल्का मुस्कुराए ।
“एकपटक ।”
वर्षौँपछि कुनै कार्यक्रममा उनीहरू आकस्मिक भेटिएका रहेछन् ।
माया बाहिरबाट व्यवस्थित जीवनमा थिइन्—परिवार, छोराछोरी, सामाजिक सम्मान ।
तर आँखामा पुरानो उदासी अझै थियो ।
उनीहरूले सामान्य कुरा गरे ।
अन्त्यमा मायाले केवल यति भनेकी थिइन्—
“हामी कमजोर थियौँ कि समाज धेरै बलियो थियो, अझै थाहा छैन ।”
त्यो प्रश्नको उत्तर रतनलालसँग पनि थिएन ।
---
रतनलालले विवाह गरेनन् ।
उनी अहिले सामाजिक काममा जोडिएका थिए—विशेष गरी जातीय विभेद र सामुदायिक मेलमिलापका क्षेत्रमा ।
आशिषले सोधे—
“तँलाई रिस लाग्दैन ?”
रतनलाल लामो समय चुप रहे ।
“पहिले लाग्थ्यो,” उनले भने, “धेरै ।”
“अहिले ?”
“अहिले बुझ्दैछु—घृणा बोकेर बाँचेँ भने समाजले मलाई दिएको घाउ म आफैँले निरन्तर कोट्याइरहन्छु ।”
बाहिर हल्का पानी परिरहेको थियो ।
---
रतनलालले एउटा घटना सुनाए ।
केही वर्षअघि मायाका बुबाको मृत्यु भएछ । गाउँमा धेरै मानिस पुगेका थिए । रतनलाल पनि चुपचाप श्रद्धाञ्जली दिन गए ।
मायाले उनलाई देखेर अचम्म मानेकी रहिछिन् ।
“तिमी किन आयौ ?” उनले सोधेकी थिइन् ।
रतनलालले उत्तर दिएका थिए—
“मान्छेको मृत्युमा जातभन्दा ठूलो कुरा दुःख हुन्छ ।”
त्यो वाक्य बोल्दा उनको मन काँपेको थियो ।
तर त्यही दिन उनले पहिलोपटक आफूभित्रको भारी हल्का भएको महसुस गरे ।
---
त्यो रात आशिष घर फर्कँदा धेरै बेर सोचिरहे ।
उनी सृष्टि र अनिशको संघर्ष सम्झिरहेका थिए ।
समय बदलिएको थियो, तर घाउको स्वरूप पूर्ण रूपमा हराएको थिएन ।
अर्को दिन उनले सृष्टिलाई रतनलालको कथा सुनाए ।
सृष्टि धेरै बेर मौन रहिन् ।
पछि बिस्तारै भनिन्—
“हाम्रो समाज प्रेमसँग डराउँछ कि बराबरीसँग ?”
आशिषसँग तत्कालै उत्तर थिएन ।
---
केही महिनापछि गाउँमा जातीय सद्भावबारे कार्यक्रम भयो । रतनलाल वक्ता थिए ।
उनले भीडतिर हेर्दै शान्त स्वरमा भने—
“जातीय विभेदले केवल प्रेम नष्ट गर्दैन ।
यसले मान्छेको आत्मसम्मान, विश्वास र समाजको मानवता पनि नष्ट गर्छ ।”
हल मौन भयो ।
उनले अगाडि भने—
“हामीले इतिहास बदल्न नसकौँला ।
तर अर्को पुस्तालाई उही घाउ नदिन सक्छौँ ।”
त्यो भाषण क्रोधले भरिएको थिएन ।
त्यो अनुभव, पीडा र करुणाबाट बनेको थियो ।
र सायद दीर्घकालीन परिवर्तन त्यही आवाजले ल्याउँछ—
जसले घाउलाई घृणामा होइन, चेतनामा बदल्न सक्छ ।
१५ : नदेखिने थकान
सृष्टिको विवाह धेरै वर्षपछि भयो ।
अनिश र उनी लामो संघर्ष, सामाजिक आलोचना र व्यक्तिगत उतारचढाव पार गरेर अन्ततः सँगै बसेका थिए । समयले सम्बन्धलाई केही परिपक्व बनाएको थियो । परिवारहरू पनि बिस्तारै नरम भएका थिए ।
जब उनीहरूको छोरी जन्मिइन्, घरमा धेरै खुसी फैलियो ।
रामबहादुरले नातिनीलाई काखमा लिँदै भनेका थिए—
“हामीले धेरै झगडा देख्यौँ । अब यो पुस्ताले अलि सहज संसार देखोस् ।”
सबै हाँसे ।
तर जीवनको कठिन भाग प्रायः खुसीको क्षणपछि सुरु हुन्छ ।
---
सुत्केरीपछि सुरुका केही हप्ता सृष्टि बाहिरबाट सामान्य देखिन्थिन् ।
अतिथि आउँथे । फोटो खिचिन्थ्यो । “आमा बनेको खुसी” का शुभकामना आउँथे ।
तर भित्र उनी बिस्तारै डुबिरहेकी थिइन् ।
निद्रा हरायो ।
शरीर थाकेको ।
मन अस्थिर ।
बच्चा रोएपछि उनलाई डर लाग्थ्यो ।
कहिलेकाहीँ अचानक आँसु आउँथ्यो ।
कहिलेकाहीँ कुनै कारणबिना रिस उठ्थ्यो ।
उनले आफैँलाई दोष दिन थालिन्—
“सायद म राम्रो आमा होइन ।”
तर यो कुरा कसैलाई खुला रूपमा भन्न सकिनन् ।
किनकि समाजले मातृत्वलाई पवित्र र सहज रूपमा चित्रण गर्छ ।
त्यहाँ थकान, निराशा वा मानसिक संघर्षका लागि ठाउँ कम हुन्छ ।
---
अनिश काममा व्यस्त हुन थाले ।
उनी जिम्मेवार बन्न खोजिरहेका थिए—अझ बढी काम, आर्थिक स्थिरता, भविष्यको योजना ।
तर सृष्टिलाई त्यो “जिम्मेवारी” कहिलेकाहीँ अनुपस्थिति जस्तो लाग्थ्यो ।
एक रात बच्चा लगातार रोइरहेको थियो । सृष्टि पूर्ण रूपमा थाकिसकेकी थिइन् ।
“तिमी अलिकति सम्हाल्न सक्दैनौ ?” उनले चिच्याइन् ।
अनिश पनि तनावमा थिए ।
“म पनि दिनभर काम गरेर आएको छु ।”
त्यो सामान्य वाक्य थियो ।
तर सृष्टिको भित्र दबिएको पीडाले त्यसलाई आरोपजस्तो सुन्न थाल्यो ।
“तिम्रो काम मात्रै काम हो ?” उनले रिसाउँदै भनिन्, “घरभित्रको थकान देखिँदैन ?”
कोठा मौन भयो ।
बच्चा अझै रोइरहेकी थिई ।
---
त्यसपछि उनीहरूबीच दूरी बढ्न थाल्यो ।
अनिशलाई लाग्थ्यो—सृष्टि अत्यधिक संवेदनशील भइरहेकी छिन् ।
सृष्टिलाई लाग्थ्यो—उनी एक्लै छिन् ।
एक दिन पार्वती काठमाडौं आइन् ।
छोरीको अनुहार हेर्नेबित्तिकै उनले केही गडबड छ भन्ने बुझिन् ।
आँखामुनि कालोपन । असहज चिडचिडापन । अनिद्रा ।
राति बच्चा सुतेपछि पार्वतीले बिस्तारै सोधिन्—
“तिमी ठीक छौ ?”
सृष्टि लामो समय चुप रहिन् ।
पछि अचानक रोइन् ।
“म थाकिसकेँ आमा…
सबैले मलाई खुसी हुनुपर्छ जस्तो व्यवहार गर्छन् ।
तर मभित्र केही भत्किरहेको छ ।”
पार्वतीले छोरीको टाउको सहलाइन् ।
त्यो दृश्यले उनलाई आफ्नै युवावस्था सम्झायो ।
---
पार्वती पनि एक समय यस्तै चक्रबाट गुज्रिएकी थिइन् ।
त्यो बेला मानसिक स्वास्थ्यको कुरा हुँदैनथ्यो ।
महिलाको थकानलाई “स्वभाव” भनिन्थ्यो ।
आक्रोशलाई “हर्मोन” ।
र मौनतालाई “कर्तव्य” ।
उनले पनि धेरै रात एक्लै रोएर बिताएकी थिइन् ।
तर कसैले सोधेको थिएन—“तिमी ठीक छौ ?”
त्यसैले यसपटक उनले फरक निर्णय गरिन् ।
---
अर्को दिन उनले अनिशसँग खुलेर कुरा गरिन् ।
“तिमी नराम्रो मान्छे होइनौ,” उनले शान्त स्वरमा भनिन्, “तर सृष्टि अहिले केवल बच्चा हुर्काइरहेकी छैन । ऊ मानसिक रूपमा संघर्ष गरिरहेकी छ ।”
अनिश सुरुमा असहज भए ।
“म त सहयोग नै गरिरहेको छु ।”
“सहयोग र भावनात्मक उपस्थितिमा फरक हुन्छ,” पार्वतीले उत्तर दिइन् ।
त्यो वाक्यले अनिशलाई चुप बनायो ।
किनकि उनले पहिलोपटक महसुस गरे—उनी समाधान खोज्न व्यस्त थिए, तर सृष्टिको अनुभव सुन्न कम समय दिएका रहेछन् ।
---
पछि सृष्टिले मनोपरामर्श लिन सुरु गरिन् ।
सुरुमा उनलाई लाज लाग्यो ।
“मानिसहरूले के सोच्लान् ?”
तर बिस्तारै उनले बुझिन्—मानसिक पीडा पनि उपचार चाहिने वास्तविक अवस्था हो, कमजोरी होइन ।
उनी र अनिशले पनि सम्बन्धबारे खुलेर संवाद गर्न थाले ।
कहिलेकाहीँ झगडा अझै हुन्थ्यो ।
तर अब मौनता लामो रहँदैनथ्यो ।
---
एक दिन सृष्टिले आफ्नी छोरीलाई काखमा राखेर पार्वतीलाई भनिन्—
“आमा, तपाईंहरूले कसरी सबै सहनुभयो ?”
पार्वती हल्का मुस्कुराइन् ।
“धेरै कुरा सहेर होइन, दबाएर बाँचेका थियौँ,” उनले भनिन्, “त्यसैले हाम्रो पुस्ताको थकान धेरै ठाउँमा रिस बनेर निस्कियो ।”
सृष्टि चुप रहिन् ।
त्यो क्षण उनले एउटा गहिरो कुरा बुझिन्—
भावनात्मक उपेक्षा पुस्तौँसम्म सर्ने घाउ हुन सक्छ ।
यदि त्यसबारे कुरा गरिएन भने ।
---
केही महिनापछि सृष्टिले महिलाहरूको मानसिक स्वास्थ्यबारे सार्वजनिक कार्यक्रममा बोलिन् ।
उनले भनिन्—
“हामी आमालाई देवी बनाउँछौँ, तर मान्छे हुन दिँदैनौँ ।”
हल मौन भयो ।
उनले अगाडि भनिन्—
“थाक्नु, डराउनु, रिस उठ्नु वा सहयोग चाहिनु असफलता होइन ।
संवाद नहुनु चाहिँ खतरनाक हो ।”
त्यो भाषण व्यक्तिगत पनि थियो, सामाजिक पनि ।
किनकि धेरै घरहरू बाहिरबाट सामान्य देखिन्छन्,
तर भित्र नबोलिएका थकानहरूले भरिएका हुन्छन् ।
र कहिलेकाहीँ एउटा परिवार बचाउन ठूलो समाधान होइन,
केवल संवेदनशील उपस्थितिले पनि पुग्छ ।
१६ : माटोमा बाँधिएको जीवन
रामबहादुरका कान्छा भाइ हरिबहादुर गाउँमै बसेका थिए ।
जब उनका दाजुहरू शहर, विदेश र राजनीति हुँदै जीवनका फरक बाटामा बगिरहेका थिए, हरिबहादुर भने माटोसँगै बाँधिएका थिए । खेत, हलो, मल, बीउ र ऋण—उनको संसार यिनै वरिपरि घुम्थ्यो ।
गाउँमा मानिसहरू उनलाई “साधारण किसान” भन्थे ।
तर त्यो साधारण जीवनभित्र असाधारण थकान थियो ।
---
हरिबहादुरको बिहान अँध्यारोसँगै सुरु हुन्थ्यो ।
गाईलाई घाँस । खेतमा पानी । बजारको हिसाब ।
वर्षा भयो भने चिन्ता । वर्षा भएन भने झन् ठूलो चिन्ता ।
एक वर्ष मल पाइएन ।
अर्को वर्ष बालीमा रोग लाग्यो ।
कहिले बिचौलियाले मूल्य घटायो ।
कहिले सडक बन्द भएर तरकारी कुहियो ।
उनले धेरैपटक गुनासो गरेका थिए—
“हामी अन्न उब्जाउँछौँ, तर हाम्रो आफ्नै भान्सा असुरक्षित छ ।”
तर किसानको पीडा समाचारमा धेरै बेर टिक्दैन ।
---
उनका छोरा मिलन विदेश जान चाहन्थे ।
“यो खेतीले केही हुँदैन,” उनी बारम्बार भन्थे ।
हरिबहादुर रिसाउँथे ।
“खाना चाहिँ कहाँबाट आउँछ ?”
मिलन हाँसिदिन्थे ।
“खाना उब्जाउने मान्छे नै गरीब छ भने त्यो काममा भविष्य कहाँ भयो ?”
त्यो प्रश्न कठोर थियो ।
तर पूर्ण रूपमा गलत पनि थिएन ।
---
गाउँमा सहकारी, अनुदान र कृषि योजनाका धेरै भाषण आएका थिए ।
तर वास्तविक किसानसम्म धेरै कुरा अधुरै पुग्थे ।
एक दिन हरिबहादुर सदरमुकाम गए—कृषि अनुदानको फारम भर्न ।
कार्यालयमा लाइन लामो थियो ।
कसैले भन्यो—“सिफारिस ल्याउनुपर्छ ।”
कसैले भन्यो—“फाइल अगाडि बढाउन मान्छे चाहिन्छ ।”
साँझ थाकेर फर्किँदा उनले चिया पसलमा झर्किंदै भने—
“राज्यले किसानलाई सम्झिने भनेको भाषणमा मात्रै रहेछ ।”
सबैले सहमति जनाए ।
किनकि त्यो व्यक्तिगत गुनासो होइन, साझा अनुभव थियो ।
---
त्यही वर्ष ठूलो वर्षाले खेत बगायो ।
धान आधा नष्ट भयो ।
ऋण झन् बढ्यो ।
हरिबहादुर राति निदाउन छोडे ।
चुपचाप आँगनमा बसिरहन्थे ।
एक दिन उनकी श्रीमतीले सोधिन्—
“यति धेरै किन सोच्नुहुन्छ ?”
उनले टाढा अँध्यारोतिर हेर्दै भने—
“म थाकेको छु ।
तर किसानलाई थाक्ने छुट हुँदैन ।”
त्यो वाक्यमा एउटा वर्गको मौन इतिहास थियो ।
---
यही समयमा गाउँमा नयाँ शिक्षक आए—जितेन ।
शहरबाट आएका युवा शिक्षक ।
उनी बेलुका हरिबहादुरको चिया पसलमा बस्न थाले ।
कृषि, राजनीति, गाउँको भविष्य—धेरै कुरा हुन्थ्यो ।
एक दिन जितेनले सोधे—
“काका, तपाईंले खेती छोड्नुभएन किन ?”
हरिबहादुर हाँसे ।
“हामीलाई कसैले विकल्प दिएन ।”
“र यदि मिल्यो भने ?”
हरिबहादुर केही बेर चुप रहे ।
“सायद म पनि भाग्थेँ,” उनले स्वीकारे ।
त्यो उत्तरमा हार होइन, यथार्थ थियो ।
---
तर जितेन फरक सोचका थिए ।
उनले गाउँका युवाहरूलाई साना कृषि प्रविधि, बजार पहुँच र सहकार्यबारे छलफल गराउन थाले । आशिषले पनि साथ दिए ।
सुरुमा हरिबहादुरलाई विश्वास लागेन ।
“यी कुरा भाषणमै सीमित हुन्छन्,” उनी भन्थे ।
तर बिस्तारै केही साना परिवर्तन देखिन थाले ।
युवाहरूले सामूहिक तरकारी खेती सुरु गरे ।
प्रत्यक्ष बजारसँग जोडिने प्रयास भयो ।
डिजिटल माध्यमबाट बिक्री हुन थाल्यो ।
कमाइ चमत्कारिक थिएन ।
तर निराशाबीच सानो आशा जन्मियो ।
---
एक साँझ हरिबहादुर र जितेन खेतको डिलमा बसेका थिए । रवि अस्ताउँदै थियो ।
हरिबहादुरले बिस्तारै भने—
“तिमीहरू पढेलेखेकी मान्छे गाउँमा धेरै बस्दैनौ ।”
जितेन मुस्कुराए ।
“सबै गए भने गाउँ कसले बनाउँछ ?”
हरिबहादुरले लामो समयपछि हल्का हाँसो हाँसे ।
“हामी बूढा किसानलाई ठूलो आशा गर्न डर लाग्छ,” उनले भने, “किनकि धेरैपटक धोका खाइयो ।”
“तर आशा नै नगरे त ?” जितेनले सोधे ।
हरिबहादुर टाढा हरियो खेततिर हेर्दै रहे ।
“त्यसो भए माटो बाँझो हुन्छ,” उनले बिस्तारै भने ।
---
त्यो रात घर फर्कँदा उनले धेरै दिनपछि सहज निद्रा महसुस गरे ।
समस्या अझै उस्तै थिए—ऋण, अनिश्चितता, राज्यको बेवास्ता ।
तर मानिसलाई बाँचिराख्ने कुरा सधैं ठूलो समाधान मात्र हुँदैन रहेछ ।
कहिलेकाहीँ कसैले तपाईंको दुःख सुन्नु, साथ दिनु,
र “अझै सम्भव छ” भन्नु पनि ठूलो कुरा रहेछ ।
माटो त्यही दिनदेखि हरिबहादुरलाई फेरि थोरै कम भारी लाग्न थाल्यो ।
१७ : अँध्यारोपछि फर्किने आवाज
सृष्टिले बाहिरबाट सामान्य जीवन जिउँदै थिइन् ।
काम नियमित थियो । परिवार विस्तारै स्थिर हुँदै थियो । छोरी हुर्किँदै थिई । सामाजिक कार्यक्रममा उनी अझै स्पष्ट र आत्मविश्वासी देखिन्थिन् ।
तर केही पीडाहरू समयसँग हराउँदैनन् ।
ती शरीरभित्र तह लगाएर बस्छन् ।
अनिशमाथिको हिंसा, मातृत्वपछिको मानसिक थकान, लगातार सामाजिक संघर्ष, परिवारको चिन्ता—यी सबैले सृष्टिभित्र एउटा गहिरो थकान बनाइदिएको थियो ।
उनी पहिलेझैँ हाँसिन्थिन्, बोल्थिन्, काम गर्थिन् ।
तर भित्र जीवनको अर्थप्रति एउटा मौन दूरी बढिरहेको थियो ।
---
एक जाडो साँझ उनी कार्यालयबाट फर्किँदै थिइन् ।
काठमाडौंको ट्राफिक, धुवाँ र भीडले उनलाई असह्य लागिरहेको थियो ।
घर पुगेर उनले बत्ती नै नबाली सोफामा बसिन् ।
मोबाइलमा धेरै सन्देश थिए । उनले कसैलाई जवाफ दिइनन् ।
अनिशले ढोका खोल्दा कोठा अँध्यारो थियो ।
“सृष्टि ?”
कुनै उत्तर आएन ।
नजिक जाँदा उनले देखे—सृष्टि चुपचाप बसिरहेकी थिई, आँखामा आँसु ।
“म थाकिसकेँ,” उनले बिस्तारै भनिन् ।
त्यो वाक्य साधारण सुनिन्थ्यो ।
तर त्यसभित्र धेरै वर्षको नबोलेको पीडा थियो ।
---
त्यसपछि सृष्टि बिस्तारै मानिसहरूबाट टाढिन थालिन् ।
कार्यक्रम रद्द गर्न थालिन् ।
फोन उठाउन छोडिन् ।
कहिलेकाहीँ दिनभर कोठाबाट ननिस्किने ।
उनी आफैँलाई दोष दिन्थिन्—
“म यति कमजोर किन हुँदैछु ?”
समाजले सफल देखिने मानिसको पीडालाई गम्भीरतापूर्वक लिन गाह्रो मान्छ ।
किनकि धेरैलाई लाग्छ—शिक्षा, परिवार र करियर भएको मानिस किन दुःखी हुन्छ ?
तर मानसिक थकान उपलब्धिले रोकिँदैन ।
---
अनिश सुरुमा डराए ।
उनी समाधान खोज्न दौडिए—डाक्टर, औषधि, तालिका, घुम्न जाने योजना ।
तर एक दिन मनोपरामर्शदाताले उनलाई शान्त स्वरमा भने—
“उहाँलाई अहिले सबैभन्दा पहिले समाधान होइन, सुरक्षित उपस्थिति चाहिएको छ ।”
त्यो वाक्यले अनिशलाई रोक्यो ।
किनकि उनी धेरै समयदेखि “ठीक पार्ने” प्रयासमा थिए, “सुन्ने” कम ।
---
त्यसपछि उनले सृष्टिसँग बस्न सिक्न थाले ।
कहिलेकाहीँ बिना सल्लाह ।
बिना तर्क ।
केवल साथ ।
राति चिया बनाएर चुपचाप बस्ने ।
छोरीलाई विद्यालय पुर्याउने ।
सृष्टिलाई जबर्जस्ती “बलियो बन्न” नभन्ने ।
साना कुराहरू ।
तर भावनात्मक रूपमा थाकेको मानिसका लागि सानो संवेदना पनि ठूलो सहारा बन्न सक्छ ।
---
एक दिन पार्वती काठमाडौं आइन् ।
उनले छोरीलाई लामो समय हेरेर भनिन्—
“तिमी सानै हुँदा घाउ लागेपछि लुकाउँथ्यौ । अहिले पनि त्यस्तै गरिरहेकी छौ ।”
सृष्टि हल्का मुस्कुराइन् ।
“सबैलाई बोझ बन्न मन लाग्दैन आमा ।”
पार्वतीले तुरुन्त उत्तर दिइन्—
“पीडा लुकाउँदा बोझ कम हुँदैन, एक्लोपन बढ्छ ।”
त्यो वाक्य सृष्टिको मनमा गहिरोसँग बस्यो ।
---
त्यसपछि सृष्टिले बिस्तारै आफ्नो अनुभवबारे खुल्न थालिन् ।
सुरुमा अनिशसँग ।
पछि केही नजिकका साथीसँग ।
उनीहरूले पनि आफ्ना संघर्ष सुनाए—अनिद्रा, चिन्ता, अवसाद, असफल सम्बन्ध, मौन डर ।
सृष्टिलाई पहिलोपटक महसुस भयो—
मानिसहरू बाहिरबाट धेरै सामान्य देखिए पनि भित्रभित्रै लडिरहेका हुन्छन् ।
---
केही महिनापछि अनिशले उनलाई गाउँ लैजाने प्रस्ताव गरे ।
सृष्टि अनिच्छुक थिइन् ।
तर अन्ततः गइन् ।
गाउँमा पुग्दा साँझ परेको थियो ।
आँगनको पुरानो नासपातीको रुख अझै उभिएको थियो ।
सीता ढोकामै पर्खिरहेकी थिइन् ।
त्यो रात धेरै कुरा भएन ।
केवल सामान्य खाना, आगोको न्यानोपन र परिचित मौनता ।
तर कहिलेकाहीँ जीवन फर्किन सुरु हुने क्षणहरू अत्यन्त साधारण हुन्छन् ।
---
भोलिपल्ट बिहान सृष्टि एक्लै खेततिर हिँडिन् ।
हिउँदे रवि हल्का थियो ।
टाढा हरिबहादुर माटो खनिरहेका थिए ।
उनी अचानक रोकिन् ।
जीवन चलिरहेको थियो दुःखका बाबजुद ।
माटोले बाली उम्राइरहेको थियो ।
बुढा मानिसहरू अझै बिहान उठिरहेका थिए ।
बच्चाहरू अझै खेलिरहेका थिए ।
त्यो दृश्यले उनलाई अचानक एउटा सानो तर गहिरो अनुभूति दियो—
पूर्ण रूपमा निको हुनु सायद सम्भव नहुन सक्छ ।
तर फेरि बाँच्न सिक्न सम्भव रहेछ ।
---
काठमाडौं फर्किएपछि उनले आफ्नो कामको गति घटाइन् ।
आराम, परिवार र मानसिक स्वास्थ्यलाई पनि जीवनको हिस्सा मान्न थालिन् ।
एक कार्यक्रममा पछि उनले खुला रूपमा भनिन्—
“हामीलाई सधैं ‘मजबुत’ बन्न सिकाइयो ।
तर कहिलेकाहीँ मद्दत माग्नु पनि साहस हो ।”
हल मौन भयो ।
उनले अगाडि भनिन्—
“पीडाबाट फर्किने प्रक्रिया एक्लै पूरा हुँदैन ।
कसैले तपाईंलाई धैर्यपूर्वक साथ दिनुपर्छ ।”
त्यो भाषण सिद्धान्तबाट होइन, अनुभवबाट आएको थियो ।
---
त्यो रात अनिशले उनलाई सोधे—
“तिमी अहिले ठीक छौ ?”
सृष्टि केही क्षण सोचिन् ।
“पूर्ण रूपमा होइन,” उनले इमानदारीका साथ भनिन्, “तर अब म अँध्यारोमा एक्लै छैन ।”
बाहिर हल्का वर्षा भइरहेको थियो ।
र धेरै समयपछि सृष्टिलाई त्यो आवाज उदास होइन, शान्त लाग्यो ।
१८ : नबोलिएका नामहरूको मौसम
रामबहादुरको स्वास्थ्य पहिलेभन्दा कमजोर भइसकेको थियो ।
हिँडाइ ढिलो । सम्झना कहिले तीखा, कहिले धमिला ।
तर बुढेसकालको एउटा अनौठो कुरा हुन्छ—
मानिस वर्तमानभन्दा अतीतसँग बढी समय बिताउन थाल्छ ।
एक दिन आँगन सफा गर्दै गर्दा सृष्टिले पुरानो काठको बाकस भेटिन् ।
त्यसभित्र केही पुराना तस्वीर, चिठी र पहेँलिएका कागज थिए ।
“हजुरबा, यो के हो ?” उनले सोधिन् ।
रामबहादुर एक्कासि असहज भए ।
“पुराना कुरा हुन्,” उनले छोटो उत्तर दिए ।
तर त्यो रात उनी असामान्य रूपमा चुप रहे ।
---
केही दिनपछि सृष्टिले फेरि त्यो विषय निकालिन् ।
रामबहादुर लामो समय मौन बसे ।
पछि हल्का मुस्कुराए ।
“मान्छेको जीवनमा केही कथा पूरा हुँदैनन्,” उनले भने ।
त्यसपछि उनले आफ्नो युवाकालको एउटा पाटो खोल्न थाले—जसको बारेमा घरमा कसैले कहिल्यै सुनेको थिएन ।
---
सीतासँग विवाह हुनुअघि रामबहादुरको जीवनमा निर्मला नामकी युवती थिइन् ।
त्यो समय गाउँ फरक थियो ।
प्रेम खुलेर व्यक्त गरिने कुरा होइन ।
घर, जात, परिवार र जिम्मेवारीले निर्णय गर्थे ।
निर्मला पढ्न रुचाउने, तेजस्वी स्वभावकी थिइन् ।
मेलापात, गाउँको पँधेरो र चाडपर्वबीच उनीहरू नजिकिएका थिए ।
त्यो सम्बन्धमा ठूलो नाटकीयता थिएन ।
केवल एकअर्कासँग हुँदा मन हल्का हुने प्रकारको अपनत्व थियो ।
एक दिन निर्मलाले भनेकी थिइन्—
“तिमी धेरै टाढा जाने मान्छे जस्तो लाग्छ ।”
रामबहादुर हाँसेका थिए।
“म कहाँ जान्छु र ?”
तर जीवनले उनलाई साँच्चै टाढा लग्यो ।
---
घरको आर्थिक अवस्था कमजोर थियो ।
परिवारको जिम्मेवारी ठूलो ।
त्यही बेला रामबहादुरका बुबाले सीतासँग विवाह तय गरे ।
सीताको परिवार स्थिर थियो ।
व्यवहारिक हिसाबले त्यो “ठीक निर्णय” मानियो ।
रामबहादुरले खासै विरोध गरेनन् ।
“किन ?” सृष्टिले सोधिन् ।
रामबहादुरले गहिरो सास फेरे ।
“त्यो बेला आफूभन्दा परिवार ठूलो लाग्थ्यो,” उनले भने, “र सायद म त्यति साहसी पनि थिइनँ ।”
---
विवाहपछि जीवन आफ्नो गतिमा बग्यो ।
संघर्ष । सन्तान । जिम्मेवारी ।
निर्मला बिस्तारै स्मृतिमा धुमिल हुँदै गइन् ।
तर पूर्ण रूपमा हराइनन् ।
कहिलेकाहीँ कुनै गीत सुन्दा ।
कुनै पुरानो बाटो देख्दा ।
असारको वर्षा पर्दा ।
स्मृतिहरू फर्किन्थे ।
---
सृष्टिले चुपचाप सुन्दै थिई ।
“हजुरआमालाई थाहा थियो ?” उनले बिस्तारै सोधिन् ।
रामबहादुर केही क्षण मौन रहे ।
पछि टाउको हल्लाए ।
“थियो ।”
त्यो उत्तरले सृष्टि अचम्ममा परिन् ।
---
त्यो रात सीता आँगनमा ऊन बुनिरहेकी थिइन् ।
सृष्टिले कुरा निकालिन् ।
सीता हल्का मुस्कुराइन् ।
“मान्छेले विवाह गर्दा आफ्नो सम्पूर्ण अतीत मेटाएर आउँदैन,” उनले शान्त स्वरमा भनिन् ।
“तपाईंलाई दुःख लागेन ?”
सीताले केही बेर सोचिन् ।
“सुरुमा लाग्थ्यो,” उनले स्वीकार गरिन्, “किनकि युवावस्थामा प्रेमलाई स्वामित्वजस्तो ठानिन्छ ।”
“पछि ?”
“पछि बुझियो—साँचो सम्बन्ध भनेको केवल कसैको अतीत मेटाउनु होइन । वर्तमानमा जिम्मेवार रहनु पनि हो ।”
त्यो उत्तरमा गहिरो परिपक्वता थियो ।
---
वर्षौँअघि सीताकै जीवनमा पनि एउटा अधुरो सम्बन्धको स्मृति रहेछ ।
उनलाई गाउँकै एक युवक मन पर्थ्यो—शान्त, बाँसुरी बजाउने ।
तर त्यो कुरा कहिल्यै शब्दसम्म पुगेन ।
घरले विवाह तय गरिदियो । जीवन अघि बढ्यो ।
“हजुरबालाई थाहा थियो ?” सृष्टिले हाँस्दै सोधिन् ।
सीता पनि हल्का हाँसिन् ।
“पछि थाहा पाए ।”
“र उहाँ रिसाउनुभएन ?”
त्यही बेला पछाडिबाट रामबहादुरको आवाज आयो—
“अलि भएँ ।”
सबै हाँसे ।
त्यो हाँसोमा ईर्ष्या थिएन ।
केवल समयले नरम बनाएको मानवीयता थियो ।
---
त्यो रात रामबहादुर र सीता लामो समय आँगनमा बसे ।
आकाश सफा थियो ।
टाढा गाउँका बत्तीहरू मधुर चम्किरहेका थिए ।
रामबहादुरले बिस्तारै भने—
“हामीले एकअर्कालाई सधैं प्रेम व्यक्त गर्न जानेनौँ ।”
सीताले उत्तर दिइन्—
“तर जीवनभर साथ छोडेनौँ ।”
त्यो वाक्य साधारण थियो ।
तर त्यसमा दशकौँको सम्बन्ध थियो ।
---
मानिसको जीवनमा केही प्रेमहरू अधुरा रहन्छन् ।
तर अधुरो हुनु सधैं असफलता होइन ।
कहिलेकाहीँ ती स्मृतिहरूले मानिसलाई नरम, विनम्र र मानवीय बनाइरहन्छन् ।
रामबहादुर र सीताले अन्ततः यही बुझे—
विगतलाई मेटाउनुपर्दैन ।
उसे सम्मानपूर्वक सम्झेर पनि वर्तमानप्रति इमानदार रहन सकिन्छ ।
र परिपक्व प्रेम सायद त्यही हो—
जहाँ स्वामित्वभन्दा समझदारी ठूलो हुन्छ ।
१९ : उज्यालो स्क्रिन र थाकेका आँखाहरू
समय फेरि बदलिएको थियो ।
रामबहादुर र सीताको पुस्ताले अभावसँग लडेको थियो ।
आशिष र सृष्टिको पुस्ताले अस्थिरता र संघर्षसँग ।
अब घरको नयाँ पुस्ता हुर्किरहेको थियो—मोबाइल, इन्टरनेट, ग्लोबल अवसर र अनन्त प्रतिस्पर्धाबीच ।
सृष्टिकी छोरी आर्या र आशिषका छोरा निश्चल बाहिरबाट आत्मविश्वासी आधुनिक युवा देखिन्थे । अंग्रेजी राम्रो । नेपाली बोल्दाभन्दा अंग्रेजीमा सहज । प्रविधिमा तेज । संसारबारे खुला सोच ।
तर उनीहरूको थकान पुराना पुस्ताले तुरुन्त बुझ्न सक्दैनथ्यो ।
किनकि यो पुस्ताको धेरै पीडा देखिँदैन ।
---
आर्या एक अन्तर्राष्ट्रिय कम्पनीमा काम गर्थी ।
काम “रिमोट” थियो, तर जीवन कहिल्यै पूर्ण रूपमा अफलाइन हुँदैनथ्यो ।
राति विदेशी मिटिङ ।
बिहान रिपोर्ट ।
सधैं उपलब्ध रहनुपर्ने दबाब ।
सामाजिक सञ्जालमा उनी मुस्कुराइरहेकी देखिन्थी—कफी, यात्रा, उपलब्धि ।
तर वास्तविकता फरक थियो ।
निद्रा कम ।
चिन्ता धेरै ।
मन सधैं दौडिरहेको ।
एक रात उनले मोबाइल बन्द गरेर अचानक भनिन्—
“म थाकेको छु… तर किन थाकेको छु भन्ने पनि स्पष्ट छैन ।”
सृष्टिले छोरीतिर हेर्दै बुझ्ने प्रयास गरिन् ।
उनलाई आफ्नै पुरानो थकान सम्झना आयो ।
---
निश्चलको अवस्था पनि फरक थिएन ।
उनी स्टार्टअपमा काम गर्थे । भरमार एआई प्रयोग गर्थे ।
सपना ठूलो । आय अनिश्चित ।
बाहिरबाट “क्रिएटिभ” जीवन जस्तो देखिन्थ्यो ।
भित्र निरन्तर असुरक्षा ।
साथीहरू विदेश गइरहेका थिए ।
कसैले घर किनेको खबर ।
कसैले ठूलो सफलता ।
तुलनाले उनलाई बिस्तारै खोक्रो बनाइरहेको थियो ।
एक दिन उनले आशिषलाई भने—
“हामीलाई सधैं केही ठूलो गर्नुपर्छ भन्ने दबाब छ ।
सामान्य भएर बाँच्न पनि अपराधबोध हुन्छ ।”
आशिष चुप भए ।
किनकि उनीहरूको पुस्ताले अभाव देखेको थियो,
तर यो पुस्ताले अनन्त अपेक्षाको थकान बोकेको थियो ।
---
घरभित्र पनि दूरीको स्वरूप बदलिएको थियो ।
सबै एउटै कोठामा हुन्थे,
तर हरेकको आँखा फरक स्क्रिनमा ।
सन्देश धेरै ।
संवाद कम ।
एक साँझ सीताले गुनासो गरिन्—
“आजकलका केटाकेटी हाँस्छन् धेरै, तर खुलेर बोल्दैनन् ।”
त्यो वाक्य सरल थियो ।
तर गहिरो पनि ।
किनकि नयाँ पुस्ताले भावनालाई “कन्टेन्ट” मा बदल्न सिक्यो,
तर वास्तविक कमजोरी देखाउन डराउन पनि ।
---
एक दिन आर्याको साथीले आत्महत्या गरिन् ।
बाहिरबाट सफल देखिने युवती ।
सामाजिक सञ्जालमा सक्रिय ।
सधैं हाँस्ने ।
समाचारले आर्यालाई हल्लायो ।
“हामी कसैलाई वास्तवमै कति चिन्छौँ? ” उनले अनिशलाई सोधिन् ।
अनिशसँग उत्तर थिएन ।
त्यसपछि आर्या केही दिन मौन भइन् ।
उनी आफ्नै जीवनबारे सोच्न थालिन्—काम, प्रतिस्पर्धा, निरन्तर प्रमाणित गर्नुपर्ने दबाब ।
---
त्यही समयमा निश्चललाई कम्पनीबाट कर्मचारी कटौतीको सूचना आयो ।
उनको जागिर जोगियो, तर डर बस्यो ।
त्यो रात उनले साथीहरूसँग हाँसेर कुरा गरे ।
मीमहरू शेयर गरे ।
सबै सामान्य देखियो ।
तर राति एक्लै हुँदा उनी लामो समय छत हेरेर बसिरहे ।
उनी पहिलोपटक स्पष्ट रूपमा डराए—
यदि म असफल भएँ भने ?
---
एक दिन घरमा पारिवारिक जमघट भयो ।
रामबहादुर धेरै कमजोर भइसकेका थिए, तर सबैलाई नियालिरहेका थिए ।
आर्या र निश्चल सामान्य जस्तो व्यवहार गरिरहेका थिए ।
हासो । फोटो । ठट्टा ।
तर रामबहादुरले अचानक भने—
“आजकलका युवाहरूको आँखा धेरै थाकेको देखिन्छ ।”
सबै चुप भए ।
उनी अगाडि बोले—
“हाम्रो पालामा दुःख खुला थियो ।
तिमीहरूको पालामा दुःख लुकाउन सिकाइँदो रहेछ ।”
आर्याको घाँटी एक्कासि भारी भयो ।
---
त्यसपछि परिवारभित्र एउटा सानो परिवर्तन सुरु भयो ।
हप्तामा एकदिन मोबाइल टाढा राखेर सँगै बस्ने ।
खुलेर कुरा गर्ने ।
“ठीक छु” भन्दा अगाडि पनि प्रश्न सोध्ने ।
सुरुमा सबैलाई असहज लाग्यो ।
तर बिस्तारै संवाद सहज हुन थाल्यो ।
एक रात निश्चलले पहिलोपटक खुलेर भने—
“मलाई कहिलेकाहीँ आफू पर्याप्त छैन जस्तो लाग्छ ।”
आशिषले तुरुन्त समाधान दिन खोजेनन् ।
केवल सुने ।
त्यो नयाँ कुरा थियो ।
---
पछि आर्याले मानसिक स्वास्थ्य र युवा जीवनबारे एउटा कार्यक्रममा बोलिन् ।
उनले भनिन्—
“हामीलाई सधैं प्रेरित, उत्पादक र सफल देखिनुपर्छ जस्तो दबाब छ ।
तर हामी पनि थाक्छौँ, डराउँछौँ, हराउँछौँ ।”
हल मौन भयो ।
उनले अगाडि भनिन्—
“कहिलेकाहीँ सबैभन्दा ठूलो सहयोग समाधान होइन—कसैको मौन पीडा गम्भीरतापूर्वक सुन्नु हो ।”
त्यो भाषण केवल युवाहरूको पक्षमा थिएन ।
त्यो पुस्ताबीचको पुलजस्तो थियो ।
---
त्यो रात आर्या छतमा बसेर शहरका बत्तीहरू हेरिरहेकी थिई ।
तल सडकमा गाडी दौडिरहेका थिए ।
मोबाइलमा अझै सन्देश आइरहेका थिए ।
तर धेरै समयपछि उनले एउटा कुरा महसुस गरिन्—
मानिसलाई सधैं बलियो देखिनु आवश्यक छैन ।
कहिलेकाहीँ आफ्नो थकान स्वीकार गर्नु पनि बाँचिरहनुको एउटा रूप हो ।
२० : समाचारको एक दिन, कसैको जीवनभर
त्यो घटना देशभर फैलिन धेरै समय लागेन ।
एक किशोरीमाथि भएको क्रूर हिंसाको समाचार बिहानैदेखि टेलिभिजन, मोबाइल र सामाजिक सञ्जालमा छाइरहेको थियो । फोटो धमिलो बनाइएको थियो, नाम लुकाइएको थियो, तर पीडा लुकाइएको थिएन ।
आर्याले समाचार पढ्दा हात काँप्यो ।
“फेरि…” उनले बिस्तारै भनिन् ।
किनकि यस्तो समाचार अब अपवादजस्तो लाग्न छोडेको थियो ।
---
घरमा त्यस दिन असामान्य मौनता थियो ।
सीताले टेलिभिजन बन्द गरिन् ।
“कति निर्दयी हुँदै गएका मान्छेहरू…”
सृष्टि धेरै बेर केही बोलिनन् ।
उनी पीडित किशोरीको आमाबारे सोचिरहेकी थिइन्—त्यो स्त्री अहिले कुन अवस्थामा होली ?
समाज प्रायः अपराधको सनसनी हेर्छ,
तर पीडित परिवारको बाँकी जीवनबारे कम सोच्दछ ।
---
केही दिनपछि राजधानीमा विरोध प्रदर्शन भयो ।
नारा । मैनबत्ती । सामाजिक सञ्जालमा आक्रोश ।
आर्या पनि कार्यक्रममा गइन् ।
तर फर्किँदा उनको अनुहार झन् भारी थियो ।
“हामी हरेकपटक रिसाउँछौँ,” उनले भनिन्, “पछि फेरि बिर्सिन्छौँ ।”
अनिशले शान्त स्वरमा सोधे—
“तिमीलाई के लाग्छ, समस्या कहाँ छ ?”
आर्याले तुरुन्त उत्तर दिइनन्।
किनकि समस्या केवल एउटा अपराधी थिएन ।
त्यो धेरै तहमा फैलिएको थियो—घर, सोच, शक्ति, कानून, मौनता ।
---
त्यही समयमा सृष्टिले एउटा पीडित महिलाको अन्तर्वार्ता लिनुपर्यो ।
महिला अदालत धाइरहेकी थिइन् ।
वर्षौँदेखि ।
प्रहरीले सुरुमा उजुरी लिन आलटाल गरेको ।
समाजले चरित्रमाथि प्रश्न उठाएको ।
अदालतको प्रक्रिया अन्तहीन ।
“म थाकिसकेँ,” ती महिलाले भनिन्, “तर चुप बसें भने ऊहरूले जित्छन् ।”
सृष्टि फर्किँदा गहिरो रूपमा विचलित थिइन् ।
किनकि उनले फेरि बुझिन्—हिंसा केवल घटनाको क्षणमा समाप्त हुँदैन ।
न्याय खोज्ने प्रक्रियाले पनि धेरै महिलालाई फेरि–फेरि पीडा दिन्छ ।
---
गाउँमा पनि यसबारे छलफल हुन थाल्यो ।
कतिपय पुरुषहरूले पुरानै वाक्य दोहोर्याए—
“आजकलका केटीहरू पनि धेरै खुला भए ।”
त्यो सुन्दा आशिष रिसाए ।
“हिंसाको जिम्मेवारी पीडितमाथि हाल्ने बानी कहिलेसम्म ?” उनले कडा स्वरमा भने ।
चिया पसल केही क्षण मौन भयो ।
एक वृद्धले बिस्तारै भने—
“पहिले पनि यस्ता कुरा हुन्थे, तर बाहिर आउँदैनथे ।”
“त्यो अझ खतरनाक थियो,” सृष्टिले उत्तर दिइन्, “मौनता अपराधीको सुरक्षा हो ।”
---
त्यसपछि गाउँको विद्यालयमा एउटा सार्वजनिक संवाद आयोजना गरियो ।
महिला, शिक्षक, अभिभावक, युवाहरू—सबै आए ।
सुरुमा मानिसहरू असहज थिए ।
यौन हिंसा, दुव्र्यवहार र सहमतिबारे खुला कुरा गर्ने संस्कार अझै कमजोर थियो ।
एक किशोरीले डराउँदै सोधी—
“यदि आफ्नै मान्छेले गलत गर्यो भने कसलाई भन्ने ?”
हल एक्कासि भारी भयो ।
किनकि धेरै हिंसा अपरिचितबाट होइन, चिनेकै मानिसबाट हुने यथार्थ सबैलाई थाहा थियो ।
---
त्यो कार्यक्रममा आर्याले बोलेकी थिइन् ।
“हामी छोरीहरूलाई सधैं सावधान हुन सिकाउँछौँ,” उनले भनिन्, “तर छोराहरूलाई सम्मान गर्न पर्याप्त सिकाउँछौँ ?”
सबै चुप थिए ।
उनले अगाडि भनिन्—
“महिलामाथिको हिंसा केवल महिलाको मुद्दा होइन ।
यो समाज कति मानवीय छ भन्ने प्रश्न हो ।”
---
त्यसपछि अनिशले एउटा लेख लेखे—
“दण्डहीनता केवल अदालतको कमजोरी होइन, समाजको सम्झौता पनि हो ।”
लेख धेरै चर्चित भयो ।
कतिले समर्थन गरे । कतिले विरोध ।
तर बहस सुरु भयो ।
किनकि परिवर्तन धेरैपटक असहज प्रश्नबाट सुरु हुन्छ ।
---
एक दिन रामबहादुरले आर्यालाई भने—
“हाम्रो पुस्ताले धेरै अन्याय देख्यो ।
कतिपयमा चुप पनि बस्यौँ ।”
आर्याले हजुरबातिर हेरिन् ।
रामबहादुरले गहिरो सास फेरे ।
“चुप बस्ने मान्छे आफूलाई निर्दोष सम्झन्छ,” उनले भने, “तर अन्याय लामो समय टिक्नुमा मौन मानिसहरूको पनि हिस्सा हुन्छ ।”
त्यो स्वीकारोक्ति सजिलो थिएन ।
---
समयसँगै त्यो घटना समाचारबाट हरायो ।
नयाँ बहस आए । नयाँ विवाद ।
तर पीडित परिवारको जीवन भने अझै उहीँ अड्किएको थियो ।
सृष्टिले डायरीमा लेखिन्—
“हाम्रो समाजको स्मृति धेरै छोटो छ ।
तर पीडितको पीडा धेरै लामो ।”
---
केही महिनापछि विद्यालयमा केटाहरूले लैङ्गिक सम्मान र मानसिक स्वास्थ्यबारे अभियान चलाए । सानो प्रयास थियो ।
तर सीताले त्यो देखेर बिस्तारै भनिन्—
“सायद परिवर्तन यहीँबाट सुरु हुन्छ ।
जब डर होइन, चेतना सिकाइन्छ ।”
त्यो पूर्ण समाधान थिएन ।
न समाज अचानक सुरक्षित बनेको थियो ।
तर पहिलोपटक केही युवाहरूले हिंसालाई “सामान्य” मान्न अस्वीकार गरेका थिए ।
र कुनै पनि समाज बदलिन सुरु हुने क्षण सायद त्यही हो ।
२१ : लेख्नु र बाँच्नुको बीचमा
म यो कथा लेख्दै गर्दा, कहिलेकाहीँ लाग्छ—म केवल घटनाहरू टिपिरहेको छु कि जीवनकै एउटा लामो सासलाई कागजमा थाम्ने प्रयास गरिरहेको छु ।
रामबहादुर, सीता, सृष्टि, आशिष्, र उनीहरूका वरिपरि घुम्ने मानिसहरू अब केवल पात्र जस्ता लाग्दैनन् । उनीहरू कुनै न कुनै रूपमा म आफैंभित्र पनि बसिरहेका छन्—कहिले सम्झना बनेर, कहिले डर बनेर, कहिले प्रश्न बनेर ।
लेखन सजिलो काम होइन रहेछ, किनकि यसले केवल कथा होइन, जिम्मेवारी पनि माग्छ ।
---
कहिलेकाहीँ म सोच्छु—म यो लेखेर के बदल्न खोज्दै छु ?
समाज ? सोच ? वा केवल आफ्नै असहजता ?
तर फेरि बुझ्छु—लेखनले तुरुन्त परिवर्तन गर्दैन ।
यसले पहिले लेख्ने मान्छेलाई बदल्छ ।
हरेक पात्रको दुःख लेख्दा म अलि बढी संवेदनशील बन्छु ।
हरेक संवाद लेख्दा म अलि कम आत्मविश्वासी तर बढी सचेत हुन्छु ।
किनकि कथा बाहिर हुँदैन ।
यो भित्र हुन्छ ।
अन्तरकुन्तरमा हुन्छ ।
---
रामबहादुरको पीडा लेख्दा मलाई आफ्नै परिवार सम्झिन्छु—त्यो मौनता जहाँ प्रेम हुन्छ तर अभिव्यक्ति कम हुन्छ ।
सृष्टिको मानसिक थकान लेख्दा मलाई आधुनिक जीवन सम्झिन्छु—जहाँ उपलब्धि धेरै छ तर शान्ति कम ।
आशिषको राजनीतिक भ्रम लेख्दा म भीड सम्झिन्छु—जहाँ आक्रोश छ तर दिशा अस्पष्ट छ ।
र सृष्टिकी छोरी वा आर्याको पुस्ता लेख्दा मलाई लाग्छ—हामीले समस्या समाधान गरेजस्तो देखाउँछौँ, तर नयाँ रूपका समस्याहरू जन्माइरहेका हुन्छौँ ।
---
कहिलेकाहीँ पाठकहरूले सोध्छन्—
“यो कथा यति भारी किन छ ?”
मसँग सजिलो उत्तर हुँदैन ।
किनकि जीवन आफैं हल्का छैन ।
हामीले त्यसलाई सामाजिक रूपमा हल्का देखाउने बानी मात्र बसालेका हौँ ।
---
एक दिन म लेख्न रोकिएँ ।
केही दिन म कुनै पात्रको जीवनमा फर्किन सकिनँ ।
त्यो बेला मलाई एउटा प्रश्नले पछ्यायो—
“यदि मैले लेख्न बन्द गरें भने यी आवाजहरू कहाँ जान्छन् ?”
त्यो प्रश्न डरजस्तो थियो ।
तर उत्तर पनि त्यहीँ थियो—
तिनीहरू हराउँदैनन्, केवल नबोलिएका हुन्छन् ।
---
लेखनको अर्को कठिनाइ भनेको निष्पक्षता हो ।
के म रामबहादुरप्रति धेरै सहानुभूतिशील छु ?
के म सृष्टिको पीडालाई बढाइचढाइ लेख्दै छु ?
के म आशिषको भ्रमलाई सजिलो बनाइरहेको छु ?
यी प्रश्नहरूबाट बच्न सकिन्न ।
किनकि कथा लेख्नु भनेको न्याय गर्ने प्रयास पनि हो—तर अपूर्ण न्याय ।
---
कहिलेकाहीँ मलाई लाग्छ—म पात्रहरूलाई होइन, आफ्नै समाजलाई देखाइरहेको छु ।
तर समाज सधैं ऐनमा आफूलाई हेर्न चाहँदैन ।
त्यसैले कथा कहिलेकाहीँ असहज लाग्छ ।
---
एक साँझ म बाहिर निस्किएँ ।
काठमाडौंको सडक व्यस्त थियो—गाडी, मानिस, हतार, फोनको उज्यालो ।
मलाई लाग्यो—यी सबै पात्रहरू पनि यहीँ कतै छन् ।
अलग–अलग शरीरमा, एउटै समयभित्र ।
कसैले प्रेम लुकाइरहेको छ ।
कसैले डर ।
कसैले महत्वाकांक्षा ।
कसैले थकान ।
र म केवल ती सबैलाई एकै धागोमा बाँध्ने प्रयास गरिरहेको छु ।
---
लेखनले मलाई एउटा कुरा सिकाएको छ—
मानिसहरू खराब वा राम्रो मात्र हुँदैनन् ।
उनीहरू परिस्थिति, डर, प्रेम र अवसरका मिश्रण हुन् ।
त्यसैले कथा लेख्दा सजाय दिनभन्दा बुझ्न खोज्नु बढी कठिन तर आवश्यक हुन्छ ।
---
लेख्नु र बाँच्नुको बीचमा — लेखकको उत्कर्ष हुन्छ ।
म यो कथा लेख्दै गर्दा एउटा कुरा बारम्बार फर्केर आउँछ—म यो लेख्न सक्नुको कारण कुनै असाधारण कल्पना होइन, न कुनै विशेष प्रतिभा ।
कारण साधारण छ ।
मैले समाजलाई जस्तो छ, त्यस्तै हेर्ने प्रयास गरेको छु ।
न मैले कुनै लेप लगाएको छु , न कुनै तोडमरोड गरेको छु ।
यही मेरो लेखकीय धर्म हो ।
मसँग रामबहादुर हजुरबासँग जस्तै खारिएका कुरा भने थुप्रै छन् ।
र मानिसहरूलाई उनीहरू जस्तो छन्, त्यस्तै बुझ्ने प्रयास गरेको छु ।
म यस मामिलामा कहिल्यै विचलित हुने गरेको छैन ।
म सत्य मन्थन गरी निकालेर समाजलाई बुझाउन प्रयत्नरत भई नै रहने छु ।
यो मेरो सबैभन्दा ठूलो अनि हिँड्ने बाटो हो ।
अझै मलाई दगुर्नु छ , गन्तव्यमा पुग्नु छ ।
मेरो गन्तव्य भनेको सबैको सफलता हो ।
सफलताको शिखरबाट सुरम्यता दर्शन नगरे, नगराएसम्म मेरो अक्षरको खेतीको फसल उव्रिरहने छ ।
कथाका पात्रहरूमा
न उनीहरूलाई देवता बनाउने,
न दानव ।
---
लेखनको सबैभन्दा ठूलो कठिनाइ सजावट होइन रहेछ,
सत्यको नजिक बस्न सक्नु रहेछ ।
किनकि सत्य कहिल्यै सफा हुँदैन ।
यसलाई सफा गर्ने बाटोमा कलम दौडाइरहनु पर्ने रहेछ ।
त्यो कहिलेकाहीँ असहज हुन्छ, कहिलेकाहीँ विरोधाभासी हुन्छ, कहिलेकाहीँ अधुरो हुन्छ ।
म यसका लागि हरदम डटिरहने छु ।
यो मेरो पाठक अनि शुभचिन्तकहरूसँगको वाचा हो ।
तर मसँग अर्को विकल्प थिएन ।
यदि मैले रामबहादुरलाई पूर्ण आदर्श बनाइदिएँ भने, म उसको मौनता हराउँछु ।
यदि मैले सृष्टिलाई केवल पीडित बनाइदिएँ भने, म उसको शक्ति हराउँछु ।
यदि मैले आशिषलाई केवल राजनीतिक आवेग बनाइदिएँ भने, म उसको भ्रम हराउँछु ।
जति धेरै सत्य लेख्यो उति नै लेखकको न्याय हुन्छ ।
र जब पात्रहरूको जटिलता हराउँछ, कथा झुटो हुन्छ ।
यो म सहन गर्न सक्दिन ।
झूट लुकाउन अरू हजार झूट अनि त्यसलाई बचाउन लाखौँ कोशिस त्यो ममा लागू हुँदैन यस्तो भएमा त्यो कोशिसलाई म व्यर्थ मानेर म झन विचलित हुने छु ।
---
त्यसैले म लेख्छु—अपूर्ण मानिसहरूलाई, अपूर्ण जीवनलाई, अपूर्ण निर्णयहरूलाई ।
किनकि म विश्वास गर्छु,
मानिसहरू समस्या होइनन्, प्रक्रिया हुन् ।
---
कहिलेकाहीँ मलाई सोधिन्छ—
“तिमी किन यति गहिरो दुःख लेख्छौ ?”
मसँग यसको सजिलो जवाफ छैन ।
तर भित्रबाट आएको उत्तर यति मात्र हो—
दुःख लुकाउँदा समाज सुधारिँदैन,
दुःख बुझ्दा मात्र परिवर्तन सम्भव हुन्छ ।
---
लेखन मेरो लागि अभियोग होइन ।
न त बचाउ ।
यो केवल साक्षी बन्ने प्रयास हो ।
त्यो साक्षी जसले न त घटनालाई बढाइचढाइ गर्छ,
न त त्यसलाई घटाएर प्रस्तुत गर्छ ।
---
एक साँझ म फेरि बाहिर निस्किएँ ।
सडक उस्तै थियो—व्यस्त, थाकेको, छिटो बगिरहेको ।
तर अब म त्यसलाई फरक रूपमा हेर्थेँ ।
हरेक अनुहार एउटा अधुरो कथा थियो ।
हरेक मौनता एउटा नबोलिएको अनुभव ।
म बुझ्दै थिएँ—लेख्नु भनेको आविष्कार होइन,
पहिले नै भएको जीवनलाई ध्यान दिएर हेर्नु हो ।
---
र सायद यही मेरो मूल मन्त्र हो—
मानिसहरूलाई उनीहरू जस्तो छन्,
समाजलाई जस्तो छ,
त्यसरी नै शब्दमा उतार्ने साहस ।
ऐनाले उल्टो देखाउने, छायाले छवि देखाउने, तस्वीर-भिडियोले अनि मूर्ति यी सबैले भन्दा ज्यान दिने सत्प्यासको प्यास निरन्तर गर्दामा लेखक निख्रिरहन्छ ।
न बढाउने,
न घटाउने ।
केवल देख्ने । र देखिएको कुरा इमानदारीपूर्वक लेख्ने ।
---
त्यसैले यो कथा लेखियो ।
कल्पना भएर होइन,
अवलोकन भएर ।
भावनाबाट होइन केवल,
समझबाट ।
---
अब म अन्तिम भागतिर जान सक्छु ।
तर अन्त्य यहाँबाट सुरु भइसकेको छ—
जहाँ लेखक, पात्र र समाज अलग छैनन् ।
सबै एउटै जीवनक फरक रूप हुन् ।
अब म अन्तिम भागतिर पुग्दैछु ।
तर अन्त्य केवल कथाको होइन रहेछ ।
यो बुझाइको पनि हो—
कि कुनै पनि जीवन पूर्ण समाधानमा पुग्दैन ।
त्यो केवल थोरै बढी सचेत, थोरै बढी मानवीय हुँदै जान्छ ।
र सायद लेखनको उद्देश्य पनि त्यही हो—
समाज बदल्नु होइन,
मानिसलाई अलि बढी बुझ्न सक्षम बनाउनु ।
२२ : आकाश फर्किएको गाउँ
वर्षहरू बिते ।
घर फेरि उस्तै ठूलो देखिन्थ्यो, तर त्यसको अर्थ बदलिएको थियो ।
रामबहादुर अब शारीरिक रूपमा कमजोर थिए, तर मानसिक रूपमा केही हल्का । सीताको चाल ढिलो थियो, तर अनुहारमा पहिलेभन्दा धेरै शान्ति थियो । उनीहरूका वरिपरि अहिले तीन पुस्ता उभिएको थियो—पुरानो, मध्य र नयाँ—तर सबै एउटै प्रश्नले बाँधिएका थिए ।
“जीवनलाई कसरी बाँच्ने ?”
---
सृष्टि, आशिष्, आर्या र निश्चल—सबै आ–आफ्नै बाटोमा सफल देखिन्थे । तर त्यो सफलताको सतहमुनि थकान अझै थियो ।
आर्याले विदेशबाट राम्रो जागिरको प्रस्ताव अस्वीकार गरेकी थिई ।
निश्चलले स्टार्टअपको दबाब कम गर्न भाग–समय काम रोजेको थियो ।
सृष्टिले सार्वजनिक जीवनभन्दा बढी निजी सन्तुलनलाई प्राथमिकता दिन थालेकी थिइन् ।
आशिष भने युवासँग काम गर्दै “परिवर्तन” भन्दा “स्थिर सुधार” मा केन्द्रीत थिए ।
सुरुमा परिवार र समाजले यसलाई बुझेन ।
“किन विदेश नजाने ?”
“किन ठूलो अवसर नलिने ?”
“किन यति सानो सोच ?”
तर यी प्रश्नहरू अब उनीहरूलाई पहिलेझैँ हल्लाउन सक्दैनथे ।
---
एक साँझ सबै गाउँमा जम्मा भए ।
रामबहादुर आँगनको कुर्सीमा बसेका थिए ।
सीता उनको छेउमा ।
टाढा आकाश सुन्तलाजीमा रङ्गिएको थियो ।
रामबहादुरले बिस्तारै भने—
“हामीले धेरै पुस्ता देख्यौँ ।
कसैले माटो छोड्यो, कसैले शहर ।
कसैले देश छोड्यो ।”
उनी रोकिए ।
“तर सबैभन्दा गाह्रो कुरा सायद एउटै रहेछ—मान्छेलाई बुझ्नु ।”
---
आशिषले भने—
“हामीले परिवर्तनलाई धेरै ठूलो कुरा बनायौँ ।
तर कहिलेकाहीँ परिवर्तन भनेको जीवन अलि कम डर, अलि बढी संवाद हो ।”
सृष्टिले थपिन्—
“र अलि बढी सुन्न सक्ने क्षमता ।”
आर्याले भनिन्—
“र आफूलाई मात्र होइन, अरूलाई पनि थकान हुने अधिकार स्वीकार गर्नु ।”
निश्चलले हल्का मुस्कुराउँदै भने—
“र असफल हुन पनि अनुमति हुनु ।”
---
त्यो रात लामो मौनता रह्यो, तर त्यो मौनता खाली थिएन ।
त्यो स्वीकारोक्तिले भरिएको थियो ।
---
रामबहादुरले सीताको हात समाते ।
“हामीले धेरै गल्ती गर्यौँ,” उनले बिस्तारै भने ।
सीताले टाउको हल्लाइन् ।
“तर हामीले सबै बिगारेका होइनौँ,” उनले भनिन्, “केही कुरा जोगाएका पनि छौँ ।”
त्यो वाक्य सरल थियो, तर गहिरो ।
---
त्यसपछि गाउँमा सानो परिवर्तनहरू देखिन थाले ।
युवाहरू विदेश जान्थे, तर फर्किने योजना पनि बनाउँथे ।
अभिभावकहरू अब केवल “सफलता” होइन, “सन्तुलन” को कुरा गर्न थाले ।
स्कुलमा मानसिक स्वास्थ्य र संवादबारे खुला कक्षा हुन थाल्यो ।
घरभित्र मोबाइल कम, संवाद बढी हुन थाल्यो ।
सबै कुरा आदर्श बनेको थिएन ।
तर दिशा बदलिएको थियो ।
---
एक दिन सृष्टिले डायरीमा लेखिन्—
“हामीले बुझ्यौँ—जीवन कुनै दौड होइन ।
यो सम्बन्धहरूको जाल हो, जसलाई तोडेर होइन, सम्हालेर मात्र बाँच्न सकिन्छ ।”
---
रामबहादुर अन्तिम पटक आँगनमा एक्लै बसे ।
टाढा पहाडहरू स्थिर थिए ।
हावा शान्त थियो ।
उनी मुस्कुराए ।
“माटो कहिल्यै हराउँदैन,” उनले बिस्तारै भने, “मान्छे मात्रै कहिलेकाहीँ टाढा हुन्छ ।”
---
कथा यहाँ समाप्त भए पनि, जीवन भने रोकिँदैन ।
तर अब त्यो जीवनमा एउटा नयाँ कुरा थपिएको थियो—
सम्झदारी, सहानुभूति र सुन्न सक्ने धैर्य ।
र सायद यही हो पूर्ण चक्र ।
जहाँ पीडाबाट सुरु भएको कथा, बुझाइ र स्वीकारोक्तिमा पुगेर फेरि शान्त आकाशतिर फर्किन्छ ।
२०८३ जेठ ३
विजु सुवेदी विजय
कथाः माटोको स्मृति आकाशको सपना
१ : फर्किएको मान्छे, फेरिएको देश
पूर्वतिरको आकाशमा बिहानीको उज्यालो बिस्तारै फैलिँदै थियो । पहाडका टुप्पाहरूमा रातभर अड्किएको कुहिरो रविको पहिलो किरणसँगै पग्लिन थालेको थियो । तल नदी पुरानै थियो—उही वेग, उही गर्जन—तर किनाराहरू फेरिएका थिए । कहिल्यै नसुक्ने गरिबी र सुनसानले ढाकिएको त्यो उपत्यका अहिले टुक्राटुक्रा उज्यालोले झिलिमिली देखिन्थ्यो । पहाड काटेर बनाइएको कालोपत्रे सडक सर्पझैँ बिस्तारै माथि उक्लिरहेको थियो । एकातिर सौर्य प्यानल चम्किरहेका थिए, अर्कोतिर हरियो जालीले छोपिएका तरकारी टनेलहरू बिहानको हावासँग हल्लिरहेका थिए ।
सत्तरी कटेका रामबहादुर बसको झ्यालबाट बाहिर हेर्दै थिए । आँखामा मोतिबिन्दुको हल्का धमिलोपन थियो, तर त्यो दृश्यले उनीभित्रको स्मृति भने असाध्यै स्पष्ट बनाइरहेको थियो ।
तीस वर्षअघि यही बाटो हिँड्दा धुलोले अनुहार चिन्न नसकिने हुन्थ्यो । वर्षामा सडक बग्थ्यो । बिरामीलाई डोकोमा बोकेर बजार झार्नुपर्थ्यो । युवाहरू गाउँ छोडेर खाडी, भारत वा शहर पसेका हुन्थे । गाउँमा बाँकी रहनेहरू बूढाबूढी, केटाकेटी र रित्तिएका घरहरू मात्र थिए ।
तर आज बस गाउँको नयाँ विद्युतीय स्टेशनमा रोकिँदा उनी केही क्षण अडिए ।
“हजुर, ओर्लिनु भएन ?” सहचालकले सोध्यो ।
रामबहादुर झस्किए ।
“ए… हो… यहीँ हो ।”
ओर्लिनेबित्तिकै उनले वरिपरि हेरे । स्टेशनको बोर्डमा गाउँको नाममुनि अर्को वाक्य लेखिएको थियो—
“स्वागत छ: कृषि–प्रविधि नमुना गाउँ ।”
उनी हल्का मुस्कुराए । एक समय यही गाउँलाई जिल्लाकै ‘पछाडि परेको गाउँ’ भनेर हेला गरिन्थ्यो ।
स्टेशन नजिकै दुई किशोर मोबाइल ट्याब्लेटमा केही हेर्दै अंग्रेजी–नेपाली मिसाएर कुरा गरिरहेका थिए । अलि पर एउटी युवती विद्युतीय स्कुटरमा दूध संकलन केन्द्रतर्फ गइरहेकी थिइन् । सडकछेउमा पुरानो चौतारो भने अझै उभिएको थियो—तर वरिपरि नयाँ पसलहरू उम्रिएका थिए ।
रामबहादुर त्यही चौतारो नजिक गए । हातले पुरानो बरको रुख छोए । छालाको कर्कश स्पर्शसँगै स्मृतिको ढोका खुल्यो ।
त्यही चौतारोमुनि उनी र उनका भाइ लक्ष्मण कहिलेकाहीँ रातभर राजनीति बहस गर्थे। २०४० र ५० को दशकमा देश आगोभित्र थियो । आन्दोलन, बन्द, हड्ताल, गोलीकाण्ड, सत्ता परिवर्तन—सबैले मान्छेको जीवन थकित बनाएको थियो । नेताहरू भाषणमा देश बेच्थे, जनता पेट पाल्न विदेश जान्थे ।
रामबहादुरलाई अझै सम्झना थियो—उनको बुबाले एक रात रिसाउँदै भनेका थिए,
“यो देशमा मेहनत गरेर केही हुँदैन । जसले झूट बोल्न जान्यो, उही माथि पुग्छ ।”
त्यो वाक्यले उनलाई वर्षौंसम्म पछ्याएको थियो ।
उनी विस्तारै गाउँतिर उक्लिए । बाटो छेउमा पुरानो ढुंगे पँधेरो अझै थियो, तर अहिले त्यहाँ पानी लिन लाइन थिएन । प्रत्येक घरमा धारा पुगेको रहेछ । माथिबाट विद्यालयको घण्टी सुनियो । उनले टाउको उठाएर हेरे—तीनतले नयाँ भवन । छेउमा नेपालको झण्डा फरफराइरहेको थियो । भित्तामा विशाल नेपालको नक्शा पोतिएको थियो ।
एकछिन उनी त्यहीँ उभिए ।
यही ठाउँमा उनी कहिल्यै नबिर्सिने एउटा दृश्य सम्झिन्थे । २०५२ सालतिरको कुरा । विद्यालयको छानो चुहिन्थ्यो । शिक्षक महिनौँ तलब पाउँदैनथे । धेरै विद्यार्थी भारत कमाउन गएका बाबुको प्रतीक्षामा किताबभन्दा बढी उदासी बोकेर आउँथे ।
त्यसबेला रामबहादुर आफैँ पनि निराश थिए । सदरमुकामको एउटा कार्यालयमा सामान्य जागिर । तलबले घर धानिँदैनथ्यो । राजनीतिप्रति घृणा बढ्दै थियो । उनलाई लाग्थ्यो—देश कहिल्यै बदलिँदैन ।
तर समयले मान्छेलाई आफूले नसोचेको बाटोमा हिँडाउन सक्दो रहेछ ।
विद्यालयको गेटबाट एक जना शिक्षक बाहिर निस्किए । उनी रामबहादुरलाई हेरेर रोकिए ।
“माफ गर्नुहोस्… तपाईं रामबहादुर काका होइन ?”
रामबहादुर अचम्म परे ।
“हो… तर तिमी ?”
“म दिलबहादुरको छोरो, सुवास । तपाईंले मलाई पाँच कक्षामा किताब किनिदिनुभएको थियो ।”
रामबहादुर केही क्षण चुप भए । उनलाई धमिलो रूपमा एउटा दुब्लो केटो सम्झना आयो—च्यातिएको सर्ट, नाङ्गा खुट्टा, तर आँखामा तेज ।
“तिमी… शिक्षक भयौ ?”
सुवास हाँस्यो ।
“प्रधानाध्यापक ।”
रामबहादुरका ओठ हल्का काँपे । जीवनमा कतिपय क्षण यस्ता हुन्छन् जहाँ शब्द साना पर्छन् ।
सुवासले विद्यालय देखाउँदै भन्यो,
“यहाँ अहिले डिजिटल कक्षा छ । कृषि–प्रविधि पढाइ हुन्छ । धेरै विद्यार्थी विदेश गएर फर्किएपछि गाउँमै काम गरिरहेका छन् ।”
“फर्किएका ?” रामबहादुरले बिस्तारै दोहोर्याए ।
“हो । सबैले बुझ्न थाले—देश नेताले मात्र बनाउँदैन, भागेर पनि बन्दैन ।”
त्यो वाक्यले रामबहादुरभित्र कतै गहिरो चोट गर्यो ।
किनकि उनी स्वयं पनि कहिलेकाहीँ भाग्न चाहन्थे । २०६० को दशकमा छोरालाई विदेश पठाउँदा उनले मनमनै सोचेका थिए—“यो देश सकियो ।” त्यो केवल उनको निष्कर्ष थिएन; त्यो समयको सामूहिक थकान थियो ।
तर आज उनी फर्केर हेर्दा बुझिरहेका थिए—देश एकैचोटि बिग्रिँदैन, एकैचोटि बन्दैन पनि । परिवर्तन भाषणले होइन, धेरै साना इमानदार कामहरूको थुप्रोले आउँछ ।
दिउँसो उनी आफ्नै पुरानो घर पुगे । घर आधा पुरानो, आधा नयाँ थियो । आँगनमा नासपातीको रुख अझै उभिएको थियो । तर वरिपरि सिसाको हरितगृह बनेको थियो । छिमेकीको नातिले ड्रोन उडाउन सिकिरहेको थियो ।
रामबहादुर आँगनको ढुंगामा बसे ।
टाढाबाट गाउँको आवाज आइरहेको थियो—कसैको हाँसो, मोटरको हल्का गुञ्जन, विद्यालयको गीत, गाईको घण्टी ।
उनले आँखा बन्द गरे ।
स्मृतिहरू एकपछि अर्को गर्दै आउन थाले—भोक, आन्दोलन, धोका, बेरोजगारी, विदेशिएका साथी, चिहान पुगेका सपनाहरू…
तर ती सबैबीच एउटा कुरा बाँचेको रहेछ—मान्छेको फेरि उठ्ने क्षमता ।
सायद देशको सबैभन्दा ठूलो शक्ति पनि यही थियो ।
साँझ पर्दै जाँदा उनले पुरानो डायरी झिके । काँपिरहेको हातले पहिलो पानामा लेखे—
“हामीले एउटा समय देश सकिएको ठानेका थियौँ ।
तर देश सकिएको रहेन ।
हाम्रो धैर्य सकिएको रहेछ ।”
त्यो लेखेर उनी लामो समय आकाशतिर हेर्दै बसे ।
माथि बादलहरू बिस्तारै पूर्वतिर सरिरहेका थिए । तल गाउँमा बत्तीहरू बल्न थालेका थिए । पुरानो अँध्यारोमाथि नयाँ उज्यालो विस्तारै फैलिरहेको थियो ।
२ : एउटा कुकुर, एउटा मान्छे, र हराउँदै गएको घर
२०४६ सालपछि देशभरि परिवर्तनको नारा गुञ्जिएको थियो । शहरका भित्ताहरू पोस्टरले भरिएका थिए । चोक–गल्लीमा भाषण, जुलुस र बहस चल्थे । “नयाँ नेपाल” भन्ने शब्द यति धेरै दोहोरिन्थ्यो कि कहिलेकाहीँ त्यो आशाभन्दा बढी थकानजस्तो लाग्न थाल्थ्यो ।
त्यो समय रामबहादुर पच्चीस वर्षका थिए । गाउँबाट एसएलसी पास गरेर ठूलो सपना बोकेर काठमाडौं आएका । उनलाई लाग्थ्यो—अब जीवन बदलिन्छ । देश बदलिन्छ । संघर्ष गरेपछि केही न केही अवश्य पाइन्छ ।
तर शहरले उनलाई चाँडै सिकायो—सपना र पेटको सम्बन्ध सीधा हुँदैन ।
असनको एउटा साँघुरो गल्लीमा उनी चार जनासँग कोठा साझा गर्थे । दिनभर जागिर खोज्ने, साँझ चिया पसलमा राजनीति गफ गर्ने, राति भविष्यको चिन्ता गर्दै सुत्ने—जीवन यत्तिमै सीमित हुँदै गयो ।
कहिले टाइपिस्टको काम, कहिले ठेक्काको हिसाब, कहिले पार्टी कार्यालयमा पोस्टर टाँस्ने । स्थिर केही थिएन ।
गाउँबाट आमाको चिठी आउँथ्यो—
“बुबाको खोकी बढेको छ ।
लक्ष्मणले एक्लै खेत धानिरहेको छ ।
तँ कहिले घर आउने ?”
रामबहादुर चिठी पढ्थे, फेरि थन्क्याउँथे ।
उनी आफैँसँग झूट बोल्थे—“अहिले संघर्षको समय हो । पछि सबै ठीक हुन्छ ।”
तर त्यो “पछि” कहिल्यै चाँडै आएन ।
त्यही समयमा उनका धेरै साथीहरू खाडी जान थाले । कसैले कतार, कसैले साउदी, कसैले मलेसिया । गाउँमा नयाँ शब्द फैलिँदै थियो—“विदेश गएपछि जीवन बन्छ ।”
रामबहादुर पनि डगमगाए ।
एक साँझ रत्नपार्क नजिकको चिया पसलमा साथी अर्जुनले भन्यो,
“यहाँ बसिस् भने बूढो भइस् । विदेश जाऊ । दुःख उस्तै हो, कमाइ फरक ।”
“घर ?” रामबहादुरले सोधे ।
अर्जुन हाँस्यो ।
“गरीबको घर भावना होइन, पैसा हो ।”
त्यो वाक्यले उनलाई धेरै दिनसम्म पछ्यायो ।
अन्ततः उनले पनि मलेसियाको एउटा कारखानामा काम गर्ने निर्णय गरे । गाउँमा खबर पठाउँदा आमाले रोएकी थिइन् । बुबाले भने केवल यति भने—
“जाँदैछस् भने फर्किन पनि सम्झिनू ।”
त्रिभुवन विमानस्थलबाट उड्दा रामबहादुरले पहिलोपटक नेपाललाई बादलमाथिबाट हेरे । पहाडहरू साना देखिन्थे । उनलाई अचानक लाग्यो—मान्छे टाढा जाँदा देश सानो देखिन्छ, तर मनभित्रको खालीपन ठूलो ।
---
मलेसियाको जीवन सपना जस्तो थिएन ।
कारखानाको आवाज बिहानदेखि रातिसम्म कानभित्र गड्थ्यो । पसिनाको गन्ध, फलामको ताप र निद्राहीनता—दिनहरू सबै उस्तै लाग्थे । कामदारहरू विभिन्न देशका थिए, तर सबैको अनुहारमा एउटै थकान थियो ।
त्यहाँ कसैले कसैको कथा धेरै सोध्दैनथ्यो । सबैसँग आफ्नै ऋण, आफ्नै परिवार, आफ्नै डर थियो ।
रामबहादुर बिस्तारै कम बोल्ने भए ।
घरमा फोन गर्ने समय घट्दै गयो ।
पहिला हरेक हप्ता चिठी लेख्थे । पछि महिनौँसम्म सम्पर्क हुन्नथ्यो ।
आमाले एकपटक लेखेकी थिइन्—
“तँले पठाएको पैसा आयो ।
तर पैसा आएपछि पनि घर किन खाली–खाली लाग्छ ?”
त्यो चिठी उनले धेरै दिनसम्म खोल्न सकेनन् ।
---
कारखानाको पछाडिपट्टि एउटा दुब्लो खैरो कुकुर घुमिरहन्थ्यो । कसैले त्यसलाई नाम दिएको थिएन । कामदारहरूले बाँकी खाना फालिदिन्थे, त्यो चुपचाप खान्थ्यो । कहिलेकाहीँ लात पनि खान्थ्यो ।
एक रात ओभरटाइम सकेर फर्किँदा रामबहादुरले त्यो कुकुरलाई वर्षामा काँपिरहेको देखे । नजिकै प्लास्टिकको ड्रममुनि सुक्न खोजिरहेको थियो ।
किन हो, उनले आफ्नो खाना त्यसतर्फ बढाए ।
कुकुर सुरुमा डरायो । पछि बिस्तारै नजिक आयो ।
त्यो रातपछि त्यो कुकुर उनलाई देख्नेबित्तिकै पुच्छर हल्लाउन थाल्यो ।
रामबहादुरले उसको नाम राखे—“भुला ।”
किनकि उनलाई लाग्थ्यो, त्यो पनि कसैद्वारा बिर्सिएको जीव थियो ।
---
दिनहरू बित्दै गए ।
मानिसहरूसँग भन्दा रामबहादुरको संवाद भुलासँग बढी हुन थाल्यो ।
कामबाट फर्किँदा भुला गेटमै पर्खिरहेको हुन्थ्यो । उनी थाकेका बेला उसको टाउको सहलाउँथे । कहिलेकाहीँ नेपालीमा मनका कुरा पनि सुनाउँथे ।
“आमा बिरामी होलिन् अब…”
“भाइ रिसाएको होला…”
“घर फर्किन डर लाग्छ…”
भुलाले केही बुझ्दैनथ्यो ।
तर ऊ चुपचाप सुन्थ्यो ।
र कहिलेकाहीँ, मान्छेलाई समाधानभन्दा बढी सुन्ने कान चाहिने रहेछ ।
---
एक बिहान कारखानामा दुर्घटना भयो । फलामको भारी चिप्लेर रामबहादुरको खुट्टामा लाग्यो । ठूलो चोट त लागेन, तर केही दिन आराम गर्नुपर्यो ।
त्यो समयमा उनलाई पहिलोपटक गहिरो एक्लोपनले समात्यो ।
साथीहरू काममा जान्थे । कोठा खाली हुन्थ्यो ।
त्यो सानो कोठामा उनलाई अचानक आफ्नै जीवन अपरिचित लाग्न थाल्यो ।
त्यही बेला भुला दिनभर ढोकाबाहिर बसिरहन्थ्यो ।
एक दिन उनले उसका आँखातिर हेरेर सोधे—
“तँ किन बसिरहन्छस् हँ ?”
भुलाले पुच्छर हल्लायो ।
रामबहादुर अचानक रोए ।
वर्षौँपछि पहिलोपटक ।
किनकि उनले बुझिरहेका थिए—जसलाई आफूले “दायित्व” भन्दै टाढा धकेले, वास्तवमा जीवनको अर्थ त्यही रहेछ ।
घर पैसा पठाएर मात्र टिक्दैन ।
माया अनुपस्थित भएर बाँच्दैन ।
त्यो रात उनले लामो समयपछि गाउँमा फोन गरे ।
आमाको स्वर कमजोर सुनिन्थ्यो ।
“रामु… तँ ठीक छस् ?”
उनले बोल्न खोजे, तर रुद्र घण्टी चल्दै चलेन । घाँटी बन्द भयो ।
“आमा… म घर आउँछु ।”
उता केही क्षण मौनता रह्यो ।
पछि आमाले बिस्तारै भनिन्—
“ढिलो भए पनि घरले मान्छेलाई चिन्छ छोरा ।”
फोन काटिएपछि रामबहादुर धेरै बेर बसिरहे ।
भुला उनको खुट्टामा टाउको राखेर निदाइरहेको थियो ।
बाहिर वर्षा परिरहेको थियो ।
भित्र एउटा मान्छेले धेरै ढिलोपछि अपनत्वको वास्तविक अर्थ बुझ्दै थियो ।
३ : दुई पुस्ताका महिलाहरू
रामबहादुर मलेसियाबाट फर्किँदा गाउँ धेरै बदलिएको थिएन, तर घरभित्रको मौनता बदलिएको थियो ।
आमा बितिसकेकी थिइन् । भाइ लक्ष्मण आफ्नै संघर्षमा थिचिएको थियो । घरको जिम्मेवारी अब सीताको काँधमा बढी देखिन्थ्यो । वर्षौँसम्म श्रीमान् टाढा हुँदा उनले खेत, परिवार, ऋण र समाज—सबैसँग एक्लै जुधेकी थिइन् ।
तर कसैले उनलाई “संघर्षशील” भनेन । गाउँलेहरूले केवल यति भन्थे—
“रामबहादुरकी श्रीमती ।”
सीता यस्ता शब्द सुन्दै हुर्किएकी थिइन् । उनको आफ्नै नामभन्दा सम्बन्धले दिएको पहिचान ठूलो थियो ।
उनी बिहान सबेरै उठ्थिन् । गाई दुहुन्थिन् । खेत जान्थिन् । साँझ घर फर्केर चुलो बाल्थिन् । राति सबै सुतेपछि मात्र आफू थाकेको महसुस गर्थिन् ।
रामबहादुर फर्किएपछि केही दिन घरमा उत्साह थियो । तर समय बित्दै जाँदा वर्षौँको दूरी व्यवहारमा देखिन थाल्यो । रामबहादुर अझै बाहिरको दुनियाँ, राजनीति र कमाइको चिन्तामा अल्झिएका हुन्थे । सीता भने घरको वास्तविकतालाई नजिकबाट बाँचिरहेकी थिइन् ।
एक रात सीताले अचानक भनिन्—
“तपाईंहरू पुरुषहरूलाई घर सधैं उहीँ भेटिन्छ भन्ने लाग्दो रहेछ ।”
रामबहादुर चुप भए ।
सीताले फेरि भनिन्—
“तर घर पनि मान्छेले थामेर राख्नुपर्छ । आफैँ टिक्दैन ।”
त्यो वाक्यमा गुनासो कम, थकान बढी थियो ।
---
वर्षहरू बिते ।
रामबहादुरका छोरा अर्जुनको विवाह पार्वतीसँग भयो ।
पार्वती नजिकैको बजारकी शिक्षित युवती थिइन् । स्नातक सकेकी । उनी विद्यालयमा पढाउन चाहन्थिन् । विवाहअघि उनले स्पष्ट भनेकी थिइन्—
“म घर पनि समाल्छु, तर काम पनि गर्छु ।”
अर्जुनले सहजै स्वीकारेका थिए ।
तर गाउँको समाज त्यति सहज थिएन ।
विवाहको केही दिनपछि नै छिमेकी महिलाहरू कानाफुसी गर्न थाले—
“आजकलका बुहारीहरू धेरै पढेपछि घर बस्न मान्दैनन् ।”
“नोकरी गर्ने बुहारीले परिवार कहाँ सम्हाल्छ र ?”
सीता ती कुरा चुपचाप सुन्थिन् । बाहिर केही भन्दिनथिन्, तर भित्र कताकता असहज हुन्थिन् ।
किनकि उनको जीवनमा “कर्तव्य” भनेको आफूलाई पछि राख्नु थियो । पार्वती भने फरक थिइन् । ऊ आफ्ना विचार खुला रूपमा राख्थी । किताब पढ्थी । मोबाइलमा समाचार हेर्थी । गाउँका महिलाहरूलाई पनि साक्षरता कक्षामा जान प्रेरित गर्थी ।
एक बिहान पार्वतीले भनिन्—
“आमा, बजारको विद्यालयमा शिक्षकको आवेदन खुलेको रहेछ । म दिन्छु है ?”
सीता भान्सामा दाल चलाउँदै थिइन् । केही क्षण उनी चुप रहिन् ।
“घरको काम ?”
“म मिलाउँछु ।”
“बच्चा भएपछि ?”
“त्यो बेला फेरि सोचौँला ।”
सीतालाई त्यो उत्तर मन परेन ।
उनी कठोर स्वरमा बोलिन्—
“सबै कुरा सोचेर मात्रै घर बसालिन्छ । रहरले मात्र हुँदैन ।”
पार्वती पनि चुप लागिनन् ।
“महिलाको रहरलाई सधैं स्वार्थ किन ठानिन्छ आमा ?”
त्यो दिन घरको वातावरण भारी भयो ।
---
केही हप्ता उनीहरूबीच औपचारिक कुरा मात्र भयो । अर्जुन शहरको काममा व्यस्त हुन्थे । रामबहादुर प्रायः गाउँसभा र सहकारीतिर लागेका हुन्थे । घरभित्र दुई महिलाबीच मौन दूरी बढ्दै गयो ।
तर जीवनले कहिलेकाहीँ सम्बन्धलाई बहसभन्दा परिस्थितिबाट बदल्छ ।
त्यो वर्ष सीता बिरामी परिन् । लामो ज्वरोले उनी कमजोर भइन् । काम गर्न सकिनन् ।
घरको सबै जिम्मेवारी अचानक पार्वतीमाथि आयो ।
बिहान पानी, खाना, खेतको हेरचाह, औषधि, राति सीताको सेवा—सबै उनी एक्लैले गरिन् । विद्यालयको आवेदन दिने अन्तिम मिति पनि बित्यो ।
एक रात सीता ब्युँझिँदा पार्वती उनको खाटछेउमै निदाएकी थिइन् । हातमा औषधिको बोतल थियो । अनुहार थकित थियो ।
सीता लामो समयसम्म उसलाई हेरिरहिन् ।
उनी अचानक आफ्नै युवावस्था सम्झिन पुगिन्—जब उनले पनि आफ्नो इच्छा दबाएर परिवारलाई अघि राखेकी थिइन् । फरक केवल यति थियो—उनीसँग रोज्ने अधिकार थिएन, पार्वतीसँग थियो ।
त्यो रात सीताले पहिलोपटक सोचिन्—सायद नयाँ पुस्ताले गलत होइन, फरक बाटो खोजिरहेको हो ।
---
केही दिनपछि सीता निको हुँदै गइन् ।
एक साँझ आँगनमा मकै केलाउँदै गर्दा उनले अचानक भनिन्—
“विद्यालयको अर्को आवेदन कहिले खुल्छ ?”
पार्वती अचम्म परिन् ।
“थाहा छैन… किन आमा ?”
सीताले मकैको बोक्रा फाल्दै भनिन्—
“फेरि दिनू । योपटक छुटाउन हुँदैन ।”
पार्वती केही बोल्न सकिनन् ।
सीताले बिस्तारै थपिन्—
“महिलाले कमाउनु भनेको घर टुक्रिनु होइन रहेछ । घरलाई अर्को खुट्टा थपिनु रहेछ ।”
त्यो वाक्य सजिलै आएको थिएन । त्यो एक पुस्ताले अर्को पुस्तालाई बुझ्न थालेको क्षण थियो ।
---
पछि पार्वती विद्यालयमा शिक्षिका भइन् । सुरुमा गाउँलेहरूले धेरै कुरा काटे । कसैले भन्यो—“घरको बुहारी धेरै बाहिर निस्किन थाली ।” कसैले भन्यो—“अब सासूलाई कसले हेर्छ ?”
तर बिस्तारै मानिसहरूले अर्को कुरा पनि देख्न थाले ।
सीता र पार्वती सँगै खेतको हिसाब गर्थे । महिलाहरूको समूह चलाउँथे । गाउँकी किशोरीहरूलाई पढ्न प्रोत्साहन दिन्थे । घरमा निर्णयहरू मिलेर हुन थाले ।
एक दिन छिमेकीले सीतालाई सोधे—
“तपाईंको बुहारी त धेरै अगाडि पुगिन् है ?”
सीताले हल्का मुस्कुराएर उत्तर दिइन्—
“ऊ अगाडि पुगेकी होइन । हामी दुवै अलि पछाडिबाट अघि सरेका हौँ ।”
त्यो उत्तरमा अनुभव थियो, स्वीकार थियो, र एउटा गहिरो परिवर्तन पनि ।
किनकि सम्बन्ध सधैं अधिकारले टिक्दैन ।
कहिलेकाहीँ सम्मानले मात्रै पनि एउटा घर जोगिन्छ ।
४ : उज्यालो शहरको अँध्यारो
सृष्टि सानैदेखि गाउँभन्दा बाहिरको संसारबारे उत्सुक थिई ।
उसले आफ्नी आमा पार्वतीलाई विद्यालय जाँदै गरेको देखेर हुर्किएकी थिई । किताब, कम्प्युटर, अंग्रेजी शब्द, शहरका कुरा—यी सबै उसका लागि सपना जस्तै थिए ।
गाउँको डाँडामाथिबाट राति टाढा टल्किने शहरका बत्तीहरू हेर्दा उसलाई लाग्थ्यो—त्यहाँ पुगेपछि जीवन सजिलो हुन्छ ।
सीता कहिलेकाहीँ हाँस्दै भन्थिन्—
“हाम्रो पालामा शहर डर थियो, तिमीहरूको पालामा शहर सपना भयो ।”
सृष्टि पढाइमा तेज थिई । विद्यालयपछि ऊ काठमाडौं पढ्न गई ।
गाउँबाट निस्कँदा पार्वतीले उसको झोलामा कपडाभन्दा बढी चिन्ता राखेकी थिइन् ।
“आफूलाई हराउन नदिनू,” उनले बस चढ्ने बेला भनेकी थिइन् ।
सृष्टिले हाँसेर उत्तर दिएकी थिई—
“आमा, म अब बच्ची छैन ।”
तर जीवनले प्रायः सबैभन्दा ठूलो चोट त्यतिबेला दिन्छ, जब मान्छेलाई आफू धेरै बुझेको भ्रम हुन्छ ।
---
काठमाडौं सुरुमा उसलाई चमत्कार जस्तो लाग्यो ।
ठूला सडक । क्याफे । चम्किला सपिङ मल । रातिसम्म उज्यालो रहने शहर ।
सामाजिक सञ्जालमा देखिने जीवन यहाँ वास्तविक जस्तै देखिन्थ्यो ।
उसका कलेजका साथीहरू महँगा फोन बोक्थे । अंग्रेजी मिसाएर बोल्थे । “नेटवर्क”, “ब्रान्ड”, “लाइफस्टाइल” जस्ता शब्दहरू उनीहरूको दैनिक भाषाजस्तै थिए ।
सृष्टिलाई सुरुवाती दिनमा आफ्नो गाउँलेपन लुकाउन मन लाग्थ्यो ।
उसले उच्चारण बदल्न थाली । पहिरन बदलिन् । फोटो खिचेर सामाजिक सञ्जालमा राख्न थालिन् ।
बिस्तारै उसलाई लाग्न थाल्यो—जीवन भनेकै देखिनु रहेछ ।
---
त्यही समयमा उसको भेट भयो—राहुलसँग ।
राहुल आकर्षक थियो । शहर बुझेको । आत्मविश्वासी ।
उसले सृष्टिलाई बारम्बार भन्थ्यो—
“तिमीमा धेरै सम्भावना छ । गाउँमा बसेको भए खेर जान्थ्यौ ।”
त्यो कुरा सृष्टिलाई राम्रो लाग्थ्यो ।
किनकि शहरमा धेरै मानिसहरूले उसलाई “साधारण” महसुस गराउँथे, राहुलले भने “विशेष” ।
राहुलले उसलाई मोडलिङ, मिडिया र “ब्रान्ड प्रमोसन” का कामहरू देखाउन थाल्यो । सुरुमा सामान्य फोटोशुट । पछि रातिको पार्टी । होटल भेटघाट । “क्लाइन्ट मिटिङ” ।
सृष्टि असहज हुन्थी, तर राहुल हाँसेर भन्थ्यो—
“ठूलो बन्न सजिलो हुँदैन ।”
एक दिन उसले महसुस गरिन्—शहरले अवसरभन्दा पहिले मान्छेको आत्मविश्वास किन्छ ।
---
कलेज, काम र सम्बन्धबीच सृष्टि बिस्तारै थाक्न थाली ।
तर बाहिरबाट उसको जीवन आकर्षक देखिन्थ्यो ।
सामाजिक सञ्जालमा मुस्कान ।
भित्र अनिद्रा ।
उसले घरमा कम फोन गर्न थाली ।
पार्वतीले सोध्थिन्—“सबै ठीक छ ?”
“एकदम राम्रो,” सृष्टि उत्तर दिन्थी ।
झूट कहिलेकाहीँ अरूलाई होइन, आफूलाई टिकाइराख्न बोलिन्छ ।
---
एक रात एउटा पार्टीपछि राहुलले उसलाई केही विदेशी पाहुनासँग बस्न दबाब दियो । सृष्टिले अस्वीकार गरिन् ।
राहुलको अनुहार पहिलोपटक बदलियो ।
“यति अवसर दिँदा पनि तिमी अझै गाउँकै सोचमा छौ,” उसले रिसाउँदै भन्यो ।
त्यो रात ठूलो झगडा भयो ।
सृष्टिले त्यही बेला बुझिन्—राहुलको प्रेम वास्तवमा नियन्त्रण रहेछ ।
केही दिनपछि उनले थाहा पाइन्—उनको नाम प्रयोग गरेर आर्थिक कारोबार गरिएको रहेछ । केही तस्बिरहरू अनुमति बिना फैलाइएका थिए । काम दिने भनिएका मानिसहरू वास्तवमा शोषणको जालो चलाइरहेका रहेछन् ।
सृष्टिको संसार एकाएक भत्कियो ।
उनी मानसिक रूपमा कमजोर हुँदै गइन् ।
भित्र डर, लाज र अपराधबोध मिसियो ।
तर सबैभन्दा गाह्रो कुरा के थियो भने—उनी आफूलाई दोष दिन थालेकी थिइन् ।
---
त्यो समय उनी केही दिन कोठाबाटै निस्किनन् । मोबाइल बन्द । कलेज छुट्यो । खाना खान मन लागेन ।
एक साँझ अचानक पार्वती काठमाडौं आइपुगिन् ।
सृष्टि ढोका खोल्दा आमा अगाडि उभिएकी थिइन् ।
थकित अनुहार । आँखामा चिन्ता ।
“तिमी बिरामी छौ भनेर साथीले फोन गर्यो,” पार्वतीले भनिन् ।
सृष्टि धेरै बेर केही बोल्न सकिनन् ।
पछि अचानक आमालाई अँगालो हालेर रोइन् ।
वर्षौँदेखि थामिएको डर त्यो दिन फुट्यो ।
“आमा… म बिग्रिएँ…”
पार्वतीले उनको टाउको समातेर बिस्तारै भनिन्—
“घाउ लाग्नु बिग्रिनु होइन छोरी ।”
त्यो वाक्य सृष्टिले जीवनभर बिर्सिनन् ।
---
पार्वती केही हप्ता काठमाडौं बसिन् । उनले छोरीलाई गाली गरिनन् । “मान्छेले के भन्लान्” पनि भनिनन् ।
केवल एउटै कुरा दोहोर्याइरहिन्—
“आफ्नो मूल्य अरूको आँखाले ननाप ।”
बिस्तारै सृष्टि उठ्न थालिन् ।
उनले त्यो काम छोडिन् । डटेर कलेज पूरा गरिन् । पछि महिलाहरूको डिजिटल सुरक्षा र मानसिक स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित संस्थामा काम गर्न थालिन् ।
किनकि उनले बुझेकी थिइन्—आधुनिक शोषण सधैं जंजीर लगाएर हुँदैन ।
कहिलेकाहीँ त्यो सपना, प्रेम र अवसरको भाषामा आउँछ ।
---
वर्षौँपछि गाउँ फर्किँदा सृष्टिले शहरलाई घृणा गरिनन् ।
तर अन्धो विश्वास पनि गरिनन् ।
एक साँझ हजुरआमा सीतासँग आँगनमा बस्दा उनले भनिन्—
“हजुरआमा, शहर नराम्रो होइन रहेछ । तर त्यहाँ मान्छे हराउन धेरै सजिलो रहेछ ।”
सीताले मुस्कुराउँदै उत्तर दिइन्—
“त्यसैले जरा बलियो हुनुपर्छ नानी । हावाले सबैभन्दा पहिले जराविहीन रुख ढाल्छ ।”
सृष्टिले टाढा पहाडतिर हेरिन् ।
उनी अब पहिलेकी जस्ती थिइनन् ।
सपना अझै थिए, तर अब ती चमकबाट होइन, चेतनाबाट बनेका थिए ।
५ : टाढाको आकाश, भित्रको देश
काठमाडौंको संघर्षपछि सृष्टि धेरै बदलिएकी थिई ।
पहिले जस्तो चमकले सजिलै आकर्षित गर्ने स्वभाव अब थिएन । मानिसको बोली, व्यवहार र उद्देश्यलाई उसले ध्यान दिएर हेर्न सिकेकी थिई ।
त्यही समयमा उसले छात्रवृत्तिका लागि आवेदन दिई ।
र एक दिन इमेल आयो—उनी नेदरल्यान्ड्सको एउटा विश्वविद्यालयमा सामाजिक अध्ययन र डिजिटल समाज विषय पढ्न चयन भएकी थिइन् ।
पार्वतीले खबर सुन्दा लामो समय केही बोलिनन् ।
पछि बिस्तारै भनिन्—
“हामीले नदेखेको संसार तिमीले हेर ।”
तर सीताले केवल एउटा प्रश्न सोधिन्—
“फर्किन्छौ नि ?”
सृष्टि हाँसिन्, तर उत्तर सजिलो थिएन ।
---
युरोप पुगेको पहिलो दिन सृष्टिलाई सबै कुरा व्यवस्थित र अपरिचित लाग्यो ।
रेल समयमै आउँथ्यो । मानिसहरू लाइनमा उभिन्थे । सडकमा हर्नको आवाज थिएन ।
तर त्यो शान्तिबीच उसलाई एउटा अनौठो खालीपन पनि महसुस भयो ।
काठमाडौंको अस्तव्यस्तता सम्झिँदा समेत मन तानिन्थ्यो ।
विश्वविद्यालयमा संसारभरका विद्यार्थी थिए—भारत, नाइजेरिया, ब्राजिल, चीन, सिरिया, जर्मनी, मेक्सिको…
कक्षामा केवल किताबको कुरा हुँदैनथ्यो ।
पहिचान, इतिहास, रंगभेद, प्रवास, युद्ध, लैङ्गिकता, प्रविधि—सबै विषय बहस हुन्थे ।
सृष्टिलाई सुरुमा आफ्नो अंग्रेजीप्रति असुरक्षा लाग्थ्यो ।
अरू विद्यार्थी आत्मविश्वासका साथ बोल्थे । ऊ वाक्य बनाउँदा सोच्थी ।
एक दिन कक्षामा प्राध्यापकले प्रश्न सोधे—
“तपाईंहरूको देशमा विकास भन्नाले के बुझिन्छ ?”
कसैले भन्यो—प्रविधि ।
कसैले भन्यो—स्वतन्त्रता ।
कसैले भन्यो—आर्थिक अवसर ।
सृष्टिको पालो आयो ।
ऊ केही क्षण चुप रही ।
पछि भनिन्—
“मेरो देशमा विकास भनेको धेरै परिवारका लागि अझै पनि—छोराछोरी विदेश नपठाई बाँच्न सक्ने अवस्था हो ।”
कक्षा केही क्षण मौन भयो ।
त्यो दिन उनले पहिलोपटक महसुस गरिन्—उनको अनुभव पनि शिक्षा हो ।
---
उनको साथीहरूबीच सबैभन्दा नजिककी साथी बनिन्—अमीना ।
अमीना सिरियाबाट आएकी शरणार्थी परिवारकी छोरी थिई ।
उसको बाल्यकाल युद्धमा बितेको थियो ।
एक रात होस्टेलको भान्सामा चिया पिउँदै अमीनाले भनिन्—
“तिमी भाग्यशाली छौ । तिम्रो देश गरीब होला, तर तिमीहरूलाई आफ्नो आकाश त छ ।”
त्यो वाक्यले सृष्टिलाई गहिरो छोयो ।
किनकि नेपालमा बसेर उसले सधैं देशको कमजोरी देखेकी थिई ।
टाढा पुगेपछि मात्रै उसले देशको अर्को मूल्य बुझ्न थालेकी थिई—आफ्नोपन ।
---
विदेशी जीवन बाहिरबाट आकर्षक देखिए पनि सजिलो थिएन ।
पार्टटाइम काम, पढाइ, भाषा, एक्लोपन—सबैसँग जुध्नुपर्थ्यो ।
कहिलेकाहीँ राति ऊ अचानक गाउँ सम्झेर रोइदिन्थी ।
दशैँको बेला विश्वविद्यालयमा सामान्य दिन थियो ।
कक्षाबाट फर्किँदा उसले मोबाइलमा घरको भिडियो हेरी—आँगनमा टीका, जमरा, सीताको काँपेको हात, पार्वतीको हाँसो…
त्यो भिडियो हेर्दाहेर्दै उसको आँखा रसाए ।
त्यही बेला उसले बुझी—संस्कृति केवल चाड होइन रहेछ । त्यो स्मृति, सम्बन्ध र आफू को हुँ भन्ने आफ्नोपनको अनुभूति रहेछ ।
---
विदेशमा रहँदा सृष्टिले अर्को कुरा पनि देखिन् ।
धेरै विकसित देशका युवाहरू मानसिक रूपमा एक्ला थिए ।
उनीहरूसँग सुविधा थियो, तर परिवारसँग दूरी पनि ठूलो थियो ।
एक जर्मन साथीले एक दिन भन्यो—
“म १८ पुगेपछि छुट्टै बस्न थालेँ । मेरा बुबाआमासँग महिनौँ कुरा हुँदैन ।”
सृष्टिलाई त्यो सुन्दा अनौठो लाग्यो ।
नेपालमा कहिलेकाहीँ परिवार दमघोट्टिने नजिक पनि हुन्थ्यो ।
तर त्यही नजिकपनले संकटमा थाम्ने काम पनि गर्थ्यो ।
उसले बिस्तारै बुझ्न थाली—हरेक समाजसँग केही शक्ति र केही कमजोरी हुन्छन् । कुनै पनि संस्कृति पूर्ण हुँदैन ।
---
उनको शोधको विषय बन्यो—“प्रविधि, प्रवास र साना देशका युवाहरूको पहिचान ।”
उनी अनुसन्धानका क्रममा बारम्बार नेपालका युवाहरू सम्झिन्थिन्—जो गाउँबाट शहर, शहरबाट विदेश पुगेर बीचमै कतै हराइरहेका थिए ।
एक प्रस्तुतीकरणमा उनले भनिन्—
“हामीजस्ता देशका युवाहरू दुई दुनियाँबीच अड्किन्छौँ ।
विदेशले हामीलाई अवसर दिन्छ, तर कहिलेकाहीँ आफूलाई प्रमाणित गरिरहनुपर्ने थकान पनि ।
घरले हामीलाई जरा दिन्छ, तर कहिलेकाहीँ उड्न डराउँछ ।”
प्राध्यापकले पछि उनलाई भने—
“तिमीले अनुसन्धान मात्र गरिरहेकी छैनौ, तिमी आफ्नै पुस्ताको कथा लेखिरहेकी छौ ।”
---
अध्ययनको अन्तिम वर्षमा सृष्टि केही समयका लागि नेपाल फर्किइन् ।
काठमाडौं उस्तै व्यस्त थियो । गाउँ अझै बदलिँदै थियो ।
तर सबैभन्दा धेरै बदलिएको मान्छे उनी स्वयं थिइन् ।
एक साँझ रामबहादुरसँग आँगनमा बस्दा उनले सोधिन्—
“हजुरबा, विदेश गएपछि मान्छे किन देशलाई फरक आँखाले हेर्न थाल्छ ?”
रामबहादुर मुस्कुराए ।
“किनकि टाढा पुगेपछि मात्रै केही चीजको आकार देखिन्छ ।”
“त्यसो भए म फर्किनु ठीक हो ?”
रामबहादुरले आकाशतिर हेरे ।
“रुखको हाँगा जतिसुकै माथि जाओस्, जरासँग सम्बन्ध टुट्यो भने सुक्छ ।
तर जरा मात्रै समातेर बस्यो भने पनि रुख बढ्दैन ।”
सृष्टि चुपचाप सुनिरही ।
त्यो रात उनले आफ्नो डायरीमा लेखिन्—
“विदेशले मलाई संसार देखायो ।
नेपालले मलाई आफू को हुँ भनेर सम्झायो ।”
६ : पसिनाको मूल्य
सृष्टि विदेश पढ्न गएकै वर्ष आशिष खाडी पुगे ।
दुवै सन्तान विदेशिएका थिए, तर यात्राको अर्थ फरक थियो ।
सृष्टि छात्रवृत्तिमा विश्वविद्यालय जाँदै थिई । आशिष ऋण बोकेर श्रमिक बन्न ।
पार्वतीले धेरैपटक रोकेकी थिइन् ।
“नेपालमै केही गर न बाबु,” उनले भनेकी थिइन् ।
तर आशिष थाकिसकेका थिए ।
स्नातक सकेपछि दुई वर्ष काठमाडौं धाए । कहिले इन्टरभ्यु, कहिले अस्थायी काम, कहिले तलब नपाउने कम्पनी ।
जहाँ गए पनि एउटै प्रश्न आउँथ्यो—“अनुभव छ ?”
उनलाई लाग्थ्यो—गरीब देशका युवाहरू जन्मँदै अनुभवहीन अपराधी जस्ता हुन्छन् ।
त्यसपछि गाउँमा अर्को दबाब सुरु भयो ।
छिमेकीको छोरा दुबईबाट पैसा पठाइरहेको थियो । कसैले नयाँ घर बनायो । कसैले जग्गा किन्यो । सामाजिक तुलना चुपचाप परिवारभित्र पस्न थाल्यो ।
एक रात आशिषले बुबा अर्जुनलाई भने—
“यहाँ बस्दा उमेर मात्रै जान्छ ।”
अर्जुन चुप रहे ।
किनकि त्यो वाक्य कुनै एक व्यक्तिको होइन, एउटा पुस्ताको निराशा थियो ।
---
म्यानपावर कम्पनीले आकर्षक सपना देखायो ।
“एसी कम्पनी ।”
“आठ घण्टा ड्युटी ।”
“राम्रो तलब ।”
“दुई वर्षमै ऋण सकिन्छ ।”
तर त्यो सपनाको टिकट किन्न आशिषले गाउँको सानो जग्गा धितो राख्नुपर्यो ।
त्रिभुवन विमानस्थलबाट उड्दा उनले आमाको आँखामा डर देखेका थिए ।
पार्वतीले अन्तिमपटक हात समातेर भनेकी थिइन्—
“कति कमायौ भन्दा पनि कसरी बाँच्यौ भन्ने ठूलो हुन्छ ।”
त्यो बेला उनलाई त्यो कुरा अत्यधिक भावुक लाग्यो ।
विदेश पुगेपछि मात्र त्यसको अर्थ खुल्दै गयो ।
---
कतारको गर्मी उनले कल्पना गरेभन्दा क्रूर थियो ।
दिनको घाम फलाममाथि आगोजस्तो झर्थ्यो ।
उनी निर्माण कम्पनीमा काममा लगाइए—जबकि सम्झौतामा गोदामको काम लेखिएको थियो ।
पासपोर्ट कम्पनीले राख्यो ।
ड्युटी आठ होइन, बाह्र घण्टा भयो ।
ओभरटाइमको पैसा कहिलेकाहीँ आउँथ्यो, कहिलेकाहीँ हराउँथ्यो ।
कोठामा दस जना मानिस सँगै बस्नुपर्थ्यो ।
राति सबैका मोबाइलमा एउटै दृश्य देखिन्थ्यो—घर ।
कसैले बच्चाको फोटो हेर्थ्यो ।
कसैले श्रीमतीसँग भिडियो कल गर्थ्यो ।
कसैले चुपचाप गाउँको गीत सुन्थ्यो ।
आशिष पनि कहिलेकाहीँ मोबाइलमा आँगनको पुरानो नासपातीको रुख हेरेर बसिरहन्थे ।
---
विदेशमा उनले एउटा कुरा छिट्टै बुझे—त्यहाँ श्रमिकको नामभन्दा नम्बर ठूलो हुन्छ ।
सुपरभाइजरहरू चिच्याउँथे ।
गल्ती भयो भने अपमान हुन्थ्यो ।
बिरामी हुँदा पनि काममा जानुपर्थ्यो ।
एक नेपाली साथी, भीम, एक दिन उचाइबाट लड्यो ।
कम्पनीले केही दिन कुरा गर्यो, पछि अर्को कामदार ल्यायो ।
त्यो दृश्यले आशिषलाई भित्रसम्म हल्लायो ।
राति उनले डायरीमा लेखे—
“यहाँ मान्छे मरेपछि पनि क्रेन रोकिन्न ।”
---
घरमा भने उनी सधैं “सबै ठीक” भन्थे ।
किनकि विदेश गएका छोराहरूले प्रायः आफ्नो पीडा लुकाउन सिक्छन् ।
घरलाई चिन्तामुक्त राख्न, वा आफू असफल देखिन नदिन ।
तर ऋण सजिलै सकिएन ।
दलालले भनेको तलब आएन ।
घरबाट फेरि पैसाको कुरा आउन थाल्यो ।
एक दिन अर्जुनले फोनमा भने—
“बैंकले किस्ता सम्झाइरहेको छ बाबु ।”
आशिष लामो समय चुप रहे ।
त्यो रात उनले धेरै बेर छततिर हेरेर बिताए ।
उनी पहिलोपटक गम्भीर रूपमा डराए—यदि फर्किए भने ?
यदि सफल नभए भने ?
किनकि समाजले विदेशबाट फर्किने युवालाई पहिले सोध्ने प्रश्न हुन्छ—“कति कमायौ ?”
कसैले सोध्दैन—“कति सह्यौ ?”
---
समय बित्दै जाँदा आशिष मानसिक रूपमा थाक्न थाले ।
निद्रा कम हुँदै गयो । रिस बढ्न थाल्यो । शरीर कमजोर ।
एक दिन काम गरिरहँदा उनलाई अचानक चक्कर लाग्यो ।
घाम, थकान र पानीको कमीले उनी ढले ।
कम्पनीले सामान्य उपचार गर्यो । दुई दिनपछि फेरि काममा पठायो ।
त्यो रात उनले पहिलोपटक खुलेर धेरैबेर रोए ।
उनलाई पैसा होइन, घर चाहिएको थियो ।
आमाको आवाज । गाउँको हावा । आफ्नै भाषामा बोल्ने मानिस ।
त्यही बेला उनलाई हजुरबा रामबहादुरको पुरानो कुरा सम्झना आयो—
“विदेश कमाउन जाँदा आफूलाई पूरै बेचेर नफर्किनू ।”
त्यो बेला सामान्य लाग्ने वाक्य अहिले गहिरो सत्य बनेको थियो ।
---
दुई वर्षपछि आशिष नेपाल फर्किए ।
एयरपोर्टमा परिवार उनलाई लिन आएको थियो ।
पार्वतीले छोरो दुब्लाएको देखेर आँखा लुकाइन् ।
गाउँ फर्किँदा धेरैले सोधे—
“कति कमायौ ?”
“अब फेरि कहिले जाने ?”
आशिष मुस्कुराइदिन्थे ।
तर भित्र उनी बदलिसकेका थिए ।
विदेशले उनलाई पैसा मात्र होइन, श्रमको वास्तविक मूल्य पनि सिकाएको थियो ।
---
केही महिनापछि गाउँको एउटा कार्यक्रममा युवाहरूले उनलाई अनुभव सुनाउन आग्रह गरे ।
धेरैले सोचेका थिए—उनी विदेशको चमक सुनाउनेछन् ।
तर आशिष्ले शान्त स्वरमा भने—
“विदेश जानु गलत होइन ।
तर सपना र वास्तविकताबीचको दूरी नबुझी जानु खतरनाक हो ।”
हल केही क्षण मौन भयो ।
उनले अगाडि भने—
“हामी श्रमिक हौँ भनेर लाज मान्नु हुँदैन ।
तर आफ्नो श्रम बेच्दा आफ्नो सम्मान सस्तोमा बेच्न पनि हुँदैन ।”
पछि उनले गाउँमै सीपमूलक कृषि र साना प्रविधि व्यवसाय सुरु गर्ने प्रयास थाले ।
कमाइ सुरुमा कम थियो, तर निद्रा शान्त थियो ।
एक साँझ सृष्टिले उनलाई सोधी—
“दाइ, फेरि विदेश जान मन लाग्दैन ?”
आशिषले केही क्षण आकाशतिर हेरे ।
“कहिलेकाहीँ लाग्छ,” उनले भने, “तर अहिले म भागेर होइन, सोचेर निर्णय गर्न सिक्दैछु ।”
टाढा खेतमा हावा चलिरहेको थियो ।
माटोको गन्ध फैलिएको थियो ।
आशिषले महसुस गरे—श्रम जहाँ गरे पनि कठिन हुन्छ ।
तर मान्छेले आफ्नो जीवनको मूल्य आफैँ निर्धारण गर्न सिक्नुपर्छ ।
७ : सडक, नाराहरू र थाकेको पुस्ता
विदेशबाट फर्किएपछि आशिष केही समय गाउँमै बसे ।
बिहान खेत, दिउँसो सहकारी, बेलुका युवाहरूसँग साना योजनाका छलफल—जीवन बिस्तारै सामान्य हुँदै गएको जस्तो देखिन्थ्यो । यति गर्दा पनि उसलाई आरामै महसुस हुन्थ्यो ।
तर देश सामान्य थिएन ।
राजधानी फेरि आन्दोलनले तात्न थालेको थियो ।
सरकार फेरिने हल्ला । भ्रष्टाचारका काण्ड । बेरोजगार युवाहरूको आक्रोश । सामाजिक सञ्जालमा क्रान्तिका नारा । सडकमा झण्डा ।
गाउँका चिया पसलमा पनि एउटै कुरा हुन्थ्यो—
“अब केही ठूलो परिवर्तन चाहिन्छ ।”
आशिषले त्यो आक्रोश बुझ्थे ।
किनकि उनी स्वयं पनि थकित थिए ।
विदेशमा पसिना बेचेर फर्किएको युवकले आफ्नै देशमा सम्मानजनक अवसर नपाउँदा रिस उठ्नु अस्वाभाविक थिएन ।
---
एक दिन उनका पुराना साथी विक्रम काठमाडौंबाट गाउँ आए ।
विक्रम अहिले एउटा शक्तिशाली युवा आन्दोलनसँग जोडिएका थिए । भाषण राम्रो गर्थे। सामाजिक सञ्जालमा लोकप्रिय थिए ।
उनले आशिषलाई भने—
“तिमी जस्ता युवाहरू चुप बसेर देश बन्दैन । सडकमा आउनुपर्छ ।”
“सडकले मात्रै देश बनाउँछ ?” आशिषले सोधे ।
विक्रम हाँस्यो ।
“पहिले ढाल्नुपर्छ, अनि बनाउन पाइन्छ ।”
त्यो वाक्यले आशिषलाई पुराना राजनीतिक भाषणहरू सम्झायो ।
फरक केवल अनुहार थियो; शब्द उस्तै ।
तर उनी फेरि पनि तानिए ।
किनकि आक्रोश सङ्क्रामक हुन्छ । विशेष गरी त्यतिबेला, जब समाजले युवालाई लगातार निराश बनाइरहेको हुन्छ ।
---
काठमाडौं पुगेपछि उनले आन्दोलनको ऊर्जा नजिकबाट देखे ।
सडक मानिसले भरिएको थियो ।
नारा, गीत, पोस्टर, भाषण, लाइभ भिडियो…
भीडमा हुँदा मान्छेलाई आफ्नो व्यक्तिगत कमजोरी हराएको जस्तो लाग्छ ।
आशिषलाई पनि केही दिन त्यस्तै लाग्यो ।
उनी रातभर पोस्टर बनाउँथे ।
दिनभर प्रदर्शनमा हिँड्थे ।
सामाजिक सञ्जालमा उनका तस्वीरहरू फैलिन थाले ।
गाउँमा मानिसहरूले भन्न थाले—
“आशिष त ठूलो नेता बन्दैछ ।”
तर आन्दोलनभित्र बसेपछि उनले अर्को वास्तविकता पनि देख्न थाले ।
मञ्चमा आदर्शको कुरा हुन्थ्यो, भित्र पदको ।
युवाहरू अगाडि हुन्थे, निर्णय गर्नेहरू सधैं पुरानै अनुहार
एक रात आन्दोलनको रणनीति बैठकमा नेताहरू मन्त्रालय बाँडफाँडको सम्भावनाबारे कुरा गरिरहेका थिए ।
आशिष चुपचाप सुनिरहे ।
उनी अचानक असहज भए ।
किनकि बाहिर हजारौँ युवाहरू “व्यवस्था बदल” भनेर कराइरहेका थिए, भित्र केही मानिस “कसले कुन कुर्सी पाउने” हिसाब गर्दै थिए ।
---
आन्दोलन झन् चर्कियो ।
एक दिन प्रदर्शन हिंसात्मक बन्यो ।
ढुंगामुढा । अश्रुग्यास । लाठीचार्ज ।
भीड भाग्न थाल्यो ।
कोही कराइरहेका थिए । कोही रगताम्मे भएका थिए ।
त्यही बेलामा आशिषले एउटा किशोरलाई ढलेको देखे ।
उसको निधारबाट रगत बगिरहेको थियो । हातमा झण्डा अझै समातिएको थियो ।
आशिष उसलाई उठाउन दौडे ।
केटाले कमजोर स्वरमा सोध्यो—
“दाइ… परिवर्तन हुन्छ त ?”
त्यो प्रश्नले आशिषको भित्र कतै गहिरो चोट गर्यो ।
किनकि उनीसँग उत्तर थिएन ।
---
त्यो रात उनी निदाउन सकेनन् ।
मोबाइलमा आन्दोलनका भिडियोहरू भाइरल भइरहेका थिए ।
कतै युवाहरूलाई “देशका वीर” भनिएको थियो । कतै “उपद्रवी” ।
तर त्यो घाइते किशोरको अनुहार बारम्बार उनको आँखाअघि आइरह्यो ।
उनी सोच्न थाले—
देशले किन बारम्बार आफ्ना युवाहरूको रिस प्रयोग गर्छ ?
किन प्रत्येक पुस्तालाई “अब तिमीहरूले देश बचाउनुपर्छ” भनिन्छ, तर निर्णय गर्ने शक्ति उहीँ पुरानै घेरामा रहन्छ ?
---
केही दिनपछि विक्रमले उत्साहित हुँदै भन्यो—
“अब सरकार ढल्छ ।”
आशिषले शान्त स्वरमा सोधे—
“त्यसपछि ?”
विक्रम केही क्षण रोकिए ।
“त्यसपछि नयाँ सरकार ।”
“र फेरि ?”
विक्रम झर्किए ।
“तिमी धेरै निराशावादी भयौ ।”
तर आशिष निराशावादी होइन, थाकेका थिए ।
उनी अब केवल सत्ता परिवर्तनलाई परिवर्तन मान्न तयार थिएनन् ।
---
आन्दोलन अन्ततः सफल घोषणा भयो ।
सरकार फेरियो । नयाँ भाषण सुरु भए । नयाँ अनुहार पोस्टरमा देखिए ।
तर केही महिनामै पुरानै समस्या फर्किन थाले ।
त्यसपछि आशिष बिस्तारै सक्रिय राजनीतिबाट टाढिन थाले ।
मानिसहरूले आलोचना गरे—
“डरायो ।”
“सम्झौतावादी भयो ।”
“क्रान्तिको भावना मरेछ ।”
तर वास्तवमा उनको आक्रोश मरेको थिएन ।
त्यो परिपक्व हुँदै थियो ।
---
एक दिन गाउँको युवा भेलामा उनले लामो समयपछि खुलेर बोले ।
“भीडको शक्ति ठूलो हुन्छ,” उनले भने, “तर भीडसँग स्मृति कम हुन्छ ।”
सबै चुप थिए ।
आशिषले अगाडि भने—
“हामीले परिवर्तनलाई केवल सरकार फेर्नु ठान्यौँ ।
तर भ्रष्ट सोच, अन्धभक्ति र जिम्मेवारीहीनता नफेरिएसम्म झण्डाको रंग फेरिए पनि परिणाम उस्तै रहन्छ ।”
एक युवकले सोध्यो—
“त्यसो भए आन्दोलन गर्नु गलत हो ?”
“होइन,” आशिष्ले उत्तर दिए, “तर रिसले मात्रै चलाएको आन्दोलन अन्ततः कसैको भर्याङ बन्छ । विवेक नभएको क्रान्तिले नयाँ मालिक जन्माउँछ, नयाँ समाज होइन ।”
हल केही क्षण मौन रह्यो ।
बाहिर साँझ परिरहेको थियो ।
टाढा पहाडमाथि बादल जम्दै थिए ।
आशिषले झ्यालतिर हेरे ।
उनी अब नारा कराउने युवक मात्र रहेनन् ।
उनी त्यो पुस्ताको प्रतिनिधि बन्दै थिए, जसले सपनाभन्दा बढी चक्र देखिसकेको थियो ।
८ : झण्डामुनि थाकेका अनुहारहरू
आन्दोलन सकिएको केही महिना मात्रै भएको थियो, तर काठमाडौंका भित्ताहरूमा फेरि नयाँ पोस्टर टाँसिन थालेका थिए । पुराना नारामाथि नयाँ नारा । पुराना अनुहार हटेर नयाँ अनुहार । भाषणका शब्द बदलिएका थिए, तर जनताको अनुहारमा देखिने थकान उस्तै थियो ।
आशिष अब आन्दोलनको केन्द्रमा थिएनन्, तर पूर्ण रूपमा बाहिर पनि निस्किएका थिएनन् । विभिन्न युवा समूहहरूले उनलाई कार्यक्रममा बोलाउँथे । सामाजिक सञ्जालमा उनका केही भाषण चर्चित भएका थिए । धेरै युवाहरू उनलाई “इमानदार” भन्थे ।
तर इमानदार मानिनु र प्रभावशाली हुनु एउटै कुरा होइन भन्ने कुरा उनले छिट्टै बुझ्न थाले ।
एक दिन विक्रमले उनलाई पार्टीको युवा विभागमा औपचारिक जिम्मेवारी लिन प्रस्ताव गर्यो ।
“तिमी जस्ता मान्छे भित्र नपसेसम्म प्रणाली बदलिँदैन,” विक्रमले भन्यो ।
आशिषले सोधे—
“भित्र गएपछि प्रणाली बदलिन्छ कि प्रणालीले मान्छेलाई बदल्छ ?”
विक्रम हाँसिदियो ।
“राजनीतिमा धेरै दार्शनिक बन्नु हुँदैन ।”
त्यो उत्तरले आशिष झन् मौन भए ।
---
त्यसपछि उनी देशका विभिन्न ठाउँमा जान थाले ।
कहिले आन्दोलनमा घाइते भएका परिवार भेट्न, कहिले बेरोजगार युवासँग छलफल गर्न, कहिले किसानहरूको कार्यक्रममा ।
त्यहाँ उनले एउटै पीडा फरक भाषामा दोहोरिएको देखे ।
किसान भन्थे—“हाम्रो उत्पादनको मूल्य छैन ।”
श्रमिक भन्थे—“हामीलाई विदेश पठाएर राज्य ढुक्क छ ।”
विद्यार्थी भन्थे—“डिग्री छ, भविष्य छैन ।”
र ती सबै पीडामाथि नेताहरूको भाषण झुण्डिएको थियो ।
---
रोल्पाको एउटा गाउँमा उनले एक वृद्ध आमालाई भेटेकी थिइन् ।
उनको छोरा दशकौँअघि आन्दोलनमा मारिएको थियो ।
घरको भित्तामा पुरानो फोटो झुण्डिएको थियो—काँधमा झोला बोकेको युवा ।
वृद्धाले तस्वीरतिर हेर्दै भनिन्—
“त्यो बेला भनिएको थियो—अब नयाँ देश बन्छ ।”
“बनेन त ?” आशिषले बिस्तारै सोधे ।
वृद्धा केही क्षण चुप रहिन् ।
पछि हल्का हाँसिन्—त्यो हाँसोमा व्यङ्ग्यभन्दा बढी थकान थियो ।
“देश त बनेछ होला बाबु… तर मेरो छोरा फर्केन ।”
त्यो वाक्यले आशिषलाई लामो समयसम्म पछ्यायो ।
किनकि उनले पहिलोपटक यति स्पष्ट रूपमा महसुस गरे—इतिहासका ठूला नाराहरूको मूल्य प्रायः साधारण परिवारले तिर्छन् ।
---
काठमाडौं फर्किएपछि पार्टीभित्र फेरि विवाद सुरु भयो ।
पद बाँडफाँड । गुट । आरोप–प्रत्यारोप ।
एक रात विक्रम रिसाउँदै बोले—
“राजनीति यस्तो नै हो । आदर्श मात्रै खाएर चल्दैन ।”
आशिषले थाकेको स्वरमा भने—
“त्यसो भए हामीले सडकमा युवाहरूलाई किन आदर्शको सपना बेच्यौँ ?”
कोठामा केही क्षण मौनता छायो ।
विक्रमले चुरोट सल्काउँदै उत्तर दियो—
“भीडलाई भावनाले चलाउनुपर्छ ।”
त्यो वाक्य आशिषलाई असह्य लाग्यो ।
किनकि उनी अब बुझिसकेका थिए—जब राजनीति केवल भावनामा टिक्छ, जिम्मेवारी हराउन थाल्छ ।
---
त्यसपछि एउटा ठूलो घटना भयो ।
राजधानीमा भएको प्रदर्शन नियन्त्रण बाहिर गयो । आगजनी भयो । प्रहरी र प्रदर्शनकारीबीच हिंसात्मक झडप भयो । समाचार च्यानलहरूले दिनभर “क्रान्ति” र “अराजकता” शब्द घुमाइरहे ।
त्यो दिन आशिषले एउटा सानो पसल जलेको देखे ।
पसलको मालिक वृद्ध मान्छे रोइरहेका थिए ।
“मेरो राजनीति थिएन बाबु,” ती वृद्धले भने, “म त केवल चिया बेच्थेँ ।”
आशिष स्तब्ध भए ।
त्यो पसल कुनै व्यवस्था थिएन ।
कुनै सत्ता थिएन ।
त्यो एउटा साधारण परिवारको जीविका मात्र थियो ।
तर भीडको क्रोधले सबैभन्दा पहिले सधैं कमजोरलाई नै जलाउँदो रहेछ ।
---
त्यो घटनापछि आशिषले सार्वजनिक रूपमा हिंसात्मक आन्दोलनको आलोचना गरे ।
धेरैले उनलाई गद्दार भने ।
सामाजिक सञ्जालमा अपमान गरियो ।
कतिपय पुराना साथी टाढिए ।
तर उनले पहिलोपटक डरभन्दा स्पष्टता ठूलो महसुस गरे ।
एक विश्वविद्यालय कार्यक्रममा उनले भने—
“हाम्रो देशमा पुस्तौँदेखि युवाहरू बलिदान भइरहेका छन् ।
फरक–फरक झण्डामुनि, फरक–फरक नारामा ।
तर आमाको आँसु सधैं उस्तै हुन्छ ।”
हल मौन भयो ।
आशिषले अगाडि भने—
“क्रोध आवश्यक हुन सक्छ ।
तर केवल क्रोधले देश चल्दैन ।
हामीलाई जिम्मेवारी, संस्था, धैर्य र आत्मालोचना पनि चाहिन्छ ।”
एक विद्यार्थीले सोध्यो—
“त्यसो भए क्रान्ति गलत हो ?”
आशिषले टेबलमाथि राखिएको पानीको गिलासतिर हेरे ।
“घर फोहोर भयो भनेर आगो लगाइँदैन,” उनले बिस्तारै भने, “सफा गरिन्छ ।”
---
समयसँगै आशिष सक्रिय दलगत राजनीतिबाट बाहिरिए ।
तर समाजबाट टाढिएनन् ।
उनी युवाहरूलाई सीप, स्थानीय उद्यम र नागरिक जिम्मेवारीबारे काम गर्न प्रेरित गर्न थाले । गाउँ–शहर जोड्ने साना कार्यक्रमहरू सञ्चालन गरे ।
कतिपयले उनलाई असफल नेता भने ।
कतिपयले परिपक्व ।
तर उनलाई अब उपाधिभन्दा उद्देश्य महत्त्वपूर्ण लाग्न थालेको थियो ।
---
एक साँझ रामबहादुरले उनलाई सोधे—
“राजनीतिबाट निराश भयौ ?”
आशिष केही बेर सोचेर मुस्कुराए ।
“राजनीतिबाट होइन हजुरबा,” उनले भने, “हामीले राजनीतिलाई चमत्कार ठानेको भ्रमबाट ।”
रामबहादुरले टाउको हल्लाए ।
टाढा गाउँमा बत्ती बलिरहेका थिए ।
देश अझै पूर्ण बदलिएको थिएन ।
समस्या अझै थिए ।
तर त्यो रात आशिषले एउटा कुरा स्पष्ट रूपमा बुझे—
परिवर्तन कुनै एक आन्दोलन, एक नेता वा एक पुस्ताले पूरा गर्ने काम होइन ।
त्यो त निरन्तर जिम्मेवारीको अभ्यास रहेछ ।
९ : फोनको आवाज र खाली आँगन
समय बिस्तारै घरको भित्तामा चर्किएको रङजस्तै खस्दै गयो ।
रामबहादुरको कपाल पूर्ण सेतो भइसकेको थियो । सीताको घुँडाले अब लामो समय उभिन मान्दैनथ्यो । आँगनको पुरानो नासपातीको रुख अझै उभिएको थियो, तर त्यसको छायाँमुनि खेल्ने मानिसहरू कम भइसकेका थिए ।
घर ठूलो जस्तो लाग्न थालेको थियो ।
एक समय यही घरमा हल्ला हुन्थ्यो—सृष्टिको पढाइ, आशिष्को हतार, पार्वतीको कराइ, पाहुनाको आवतजावत । अहिले बिहान चिया उम्लिने आवाज र बेलुकाको रेडियो मात्र स्थिर साथीजस्ता भएका थिए ।
सन्तानहरू आफ्नै जीवनमा व्यस्त थिए ।
कोही काठमाडौं । कोही विदेश ।
फोन नियमित आउँथ्यो । पैसा पनि ।
तर उपस्थितिको अभावलाई बैंक खाताले भरिदिँदैन भन्ने कुरा बूढा मानिसहरूले शब्दभन्दा बढी मौनतामा महसुस गर्छन् ।
---
एक बिहान सीताले मोबाइलमा भिडियो कल गरिन् ।
उता सृष्टि अफिस जान हतारमा थिई ।
“हजुरआमा, पछि कुरा गरौँला है ? मिटिङ छ ।”
“अनि खाना खायौ ?” सीताले सोधिन् ।
“खाएँ, खाएँ । तपाईं औषधि खानु है ।”
फोन काटियो ।
सीता केही क्षण स्क्रिनतिर हेरिरहिन् ।
पछि बिस्तारै मोबाइल थन्काइन् ।
रामबहादुरले सोधे—
“के भनी ?”
“व्यस्त रहिछ ।”
त्यो उत्तर सामान्य थियो ।
तर त्यसमा लुकिएको खालीपन उनीहरू दुवैले बुझे ।
---
आशिष बेला–बेला गाउँ आउँथे ।
तर उनको जीवन पनि दौडधुपमै थियो । कार्यक्रम, बैठक, परियोजना ।
उनी आउँदा घर केही समय फेरि जीवित जस्तो लाग्थ्यो ।
सीता मिठो परिकार बनाउँथिन् । रामबहादुर पुराना कुरा निकाल्थे ।
तर फर्किने दिन नजिकिँदै जाँदा घर फेरि मौन हुन थाल्थ्यो ।
एक दिन आशिषले आमाबुबाका लागि नयाँ स्मार्ट टिभी ल्याए ।
इन्टरनेट पनि जडान गरिदिए ।
“अब तपाईंहरूलाई बोर हुँदैन,” उनले उत्साहले भने ।
रामबहादुर मुस्कुराए ।
तर त्यो रात टिभी बन्द भएपछि घर झन् सुनसान लाग्यो ।
सीताले बिस्तारै भनिन्—
“मान्छे नभएको घरमा आवाज धेरै हुँदा झन् खाली लाग्ने रहेछ ।”
---
बुढेसकालमा शरीरभन्दा बढी स्मृति दुख्ने रहेछ ।
रामबहादुर कहिलेकाहीँ पुराना डायरी पढेर बसिरहन्थे ।
नामहरू सम्झिन्थे—कोही बितिसकेका, कोही हराइसकेका ।
एक दिन उनले सीतालाई भने—
“हामीले जीवनभर सन्तानका लागि भविष्य बनायौँ ।
अब उनीहरू भविष्यतिर गए, हामी अतीतमा बाँकी भयौँ ।”
सीताले हल्का मुस्कान दिइन् ।
“त्यो त जीवनको नियम हो ।”
“तर नियमले एक्लोपन घटाउँदैन ।”
सीता चुप भइन् ।
---
त्यही वर्ष सीता अचानक बिरामी परिन् ।
अस्पताल लैजानुपर्यो ।
डाक्टरले ठूलो समस्या नभएको भने, तर उमेरका कारण विशेष हेरचाह चाहिने बताए ।
सृष्टि विदेशबाट तुरुन्त आउन सकिनन् ।
फोनमा रोइरहेकी थिई ।
“आमा, म केही दिनमै आउँछु…”
सीताले कमजोर स्वरमा भनिन्—
“रोएर होइन, समय निकालेर आउनू ।”
त्यो वाक्य कठोर थिएन ।
त्यो एउटा बूढी आमाको सत्य थियो ।
---
अस्पतालबाट फर्किएपछि रामबहादुर झन् संवेदनशील भए ।
उनी सीतालाई बारम्बार हेर्थे, मानौँ समय हातबाट चिप्लिरहेको हो ।
एक साँझ उनले अचानक सोधे—
“हामीले सन्तानलाई धेरै स्वतन्त्र बनायौँ कि धेरै टाढा ?”
सीताले लामो समयपछि उत्तर दिइन्—
“टाढा हुनु सधैं मायाको कमी होइन ।
तर माया छ भने समय निकाल्नुपर्छ ।”
बाहिर हल्का वर्षा परिरहेको थियो ।
---
केही हप्तापछि सृष्टि गाउँ आइन् ।
घरभित्र फेरि चहलपहल भयो । उनले हजुरआमाको हात समातेर धेरै बेर बसिन् ।
सीताले उनको अनुहार छाम्दै भनिन्—
“तिमीहरू सबै सफल भयौ । त्यो राम्रो हो ।
तर एउटा कुरा सम्झिनू—बुढा मानिसलाई पैसा भन्दा ‘कोही छ’ भन्ने अनुभूति धेरै चाहिन्छ ।”
सृष्टिको आँखा रसाए ।
किनकि उनले अचानक बुझिन्—उनीहरूले घरलाई जिम्मेवारी सम्झिए, तर बूढा बुबाआमाले घरलाई सम्बन्ध सम्झिरहे ।
---
त्यो रात सबै आँगनमा बसे ।
दूरको पहाडमा गाउँका बत्तीहरू टल्किरहेका थिए ।
रामबहादुरले बिस्तारै भने—
“हाम्रो पुस्ताले धेरै गल्ती गर्यो ।
कहिलेकाहीँ कठोर भयौँ । कहिलेकाहीँ भावनालाई दबायौँ ।
तर एउटा कुरा चाहिँ सत्य हो—मान्छे अन्त्यमा आफ्नै मानिस खोज्दै फर्किन्छ ।”
कसैले केही बोलेन ।
त्यो मौनताभित्र करुणा थियो ।
र एउटा कठिन सत्य पनि—
जीवनमा कहिलेकाहीँ प्रेम उपस्थित छ, तर समय अनुपस्थित ।
र बुढेसकालले सबैभन्दा बढी त्यही अनुपस्थितिलाई महसुस गर्छ ।
१० : भीडभन्दा ठूलो प्रेम हुन सकेन
सृष्टि विदेशबाट फर्किएपछि काठमाडौंमै काम गर्न थालिन् ।
उनको सोच बदलिएको थियो । उनी सम्बन्ध, समाज र पहिचानलाई पहिलेभन्दा गहिरो रूपमा बुझ्न थालेकी थिइन् ।
त्यही समयमा उनको भेट भयो—अनिशसँग ।
अनिश पत्रकार थिए । शान्त स्वभावका । धेरै बोल्दैनथे, तर सुन्थे राम्रो । उनी समाजका सीमान्त समुदाय, श्रमिक र हिंसापीडित मानिसहरूको कथा लेख्थे ।
सृष्टिलाई उनको यही गुण मन पर्यो—उनी प्रभाव जमाउन होइन, बुझ्न खोज्थे ।
कफी, बहस, पुस्तक, लामो हिँडाइ…
सम्बन्ध बिस्तारै गहिरिँदै गयो ।
एक दिन अनिशले सहजै भने—
“तिमीलाई थाहा छ, हाम्रो समाज प्रेमभन्दा थर चाँडो सोध्छ ।”
सृष्टि हाँसिन् ।
“हाम्रो पुस्तामा त्यो कम भएको होला नि ।”
अनिश केही क्षण मौन रहे ।
“तिमीहरूको वर्गमा कम होला । समाजमा अझै बाँकी छ ।”
त्यो बेला सृष्टिले त्यो कुरा पूर्ण रूपमा बुझिनन् ।
---
जब सृष्टिले घरमा अनिशको कुरा गरिन्, सुरुमा ठूलो विरोध भएन ।
पार्वतीले छोरीको खुसी हेर्न चाहन्थिन् । आशिष् पनि तुलनात्मक रूपमा खुला सोचका थिए ।
तर समस्या त्यतिबेला सुरु भयो, जब गाउँ र आफन्तसम्म खबर पुग्यो ।
अनिश फरक जातीय समुदायबाट थिए ।
कुराहरू फैलिन थाले—
“यत्रो पढेर अन्त्यमा यही गर्नुपर्थ्यो ?”
“परिवारको इज्जत सोचेन ?”
“विदेश पढेपछि संस्कार हराउँदो रहेछ ।”
सृष्टिले सुरुमा तर्क गरिन् ।
“मान्छेको मूल्य जातले होइन, चरित्रले हुन्छ ।”
तर उनले छिट्टै बुझिन्—पूर्वाग्रह तर्कले मात्र भत्कँदैन ।
किनकि त्यो केवल विचार होइन, पुस्तौँदेखि पालिएको डर र अहंकार पनि हो ।
---
अनिशको परिवारले पनि सहजता पाएन ।
उनीहरूको समुदायले प्रश्न गर्यो—
“उता गएपछि अपमान सहनुपर्ला ।”
“उनीहरूको परिवारले साँच्चै स्वीकार गर्छ ?”
दुवै परिवार पूर्ण रूपमा खराब थिएनन् ।
तर दुवै समाजको दबाबभित्र थिए ।
त्यसपछि सामाजिक सञ्जालले आगोमा घ्यू थप्यो ।
कसैले पुराना फोटो निकाल्यो ।
कसैले जातीय टिप्पणी गर्यो ।
कसैले “संस्कृति बचाऊ” भन्दै घृणा फैलायो ।
सृष्टिलाई पहिलोपटक भीडको वास्तविक अनुहार देखिन थाल्यो ।
भीडले व्यक्तिगत पीडा देख्दैन ।
उसे प्रतीक चाहिन्छ—रिस पोख्नका लागि ।
---
एक दिन अनिश एउटा रिपोर्टिङबाट फर्किरहेका थिए ।
राति सडकमा केही युवाहरूले उनलाई घेरे । सुरुमा गाली । पछि धकेलाधकेल ।
“आफ्नो ठाउँ बिर्सिस् ?”
“हाम्रो छोरीतिर आँखा लगाउँछस् ?”
त्यो झगडा हिंसात्मक बन्यो ।
अनिश गम्भीर घाइते भए ।
समाचार छिट्टै फैलियो ।
सामाजिक सञ्जाल फेरि दुई भागमा बाँडियो—कसैले समर्थन गर्यो, कसैले उल्टै दोष लगाए ।
तर अस्पतालको शय्यामा पड्किएको शरीरलाई कुनै बहसले राहत दिन सकेन ।
---
सृष्टि अस्पतालको कुर्सीमा रातभर बसिरहिन् ।
अनिशको अनुहार सुन्निएको थियो । बोल्न गाह्रो ।
एकपटक उनले कमजोर स्वरमा भने—
“हामीले कसको के बिगारेका थियौँ ?”
सृष्टिसँग उत्तर थिएन ।
उनी केवल उनका हात समातेर रोइरहिन् ।
त्यो रात उनले गहिरो रूपमा बुझिन्—शिक्षा बढ्नु र समाज मानवीय बन्नु एउटै कुरा होइन ।
---
घटनापछि दुवै परिवारमाथि दबाब बढ्यो ।
कसैले सम्बन्ध तोड्न सुझाव दियो । कसैले “समाजलाई पनि सोच्नुपर्छ” भन्यो ।
रामबहादुरले लामो समय केही बोलेनन् ।
एक साँझ उनले सृष्टिलाई बोलाए ।
“तिमी दुःखी छौ ?” उनले सोधे ।
सृष्टिको आँखा भरियो ।
“माया गर्नु अपराध हो हजुरबा ?”
रामबहादुर धेरै बेर मौन रहे ।
पछि बिस्तारै भने—
“हाम्रो समाजले धेरै कुरा परिवर्तन गर्यो ।
तर अझै पनि केही मान्छे जन्मलाई कर्मभन्दा ठूलो ठान्छन् ।”
“त्यसो भए हामी हार्यौँ ?”
रामबहादुरले टाढा अँध्यारोतिर हेरे ।
“हार तब हुन्छ,” उनले भने, “जब मान्छे घृणाजस्तै बन्न थाल्छ ।”
---
अनिश बिस्तारै निको भए ।
तर त्यो घटनाले उनीहरू दुवैलाई बदलिसकेको थियो ।
उनीहरूले केही समय सार्वजनिक जीवनबाट टाढा बस्ने निर्णय गरे ।
सृष्टिले आफ्नो काममा जातीय विभेद र डिजिटल घृणाबारे अभियान सुरु गरिन् । अनिशले हिंसा र सामाजिक पूर्वाग्रहमाथि लेखहरू लेख्न थाले ।
उनीहरूको सम्बन्ध अब केवल व्यक्तिगत रहेन ।
त्यो एउटा प्रश्न बन्यो—समाजले मान्छेलाई केका आधारमा मूल्याङ्कन गर्छ ?
थर ?
जात ?
भीडको स्वीकार्यता ?
वा चरित्र ?
---
एक कार्यक्रममा सृष्टिले पछि भनिन्—
“हामी सभ्य भएको दाबी गर्छौँ ।
तर यदि दुई निर्दोष मानिसको सम्बन्धले समाजलाई यति हिंस्रक बनाउँछ भने, समस्या प्रेममा होइन—हाम्रो अहंकारमा छ ।”
हल मौन भयो ।
उनले अगाडि भनिन्—
“मानवीयता त्यतिबेला सुरु हुन्छ, जब हामी कसैलाई उसको जन्मले होइन, उसको व्यवहारले हेर्न थाल्छौँ ।”
त्यो दिन धेरैले ताली बजाए ।
तर सृष्टिलाई थाहा थियो—परिवर्तन भाषणले तुरुन्त आउँदैन ।
तर आवाज उठाइरहनु आवश्यक हुन्छ ।
किनकि भीडको क्रूरताभन्दा ठूलो कुरा यदि केही हुन सक्छ भने, त्यो मान्छेको चेतना मात्रै हो ।
११ : अन्तिम कोठाको मौनता
रामबहादुरलाई सुरुमा सामान्य थकान जस्तो लागेको थियो ।
सास अलि चाँडो फुल्ने । राति खोकी बढ्ने । शरीर कमजोर हुँदै जाने ।
सीताले धेरैपटक अस्पताल जान कर गरिन्, तर उनले टारिरहे ।
“उमेर भएपछि यस्तै हो,” उनी भन्थे ।
तर एक बिहान आँगनमै अचानक उनी ढले ।
त्यसपछि सबै कुरा छिटो भयो—गाउँको स्वास्थ्य केन्द्र, एम्बुलेन्स, काठमाडौंको ठूलो अस्पताल, परीक्षण, रिपोर्ट, चिन्तित अनुहारहरू ।
डाक्टरले फोक्सो र मुटुसम्बन्धी जटिल समस्या भएको बताए । उपचार सम्भव थियो, तर अवस्था गम्भीर ।
अस्पतालको सेतो कोठामा पहिलो रात रामबहादुरलाई सबैभन्दा बढी डर मेसिनको आवाजले होइन, आफ्नो असहाय अवस्थाले लाग्यो ।
जीवनभर परिवार समालेको मान्छे अचानक अरूको सहारामा पल्टिएको थियो ।
---
सृष्टि विदेशबाट तुरुन्त आइन् ।
आशिष सबै काम छोडेर अस्पतालमै बस्न थाले ।
सीता भने बाहिरबाट बलियो देखिन खोज्थिन् ।
तर कहिलेकाहीँ क्यान्टिनको कुनामा चुपचाप आँसु पुछिरहेको सृष्टिले देख्थी ।
एक दिन डाक्टरले परिवारलाई अलग्गै बोलाए ।
“हामी सक्दो गरिरहेका छौँ,” उनले संयत स्वरमा भने, “तर उमेर र जटिलताका कारण जोखिम धेरै छ ।”
त्यो वाक्यपछि कोठाभित्र मौनता भरियो ।
किनकि आधुनिक चिकित्सा धेरै अगाडि पुगे पनि मृत्युको सम्भावनालाई पूर्ण रूपमा हटाउन सकेको छैन ।
---
रामबहादुरको बेडछेउमा विभिन्न दुनियाँ एकैसाथ उपस्थित थिए ।
डाक्टरहरू विज्ञान र तथ्यको भाषामा बोल्थे ।
आफन्तहरू पूजा, प्रार्थना र भगवान्को कुरा गर्थे ।
कसैले पशुपतिमा पूजा लगाउने सल्लाह दियो ।
कसैले विदेशी औषधिको नाम ।
कसैले वैकल्पिक उपचार ।
आशिष झर्किन्थे ।
“अस्पतालमा उपचार भइरहेको छ, यति धेरै अन्धविश्वास किन ?”
तर सीता शान्त स्वरमा भन्थिन्—
“डर लागेको बेला मान्छेले आस्था समात्छ ।”
त्यो वाक्यमा जीवनको अनुभव थियो ।
किनकि मृत्यु नजिकिँदा मानिस केवल तर्कले बाँच्दैन । कुनै न कुनै भरोसाले पनि राहत दिँदो रहेछ ।
---
एक रात रामबहादुर ब्युँझिरहेका थिए ।
बाहिर अस्पतालको झ्यालमा हल्का वर्षा बजिरहेको थियो ।
सृष्टि उनीसँगै बसिरहेकी थिई ।
अचानक उनले कमजोर स्वरमा सोधे—
“म मर्छु कि क्या हो ?”
सृष्टिको घाँटी बन्द भयो ।
“हजुरबा…”
रामबहादुर हल्का मुस्कुराए ।
“मान्छे बूढो हुँदा मृत्युको कुरा सुन्न तयार हुन्छ जस्तो लाग्छ,” उनले भने, “तर सामना गर्न कहिल्यै तयार हुँदैन रहेछ ।”
त्यो क्षण सृष्टिले पहिलोपटक आफ्ना हजुरबालाई पूर्ण रूपमा कमजोर देखिन् ।
न कुनै विचारको दृढता । न कुनै अनुभवको गर्व ।
केवल एउटा डराएको मान्छे ।
---
अस्पतालमा बस्दा रामबहादुर धेरै कुरा सम्झिन थाले ।
युवावस्थाको अहंकार ।
परिवारसँग बिताउन नसकेको समय ।
राजनीतिक बहसहरू ।
आफ्ना गल्तीहरू । मैले उनीहरूलाई यस्तरी पेल्नु हुँदैनथ्यो ।
एक दिन उनले आशिषलाई बोलाएर भने—
“जीवनभर आफू सही छु भन्ने लागिरह्यो ।
तर अन्तिमतिर आएर बुझिँदो रहेछ—मान्छेले जितेका बहसभन्दा बचाएका सम्बन्ध ठूलो कुरा रहेछन् ।”
आशिष चुप रहे ।
रामबहादुरले फेरि भने—
“अहंकार जवान हुँदा शक्ति जस्तो लाग्छ ।
बुढेसकालमा त्यो बोझ बन्छ ।”
---
अस्पतालको अर्को बेडमा एक गरीब किसान उपचार गराइरहेका थिए । परिवारसँग पैसा कम थियो । औषधि किन्न संघर्ष भइरहेको थियो ।
एक दिन रामबहादुरले त्यो परिवारलाई हेरिरहे ।
उनले सृष्टिसँग बिस्तारै भने—
“देश धेरै बदलियो भन्यौँ… तर बिरामी हुँदा गरीब अझै डराउँछ ।”
त्यो दृश्यले उनलाई गहिरो रूपमा छोएको थियो ।
किनकि मृत्युको डर सबैलाई उस्तै हुन्छ, तर त्यससँग लड्ने साधन सबैसँग बराबर हुँदैन ।
---
केही हप्ता उपचारपछि अवस्था अलि स्थिर भयो ।
डाक्टरहरूले सावधानीसहित घर लैजान मिल्ने बताए ।
घर फर्किने दिन रामबहादुरले अस्पतालको झ्यालतिर लामो समय हेरे ।
त्यहाँ उनले जीवनको एउटा ठूलो सत्य अनुभव गरेका थिए—
मान्छेले विज्ञानले धेरै कुरा जितेको छ,
तर मृत्युको सम्भावनाले उसलाई अझै विनम्र बनाइराखेको छ ।
---
गाउँ फर्किएपछि उनी पहिलेभन्दा शान्त भए ।
साँझ आँगनमा बसेर धेरै बेर आकाश हेर्थे ।
सीतासँग सामान्य कुरामा पनि नरम व्यवहार गर्न थाले ।
एक दिन उनले अचानक सीताको हात समाते ।
“तिमीलाई धन्यवाद भनेको सम्झना छैन,” उनले भने ।
सीता हल्का हाँसिन् ।
“यत्रो वर्षपछि सम्झनुभयो ?”
“ढिलो भए पनि बुझेँ ।”
त्यो क्षणमा कुनै ठूलो नाटकीयता थिएन ।
तर त्यहाँ एउटा गहिरो मानवीयता थियो—जीवनको अन्त्यतिर आइपुग्दा मानिसले बिस्तारै आफ्नो कठोर आवरण छोड्न थाल्छ ।
---
त्यो रात रामबहादुरले डायरीमा लेखे—
“अस्पतालले मलाई मृत्युको डर मात्र देखाएन ।
उसले मलाई अरू मानिसको पीडा पनि देखायो ।
र अन्ततः बुझायो—
मान्छे ठूलो ज्ञानले होइन, ठूलो संवेदनाले ठूलो हुँदो रहेछ ।”
१२ : छोरीको मूल्य
रामबहादुर बिरामीबाट बिस्तारै निको हुँदै गर्दा गाउँमा अर्को प्रकारको तनाव फैलिएको थियो ।
आशिषका काका लक्ष्मणको परिवार आर्थिक समस्यामा थियो । खेतीले खर्च धान्न छोडेको थियो । ऋण बढ्दै गएको थियो । त्यसमाथि उनकी पन्ध्र वर्षीया छोरी कविता अब “ठूलो भइसक्यो” भन्ने गाउँको टिप्पणी सुरु भइसकेको थियो ।
गाउँमा अझै एउटा पुरानो डर बाँचेको थियो—
“छोरी घरमा धेरै बस्यो भने कुरा काटिन्छ ।”
त्यो डरले धेरै अभिभावकलाई गलत निर्णयतर्फ धकेल्थ्यो ।
---
एक दिन लक्ष्मण घरमा निकै खुसी देखिए ।
“राम्रो घरबाट कुरा आएको छ,” उनले श्रीमतीलाई भने, “केटा विदेशमा छ । परिवार पनि धनी ।”
“कविता त अझै पढ्दै छे,” उनकी श्रीमतीले हिचकिचाउँदै भनिन् ।
लक्ष्मणले गम्भीर स्वरमा उत्तर दिए—
“यस्तो अवसर बारम्बार आउँदैन ।”
केही दिनमै अर्को कुरा पनि खुल्यो—केटापक्षले प्रत्यक्ष रूपमा दाइजो नमागे पनि “सहयोग” को संकेत दिएको थियो । मोटरसाइकल, सुन, केही नगद ।
लक्ष्मण तनावमा परे, तर भित्र कताकता लोभ पनि पलायो ।
यदि छोरी “राम्रो घर” गइन् भने समाजमा आफ्नो इज्जत बढ्नेछ भन्ने भ्रम बलियो हुँदै गयो ।
---
कविताले यो कुरा सुन्दा स्तब्ध भइन् ।
“बाबा, म अझै पढ्न चाहन्छु,” उनले डराउँदै भनिन् ।
लक्ष्मण झर्किए ।
“हामी तिम्रो नराम्रो चाहन्छौँ ?”
“तर म तयार छैन…”
“छोरीहरूले सबै कुरा आफूखुसी गर्न पाइँदैन ।”
त्यो वाक्यले कवितालाई चुप बनायो ।
किनकि धेरै समाजमा छोरीको इच्छालाई अझै पनि “अवज्ञा” सँग जोडेर हेरिन्छ ।
---
पार्वतीलाई कुरा थाहा पाएपछि उनी चिन्तित भइन् ।
उनी लक्ष्मणको घर गइन् ।
“दाइ, यति सानो उमेरमा किन हतार ?” उनले सोधिन् ।
लक्ष्मण थाकेको स्वरमा बोले—
“तिमीहरू पढेलेखेका मान्छेलाई सजिलो छ भन्न । गरीबको छोरी छिट्टै जिम्मा लगाउनुपर्छ ।”
“जिम्मा लगाउने कि भविष्य बनाउने ?”
लक्ष्मण केही बेर चुप रहे ।
पार्वतीले फेरि भनिन्—
“छोरीलाई बोझ सम्झिन थालियो भने अन्याय सुरु हुन्छ ।”
तर आर्थिक दबाब, सामाजिक डर र “इज्जत” को मोहले लक्ष्मणको विवेक धमिलो बनाइरहेको थियो ।
---
गाउँमा कुरा फैलिन थाल्यो ।
कतिपय महिलाहरूले उल्टै पार्वतीलाई दोष दिए ।
“आजकलका पढेलेखेकीहरूले परम्परा बिगार्दैछन् ।”
“हामी पनि सानैमा बिहे भएर आएका हौँ ।”
सीताले यो सब चुपचाप सुनिरहेकी थिइन् ।
राति उनले पार्वतीलाई भनिन्—
“हाम्रो पालामा धेरै कुरा सहेर बस्यौँ ।
तर सहनुपरेको कुरा सही थियो भन्ने होइन ।”
त्यो स्वीकारोक्ति सीताका लागि सानो कुरा थिएन ।
---
यसबीच कविताको व्यवहार बदलिन थाल्यो ।
ऊ कम बोल्न थाली । विद्यालय जान मन नगर्ने । किताब खोलेर चुप बसिरहने ।
एक दिन सृष्टिले उनलाई एक्लै रोइरहेको भेटिन् ।
“तिमी के चाहन्छौ ?” सृष्टिले सोधिन् ।
कविताले आँसु पुछ्दै भनिन्—
“मलाई पढ्न मन छ । आफ्नै खुट्टामा उभिन मन छ ।
तर सबैलाई मेरो बिहे मात्रै किन यति हतार छ ?”
त्यो प्रश्न सरल थियो ।
तर त्यसभित्र पुस्तौँदेखिको असमानता लुकेको थियो ।
---
विवाहको तयारी लगभग अघि बढिसकेको थियो ।
त्यही बेला एउटा घटना भयो ।
केटापक्षबाट फेरि सन्देश आयो—
“विदेश जानुअघि केही खर्च मिलाउनुपर्छ ।”
यसपटक रकम स्पष्ट थियो ।
लक्ष्मणको अनुहार मलिन भयो ।
ऋण थप्नुपर्ने अवस्था आयो ।
रामबहादुरले त्यो कुरा सुनेपछि पहिलोपटक कडा स्वरमा भने—
“यो विवाह होइन, कारोबार हुँदैछ ।”
घरमा मौनता छायो ।
लक्ष्मण रिसाए ।
“समाजमा बस्नुपर्छ दाइ !”
रामबहादुरले कमजोर तर स्पष्ट स्वरमा उत्तर दिए—
“समाज बचाउने नाममा छोरीको जीवन बेच्न पाइँदैन ।”
---
त्यसपछि परिवारभित्र लामो छलफल भयो ।
तर्क । रिस । आँसु ।
आशिषले कानुनी कुरा उठाए ।
सृष्टिले कविताको पढाइ र मानसिक अवस्थाबारे बोलिन् ।
पार्वतीले महिलाहरूको अनुभव सम्झाइन् ।
अन्ततः लक्ष्मण चुप भए ।
धेरै बेरपछि उनले बिस्तारै भने—
“म डराएको थिएँ ।
गरीबी, समाज र भविष्यदेखि ।”
सीताले शान्त स्वरमा उत्तर दिइन्—
“डरले लिइएको निर्णयले धेरैपटक अर्को अन्याय जन्माउँछ ।”
---
विवाह रोकियो ।
गाउँमा धेरै कुरा काटियो ।
कतिपयले परिवारलाई “घमण्डी” भने ।
कतिपयले “छोरी बिगार्दैछन्” भने ।
तर कविता फेरि विद्यालय जान थाली ।
बिस्तारै उनको आँखामा हराएको उज्यालो फर्किन थाल्यो ।
एक दिन उनले पार्वतीलाई भनिन्—
“मलाई पहिलोपटक लाग्यो, मेरो जीवनबारे मेरो पनि केही अधिकार रहेछ ।”
पार्वतीको आँखा रसाए ।
---
केही महिनापछि गाउँको महिला समूहमा यस विषयमा खुला छलफल भयो ।
त्यहाँ रामबहादुरले बिस्तारै भने—
“दाइजो केवल पैसाको लोभ होइन ।
यो छोरीलाई बराबर मान्न नसक्ने सोच पनि हो ।”
सबै चुप थिए ।
उनले अगाडि भने—
“अभिभावकको माया कहिलेकाहीँ डरमा बदलिन्छ ।
तर डरले लिएको निर्णयले सन्तानको भविष्य थिच्न थाल्यो भने त्यो माया मात्र रहँदैन ।”
त्यो दिन कुनै ठूलो नारा लागेन ।
कुनै क्रान्ति भएन ।
तर केही मानिसहरूको सोचमा सानो दरार पर्यो ।
र समाज धेरैपटक त्यहीँबाट बदलिन सुरु हुन्छ—
जब मान्छेले पहिलोपटक परम्परालाई प्रश्न गर्न थाल्छ ।
१३ : व्यवस्थित सडक र अस्थिर स्मृतिहरू
सृष्टि फेरि विदेश फर्किएकी थिई ।
यसपटक विद्यार्थीका रूपमा होइन, अनुसन्धान परियोजनामा काम गर्ने पेशेवरका रूपमा ।
उनी बसेको शहर शान्त थियो । बिहान साइकलको घण्टी सुनिन्थ्यो । रेल समयमै आइपुग्थ्यो । सरकारी कार्यालयमा लाइन व्यवस्थित हुन्थ्यो । सडकमा कसैले फोहोर फाल्दैनथ्यो ।
सुरु–सुरुमा उनलाई यी सबै कुरा प्रभावशाली लाग्थे ।
पछि बिस्तारै प्रश्न लाग्न थाल्यो—किन केही समाजले नियमलाई साझा जिम्मेवारी ठान्छन्, र केहीले बाधा ?
एक दिन उनी अफिस जाँदै थिइन् । राति पानी परेको थियो । सडक खाली थियो । तर रातो बत्ती हुँदा पनि सबै साइकल चालक रोकिएका थिए ।
सृष्टि केही क्षण त्यहीँ उभिइन् ।
उनलाई काठमाडौं सम्झना आयो—जहाँ ट्राफिक नियमभन्दा हर्नको आवाज बलियो हुन्थ्यो । जहाँ “पहिले म” भन्ने हतारले सार्वजनिक जीवनलाई अस्तव्यस्त बनाइरहेको हुन्थ्यो ।
त्यो तुलना केवल पूर्वाधारको थिएन ।
त्यो मानसिकताको पनि थियो ।
---
अफिसमा उनका सहकर्मीहरू विभिन्न देशका थिए ।
काम समयमै सकिन्थ्यो । बैठक छोटो र स्पष्ट हुन्थ्यो । कसैले व्यक्तिगत चिनजान प्रयोग गरेर नियम मोड्ने अपेक्षा गर्दैनथ्यो ।
एक दिन उनले मजाकमा भनिन्—
“हाम्रो देशमा त सानो कामका लागि पनि ‘चिनजान’ खोजिन्छ ।”
उनका डच सहकर्मी थोमस अचम्म परे ।
“किन ?” उनले सोधे ।
सृष्टि केही क्षण हाँसिन् ।
पछि गम्भीर भइन् ।
“किनकि धेरै मानिसलाई प्रणालीले बराबरी व्यवहार गर्छ भन्ने विश्वास कम छ ।”
त्यो उत्तर दिँदा उनलाई आफ्नै देशप्रति दुःख पनि लाग्यो ।
---
विदेशमा बस्दा उनले अर्को कुरा पनि ध्यान दिइन् ।
यहाँ नागरिकहरू अधिकारबारे सचेत थिए, तर जिम्मेवारीबारे पनि ।
कर तिर्नु सामान्य कुरा थियो । सार्वजनिक सम्पत्ति बिगार्नु लाजको विषय मानिन्थ्यो ।
नेपाल सम्झिँदा सृष्टिलाई कहिलेकाहीँ विरोधाभास लाग्थ्यो ।
हामी भ्रष्टाचारलाई गाली गर्छौँ, तर सानो फाइदाका लागि नियम तोड्न पनि तयार हुन्छौँ ।
नेतालाई दोष दिन्छौँ, तर सार्वजनिक ठाउँमा फोहोर फाल्दा आफ्नै भूमिका सोच्दैनौँ । कोही कोही एकाध स्वतस्फुर्त सार्वजनिकस्थल सफा गर्ने व्यक्तिलाई पागल करार दिन्छौँ ।
एक रात उनले डायरीमा लेखिन्—
“देश केवल सरकारको प्रतिबिम्ब होइन ।
देश नागरिकहरूको दैनिक व्यवहारको योगफल पनि हो ।”
---
तर विदेशले उनलाई आत्महीन पनि बनाएन ।
किनकि उनले त्यहाँ अर्को समस्या पनि देखिन्—अत्यधिक व्यक्तिगत जीवन ।
छिमेकीहरू वर्षौँ सँगै बस्दा पनि एकअर्कालाई नचिन्ने ।
बुढाबूढीहरू एक्लै ।
समय अत्यन्त व्यवस्थित, तर सम्बन्ध कहिलेकाहीँ अत्यन्त टाढा ।
एक वृद्ध सहकर्मीले एक दिन भने—
“हामीसँग प्रणाली बलियो छ, तर समुदाय कमजोर हुँदै गएको छ ।”
त्यो सुन्दा सृष्टिलाई गाउँको आँगन सम्झना आयो—जहाँ मानिसहरू धेरै हस्तक्षेप गर्थे, तर संकटमा सँगै पनि उभिन्थे ।
उनले फेरि बुझिन्—कुनै समाज पूर्ण हुँदैन ।
---
त्यही समयमा नेपालमा फेरि एउटा ठूलो अव्यवस्थाको समाचार फैलियो—भ्रष्टाचार, निर्माण ढिलाइ र जनधनको क्षति ।
विदेशी साथीहरूले उनलाई सोधे—
“तिमीहरूका देशमा यस्ता समस्या किन दोहोरिरहन्छन् ?”
पहिले सृष्टि रक्षात्मक हुन्थिन् ।
यसपटक उनले फरक तरिकाले सोचिन् ।
“हामीसँग क्षमता छैन भन्ने होइन,” उनले भनिन्, “तर नियमभन्दा सम्बन्ध, दीर्घकालीन सोचभन्दा तत्काल फाइदा ठूलो हुने संस्कृति अझै बलियो छ ।”
त्यो उत्तर आलोचना पनि थियो, प्रेम पनि ।
किनकि आत्मालोचना प्रायः त्यही मानिसले गर्छ, जसलाई अझै सुधार सम्भव छ भन्ने विश्वास हुन्छ ।
---
एक वर्षपछि उनी नेपाल छोटो भ्रमणमा आइन् ।
काठमाडौं विमानस्थलबाट निस्कँदा उनले फेरि उही दृश्य देखिन्—भीड, धक्का, लाइन मिच्ने हतार, सडकको अव्यवस्था ।
एक ट्याक्सी चालकले ट्राफिक नियम तोड्दै हाँस्दै भन्यो—
“नेपालमा अलिकति चलाख हुनुपर्छ म्याडम ।”
सृष्टि झ्यालतिर हेर्दै चुप भइन् ।
उनलाई अचानक महसुस भयो—देशको समस्या केवल “उनीहरू” होइनन् ।
त्यो “हामी” पनि हो ।
---
गाउँमा पुगेपछि उनले युवाहरूसँग एउटा छलफल आयोजना गरिन् ।
कसैले विदेश जान चाहेको कुरा गर्यो ।
कसैले देशप्रति निराशा ।
सृष्टिले शान्त स्वरमा भनिन्—
“विदेशमा राम्रो सडक, राम्रो प्रणाली, राम्रो सेवा देखिन्छ ।
तर ती सबै अचानक बनेका होइनन् ।
नियम पालना गर्ने बानी, सार्वजनिक जिम्मेवारी र संस्थामाथिको विश्वासले बनेका हुन् ।”
एक युवकले सोध्यो—
“त्यसो भए नेपाल कहिले बदलिन्छ ?”
सृष्टिले केही क्षण सोचिन् ।
“जब हामी परिवर्तनलाई केवल नेताको काम ठान्न छोड्छौँ,” उनले भनिन्, “र आफ्नै व्यवहारलाई पनि राजनीतिक कर्म मान्न थाल्छौँ ।”
हल केही क्षण मौन रह्यो ।
---
त्यो रात सृष्टि आँगनमा बसेर गाउँको अँध्यारो हेर्दै थिई ।
टाढा सोलार बत्तीहरू टल्किरहेका थिए । परिवर्तन सानो–सानो रूपमा आइरहेको थियो ।
उनले महसुस गरिन्—
विदेशले उनलाई अनुशासन र प्रणालीको शक्ति देखायो ।
नेपालले उनलाई धैर्य र सम्भावनाको अर्थ सिकायो ।
र सायद वास्तविक देशप्रेम अन्धो प्रशंसा होइन रहेछ ।
गल्ती देखेर पनि सुधार सम्भव छ भन्ने विश्वास कायम राख्नु रहेछ ।
१४ : रतनलालको मौनता
आशिषले रतनलाललाई धेरै वर्षपछि देखे ।
काठमाडौंको एउटा सानो पुस्तकालयमा नागरिक संवाद कार्यक्रम थियो । भीड सकिएपछि कुनामा चुपचाप बसिरहेको मध्यम उमेरको मानिसतिर उनको ध्यान गयो । दुब्लो शरीर । निधारमा गहिरा चाउरी । आँखामा थकित शान्ति ।
“रतन ?” आशिषले अचम्म मान्दै सोधे ।
त्यो मानिसले टाउको उठायो । केही क्षणपछि हल्का मुस्कुरायो ।
“तँ अझै चिन्ने रहेछस् ।”
उनीहरू कलेजका साथी थिए ।
एक समय आन्दोलन, कविता र बहसमा सँगै हिँड्ने ।
तर रतनलाल अचानक जीवनबाट हराएजस्तो भएका थिए ।
---
कार्यक्रमपछि उनीहरू पुरानो चिया पसलमा गए ।
धेरैबेर सामान्य कुरा भयो ।
पछि आशिषले सोधे—
“तँ यति टाढा किन भइस् ?”
रतनलाल केही क्षण मौन रहे ।
पछि झ्यालतिर हेर्दै भने—
“कहिलेकाहीँ मान्छे समाजबाट होइन, आफ्नै स्मृतिबाट भाग्छ ।”
त्यो वाक्यसँगै एउटा पुरानो कथा खुल्न थाल्यो ।
---
कलेजमा हुँदा रतनलालको प्रेम भएको थियो—मायासँग ।
माया सम्पन्न उच्च जातीय परिवारकी थिइन् ।
रतनलाल दलित समुदायबाट आएका प्रतिभाशाली युवक ।
उनीहरूको सम्बन्ध सुरुमा किताब र कविताबाट सुरु भएको थियो ।
पछि जीवनको सपना बन्न पुग्यो ।
मायाले एक दिन भनेकी थिइन्—
“हामीले पढेको समाज र बाँचिरहेको समाज फरक रहेछ ।”
त्यो बेला उनीहरूलाई लाग्थ्यो—शिक्षा र प्रेमले सबै अवरोध पार गर्छ ।
तर समाज पुस्तौँ पुरानो डर र अहंकारले बनेको हुँदा यति सजिलै पग्लिँदैन रहेछ ।
---
जब सम्बन्धको कुरा घरमा पुग्यो, विरोध सुरु भयो ।
मायाको परिवार क्रोधित भयो ।
“इज्जत सकिन्छ ।”
“समाजमा मुख देखाउन सकिँदैन ।”
रतनलाललाई अपमान गरियो ।
उनको परिवारलाई धम्की आयो ।
एकपटक गाउँको भेलामा कसैले सार्वजनिक रूपमा भनेको थियो—
“आफ्नो ठाउँ बिर्सनु हुँदैन ।”
त्यो “ठाउँ” शब्दले रतनलाललाई वर्षौँसम्म पोलिरह्यो ।
किनकि समाजले उनलाई पढ्न दियो, अगाडि बढ्न दियो, तर बराबरी हुन तयार थिएन ।
---
मायाले सुरुमा संघर्ष गरिन् ।
घरमा विरोध । आँसु । झगडा ।
उनी भागेर विवाह गर्नेबारे पनि सोचिरहेका थिए ।
तर त्यही समयमा मायाको बुबा गम्भीर बिरामी परे । घरभित्र भावनात्मक दबाब झन् बढ्यो ।
एक रात मायाले रतनलाललाई भेटेर भनिन्—
“म थाकिसकेँ ।”
रतनलाल चुप रहे ।
मायाको आँखामा आँसु थियो ।
“म तिमीलाई माया गर्छु । तर मेरो कारणले घर टुक्रिँदैछ ।”
त्यो क्षण प्रेम र अपराधबोध एकैसाथ उभिएका थिए ।
---
केही महिनापछि मायाको विवाह अर्कैसँग भयो ।
रतनलाल त्यो दिन शहर छोडेर हिँडे ।
आशिषले बिस्तारै सोधे—
“पछि भेट भयो ?”
रतनलाल हल्का मुस्कुराए ।
“एकपटक ।”
वर्षौँपछि कुनै कार्यक्रममा उनीहरू आकस्मिक भेटिएका रहेछन् ।
माया बाहिरबाट व्यवस्थित जीवनमा थिइन्—परिवार, छोराछोरी, सामाजिक सम्मान ।
तर आँखामा पुरानो उदासी अझै थियो ।
उनीहरूले सामान्य कुरा गरे ।
अन्त्यमा मायाले केवल यति भनेकी थिइन्—
“हामी कमजोर थियौँ कि समाज धेरै बलियो थियो, अझै थाहा छैन ।”
त्यो प्रश्नको उत्तर रतनलालसँग पनि थिएन ।
---
रतनलालले विवाह गरेनन् ।
उनी अहिले सामाजिक काममा जोडिएका थिए—विशेष गरी जातीय विभेद र सामुदायिक मेलमिलापका क्षेत्रमा ।
आशिषले सोधे—
“तँलाई रिस लाग्दैन ?”
रतनलाल लामो समय चुप रहे ।
“पहिले लाग्थ्यो,” उनले भने, “धेरै ।”
“अहिले ?”
“अहिले बुझ्दैछु—घृणा बोकेर बाँचेँ भने समाजले मलाई दिएको घाउ म आफैँले निरन्तर कोट्याइरहन्छु ।”
बाहिर हल्का पानी परिरहेको थियो ।
---
रतनलालले एउटा घटना सुनाए ।
केही वर्षअघि मायाका बुबाको मृत्यु भएछ । गाउँमा धेरै मानिस पुगेका थिए । रतनलाल पनि चुपचाप श्रद्धाञ्जली दिन गए ।
मायाले उनलाई देखेर अचम्म मानेकी रहिछिन् ।
“तिमी किन आयौ ?” उनले सोधेकी थिइन् ।
रतनलालले उत्तर दिएका थिए—
“मान्छेको मृत्युमा जातभन्दा ठूलो कुरा दुःख हुन्छ ।”
त्यो वाक्य बोल्दा उनको मन काँपेको थियो ।
तर त्यही दिन उनले पहिलोपटक आफूभित्रको भारी हल्का भएको महसुस गरे ।
---
त्यो रात आशिष घर फर्कँदा धेरै बेर सोचिरहे ।
उनी सृष्टि र अनिशको संघर्ष सम्झिरहेका थिए ।
समय बदलिएको थियो, तर घाउको स्वरूप पूर्ण रूपमा हराएको थिएन ।
अर्को दिन उनले सृष्टिलाई रतनलालको कथा सुनाए ।
सृष्टि धेरै बेर मौन रहिन् ।
पछि बिस्तारै भनिन्—
“हाम्रो समाज प्रेमसँग डराउँछ कि बराबरीसँग ?”
आशिषसँग तत्कालै उत्तर थिएन ।
---
केही महिनापछि गाउँमा जातीय सद्भावबारे कार्यक्रम भयो । रतनलाल वक्ता थिए ।
उनले भीडतिर हेर्दै शान्त स्वरमा भने—
“जातीय विभेदले केवल प्रेम नष्ट गर्दैन ।
यसले मान्छेको आत्मसम्मान, विश्वास र समाजको मानवता पनि नष्ट गर्छ ।”
हल मौन भयो ।
उनले अगाडि भने—
“हामीले इतिहास बदल्न नसकौँला ।
तर अर्को पुस्तालाई उही घाउ नदिन सक्छौँ ।”
त्यो भाषण क्रोधले भरिएको थिएन ।
त्यो अनुभव, पीडा र करुणाबाट बनेको थियो ।
र सायद दीर्घकालीन परिवर्तन त्यही आवाजले ल्याउँछ—
जसले घाउलाई घृणामा होइन, चेतनामा बदल्न सक्छ ।
१५ : नदेखिने थकान
सृष्टिको विवाह धेरै वर्षपछि भयो ।
अनिश र उनी लामो संघर्ष, सामाजिक आलोचना र व्यक्तिगत उतारचढाव पार गरेर अन्ततः सँगै बसेका थिए । समयले सम्बन्धलाई केही परिपक्व बनाएको थियो । परिवारहरू पनि बिस्तारै नरम भएका थिए ।
जब उनीहरूको छोरी जन्मिइन्, घरमा धेरै खुसी फैलियो ।
रामबहादुरले नातिनीलाई काखमा लिँदै भनेका थिए—
“हामीले धेरै झगडा देख्यौँ । अब यो पुस्ताले अलि सहज संसार देखोस् ।”
सबै हाँसे ।
तर जीवनको कठिन भाग प्रायः खुसीको क्षणपछि सुरु हुन्छ ।
---
सुत्केरीपछि सुरुका केही हप्ता सृष्टि बाहिरबाट सामान्य देखिन्थिन् ।
अतिथि आउँथे । फोटो खिचिन्थ्यो । “आमा बनेको खुसी” का शुभकामना आउँथे ।
तर भित्र उनी बिस्तारै डुबिरहेकी थिइन् ।
निद्रा हरायो ।
शरीर थाकेको ।
मन अस्थिर ।
बच्चा रोएपछि उनलाई डर लाग्थ्यो ।
कहिलेकाहीँ अचानक आँसु आउँथ्यो ।
कहिलेकाहीँ कुनै कारणबिना रिस उठ्थ्यो ।
उनले आफैँलाई दोष दिन थालिन्—
“सायद म राम्रो आमा होइन ।”
तर यो कुरा कसैलाई खुला रूपमा भन्न सकिनन् ।
किनकि समाजले मातृत्वलाई पवित्र र सहज रूपमा चित्रण गर्छ ।
त्यहाँ थकान, निराशा वा मानसिक संघर्षका लागि ठाउँ कम हुन्छ ।
---
अनिश काममा व्यस्त हुन थाले ।
उनी जिम्मेवार बन्न खोजिरहेका थिए—अझ बढी काम, आर्थिक स्थिरता, भविष्यको योजना ।
तर सृष्टिलाई त्यो “जिम्मेवारी” कहिलेकाहीँ अनुपस्थिति जस्तो लाग्थ्यो ।
एक रात बच्चा लगातार रोइरहेको थियो । सृष्टि पूर्ण रूपमा थाकिसकेकी थिइन् ।
“तिमी अलिकति सम्हाल्न सक्दैनौ ?” उनले चिच्याइन् ।
अनिश पनि तनावमा थिए ।
“म पनि दिनभर काम गरेर आएको छु ।”
त्यो सामान्य वाक्य थियो ।
तर सृष्टिको भित्र दबिएको पीडाले त्यसलाई आरोपजस्तो सुन्न थाल्यो ।
“तिम्रो काम मात्रै काम हो ?” उनले रिसाउँदै भनिन्, “घरभित्रको थकान देखिँदैन ?”
कोठा मौन भयो ।
बच्चा अझै रोइरहेकी थिई ।
---
त्यसपछि उनीहरूबीच दूरी बढ्न थाल्यो ।
अनिशलाई लाग्थ्यो—सृष्टि अत्यधिक संवेदनशील भइरहेकी छिन् ।
सृष्टिलाई लाग्थ्यो—उनी एक्लै छिन् ।
एक दिन पार्वती काठमाडौं आइन् ।
छोरीको अनुहार हेर्नेबित्तिकै उनले केही गडबड छ भन्ने बुझिन् ।
आँखामुनि कालोपन । असहज चिडचिडापन । अनिद्रा ।
राति बच्चा सुतेपछि पार्वतीले बिस्तारै सोधिन्—
“तिमी ठीक छौ ?”
सृष्टि लामो समय चुप रहिन् ।
पछि अचानक रोइन् ।
“म थाकिसकेँ आमा…
सबैले मलाई खुसी हुनुपर्छ जस्तो व्यवहार गर्छन् ।
तर मभित्र केही भत्किरहेको छ ।”
पार्वतीले छोरीको टाउको सहलाइन् ।
त्यो दृश्यले उनलाई आफ्नै युवावस्था सम्झायो ।
---
पार्वती पनि एक समय यस्तै चक्रबाट गुज्रिएकी थिइन् ।
त्यो बेला मानसिक स्वास्थ्यको कुरा हुँदैनथ्यो ।
महिलाको थकानलाई “स्वभाव” भनिन्थ्यो ।
आक्रोशलाई “हर्मोन” ।
र मौनतालाई “कर्तव्य” ।
उनले पनि धेरै रात एक्लै रोएर बिताएकी थिइन् ।
तर कसैले सोधेको थिएन—“तिमी ठीक छौ ?”
त्यसैले यसपटक उनले फरक निर्णय गरिन् ।
---
अर्को दिन उनले अनिशसँग खुलेर कुरा गरिन् ।
“तिमी नराम्रो मान्छे होइनौ,” उनले शान्त स्वरमा भनिन्, “तर सृष्टि अहिले केवल बच्चा हुर्काइरहेकी छैन । ऊ मानसिक रूपमा संघर्ष गरिरहेकी छ ।”
अनिश सुरुमा असहज भए ।
“म त सहयोग नै गरिरहेको छु ।”
“सहयोग र भावनात्मक उपस्थितिमा फरक हुन्छ,” पार्वतीले उत्तर दिइन् ।
त्यो वाक्यले अनिशलाई चुप बनायो ।
किनकि उनले पहिलोपटक महसुस गरे—उनी समाधान खोज्न व्यस्त थिए, तर सृष्टिको अनुभव सुन्न कम समय दिएका रहेछन् ।
---
पछि सृष्टिले मनोपरामर्श लिन सुरु गरिन् ।
सुरुमा उनलाई लाज लाग्यो ।
“मानिसहरूले के सोच्लान् ?”
तर बिस्तारै उनले बुझिन्—मानसिक पीडा पनि उपचार चाहिने वास्तविक अवस्था हो, कमजोरी होइन ।
उनी र अनिशले पनि सम्बन्धबारे खुलेर संवाद गर्न थाले ।
कहिलेकाहीँ झगडा अझै हुन्थ्यो ।
तर अब मौनता लामो रहँदैनथ्यो ।
---
एक दिन सृष्टिले आफ्नी छोरीलाई काखमा राखेर पार्वतीलाई भनिन्—
“आमा, तपाईंहरूले कसरी सबै सहनुभयो ?”
पार्वती हल्का मुस्कुराइन् ।
“धेरै कुरा सहेर होइन, दबाएर बाँचेका थियौँ,” उनले भनिन्, “त्यसैले हाम्रो पुस्ताको थकान धेरै ठाउँमा रिस बनेर निस्कियो ।”
सृष्टि चुप रहिन् ।
त्यो क्षण उनले एउटा गहिरो कुरा बुझिन्—
भावनात्मक उपेक्षा पुस्तौँसम्म सर्ने घाउ हुन सक्छ ।
यदि त्यसबारे कुरा गरिएन भने ।
---
केही महिनापछि सृष्टिले महिलाहरूको मानसिक स्वास्थ्यबारे सार्वजनिक कार्यक्रममा बोलिन् ।
उनले भनिन्—
“हामी आमालाई देवी बनाउँछौँ, तर मान्छे हुन दिँदैनौँ ।”
हल मौन भयो ।
उनले अगाडि भनिन्—
“थाक्नु, डराउनु, रिस उठ्नु वा सहयोग चाहिनु असफलता होइन ।
संवाद नहुनु चाहिँ खतरनाक हो ।”
त्यो भाषण व्यक्तिगत पनि थियो, सामाजिक पनि ।
किनकि धेरै घरहरू बाहिरबाट सामान्य देखिन्छन्,
तर भित्र नबोलिएका थकानहरूले भरिएका हुन्छन् ।
र कहिलेकाहीँ एउटा परिवार बचाउन ठूलो समाधान होइन,
केवल संवेदनशील उपस्थितिले पनि पुग्छ ।
१६ : माटोमा बाँधिएको जीवन
रामबहादुरका कान्छा भाइ हरिबहादुर गाउँमै बसेका थिए ।
जब उनका दाजुहरू शहर, विदेश र राजनीति हुँदै जीवनका फरक बाटामा बगिरहेका थिए, हरिबहादुर भने माटोसँगै बाँधिएका थिए । खेत, हलो, मल, बीउ र ऋण—उनको संसार यिनै वरिपरि घुम्थ्यो ।
गाउँमा मानिसहरू उनलाई “साधारण किसान” भन्थे ।
तर त्यो साधारण जीवनभित्र असाधारण थकान थियो ।
---
हरिबहादुरको बिहान अँध्यारोसँगै सुरु हुन्थ्यो ।
गाईलाई घाँस । खेतमा पानी । बजारको हिसाब ।
वर्षा भयो भने चिन्ता । वर्षा भएन भने झन् ठूलो चिन्ता ।
एक वर्ष मल पाइएन ।
अर्को वर्ष बालीमा रोग लाग्यो ।
कहिले बिचौलियाले मूल्य घटायो ।
कहिले सडक बन्द भएर तरकारी कुहियो ।
उनले धेरैपटक गुनासो गरेका थिए—
“हामी अन्न उब्जाउँछौँ, तर हाम्रो आफ्नै भान्सा असुरक्षित छ ।”
तर किसानको पीडा समाचारमा धेरै बेर टिक्दैन ।
---
उनका छोरा मिलन विदेश जान चाहन्थे ।
“यो खेतीले केही हुँदैन,” उनी बारम्बार भन्थे ।
हरिबहादुर रिसाउँथे ।
“खाना चाहिँ कहाँबाट आउँछ ?”
मिलन हाँसिदिन्थे ।
“खाना उब्जाउने मान्छे नै गरीब छ भने त्यो काममा भविष्य कहाँ भयो ?”
त्यो प्रश्न कठोर थियो ।
तर पूर्ण रूपमा गलत पनि थिएन ।
---
गाउँमा सहकारी, अनुदान र कृषि योजनाका धेरै भाषण आएका थिए ।
तर वास्तविक किसानसम्म धेरै कुरा अधुरै पुग्थे ।
एक दिन हरिबहादुर सदरमुकाम गए—कृषि अनुदानको फारम भर्न ।
कार्यालयमा लाइन लामो थियो ।
कसैले भन्यो—“सिफारिस ल्याउनुपर्छ ।”
कसैले भन्यो—“फाइल अगाडि बढाउन मान्छे चाहिन्छ ।”
साँझ थाकेर फर्किँदा उनले चिया पसलमा झर्किंदै भने—
“राज्यले किसानलाई सम्झिने भनेको भाषणमा मात्रै रहेछ ।”
सबैले सहमति जनाए ।
किनकि त्यो व्यक्तिगत गुनासो होइन, साझा अनुभव थियो ।
---
त्यही वर्ष ठूलो वर्षाले खेत बगायो ।
धान आधा नष्ट भयो ।
ऋण झन् बढ्यो ।
हरिबहादुर राति निदाउन छोडे ।
चुपचाप आँगनमा बसिरहन्थे ।
एक दिन उनकी श्रीमतीले सोधिन्—
“यति धेरै किन सोच्नुहुन्छ ?”
उनले टाढा अँध्यारोतिर हेर्दै भने—
“म थाकेको छु ।
तर किसानलाई थाक्ने छुट हुँदैन ।”
त्यो वाक्यमा एउटा वर्गको मौन इतिहास थियो ।
---
यही समयमा गाउँमा नयाँ शिक्षक आए—जितेन ।
शहरबाट आएका युवा शिक्षक ।
उनी बेलुका हरिबहादुरको चिया पसलमा बस्न थाले ।
कृषि, राजनीति, गाउँको भविष्य—धेरै कुरा हुन्थ्यो ।
एक दिन जितेनले सोधे—
“काका, तपाईंले खेती छोड्नुभएन किन ?”
हरिबहादुर हाँसे ।
“हामीलाई कसैले विकल्प दिएन ।”
“र यदि मिल्यो भने ?”
हरिबहादुर केही बेर चुप रहे ।
“सायद म पनि भाग्थेँ,” उनले स्वीकारे ।
त्यो उत्तरमा हार होइन, यथार्थ थियो ।
---
तर जितेन फरक सोचका थिए ।
उनले गाउँका युवाहरूलाई साना कृषि प्रविधि, बजार पहुँच र सहकार्यबारे छलफल गराउन थाले । आशिषले पनि साथ दिए ।
सुरुमा हरिबहादुरलाई विश्वास लागेन ।
“यी कुरा भाषणमै सीमित हुन्छन्,” उनी भन्थे ।
तर बिस्तारै केही साना परिवर्तन देखिन थाले ।
युवाहरूले सामूहिक तरकारी खेती सुरु गरे ।
प्रत्यक्ष बजारसँग जोडिने प्रयास भयो ।
डिजिटल माध्यमबाट बिक्री हुन थाल्यो ।
कमाइ चमत्कारिक थिएन ।
तर निराशाबीच सानो आशा जन्मियो ।
---
एक साँझ हरिबहादुर र जितेन खेतको डिलमा बसेका थिए । रवि अस्ताउँदै थियो ।
हरिबहादुरले बिस्तारै भने—
“तिमीहरू पढेलेखेकी मान्छे गाउँमा धेरै बस्दैनौ ।”
जितेन मुस्कुराए ।
“सबै गए भने गाउँ कसले बनाउँछ ?”
हरिबहादुरले लामो समयपछि हल्का हाँसो हाँसे ।
“हामी बूढा किसानलाई ठूलो आशा गर्न डर लाग्छ,” उनले भने, “किनकि धेरैपटक धोका खाइयो ।”
“तर आशा नै नगरे त ?” जितेनले सोधे ।
हरिबहादुर टाढा हरियो खेततिर हेर्दै रहे ।
“त्यसो भए माटो बाँझो हुन्छ,” उनले बिस्तारै भने ।
---
त्यो रात घर फर्कँदा उनले धेरै दिनपछि सहज निद्रा महसुस गरे ।
समस्या अझै उस्तै थिए—ऋण, अनिश्चितता, राज्यको बेवास्ता ।
तर मानिसलाई बाँचिराख्ने कुरा सधैं ठूलो समाधान मात्र हुँदैन रहेछ ।
कहिलेकाहीँ कसैले तपाईंको दुःख सुन्नु, साथ दिनु,
र “अझै सम्भव छ” भन्नु पनि ठूलो कुरा रहेछ ।
माटो त्यही दिनदेखि हरिबहादुरलाई फेरि थोरै कम भारी लाग्न थाल्यो ।
१७ : अँध्यारोपछि फर्किने आवाज
सृष्टिले बाहिरबाट सामान्य जीवन जिउँदै थिइन् ।
काम नियमित थियो । परिवार विस्तारै स्थिर हुँदै थियो । छोरी हुर्किँदै थिई । सामाजिक कार्यक्रममा उनी अझै स्पष्ट र आत्मविश्वासी देखिन्थिन् ।
तर केही पीडाहरू समयसँग हराउँदैनन् ।
ती शरीरभित्र तह लगाएर बस्छन् ।
अनिशमाथिको हिंसा, मातृत्वपछिको मानसिक थकान, लगातार सामाजिक संघर्ष, परिवारको चिन्ता—यी सबैले सृष्टिभित्र एउटा गहिरो थकान बनाइदिएको थियो ।
उनी पहिलेझैँ हाँसिन्थिन्, बोल्थिन्, काम गर्थिन् ।
तर भित्र जीवनको अर्थप्रति एउटा मौन दूरी बढिरहेको थियो ।
---
एक जाडो साँझ उनी कार्यालयबाट फर्किँदै थिइन् ।
काठमाडौंको ट्राफिक, धुवाँ र भीडले उनलाई असह्य लागिरहेको थियो ।
घर पुगेर उनले बत्ती नै नबाली सोफामा बसिन् ।
मोबाइलमा धेरै सन्देश थिए । उनले कसैलाई जवाफ दिइनन् ।
अनिशले ढोका खोल्दा कोठा अँध्यारो थियो ।
“सृष्टि ?”
कुनै उत्तर आएन ।
नजिक जाँदा उनले देखे—सृष्टि चुपचाप बसिरहेकी थिई, आँखामा आँसु ।
“म थाकिसकेँ,” उनले बिस्तारै भनिन् ।
त्यो वाक्य साधारण सुनिन्थ्यो ।
तर त्यसभित्र धेरै वर्षको नबोलेको पीडा थियो ।
---
त्यसपछि सृष्टि बिस्तारै मानिसहरूबाट टाढिन थालिन् ।
कार्यक्रम रद्द गर्न थालिन् ।
फोन उठाउन छोडिन् ।
कहिलेकाहीँ दिनभर कोठाबाट ननिस्किने ।
उनी आफैँलाई दोष दिन्थिन्—
“म यति कमजोर किन हुँदैछु ?”
समाजले सफल देखिने मानिसको पीडालाई गम्भीरतापूर्वक लिन गाह्रो मान्छ ।
किनकि धेरैलाई लाग्छ—शिक्षा, परिवार र करियर भएको मानिस किन दुःखी हुन्छ ?
तर मानसिक थकान उपलब्धिले रोकिँदैन ।
---
अनिश सुरुमा डराए ।
उनी समाधान खोज्न दौडिए—डाक्टर, औषधि, तालिका, घुम्न जाने योजना ।
तर एक दिन मनोपरामर्शदाताले उनलाई शान्त स्वरमा भने—
“उहाँलाई अहिले सबैभन्दा पहिले समाधान होइन, सुरक्षित उपस्थिति चाहिएको छ ।”
त्यो वाक्यले अनिशलाई रोक्यो ।
किनकि उनी धेरै समयदेखि “ठीक पार्ने” प्रयासमा थिए, “सुन्ने” कम ।
---
त्यसपछि उनले सृष्टिसँग बस्न सिक्न थाले ।
कहिलेकाहीँ बिना सल्लाह ।
बिना तर्क ।
केवल साथ ।
राति चिया बनाएर चुपचाप बस्ने ।
छोरीलाई विद्यालय पुर्याउने ।
सृष्टिलाई जबर्जस्ती “बलियो बन्न” नभन्ने ।
साना कुराहरू ।
तर भावनात्मक रूपमा थाकेको मानिसका लागि सानो संवेदना पनि ठूलो सहारा बन्न सक्छ ।
---
एक दिन पार्वती काठमाडौं आइन् ।
उनले छोरीलाई लामो समय हेरेर भनिन्—
“तिमी सानै हुँदा घाउ लागेपछि लुकाउँथ्यौ । अहिले पनि त्यस्तै गरिरहेकी छौ ।”
सृष्टि हल्का मुस्कुराइन् ।
“सबैलाई बोझ बन्न मन लाग्दैन आमा ।”
पार्वतीले तुरुन्त उत्तर दिइन्—
“पीडा लुकाउँदा बोझ कम हुँदैन, एक्लोपन बढ्छ ।”
त्यो वाक्य सृष्टिको मनमा गहिरोसँग बस्यो ।
---
त्यसपछि सृष्टिले बिस्तारै आफ्नो अनुभवबारे खुल्न थालिन् ।
सुरुमा अनिशसँग ।
पछि केही नजिकका साथीसँग ।
उनीहरूले पनि आफ्ना संघर्ष सुनाए—अनिद्रा, चिन्ता, अवसाद, असफल सम्बन्ध, मौन डर ।
सृष्टिलाई पहिलोपटक महसुस भयो—
मानिसहरू बाहिरबाट धेरै सामान्य देखिए पनि भित्रभित्रै लडिरहेका हुन्छन् ।
---
केही महिनापछि अनिशले उनलाई गाउँ लैजाने प्रस्ताव गरे ।
सृष्टि अनिच्छुक थिइन् ।
तर अन्ततः गइन् ।
गाउँमा पुग्दा साँझ परेको थियो ।
आँगनको पुरानो नासपातीको रुख अझै उभिएको थियो ।
सीता ढोकामै पर्खिरहेकी थिइन् ।
त्यो रात धेरै कुरा भएन ।
केवल सामान्य खाना, आगोको न्यानोपन र परिचित मौनता ।
तर कहिलेकाहीँ जीवन फर्किन सुरु हुने क्षणहरू अत्यन्त साधारण हुन्छन् ।
---
भोलिपल्ट बिहान सृष्टि एक्लै खेततिर हिँडिन् ।
हिउँदे रवि हल्का थियो ।
टाढा हरिबहादुर माटो खनिरहेका थिए ।
उनी अचानक रोकिन् ।
जीवन चलिरहेको थियो दुःखका बाबजुद ।
माटोले बाली उम्राइरहेको थियो ।
बुढा मानिसहरू अझै बिहान उठिरहेका थिए ।
बच्चाहरू अझै खेलिरहेका थिए ।
त्यो दृश्यले उनलाई अचानक एउटा सानो तर गहिरो अनुभूति दियो—
पूर्ण रूपमा निको हुनु सायद सम्भव नहुन सक्छ ।
तर फेरि बाँच्न सिक्न सम्भव रहेछ ।
---
काठमाडौं फर्किएपछि उनले आफ्नो कामको गति घटाइन् ।
आराम, परिवार र मानसिक स्वास्थ्यलाई पनि जीवनको हिस्सा मान्न थालिन् ।
एक कार्यक्रममा पछि उनले खुला रूपमा भनिन्—
“हामीलाई सधैं ‘मजबुत’ बन्न सिकाइयो ।
तर कहिलेकाहीँ मद्दत माग्नु पनि साहस हो ।”
हल मौन भयो ।
उनले अगाडि भनिन्—
“पीडाबाट फर्किने प्रक्रिया एक्लै पूरा हुँदैन ।
कसैले तपाईंलाई धैर्यपूर्वक साथ दिनुपर्छ ।”
त्यो भाषण सिद्धान्तबाट होइन, अनुभवबाट आएको थियो ।
---
त्यो रात अनिशले उनलाई सोधे—
“तिमी अहिले ठीक छौ ?”
सृष्टि केही क्षण सोचिन् ।
“पूर्ण रूपमा होइन,” उनले इमानदारीका साथ भनिन्, “तर अब म अँध्यारोमा एक्लै छैन ।”
बाहिर हल्का वर्षा भइरहेको थियो ।
र धेरै समयपछि सृष्टिलाई त्यो आवाज उदास होइन, शान्त लाग्यो ।
१८ : नबोलिएका नामहरूको मौसम
रामबहादुरको स्वास्थ्य पहिलेभन्दा कमजोर भइसकेको थियो ।
हिँडाइ ढिलो । सम्झना कहिले तीखा, कहिले धमिला ।
तर बुढेसकालको एउटा अनौठो कुरा हुन्छ—
मानिस वर्तमानभन्दा अतीतसँग बढी समय बिताउन थाल्छ ।
एक दिन आँगन सफा गर्दै गर्दा सृष्टिले पुरानो काठको बाकस भेटिन् ।
त्यसभित्र केही पुराना तस्वीर, चिठी र पहेँलिएका कागज थिए ।
“हजुरबा, यो के हो ?” उनले सोधिन् ।
रामबहादुर एक्कासि असहज भए ।
“पुराना कुरा हुन्,” उनले छोटो उत्तर दिए ।
तर त्यो रात उनी असामान्य रूपमा चुप रहे ।
---
केही दिनपछि सृष्टिले फेरि त्यो विषय निकालिन् ।
रामबहादुर लामो समय मौन बसे ।
पछि हल्का मुस्कुराए ।
“मान्छेको जीवनमा केही कथा पूरा हुँदैनन्,” उनले भने ।
त्यसपछि उनले आफ्नो युवाकालको एउटा पाटो खोल्न थाले—जसको बारेमा घरमा कसैले कहिल्यै सुनेको थिएन ।
---
सीतासँग विवाह हुनुअघि रामबहादुरको जीवनमा निर्मला नामकी युवती थिइन् ।
त्यो समय गाउँ फरक थियो ।
प्रेम खुलेर व्यक्त गरिने कुरा होइन ।
घर, जात, परिवार र जिम्मेवारीले निर्णय गर्थे ।
निर्मला पढ्न रुचाउने, तेजस्वी स्वभावकी थिइन् ।
मेलापात, गाउँको पँधेरो र चाडपर्वबीच उनीहरू नजिकिएका थिए ।
त्यो सम्बन्धमा ठूलो नाटकीयता थिएन ।
केवल एकअर्कासँग हुँदा मन हल्का हुने प्रकारको अपनत्व थियो ।
एक दिन निर्मलाले भनेकी थिइन्—
“तिमी धेरै टाढा जाने मान्छे जस्तो लाग्छ ।”
रामबहादुर हाँसेका थिए।
“म कहाँ जान्छु र ?”
तर जीवनले उनलाई साँच्चै टाढा लग्यो ।
---
घरको आर्थिक अवस्था कमजोर थियो ।
परिवारको जिम्मेवारी ठूलो ।
त्यही बेला रामबहादुरका बुबाले सीतासँग विवाह तय गरे ।
सीताको परिवार स्थिर थियो ।
व्यवहारिक हिसाबले त्यो “ठीक निर्णय” मानियो ।
रामबहादुरले खासै विरोध गरेनन् ।
“किन ?” सृष्टिले सोधिन् ।
रामबहादुरले गहिरो सास फेरे ।
“त्यो बेला आफूभन्दा परिवार ठूलो लाग्थ्यो,” उनले भने, “र सायद म त्यति साहसी पनि थिइनँ ।”
---
विवाहपछि जीवन आफ्नो गतिमा बग्यो ।
संघर्ष । सन्तान । जिम्मेवारी ।
निर्मला बिस्तारै स्मृतिमा धुमिल हुँदै गइन् ।
तर पूर्ण रूपमा हराइनन् ।
कहिलेकाहीँ कुनै गीत सुन्दा ।
कुनै पुरानो बाटो देख्दा ।
असारको वर्षा पर्दा ।
स्मृतिहरू फर्किन्थे ।
---
सृष्टिले चुपचाप सुन्दै थिई ।
“हजुरआमालाई थाहा थियो ?” उनले बिस्तारै सोधिन् ।
रामबहादुर केही क्षण मौन रहे ।
पछि टाउको हल्लाए ।
“थियो ।”
त्यो उत्तरले सृष्टि अचम्ममा परिन् ।
---
त्यो रात सीता आँगनमा ऊन बुनिरहेकी थिइन् ।
सृष्टिले कुरा निकालिन् ।
सीता हल्का मुस्कुराइन् ।
“मान्छेले विवाह गर्दा आफ्नो सम्पूर्ण अतीत मेटाएर आउँदैन,” उनले शान्त स्वरमा भनिन् ।
“तपाईंलाई दुःख लागेन ?”
सीताले केही बेर सोचिन् ।
“सुरुमा लाग्थ्यो,” उनले स्वीकार गरिन्, “किनकि युवावस्थामा प्रेमलाई स्वामित्वजस्तो ठानिन्छ ।”
“पछि ?”
“पछि बुझियो—साँचो सम्बन्ध भनेको केवल कसैको अतीत मेटाउनु होइन । वर्तमानमा जिम्मेवार रहनु पनि हो ।”
त्यो उत्तरमा गहिरो परिपक्वता थियो ।
---
वर्षौँअघि सीताकै जीवनमा पनि एउटा अधुरो सम्बन्धको स्मृति रहेछ ।
उनलाई गाउँकै एक युवक मन पर्थ्यो—शान्त, बाँसुरी बजाउने ।
तर त्यो कुरा कहिल्यै शब्दसम्म पुगेन ।
घरले विवाह तय गरिदियो । जीवन अघि बढ्यो ।
“हजुरबालाई थाहा थियो ?” सृष्टिले हाँस्दै सोधिन् ।
सीता पनि हल्का हाँसिन् ।
“पछि थाहा पाए ।”
“र उहाँ रिसाउनुभएन ?”
त्यही बेला पछाडिबाट रामबहादुरको आवाज आयो—
“अलि भएँ ।”
सबै हाँसे ।
त्यो हाँसोमा ईर्ष्या थिएन ।
केवल समयले नरम बनाएको मानवीयता थियो ।
---
त्यो रात रामबहादुर र सीता लामो समय आँगनमा बसे ।
आकाश सफा थियो ।
टाढा गाउँका बत्तीहरू मधुर चम्किरहेका थिए ।
रामबहादुरले बिस्तारै भने—
“हामीले एकअर्कालाई सधैं प्रेम व्यक्त गर्न जानेनौँ ।”
सीताले उत्तर दिइन्—
“तर जीवनभर साथ छोडेनौँ ।”
त्यो वाक्य साधारण थियो ।
तर त्यसमा दशकौँको सम्बन्ध थियो ।
---
मानिसको जीवनमा केही प्रेमहरू अधुरा रहन्छन् ।
तर अधुरो हुनु सधैं असफलता होइन ।
कहिलेकाहीँ ती स्मृतिहरूले मानिसलाई नरम, विनम्र र मानवीय बनाइरहन्छन् ।
रामबहादुर र सीताले अन्ततः यही बुझे—
विगतलाई मेटाउनुपर्दैन ।
उसे सम्मानपूर्वक सम्झेर पनि वर्तमानप्रति इमानदार रहन सकिन्छ ।
र परिपक्व प्रेम सायद त्यही हो—
जहाँ स्वामित्वभन्दा समझदारी ठूलो हुन्छ ।
१९ : उज्यालो स्क्रिन र थाकेका आँखाहरू
समय फेरि बदलिएको थियो ।
रामबहादुर र सीताको पुस्ताले अभावसँग लडेको थियो ।
आशिष र सृष्टिको पुस्ताले अस्थिरता र संघर्षसँग ।
अब घरको नयाँ पुस्ता हुर्किरहेको थियो—मोबाइल, इन्टरनेट, ग्लोबल अवसर र अनन्त प्रतिस्पर्धाबीच ।
सृष्टिकी छोरी आर्या र आशिषका छोरा निश्चल बाहिरबाट आत्मविश्वासी आधुनिक युवा देखिन्थे । अंग्रेजी राम्रो । नेपाली बोल्दाभन्दा अंग्रेजीमा सहज । प्रविधिमा तेज । संसारबारे खुला सोच ।
तर उनीहरूको थकान पुराना पुस्ताले तुरुन्त बुझ्न सक्दैनथ्यो ।
किनकि यो पुस्ताको धेरै पीडा देखिँदैन ।
---
आर्या एक अन्तर्राष्ट्रिय कम्पनीमा काम गर्थी ।
काम “रिमोट” थियो, तर जीवन कहिल्यै पूर्ण रूपमा अफलाइन हुँदैनथ्यो ।
राति विदेशी मिटिङ ।
बिहान रिपोर्ट ।
सधैं उपलब्ध रहनुपर्ने दबाब ।
सामाजिक सञ्जालमा उनी मुस्कुराइरहेकी देखिन्थी—कफी, यात्रा, उपलब्धि ।
तर वास्तविकता फरक थियो ।
निद्रा कम ।
चिन्ता धेरै ।
मन सधैं दौडिरहेको ।
एक रात उनले मोबाइल बन्द गरेर अचानक भनिन्—
“म थाकेको छु… तर किन थाकेको छु भन्ने पनि स्पष्ट छैन ।”
सृष्टिले छोरीतिर हेर्दै बुझ्ने प्रयास गरिन् ।
उनलाई आफ्नै पुरानो थकान सम्झना आयो ।
---
निश्चलको अवस्था पनि फरक थिएन ।
उनी स्टार्टअपमा काम गर्थे । भरमार एआई प्रयोग गर्थे ।
सपना ठूलो । आय अनिश्चित ।
बाहिरबाट “क्रिएटिभ” जीवन जस्तो देखिन्थ्यो ।
भित्र निरन्तर असुरक्षा ।
साथीहरू विदेश गइरहेका थिए ।
कसैले घर किनेको खबर ।
कसैले ठूलो सफलता ।
तुलनाले उनलाई बिस्तारै खोक्रो बनाइरहेको थियो ।
एक दिन उनले आशिषलाई भने—
“हामीलाई सधैं केही ठूलो गर्नुपर्छ भन्ने दबाब छ ।
सामान्य भएर बाँच्न पनि अपराधबोध हुन्छ ।”
आशिष चुप भए ।
किनकि उनीहरूको पुस्ताले अभाव देखेको थियो,
तर यो पुस्ताले अनन्त अपेक्षाको थकान बोकेको थियो ।
---
घरभित्र पनि दूरीको स्वरूप बदलिएको थियो ।
सबै एउटै कोठामा हुन्थे,
तर हरेकको आँखा फरक स्क्रिनमा ।
सन्देश धेरै ।
संवाद कम ।
एक साँझ सीताले गुनासो गरिन्—
“आजकलका केटाकेटी हाँस्छन् धेरै, तर खुलेर बोल्दैनन् ।”
त्यो वाक्य सरल थियो ।
तर गहिरो पनि ।
किनकि नयाँ पुस्ताले भावनालाई “कन्टेन्ट” मा बदल्न सिक्यो,
तर वास्तविक कमजोरी देखाउन डराउन पनि ।
---
एक दिन आर्याको साथीले आत्महत्या गरिन् ।
बाहिरबाट सफल देखिने युवती ।
सामाजिक सञ्जालमा सक्रिय ।
सधैं हाँस्ने ।
समाचारले आर्यालाई हल्लायो ।
“हामी कसैलाई वास्तवमै कति चिन्छौँ? ” उनले अनिशलाई सोधिन् ।
अनिशसँग उत्तर थिएन ।
त्यसपछि आर्या केही दिन मौन भइन् ।
उनी आफ्नै जीवनबारे सोच्न थालिन्—काम, प्रतिस्पर्धा, निरन्तर प्रमाणित गर्नुपर्ने दबाब ।
---
त्यही समयमा निश्चललाई कम्पनीबाट कर्मचारी कटौतीको सूचना आयो ।
उनको जागिर जोगियो, तर डर बस्यो ।
त्यो रात उनले साथीहरूसँग हाँसेर कुरा गरे ।
मीमहरू शेयर गरे ।
सबै सामान्य देखियो ।
तर राति एक्लै हुँदा उनी लामो समय छत हेरेर बसिरहे ।
उनी पहिलोपटक स्पष्ट रूपमा डराए—
यदि म असफल भएँ भने ?
---
एक दिन घरमा पारिवारिक जमघट भयो ।
रामबहादुर धेरै कमजोर भइसकेका थिए, तर सबैलाई नियालिरहेका थिए ।
आर्या र निश्चल सामान्य जस्तो व्यवहार गरिरहेका थिए ।
हासो । फोटो । ठट्टा ।
तर रामबहादुरले अचानक भने—
“आजकलका युवाहरूको आँखा धेरै थाकेको देखिन्छ ।”
सबै चुप भए ।
उनी अगाडि बोले—
“हाम्रो पालामा दुःख खुला थियो ।
तिमीहरूको पालामा दुःख लुकाउन सिकाइँदो रहेछ ।”
आर्याको घाँटी एक्कासि भारी भयो ।
---
त्यसपछि परिवारभित्र एउटा सानो परिवर्तन सुरु भयो ।
हप्तामा एकदिन मोबाइल टाढा राखेर सँगै बस्ने ।
खुलेर कुरा गर्ने ।
“ठीक छु” भन्दा अगाडि पनि प्रश्न सोध्ने ।
सुरुमा सबैलाई असहज लाग्यो ।
तर बिस्तारै संवाद सहज हुन थाल्यो ।
एक रात निश्चलले पहिलोपटक खुलेर भने—
“मलाई कहिलेकाहीँ आफू पर्याप्त छैन जस्तो लाग्छ ।”
आशिषले तुरुन्त समाधान दिन खोजेनन् ।
केवल सुने ।
त्यो नयाँ कुरा थियो ।
---
पछि आर्याले मानसिक स्वास्थ्य र युवा जीवनबारे एउटा कार्यक्रममा बोलिन् ।
उनले भनिन्—
“हामीलाई सधैं प्रेरित, उत्पादक र सफल देखिनुपर्छ जस्तो दबाब छ ।
तर हामी पनि थाक्छौँ, डराउँछौँ, हराउँछौँ ।”
हल मौन भयो ।
उनले अगाडि भनिन्—
“कहिलेकाहीँ सबैभन्दा ठूलो सहयोग समाधान होइन—कसैको मौन पीडा गम्भीरतापूर्वक सुन्नु हो ।”
त्यो भाषण केवल युवाहरूको पक्षमा थिएन ।
त्यो पुस्ताबीचको पुलजस्तो थियो ।
---
त्यो रात आर्या छतमा बसेर शहरका बत्तीहरू हेरिरहेकी थिई ।
तल सडकमा गाडी दौडिरहेका थिए ।
मोबाइलमा अझै सन्देश आइरहेका थिए ।
तर धेरै समयपछि उनले एउटा कुरा महसुस गरिन्—
मानिसलाई सधैं बलियो देखिनु आवश्यक छैन ।
कहिलेकाहीँ आफ्नो थकान स्वीकार गर्नु पनि बाँचिरहनुको एउटा रूप हो ।
२० : समाचारको एक दिन, कसैको जीवनभर
त्यो घटना देशभर फैलिन धेरै समय लागेन ।
एक किशोरीमाथि भएको क्रूर हिंसाको समाचार बिहानैदेखि टेलिभिजन, मोबाइल र सामाजिक सञ्जालमा छाइरहेको थियो । फोटो धमिलो बनाइएको थियो, नाम लुकाइएको थियो, तर पीडा लुकाइएको थिएन ।
आर्याले समाचार पढ्दा हात काँप्यो ।
“फेरि…” उनले बिस्तारै भनिन् ।
किनकि यस्तो समाचार अब अपवादजस्तो लाग्न छोडेको थियो ।
---
घरमा त्यस दिन असामान्य मौनता थियो ।
सीताले टेलिभिजन बन्द गरिन् ।
“कति निर्दयी हुँदै गएका मान्छेहरू…”
सृष्टि धेरै बेर केही बोलिनन् ।
उनी पीडित किशोरीको आमाबारे सोचिरहेकी थिइन्—त्यो स्त्री अहिले कुन अवस्थामा होली ?
समाज प्रायः अपराधको सनसनी हेर्छ,
तर पीडित परिवारको बाँकी जीवनबारे कम सोच्दछ ।
---
केही दिनपछि राजधानीमा विरोध प्रदर्शन भयो ।
नारा । मैनबत्ती । सामाजिक सञ्जालमा आक्रोश ।
आर्या पनि कार्यक्रममा गइन् ।
तर फर्किँदा उनको अनुहार झन् भारी थियो ।
“हामी हरेकपटक रिसाउँछौँ,” उनले भनिन्, “पछि फेरि बिर्सिन्छौँ ।”
अनिशले शान्त स्वरमा सोधे—
“तिमीलाई के लाग्छ, समस्या कहाँ छ ?”
आर्याले तुरुन्त उत्तर दिइनन्।
किनकि समस्या केवल एउटा अपराधी थिएन ।
त्यो धेरै तहमा फैलिएको थियो—घर, सोच, शक्ति, कानून, मौनता ।
---
त्यही समयमा सृष्टिले एउटा पीडित महिलाको अन्तर्वार्ता लिनुपर्यो ।
महिला अदालत धाइरहेकी थिइन् ।
वर्षौँदेखि ।
प्रहरीले सुरुमा उजुरी लिन आलटाल गरेको ।
समाजले चरित्रमाथि प्रश्न उठाएको ।
अदालतको प्रक्रिया अन्तहीन ।
“म थाकिसकेँ,” ती महिलाले भनिन्, “तर चुप बसें भने ऊहरूले जित्छन् ।”
सृष्टि फर्किँदा गहिरो रूपमा विचलित थिइन् ।
किनकि उनले फेरि बुझिन्—हिंसा केवल घटनाको क्षणमा समाप्त हुँदैन ।
न्याय खोज्ने प्रक्रियाले पनि धेरै महिलालाई फेरि–फेरि पीडा दिन्छ ।
---
गाउँमा पनि यसबारे छलफल हुन थाल्यो ।
कतिपय पुरुषहरूले पुरानै वाक्य दोहोर्याए—
“आजकलका केटीहरू पनि धेरै खुला भए ।”
त्यो सुन्दा आशिष रिसाए ।
“हिंसाको जिम्मेवारी पीडितमाथि हाल्ने बानी कहिलेसम्म ?” उनले कडा स्वरमा भने ।
चिया पसल केही क्षण मौन भयो ।
एक वृद्धले बिस्तारै भने—
“पहिले पनि यस्ता कुरा हुन्थे, तर बाहिर आउँदैनथे ।”
“त्यो अझ खतरनाक थियो,” सृष्टिले उत्तर दिइन्, “मौनता अपराधीको सुरक्षा हो ।”
---
त्यसपछि गाउँको विद्यालयमा एउटा सार्वजनिक संवाद आयोजना गरियो ।
महिला, शिक्षक, अभिभावक, युवाहरू—सबै आए ।
सुरुमा मानिसहरू असहज थिए ।
यौन हिंसा, दुव्र्यवहार र सहमतिबारे खुला कुरा गर्ने संस्कार अझै कमजोर थियो ।
एक किशोरीले डराउँदै सोधी—
“यदि आफ्नै मान्छेले गलत गर्यो भने कसलाई भन्ने ?”
हल एक्कासि भारी भयो ।
किनकि धेरै हिंसा अपरिचितबाट होइन, चिनेकै मानिसबाट हुने यथार्थ सबैलाई थाहा थियो ।
---
त्यो कार्यक्रममा आर्याले बोलेकी थिइन् ।
“हामी छोरीहरूलाई सधैं सावधान हुन सिकाउँछौँ,” उनले भनिन्, “तर छोराहरूलाई सम्मान गर्न पर्याप्त सिकाउँछौँ ?”
सबै चुप थिए ।
उनले अगाडि भनिन्—
“महिलामाथिको हिंसा केवल महिलाको मुद्दा होइन ।
यो समाज कति मानवीय छ भन्ने प्रश्न हो ।”
---
त्यसपछि अनिशले एउटा लेख लेखे—
“दण्डहीनता केवल अदालतको कमजोरी होइन, समाजको सम्झौता पनि हो ।”
लेख धेरै चर्चित भयो ।
कतिले समर्थन गरे । कतिले विरोध ।
तर बहस सुरु भयो ।
किनकि परिवर्तन धेरैपटक असहज प्रश्नबाट सुरु हुन्छ ।
---
एक दिन रामबहादुरले आर्यालाई भने—
“हाम्रो पुस्ताले धेरै अन्याय देख्यो ।
कतिपयमा चुप पनि बस्यौँ ।”
आर्याले हजुरबातिर हेरिन् ।
रामबहादुरले गहिरो सास फेरे ।
“चुप बस्ने मान्छे आफूलाई निर्दोष सम्झन्छ,” उनले भने, “तर अन्याय लामो समय टिक्नुमा मौन मानिसहरूको पनि हिस्सा हुन्छ ।”
त्यो स्वीकारोक्ति सजिलो थिएन ।
---
समयसँगै त्यो घटना समाचारबाट हरायो ।
नयाँ बहस आए । नयाँ विवाद ।
तर पीडित परिवारको जीवन भने अझै उहीँ अड्किएको थियो ।
सृष्टिले डायरीमा लेखिन्—
“हाम्रो समाजको स्मृति धेरै छोटो छ ।
तर पीडितको पीडा धेरै लामो ।”
---
केही महिनापछि विद्यालयमा केटाहरूले लैङ्गिक सम्मान र मानसिक स्वास्थ्यबारे अभियान चलाए । सानो प्रयास थियो ।
तर सीताले त्यो देखेर बिस्तारै भनिन्—
“सायद परिवर्तन यहीँबाट सुरु हुन्छ ।
जब डर होइन, चेतना सिकाइन्छ ।”
त्यो पूर्ण समाधान थिएन ।
न समाज अचानक सुरक्षित बनेको थियो ।
तर पहिलोपटक केही युवाहरूले हिंसालाई “सामान्य” मान्न अस्वीकार गरेका थिए ।
र कुनै पनि समाज बदलिन सुरु हुने क्षण सायद त्यही हो ।
२१ : लेख्नु र बाँच्नुको बीचमा
म यो कथा लेख्दै गर्दा, कहिलेकाहीँ लाग्छ—म केवल घटनाहरू टिपिरहेको छु कि जीवनकै एउटा लामो सासलाई कागजमा थाम्ने प्रयास गरिरहेको छु ।
रामबहादुर, सीता, सृष्टि, आशिष्, र उनीहरूका वरिपरि घुम्ने मानिसहरू अब केवल पात्र जस्ता लाग्दैनन् । उनीहरू कुनै न कुनै रूपमा म आफैंभित्र पनि बसिरहेका छन्—कहिले सम्झना बनेर, कहिले डर बनेर, कहिले प्रश्न बनेर ।
लेखन सजिलो काम होइन रहेछ, किनकि यसले केवल कथा होइन, जिम्मेवारी पनि माग्छ ।
---
कहिलेकाहीँ म सोच्छु—म यो लेखेर के बदल्न खोज्दै छु ?
समाज ? सोच ? वा केवल आफ्नै असहजता ?
तर फेरि बुझ्छु—लेखनले तुरुन्त परिवर्तन गर्दैन ।
यसले पहिले लेख्ने मान्छेलाई बदल्छ ।
हरेक पात्रको दुःख लेख्दा म अलि बढी संवेदनशील बन्छु ।
हरेक संवाद लेख्दा म अलि कम आत्मविश्वासी तर बढी सचेत हुन्छु ।
किनकि कथा बाहिर हुँदैन ।
यो भित्र हुन्छ ।
अन्तरकुन्तरमा हुन्छ ।
---
रामबहादुरको पीडा लेख्दा मलाई आफ्नै परिवार सम्झिन्छु—त्यो मौनता जहाँ प्रेम हुन्छ तर अभिव्यक्ति कम हुन्छ ।
सृष्टिको मानसिक थकान लेख्दा मलाई आधुनिक जीवन सम्झिन्छु—जहाँ उपलब्धि धेरै छ तर शान्ति कम ।
आशिषको राजनीतिक भ्रम लेख्दा म भीड सम्झिन्छु—जहाँ आक्रोश छ तर दिशा अस्पष्ट छ ।
र सृष्टिकी छोरी वा आर्याको पुस्ता लेख्दा मलाई लाग्छ—हामीले समस्या समाधान गरेजस्तो देखाउँछौँ, तर नयाँ रूपका समस्याहरू जन्माइरहेका हुन्छौँ ।
---
कहिलेकाहीँ पाठकहरूले सोध्छन्—
“यो कथा यति भारी किन छ ?”
मसँग सजिलो उत्तर हुँदैन ।
किनकि जीवन आफैं हल्का छैन ।
हामीले त्यसलाई सामाजिक रूपमा हल्का देखाउने बानी मात्र बसालेका हौँ ।
---
एक दिन म लेख्न रोकिएँ ।
केही दिन म कुनै पात्रको जीवनमा फर्किन सकिनँ ।
त्यो बेला मलाई एउटा प्रश्नले पछ्यायो—
“यदि मैले लेख्न बन्द गरें भने यी आवाजहरू कहाँ जान्छन् ?”
त्यो प्रश्न डरजस्तो थियो ।
तर उत्तर पनि त्यहीँ थियो—
तिनीहरू हराउँदैनन्, केवल नबोलिएका हुन्छन् ।
---
लेखनको अर्को कठिनाइ भनेको निष्पक्षता हो ।
के म रामबहादुरप्रति धेरै सहानुभूतिशील छु ?
के म सृष्टिको पीडालाई बढाइचढाइ लेख्दै छु ?
के म आशिषको भ्रमलाई सजिलो बनाइरहेको छु ?
यी प्रश्नहरूबाट बच्न सकिन्न ।
किनकि कथा लेख्नु भनेको न्याय गर्ने प्रयास पनि हो—तर अपूर्ण न्याय ।
---
कहिलेकाहीँ मलाई लाग्छ—म पात्रहरूलाई होइन, आफ्नै समाजलाई देखाइरहेको छु ।
तर समाज सधैं ऐनमा आफूलाई हेर्न चाहँदैन ।
त्यसैले कथा कहिलेकाहीँ असहज लाग्छ ।
---
एक साँझ म बाहिर निस्किएँ ।
काठमाडौंको सडक व्यस्त थियो—गाडी, मानिस, हतार, फोनको उज्यालो ।
मलाई लाग्यो—यी सबै पात्रहरू पनि यहीँ कतै छन् ।
अलग–अलग शरीरमा, एउटै समयभित्र ।
कसैले प्रेम लुकाइरहेको छ ।
कसैले डर ।
कसैले महत्वाकांक्षा ।
कसैले थकान ।
र म केवल ती सबैलाई एकै धागोमा बाँध्ने प्रयास गरिरहेको छु ।
---
लेखनले मलाई एउटा कुरा सिकाएको छ—
मानिसहरू खराब वा राम्रो मात्र हुँदैनन् ।
उनीहरू परिस्थिति, डर, प्रेम र अवसरका मिश्रण हुन् ।
त्यसैले कथा लेख्दा सजाय दिनभन्दा बुझ्न खोज्नु बढी कठिन तर आवश्यक हुन्छ ।
---
लेख्नु र बाँच्नुको बीचमा — लेखकको उत्कर्ष हुन्छ ।
म यो कथा लेख्दै गर्दा एउटा कुरा बारम्बार फर्केर आउँछ—म यो लेख्न सक्नुको कारण कुनै असाधारण कल्पना होइन, न कुनै विशेष प्रतिभा ।
कारण साधारण छ ।
मैले समाजलाई जस्तो छ, त्यस्तै हेर्ने प्रयास गरेको छु ।
न मैले कुनै लेप लगाएको छु , न कुनै तोडमरोड गरेको छु ।
यही मेरो लेखकीय धर्म हो ।
मसँग रामबहादुर हजुरबासँग जस्तै खारिएका कुरा भने थुप्रै छन् ।
र मानिसहरूलाई उनीहरू जस्तो छन्, त्यस्तै बुझ्ने प्रयास गरेको छु ।
म यस मामिलामा कहिल्यै विचलित हुने गरेको छैन ।
म सत्य मन्थन गरी निकालेर समाजलाई बुझाउन प्रयत्नरत भई नै रहने छु ।
यो मेरो सबैभन्दा ठूलो अनि हिँड्ने बाटो हो ।
अझै मलाई दगुर्नु छ , गन्तव्यमा पुग्नु छ ।
मेरो गन्तव्य भनेको सबैको सफलता हो ।
सफलताको शिखरबाट सुरम्यता दर्शन नगरे, नगराएसम्म मेरो अक्षरको खेतीको फसल उव्रिरहने छ ।
कथाका पात्रहरूमा
न उनीहरूलाई देवता बनाउने,
न दानव ।
---
लेखनको सबैभन्दा ठूलो कठिनाइ सजावट होइन रहेछ,
सत्यको नजिक बस्न सक्नु रहेछ ।
किनकि सत्य कहिल्यै सफा हुँदैन ।
यसलाई सफा गर्ने बाटोमा कलम दौडाइरहनु पर्ने रहेछ ।
त्यो कहिलेकाहीँ असहज हुन्छ, कहिलेकाहीँ विरोधाभासी हुन्छ, कहिलेकाहीँ अधुरो हुन्छ ।
म यसका लागि हरदम डटिरहने छु ।
यो मेरो पाठक अनि शुभचिन्तकहरूसँगको वाचा हो ।
तर मसँग अर्को विकल्प थिएन ।
यदि मैले रामबहादुरलाई पूर्ण आदर्श बनाइदिएँ भने, म उसको मौनता हराउँछु ।
यदि मैले सृष्टिलाई केवल पीडित बनाइदिएँ भने, म उसको शक्ति हराउँछु ।
यदि मैले आशिषलाई केवल राजनीतिक आवेग बनाइदिएँ भने, म उसको भ्रम हराउँछु ।
जति धेरै सत्य लेख्यो उति नै लेखकको न्याय हुन्छ ।
र जब पात्रहरूको जटिलता हराउँछ, कथा झुटो हुन्छ ।
यो म सहन गर्न सक्दिन ।
झूट लुकाउन अरू हजार झूट अनि त्यसलाई बचाउन लाखौँ कोशिस त्यो ममा लागू हुँदैन यस्तो भएमा त्यो कोशिसलाई म व्यर्थ मानेर म झन विचलित हुने छु ।
---
त्यसैले म लेख्छु—अपूर्ण मानिसहरूलाई, अपूर्ण जीवनलाई, अपूर्ण निर्णयहरूलाई ।
किनकि म विश्वास गर्छु,
मानिसहरू समस्या होइनन्, प्रक्रिया हुन् ।
---
कहिलेकाहीँ मलाई सोधिन्छ—
“तिमी किन यति गहिरो दुःख लेख्छौ ?”
मसँग यसको सजिलो जवाफ छैन ।
तर भित्रबाट आएको उत्तर यति मात्र हो—
दुःख लुकाउँदा समाज सुधारिँदैन,
दुःख बुझ्दा मात्र परिवर्तन सम्भव हुन्छ ।
---
लेखन मेरो लागि अभियोग होइन ।
न त बचाउ ।
यो केवल साक्षी बन्ने प्रयास हो ।
त्यो साक्षी जसले न त घटनालाई बढाइचढाइ गर्छ,
न त त्यसलाई घटाएर प्रस्तुत गर्छ ।
---
एक साँझ म फेरि बाहिर निस्किएँ ।
सडक उस्तै थियो—व्यस्त, थाकेको, छिटो बगिरहेको ।
तर अब म त्यसलाई फरक रूपमा हेर्थेँ ।
हरेक अनुहार एउटा अधुरो कथा थियो ।
हरेक मौनता एउटा नबोलिएको अनुभव ।
म बुझ्दै थिएँ—लेख्नु भनेको आविष्कार होइन,
पहिले नै भएको जीवनलाई ध्यान दिएर हेर्नु हो ।
---
र सायद यही मेरो मूल मन्त्र हो—
मानिसहरूलाई उनीहरू जस्तो छन्,
समाजलाई जस्तो छ,
त्यसरी नै शब्दमा उतार्ने साहस ।
ऐनाले उल्टो देखाउने, छायाले छवि देखाउने, तस्वीर-भिडियोले अनि मूर्ति यी सबैले भन्दा ज्यान दिने सत्प्यासको प्यास निरन्तर गर्दामा लेखक निख्रिरहन्छ ।
न बढाउने,
न घटाउने ।
केवल देख्ने । र देखिएको कुरा इमानदारीपूर्वक लेख्ने ।
---
त्यसैले यो कथा लेखियो ।
कल्पना भएर होइन,
अवलोकन भएर ।
भावनाबाट होइन केवल,
समझबाट ।
---
अब म अन्तिम भागतिर जान सक्छु ।
तर अन्त्य यहाँबाट सुरु भइसकेको छ—
जहाँ लेखक, पात्र र समाज अलग छैनन् ।
सबै एउटै जीवनक फरक रूप हुन् ।
अब म अन्तिम भागतिर पुग्दैछु ।
तर अन्त्य केवल कथाको होइन रहेछ ।
यो बुझाइको पनि हो—
कि कुनै पनि जीवन पूर्ण समाधानमा पुग्दैन ।
त्यो केवल थोरै बढी सचेत, थोरै बढी मानवीय हुँदै जान्छ ।
र सायद लेखनको उद्देश्य पनि त्यही हो—
समाज बदल्नु होइन,
मानिसलाई अलि बढी बुझ्न सक्षम बनाउनु ।
२२ : आकाश फर्किएको गाउँ
वर्षहरू बिते ।
घर फेरि उस्तै ठूलो देखिन्थ्यो, तर त्यसको अर्थ बदलिएको थियो ।
रामबहादुर अब शारीरिक रूपमा कमजोर थिए, तर मानसिक रूपमा केही हल्का । सीताको चाल ढिलो थियो, तर अनुहारमा पहिलेभन्दा धेरै शान्ति थियो । उनीहरूका वरिपरि अहिले तीन पुस्ता उभिएको थियो—पुरानो, मध्य र नयाँ—तर सबै एउटै प्रश्नले बाँधिएका थिए ।
“जीवनलाई कसरी बाँच्ने ?”
---
सृष्टि, आशिष्, आर्या र निश्चल—सबै आ–आफ्नै बाटोमा सफल देखिन्थे । तर त्यो सफलताको सतहमुनि थकान अझै थियो ।
आर्याले विदेशबाट राम्रो जागिरको प्रस्ताव अस्वीकार गरेकी थिई ।
निश्चलले स्टार्टअपको दबाब कम गर्न भाग–समय काम रोजेको थियो ।
सृष्टिले सार्वजनिक जीवनभन्दा बढी निजी सन्तुलनलाई प्राथमिकता दिन थालेकी थिइन् ।
आशिष भने युवासँग काम गर्दै “परिवर्तन” भन्दा “स्थिर सुधार” मा केन्द्रीत थिए ।
सुरुमा परिवार र समाजले यसलाई बुझेन ।
“किन विदेश नजाने ?”
“किन ठूलो अवसर नलिने ?”
“किन यति सानो सोच ?”
तर यी प्रश्नहरू अब उनीहरूलाई पहिलेझैँ हल्लाउन सक्दैनथे ।
---
एक साँझ सबै गाउँमा जम्मा भए ।
रामबहादुर आँगनको कुर्सीमा बसेका थिए ।
सीता उनको छेउमा ।
टाढा आकाश सुन्तलाजीमा रङ्गिएको थियो ।
रामबहादुरले बिस्तारै भने—
“हामीले धेरै पुस्ता देख्यौँ ।
कसैले माटो छोड्यो, कसैले शहर ।
कसैले देश छोड्यो ।”
उनी रोकिए ।
“तर सबैभन्दा गाह्रो कुरा सायद एउटै रहेछ—मान्छेलाई बुझ्नु ।”
---
आशिषले भने—
“हामीले परिवर्तनलाई धेरै ठूलो कुरा बनायौँ ।
तर कहिलेकाहीँ परिवर्तन भनेको जीवन अलि कम डर, अलि बढी संवाद हो ।”
सृष्टिले थपिन्—
“र अलि बढी सुन्न सक्ने क्षमता ।”
आर्याले भनिन्—
“र आफूलाई मात्र होइन, अरूलाई पनि थकान हुने अधिकार स्वीकार गर्नु ।”
निश्चलले हल्का मुस्कुराउँदै भने—
“र असफल हुन पनि अनुमति हुनु ।”
---
त्यो रात लामो मौनता रह्यो, तर त्यो मौनता खाली थिएन ।
त्यो स्वीकारोक्तिले भरिएको थियो ।
---
रामबहादुरले सीताको हात समाते ।
“हामीले धेरै गल्ती गर्यौँ,” उनले बिस्तारै भने ।
सीताले टाउको हल्लाइन् ।
“तर हामीले सबै बिगारेका होइनौँ,” उनले भनिन्, “केही कुरा जोगाएका पनि छौँ ।”
त्यो वाक्य सरल थियो, तर गहिरो ।
---
त्यसपछि गाउँमा सानो परिवर्तनहरू देखिन थाले ।
युवाहरू विदेश जान्थे, तर फर्किने योजना पनि बनाउँथे ।
अभिभावकहरू अब केवल “सफलता” होइन, “सन्तुलन” को कुरा गर्न थाले ।
स्कुलमा मानसिक स्वास्थ्य र संवादबारे खुला कक्षा हुन थाल्यो ।
घरभित्र मोबाइल कम, संवाद बढी हुन थाल्यो ।
सबै कुरा आदर्श बनेको थिएन ।
तर दिशा बदलिएको थियो ।
---
एक दिन सृष्टिले डायरीमा लेखिन्—
“हामीले बुझ्यौँ—जीवन कुनै दौड होइन ।
यो सम्बन्धहरूको जाल हो, जसलाई तोडेर होइन, सम्हालेर मात्र बाँच्न सकिन्छ ।”
---
रामबहादुर अन्तिम पटक आँगनमा एक्लै बसे ।
टाढा पहाडहरू स्थिर थिए ।
हावा शान्त थियो ।
उनी मुस्कुराए ।
“माटो कहिल्यै हराउँदैन,” उनले बिस्तारै भने, “मान्छे मात्रै कहिलेकाहीँ टाढा हुन्छ ।”
---
कथा यहाँ समाप्त भए पनि, जीवन भने रोकिँदैन ।
तर अब त्यो जीवनमा एउटा नयाँ कुरा थपिएको थियो—
सम्झदारी, सहानुभूति र सुन्न सक्ने धैर्य ।
र सायद यही हो पूर्ण चक्र ।
जहाँ पीडाबाट सुरु भएको कथा, बुझाइ र स्वीकारोक्तिमा पुगेर फेरि शान्त आकाशतिर फर्किन्छ ।
२०८३ जेठ ३