19 वर्षदेखि निरन्तर
समकालीन साहित्य
समकालीन साहित्य
१: सहरको सपना
कैलालीको घोडाघोडी नगरपालिका–४ को एउटा सानो बस्ती । वर्षायाममा हिलोले बाटो निल्थ्यो, गर्मीमा धुलोले आकाश छोप्थ्यो । गाउँको किनारमा रहेका केही टिनका छाना र माटाका घरमध्ये एउटा घर थियो—दीपा नेपालीको ।
बिहान सबेरै आमाको आवाजले उसको निद्रा खुल्थ्यो ।
"दीपा, उठ नानी । स्कुल जान ढिला हुन्छ ।"
दीपाले आँखा मिच्दै बाहिर हेर्थी । पूर्वतिरको आकाश सुनौलो हुँदै जान्थ्यो । खेतमा किसानहरू गइसकेका हुन्थे । उसको बुबा पनि मजदुरीका लागि निस्किसकेका हुन्थे ।
घर गरिब थियो । कहिलेकाहीँ साँझको छाक जुटाउन पनि कठिन हुन्थ्यो । तर दीपाको मनभित्र एउटा कुरा कहिल्यै गरिब थिएन—उसको सपना ।
उसलाई सानैदेखि किताब मन पर्थ्यो ।
स्कुलको पुस्तकालयमा भएका पुराना किताबहरू पढ्दै ऊ घण्टौँ बिताउँथी । गाउँका अधिकांश बालबालिकाको सपना वैदेशिक रोजगारी वा कुनै सानो जागिर थियो । तर दीपा फरक थिई ।
उसलाई ठूलो सहर हेर्न मन लाग्थ्यो ।
उसलाई काठमाडौं जान मन लाग्थ्यो ।
उसलाई पढेर ठूलो मान्छे बन्न मन लाग्थ्यो ।
तर गाउँलेहरूले उसको सपना सुन्दा हाँस्थे ।
"दलितकी छोरी भएर पनि कस्ता सपना देखेकी !"
"पहिला दुई छाक खान पुगोस् अनि काठमाडौं जाने कुरा गर् ।"
यस्ता वाक्यहरू उसका लागि नयाँ थिएनन् ।
एक दिन स्कुलमा एउटा घटना भयो । मध्याह्न भोजनको समय थियो । सबै विद्यार्थीहरू आँगनमा बसेर खाना खाइरहेका थिए । दीपाले आफ्नो साथी रश्मीसँगै बस्न खोजी । तर रश्मीकी आमाले टाढाबाट देखिन् ।
"ए रश्मी, त्यता नबस् ।"
रश्मी उठेर अन्तै गई ।
दीपा केही बेर त्यहीँ बसिरही । उसले बुझिन—आफूबाट कस्तो गल्ती भयो ?
घर आएर आमालाई सोधी ।
"आमा, मसँग किन नबस्न भनेको होला ?"
आमाको अनुहार केही क्षण निस्तेज बन्यो ।
उनले गहिरो सास फेरिन् ।
"तँले बुझ्नुपर्ने बेला अझै आएको छैन, नानी ।"
तर दीपा बुझ्ने उमेरमा पुग्दै गइरहेकी थिई ।
बिस्तारै उसले थाहा पाइन्—समस्या उसको व्यवहारमा होइन, उसको थरमा थियो । उसको नामपछि जोडिएको "नेपाली" मा थियो । त्यो दिन पहिलोपटक उसले आफ्नो जातको भार महसुस गरिन् ।
समय बित्दै गयो । दीपा पढाइमा अब्बल हुँदै गइन् । एसईईमा राम्रो नतिजा ल्याइन् । प्लस टुमा पनि छात्रवृत्ति पाइन् । गाउँभरिका मानिसहरू अचम्म मान्थे ।
"यो केटी त साँच्चै पढ्न सक्ने रहेछ ।"
तर प्रशंसाभन्दा बढी शंका सुन्थी ।
"यति पढेर के गर्छे र ?"
"अन्त्यमा त बिहे नै गर्ने हो ।"
दीपा मुसुक्क हाँस्थी । किनभने उसलाई थाहा थियो—उसको लडाइँ अरूको कल्पनाभन्दा धेरै ठूलो छ ।
एक साँझ बत्ती गएको थियो । घरबाहिरको आकाश ताराले भरिएको थियो । दीपा चिसो भुइँमा बसेर किताब पढिरहेकी थिई ।
बुबा नजिकै आए ।
"के सोचिरहेकी छेस् ?"
"बुबा, म काठमाडौं जान्छु ।"
बुबाले केही बेर उसको अनुहार हेरे । त्यहाँ कुनै बालसुलभ हठ थिएन । त्यहाँ दृढ विश्वास थियो ।
"किन जान्छेस् ?"
"पढ्न । ठूलो वकिल बन्न ।"
बुबाको आँखामा एकैपटक गर्व र चिन्ता देखियो ।
"काठमाडौं सजिलो छैन, नानी ।"
"म पनि सजिलै हार मान्ने मान्छे होइन ।"
दीपाको उत्तर सुनेर बुबा लामो समय मौन बसे ।
त्यसपछि मुस्कुराए ।
"जा । जति पढ्न सक्छेस्, पढ् ।"
त्यो रात दीपाले निदाउन सकिनन् । उनलाई लाग्यो—आकाशका ती सबै तारा काठमाडौंतिर झिलिमिली गरिरहेका छन् ।
केही वर्षपछि ।
पुरानो झोला, केही किताब र धेरै सपना बोकेर दीपा काठमाडौं पुगिन् । बसबाट ओर्लिँदा सहरले उनलाई चकित बनायो ।
अग्ला भवनहरू ।
व्यस्त सडकहरू ।
हजारौँ मानिसहरूको भीड ।
कसैले कसैलाई चिन्दैनथ्यो ।
उनी खुसी भइन् ।
"यहाँ त कसैले मेरो जात पनि थाहा पाउँदैन होला ।"
उनलाई लाग्यो—सायद यही ठाउँ हो जहाँ मानिसलाई थरले होइन, क्षमताले चिनिन्छ । कलेज भर्ना फाराम भर्दा उनको हात केही क्षण रोकियो । नाम लेख्ने ठाउँमा कलम अड्कियो । मनभित्र पुराना घटनाहरू झलझली आए ।
रश्मीकी आमा ।
पानी छोएको भन्दै रिसाउने छिमेकीहरू ।
गाउँका कटाक्षहरू ।
उनले एकछिन सोचेपछि फाराम भरिन् ।
तर पहिलोपटक उनले आफ्नो परिचय लुकाउने निर्णय गरिन् ।
जात नखुल्ने गरी ।
समाजले उनलाई सिकाएको एउटा कठोर पाठ थियो त्यो ।
काठमाडौंमा नयाँ जीवन सुरु हुँदै थियो । उनलाई थाहा थिएन—सहरका अग्ला भवनभित्र पनि पुरानै सोच लुकेर बसेको छ । उनलाई थाहा थिएन—अबको केही वर्षमा उनी आठपटक डेरा सर्न बाध्य हुनेछिन् ।
उनलाई थाहा थिएन—एक दिन माइतीघर मण्डलामा उभिएर सम्पूर्ण समाजलाई प्रश्न गर्नेछिन्—
"सरकार, कोठा खाली छ ?"
तर त्यो समय अझै आएको थिएन ।
अहिलेलाई उनी केवल एउटा सपना बोकेकी युवती थिइन् ।
सहरमाथि विश्वास गरेकी ।
मान्छेहरू बदलिइसकेका होलान् भन्ने आशा गरेकी ।
र जीवनले उनलाई दिने पहिलो ठूलो चोटबाट अझै अनभिज्ञ ।
२: पहिलो डेरा
काठमाडौं आएको केही दिनसम्म दीपा आफन्तको सानो कोठामा बसेकी थिइन् । कोठा साँघुरो थियो । राति सुत्नुअघि भुइँमा ओछ्यान बिछ्याउनुपर्थ्यो । बिहान उठेपछि फेरि सामान मिलाएर ठाउँ खाली गर्नुपर्थ्यो ।
तर उनको मनमा एउटै चिन्ता थियो— आफ्नै डेरा कहिले भेटिएला ?
कलेज सुरु भइसकेको थियो । पढाइमा ध्यान दिनुपर्ने बेला थियो । दिनभर कलेज, पुस्तकालय र डेरा खोजाइमा बित्न थाल्यो । कहिले सामाखुसी, कहिले चाबहिल, कहिले कीर्तिपुर ।
कतै भाडा धेरै थियो ।
कतै कोठा साँघुरो ।
कतै वातावरण उपयुक्त थिएन ।
एक दिन कलेजबाट फर्किँदै गर्दा एक साथीले भनिन्,
"हाम्रो घर नजिक एउटा कोठा खाली छ रे । गएर हेर न ।"
दीपाको मुटु एकाएक धड्कियो ।
उनी तत्काल त्यहाँ पुगिन् ।
दुई तले सामान्य घर । आँगनमा फूलका गमला । ढोकाअगाडि तुलसीको मठ । घर हेर्दै गर्दा उनको मनमा एक प्रकारको अपनत्व जाग्यो । घरबेटी मध्यम उमेरकी महिला थिइन् । अनुहारमा ममता झल्किन्थ्यो ।
"कोठा हेर्न आएकी छोरी ?"
उनले मुस्कुराउँदै सोधिन् ।
"हजुर, कलेज पढ्छु ।"
"आऊ, भित्र हेर ।"
कोठा सानो भए पनि उज्यालो थियो ।
एउटा झ्याल थियो जहाँबाट बिहानको घाम सीधै पस्ने रहेछ ।
दीपालाई कोठा मन पर्यो ।
घरबेटीले पनि धेरै प्रश्न गरिनन् ।
कुन जिल्ला ?
के पढ्छौ ?
घरमा को–को छन् ?
यति मात्रै ।
भाडाको कुरा मिल्यो ।
दीपाले तुरुन्त सहमति जनाइन् ।
जब उनले कोठाको साँचो हातमा लिइन्, उनको मनमा एउटा अवर्णनीय खुशी उम्लियो ।
जीवनमा पहिलोपटक आफ्नै जिम्मेवारीमा बस्ने ठाउँ पाएकी थिइन् ।
त्यो रात उनी कोठामा एक्लै बसिन् । भुइँमा बिछ्यौना थियो । एउटा झोला । केही किताब । र भित्तामा टाँगिएको सानो क्यालेन्डर । सामान थोरै थियो । तर सपना धेरै थिए ।
झ्यालबाट बाहिर हेर्दै उनले बिस्तारै भनिन्,
"म यहाँबाट धेरै टाढा पुग्नेछु ।"
कोठाले कुनै उत्तर दिएन ।
तर उनलाई लाग्यो, झ्यालबाट छिरेको जुनको उज्यालोले उनको सपना सुनेको छ ।
दिनहरू बित्न थाले ।
घरबेटी साँच्चै मायालु थिइन् ।
बिहान भेट हुँदा सोध्थिन्,
"छोरी, खाना खायौ ?"
कहिलेकाहीँ तरकारी पकाउँदा बोलाउँथिन् ।
"एक्लै बसेकी केटीले सबै कुरा कहाँ मिलाउन सक्छे र ? यो पनि खाऊ ।"
दीपाको मन पग्लिन्थ्यो । उनी आफ्नी आमालाई सम्झिन्थिन् । गाउँबाट टाढा भएर पनि कसैले आफ्नै छोरीसरह व्यवहार गरिरहेको थियो । त्यसले उनलाई भावुक बनाउँथ्यो । एक दिन ज्वरो आयो । कलेज जान सकिनन् ।
दिउँसो घरबेटी ढोका ढकढकाउँदै भित्र छिरिन् ।
"किन निस्किनौ आज ?"
"अलिकति ज्वरो आएको छ ।"
घरबेटी तुरुन्त औषधि लिएर आइन् । तातो झोल पनि पकाएर दिइन् ।
"आफ्नो ख्याल राख्नुपर्छ है ।"
दीपाको आँखाभरि आँसु भरिए ।
उनी केही बोल्न सकिनन् ।
त्यो क्षण उनलाई लाग्यो—
सायद सहर त्यति कठोर छैन जति गाउँलेहरू भन्थे ।
अब उनको जीवन नियमित बन्दै गयो । बिहान कलेज । दिउँसो पुस्तकालय । साँझ कोठामा पढाइ । कानुनका बाक्ला किताबहरू । अंग्रेजी साहित्यका उपन्यासहरू । नोटबुकभरि सपनाका रेखाहरू ।
कहिलेकाहीँ उनी ऐनाको अगाडि उभिएर बहसको अभ्यास गर्थिन्।
"माननीय न्यायाधीश महोदय..."
भन्दै सुरु गर्थिन् ।
आफैं बोल्थिन् ।
आफैं हाँस्थिन् ।
फेरि पढ्न थाल्थिन् ।
उनको संसार अहिले पढाइमै सीमित थियो ।
एक साँझ घरबेटी आँगनमा बसिरहेकी थिइन् ।
दीपा पनि नजिकै गइन् ।
घरबेटीले गर्वका साथ भनिन्,
"तिमी त धेरै मेहनती रहेछौ ।"
"अझै धेरै पढ्न बाँकी छ, आमा ।"
अनायासै उनको मुखबाट "आमा" शब्द निस्कियो ।
घरबेटी मुस्कुराइन्।
"पढेर ठूलो मान्छे बन्नू है ।"
त्यो सुनेर दीपाको मन उज्यालो भयो ।
उनी सोच्न थालिन्—
मान्छेहरू वास्तवमै बदलिँदै छन् कि ?
शिक्षाले समाजलाई नयाँ बनाउँदै छ कि ?
सहरमा जातभन्दा माथि उठेर सम्बन्ध बनाउन सकिँदो रहेछ कि ?
त्यो रात उनी धेरै खुसी भएर सुतिन् ।
उनलाई लाग्यो—
उनको संघर्ष अब सजिलो हुँदैछ । तर जीवनको अर्को अध्याय चुपचाप नजिकिँदै थियो । एउटा सामान्य प्रश्न । एउटा सामान्य परिचय । र त्यसपछि बदलिने एउटा सम्बन्ध । अहिलेसम्म आफूलाई छोरी जस्तै व्यवहार गर्ने मानिसको आँखामा अचानक देखिने अपरिचित दूरी । तर त्यो कथा अझै सुरु भएको थिएन । अहिलेलाई दीपा आफ्नो पहिलो डेराको झ्यालबाट काठमाडौंको उज्यालो हेर्दै थिइन् ।
आशाले भरिएकी ।
विश्वासले भरिएकी ।
र भविष्यप्रति पूर्ण रूपमा निश्चिन्त ।
३: थरको छाया
काठमाडौंको त्यो सानो कोठामा बस्न थालेको करिब तीन महिना भइसकेको थियो । दीपाको जीवन लयमा आउन थालेको थियो । कलेजका शिक्षकहरूले उनको प्रशंसा गर्थे । कक्षामा सोधिएका प्रश्नहरूको उत्तर उनी आत्मविश्वासका साथ दिन्थिन् ।
घरबेटी पनि पहिलेझैँ माया गर्थिन् । कहिलेकाहीँ उनलाई आफ्नै छोरीजस्तै लाग्थ्यो । सबै कुरा ठीकठाक चलिरहेको थियो । तर धेरैपटक जीवनका ठूला परिवर्तनहरू कुनै ठूलो घटनाबाट होइन, सानो संयोगबाट सुरु हुन्छन् ।
त्यो दिन पनि त्यस्तै भयो ।
शनिबार थियो । दीपा कोठामा नोट्स तयार गर्दै थिइन् । त्यही बेला गाउँबाट उनका कान्छा भाइ स्वरूप काठमाडौं आए । कलेजको केही कागजात बुझाउन आएका थिए । घरबेटी आँगनमा थिइन् ।
भाइले शिष्टतापूर्वक अभिवादन गरे ।
"नमस्ते आमा ।"
"नमस्ते बाबु । कहाँबाट आयौ ?"
"कैलालीबाट ।"
"ए हो र ? नाम के हो ?"
"स्वरूप नेपाली ।"
घरबेटीले सामान्य मुस्कान दिइन् ।
तर त्यो मुस्कान एक क्षणमै हरायो । उनको अनुहारमा केही बदलिएको जस्तो देखियो । भाइले ध्यान दिएनन् । दीपाले पनि त्यतिबेला केही सोचिनन् । तर त्यसपछि साना-साना कुराहरू बदलिन थाले ।
यति साना कि प्रमाणित गर्न सकिँदैनथ्यो । तर यति स्पष्ट कि महसुस नगरी बस्न सकिँदैनथ्यो । पहिले घरबेटी आफैं बोलाएर चिया दिन्थिन् । अब मुस्कुराएर मात्रै टार्न थालिन् ।
पहिले "छोरी, खाना खायौ?" भन्ने प्रश्न दिनहुँ हुन्थ्यो ।
अब त्यो प्रश्न हराउन थाल्यो ।
पहिले आँगनमा भेट हुँदा लामो कुरा हुन्थ्यो ।
अब सामान्य अभिवादनमै सीमित हुन थाल्यो ।
दीपाले सुरुमा यसलाई संयोग ठानिन् । सायद घरबेटी व्यस्त होलिन् । सायद स्वास्थ्य ठीक नभएको होला । तर मनको एउटा कुनामा शंका जन्मिन थालेको थियो ।
एक दिन बिहान पानी भर्न जाँदा उनले अर्को असजिलो दृश्य देखिन् । घरमा एउटै धारो थियो । पहिले सबैले पालैपालो प्रयोग गर्थे ।
त्यो दिन घरबेटीले भनिन्,
"दीपा, तिमीचाहिँ अलि पछि पानी भर्नु है ।"
"किन आमा ?"
"पहिला अरूले भरिसकून् ।"
स्वर सामान्य थियो । तर शब्दहरूमा अदृश्य दूरी थियो ।
दीपाले केही भनिनन् ।
चुपचाप फर्किइन् ।
केही दिनपछि अर्को घटना भयो । पहिले उनी कहिलेकाहीँ घरबेटीको भान्सामा गएर चिया खाइदिन्थिन् । त्यो दिन पनि त्यही सोचेर भित्र छिरिन् । घरबेटीले उनलाई देखेपछि एकछिन झस्केजस्तो गरिन् ।
अनि हतारिँदै भनिन्,
"यतै बस न छोरी, म बाहिरै ल्याइदिन्छु ।"
"म भित्रै आउँदा हुन्छ नि ।"
"होइन, होइन... तिमी बाहिरै बस ।"
त्यो क्षण दीपाले घरबेटीको आँखामा केही देखिन् । त्यो रिस थिएन । घृणा पनि थिएन । तर त्यो सहजता पनि थिएन जुन पहिले थियो । मानौँ कुनै अदृश्य पर्खाल उभिएको थियो ।
त्यो रात उनी धेरैबेर निदाउन सकिनन् । झ्यालबाट बाहिरको अँध्यारो हेर्दै बसिन् । उनको मनमा पुराना दृश्यहरू फर्किन थाले ।
गाउँको विद्यालय ।
रश्मीकी आमा ।
अलग्गै बस्नुपरेको त्यो दिन ।
अचानक उनको मनले एउटा प्रश्न सोध्यो—
"के फेरि त्यही कुरा दोहोरिँदै छ ?"
उनले तुरुन्त त्यो विचार हटाउन खोजिन् ।
"होइन । यो काठमाडौं हो ।"
"यहाँका मान्छे फरक छन् ।"
"सबैलाई शंका गर्नु ठीक होइन ।"
तर मनले विश्वास गर्न मानेन ।
केही दिनपछि कलेजकी साथी अञ्जुसँग कुरा गर्दा उनले सहजै भनिन्,
"तिमी अलि उदास देखिन्छ्यौ आजकल ।"
दीपा मुस्कुराइन् ।
"केही होइन ।"
"केही त छ ।"
केही क्षण मौन बसेपछि दीपा बिस्तारै बोलिन्,
"कहिलेकाहीँ मानिसहरूको व्यवहार अचानक किन बदलिन्छ होला ?"
अञ्जुले हाँस्दै भनिन्, "हामीले थाहा नपाएका कारणहरू हुन्छन् होला ।"
तर दीपालाई कारण थाहा थियो ।
कम्तीमा शंका भने अवश्य थियो ।
त्यसपछि उनले धेरै कुरामा ध्यान दिन थालिन् । घरबेटीकी बुहारीले प्रयोग गरेका गिलास अलग राखिन्थे । उनले छोएको भाँडा कहिलेकाहीँ फेरि धोइन्थ्यो । आँगनमा कुराकानी हुँदा उनी पुगेपछि विषय परिवर्तन हुन्थ्यो । यी कुनै ठूला घटना थिएनन् । कतै उजुरी दिन मिल्ने खालका पनि थिएनन् ।
तर यी सबै मिलेर एउटा सन्देश दिइरहेका थिए—
"तिमी अब पहिलेजस्ती छैनौ ।"
"हामीले तिमीलाई फरक तरिकाले हेर्न थालेका छौँ ।"
एक साँझ उनी ऐनाअगाडि उभिइन् । लामो समयसम्म आफ्नै अनुहार हेरिरहिन् ।
उनले आफूलाई सोधिन्,
"मेरो के बदलियो ?"
अनुहार उस्तै थियो ।
आवाज उस्तै थियो ।
व्यवहार उस्तै थियो ।
पढाइ उस्तै थियो ।
परिवर्तन भएको थियो त केवल एउटा कुराले—
उनीहरूको नजरमा उनको थर खुलिसकेको थियो । त्यही थर, जसले गाउँमा उनलाई छुट्याएको थियो। त्यही थर, जसबाट बच्न उनी सहर आएकी थिइन् । र त्यही थर अब फेरि उनको पछाडि छायाजस्तै लाग्न थालेको थियो ।
दीपाले आँखा बन्द गरिन् । मनभरि पीडा थियो ।
तर उनले निर्णय गरिन्—
अहिलेलाई केही बोल्ने छैनन् । अहिलेलाई सहनेछिन् । किनभने उनी पढ्न आएकी हुन् । आफ्नो सपना पूरा गर्न आएकी हुन् ।
तर उनले कल्पना पनि गरेकी थिइनन्—
यो केवल सुरुआत मात्र थियो ।
थरको छाया अब बिस्तारै उनको सम्पूर्ण जीवनमाथि फैलिन थालेको थियो ।
४: दोस्रो निकाला
थरको छाया बिस्तारै वास्तविकतामा बदलिँदै थियो ।
दीपाले धेरै दिनसम्म आफूलाई सम्झाइन्—
"सायद मैले बढी सोचिरहेकी छु ।"
"सायद उहाँहरू साँच्चै व्यस्त हुनुभयो ।"
"सायद यो सबै संयोग मात्र हो ।"
तर सत्य धेरै दिन लुक्न सकेन ।
त्यो दिन शनिबार थियो । कलेज बन्द थियो। दीपा कोठामा बसेर अर्को साताको प्रस्तुतीकरण तयार गर्दै थिइन् । दिउँसोतिर ढोकामा हल्का ढकढक सुनियो ।
"आऊ है, छोरी ।"
घरबेटीको आवाज थियो ।
दीपा मुस्कुराउँदै बाहिर निस्किन् ।
तर आँगनमा पुगेपछि उनको मुस्कान विस्तारै हरायो । घरबेटीको अनुहार असामान्य रूपमा गम्भीर थियो । उनको छेउमा घरबेटा पनि बसेका थिए ।
दुवै जना केही भन्न खोजेझैँ देखिन्थे ।
"बस न ।"
घरबेटीले अगाडिको कुर्सीतर्फ इशारा गरिन् ।
दीपाको मन एकाएक अशान्त भयो ।
केही क्षण मौनता रह्यो ।
त्यसपछि घरबेटीले बिस्तारै कुरा सुरु गरिन् ।
"छोरी, एउटा कुरा भन्नु थियो ।"
"हजुर ?"
"हामीलाई अलिकति समस्या पर्न गयो ।"
"कस्तो समस्या ?"
घरबेटीले नजर जुधाउन सकिनन् ।
केहीबेर भुइँतिर हेरिन् ।
अनि भनिन्—
"तिमीले अर्को कोठा खोज्नुपर्छ ।"
दीपाको मुटु एकाएक थामिएजस्तो भयो ।
"किन ?"
"त्यो... घरमा सबै जना मान्नुहुन्न ।"
"के मान्नुहुन्न ?"
अब घरबेटी केही कठोर भइन् ।
सायद धेरै दिनदेखि मनभित्र दबिएको कुरा बाहिर ल्याउन खोज्दै थिइन् ।
"हामीलाई तिम्रो थरबारे पहिले थाहा थिएन ।"
दीपाको शरीर चिसो भयो ।
"अनि ?"
घरबेटीले गहिरो सास फेरिन् ।
"तिमीहरू दलित रहेछौ ।"
ती शब्दले समय रोकिदिए ।
आँगन, घर, कुर्सी, मानिसहरू—सबै एकछिन टाढा धकेलिएका जस्ता लागे ।
उनले फेरि सुनिन्—
"तिमीहरू दलित रहेछौ ।"
मानौँ कसैले उनको सम्पूर्ण अस्तित्वलाई एउटा शब्दमा सीमित गरिदिएको थियो ।
"तर मैले के गल्ती गरेँ ?"
उनको स्वर काँपिरहेको थियो । घरबेटीले तुरुन्त उत्तर दिन सकिनन् । किनभने उत्तर वास्तवमा थिएन ।
गल्ती केही थिएन ।
अपराध केही थिएन ।
पर्याप्त थियो केवल एउटा जन्म ।
एउटा थर ।
एउटा पहिचान ।
अन्ततः घरबेटीले भनिन्, "तिम्रो गल्ती होइन । तर घरका बुढाबुढीले मान्नुहुन्न । छिमेकीले पनि कुरा गर्छन् ।"
"म त यही तीन महिना बसिरहेको छु ।"
"त्यो बेला थाहा थिएन ।"
"अहिले थाहा भएपछि म फेरिएँ र ?"
मौनता ।
कसैसँग उत्तर थिएन ।
दीपाको आँखाभरि टिलपिल गरी आँसु भरिन थाले । तर उनले आँसु झर्न दिइनन् । उनी रोएर आफ्नो अपमानलाई अझ सानो बनाउन चाहन्नथिन् ।
"आमा, तपाईंले त मलाई छोरी भन्नुहुन्थ्यो ।"
घरबेटीको अनुहार एकछिन झुक्यो ।
"त्यो त हो..."
"छोरी जस्तै मान्नुभएको मान्छे अचानक अछुत कसरी भइन् ?"
घरबेटी असहज भइन् ।
"त्यस्तो नभन न ।"
"अनि के भनूँ ?"
पहिलोपटक दीपाको स्वरमा पीडा मिसिएको प्रतिवाद थियो ।
"म उही मान्छे हुँ । उही केटी हुँ जसलाई तपाईंले ज्वरो आउँदा औषधि दिनुभएको थियो । उही केटी हुँ जसलाई पढेर ठूलो मान्छे बन्नू भन्नुभएको थियो ।"
उनको घाँटी अवरुद्ध हुन थाल्यो ।
"तीन महिना अघिसम्म म राम्रो थिएँ । आज अचानक नराम्रो कसरी भएँ ?"
घरबेटीको आँखामा क्षणभर अपराधबोध देखियो । तर त्यो अपराधबोध सामाजिक डरभन्दा कमजोर थियो ।
"छोरी, हामी पनि समाजमा बस्नुपर्छ ।"
दीपाले त्यो वाक्य सुनेर टाउको झुकाइन् ।
समाज । सधैं यही शब्द । कसैले विभेद गर्थ्यो । अनि दोष समाजलाई दिन्थ्यो । कसैले अपमान गर्थ्यो । अनि दोष परम्परालाई दिन्थ्यो । कसैले ढोका बन्द गर्थ्यो । अनि दोष अरूलाई दिन्थ्यो । तर ढोका बन्द गर्ने हात सधैं आफ्नै हुन्थ्यो ।
त्यो साँझ उनी कोठामा फर्किइन् । झ्यालबाट भित्र पसेको घाम विस्तारै हराउँदै थियो ।
कोठा उही थियो । भित्ताहरू उस्तै थिए । किताबहरू उस्तै थिए । तर सबै कुरा अपरिचित लागिरहेको थियो । ओछ्यानमा बस्दै उनले आफ्नो झोला हेर्न थालिन् । तीन महिनाअघि यही झोला बोकेर उनी यहाँ आएकी थिइन् । कति आशा थियो त्यतिबेला । कति विश्वास थियो ।
उनलाई लाग्थ्यो—
सहरले गाउँभन्दा फरक व्यवहार गर्नेछ । शिक्षित मानिसहरूले जन्मलाई होइन, क्षमतालाई हेर्नेछन् । तर आज फेरि उही पाठ दोहोरिएको थियो।
"जात थाहा नपाउँदासम्म मान्छे ।"
"थाहा पाएपछि समस्या ।"
रात गहिरिँदै गयो । कोठाभित्र एक्लै बसेकी दीपा धेरैबेरसम्म सुत्न सकिनन् ।
उनको मनमा एउटा प्रश्न घुमिरह्यो—
"यदि मेरो थर नेपाली नभएको भए के हुन्थ्यो ?"
सायद उनी यही कोठामा बसिरहेकी हुन्थिन् । सायद घरबेटी अझै उनलाई छोरी भन्थिन् । सायद उनी आज अपमानित महसुस गरिरहेकी हुने थिइनन् । तर वास्तविकता फरक थियो । उनी आफ्नो जन्म बदल्न सक्दिनथिन् । आफ्नो इतिहास मेटाउन सक्दिनथिन् । आफ्नो पहिचान फालेर नयाँ बन्न सक्दिनथिन् ।
त्यो रात पहिलोपटक उनले गहिरो रूपमा महसुस गरिन्—
गरिबीले दुख दिन्छ । तर अपमानले आत्मा नै घाइते बनाउँछ । भोकले शरीर कमजोर बनाउँछ । तर विभेदले आत्मसम्मान तोड्छ ।
घरबेटीले उनलाई कोठाबाट मात्र निकालिरहेकी थिइनन् ।
उनलाई सम्झाइरहेकी थिइन्—
यस समाजमा केही ढोकाहरू अझै पनि उनको लागि बन्द छन् ।
दीपाले आँसु पुछिन् ।
झ्यालतिर हेर्दै मनमनै एउटा प्रतिज्ञा गरिन्—
"आज म चुप छु। "
"किनभने म कमजोर छु ।"
"तर एक दिन यस्तै ढोका बन्द गर्नेहरूसँग प्रश्न गर्नेछु ।"
"एक दिन म बोल्नेछु ।"
त्यो प्रतिज्ञा सानो थियो ।
तर त्यही प्रतिज्ञाले भविष्यमा माइतीघर मण्डलासम्म पुग्ने एउटा लामो यात्राको बीउ रोप्दै थियो ।
५: निरन्तर सराइ
पहिलो पटक डेराबाट निकालिँदा दीपाले सोचेकी थिइन्—
"सायद यो एउटा अपवाद हो ।"
"सबै मानिस यस्ता हुँदैनन् ।"
उनले आफ्नो पीडालाई सम्झौताले ढाक्ने प्रयास गरिन् । नयाँ कोठा खोजिन् । नयाँ घर भेटिन् । नयाँ आशा बोकिन् । तर उनलाई थाहा थिएन—यो एउटा घटनाको अन्त्य होइन, एउटा चक्रको सुरुआत थियो ।
त्यसपछि सुरु भयो एउटा अनौठो जीवन ।
कुनै मानिसले पढाइका लागि विश्वविद्यालय बदल्छ । कसैले जागिर बदल्छ । तर दीपा बारम्बार आफ्नो ठेगाना बदल्न बाध्य भइन् ।
एक पटक ।
दुई पटक ।
तीन पटक ।
र हेर्दाहेर्दै सात वर्षमा आठ पटक ।
उनको जीवन एउटा स्थायी घरभन्दा बढी, अस्थायी कोठाहरूको संग्रह बन्न पुग्यो ।
दोस्रो डेरामा सुरुका केही महिना सबै ठीक थियो । घरबेटीले उनलाई राम्रो विद्यार्थी भनेर प्रशंसा गर्थिन् । एक दिन गाउँबाट आमाले फोन गरिन् ।
घरबेटीले फोन उठाएर दीपालाई बोलाइदिइन् ।
फोन राखेपछि सहजै सोधिन्—
"थर के रे तिमीहरूको ?"
दीपाले केही क्षण मौन रहेर उत्तर दिइन् ।
"नेपाली ।"
घरबेटीको अनुहारमा क्षणभर आएको परिवर्तन दीपाले तुरुन्तै देखिन् । त्यसपछि व्यवहार बदलिन धेरै समय लागेन ।
एक महिनापछि घर मर्मतको बहाना आयो ।
"अब कोठा खाली गर्नुपर्छ ।"
तर अचम्म के थियो भने उनी निस्केपछि त्यही कोठामा अर्को भाडावाल बस्न आयो ।
तेस्रो डेरामा घरबेटीले कहिल्यै प्रत्यक्ष केही भनिनन् । तर घरका अन्य सदस्यहरूले उनलाई सधैं पराइझैँ व्यवहार गरे ।
भाँडा छुट्टै ।
बस्ने ठाउँ छुट्टै ।
अन्ततः एक दिन घरबेटीले भनिन्—
"तिमी राम्रो छौ, तर घरका बुढाबुढीले मान्नुभएन ।"
दीपाले त्यो वाक्य धेरैपटक सुनेकी थिइन् ।
यति धेरै कि अब त्यो वाक्य झूटको अर्को नाम जस्तो लाग्न थालेको थियो ।
चौथो डेरा झन् पीडादायी थियो ।
यसपटक उनले आफ्नो जातबारे केही बताएकी थिइनन् ।
सबै कुरा मिलिसकेको थियो ।
भाडाको कुरा ।
सर्तहरू ।
सर्ने मिति ।
सबै ।
उनी खुसी हुँदै फर्किएकी थिइन् ।
अर्को दिन घरबेटीको फोन आयो ।
"छोरी, कोठा दिन सक्दिनँ ।"
"किन ?"
"अहिले परिवारले मान्नुभएन ।"
"हिजो त सबै मिलेको थियो नि ?"
"बस... सकिँदैन ।"
फोन काटियो ।
त्यसपछि मात्र उनले थाहा पाइन्—कसैले उनको थरबारे जानकारी दिएको रहेछ ।
तर सबैभन्दा गहिरो चोट सामाखुसीको घटनाले दियो ।
त्यो घटना उनले जीवनभर बिर्सन सकिनन् । धेरै दिनको खोजीपछि एउटा राम्रो कोठा भेटिएको थियो । घरबेटी निकै सौहार्दपूर्ण थिइन् ।
उनले कोठा देखाइन् । भाडा तय भयो । कोठामा नयाँ रंगसमेत लगाइदिने कुरा भयो । दीपाको मनमा धेरै दिनपछि शान्ति आएको थियो ।
"अब केही समय त स्थिर हुन पाइएला ।"
त्यसै साँझ घरबेटीले फोन गरिन् ।
"एड्भान्स रकम पठाइदिनू ।"
दीपा कलेजको काममा व्यस्त थिइन् ।
उनले भाइ स्वरूपलाई पठाइन् ।
"तँ गएर पैसा तिरिदे ।"
भाइले डिजिटल माध्यमबाट रकम तिर्न खोजे ।
स्क्रिनमा नाम देखियो—
स्वरूप नेपाली ।
त्यति मात्र ।
एउटा नाम ।
एउटा थर ।
केही मिनेटपछि दीपाको फोन बज्यो ।
उनले खुसी हुँदै उठाइन् ।
तर उता आवाज बदलिएको थियो।
"छोरी, कोठा दिन मिलेन ।"
"किन ?"
"बस... मिलेन ।"
"तर एड्भान्स त माग्नुभएको थियो नि ।"
केही क्षण मौनता रह्यो ।
अनि उता बाटो काट्ने शब्द आयो—
"तिमीहरू दलित रहेछौ ।"
दीपाको शरीर एकाएक जड भयो ।
घरबेटीले थपिन्—
"घरमा बुढाबुढी हुनुहुन्छ । उहाँहरूले मान्नुहुन्न ।"
फोन काटियो । दीपा लामो समय मोबाइलको स्क्रिन हेरिरहिन् । एउटा डिजिटल भुक्तानीले उनको जात सार्वजनिक गरेको थियो । र एउटा सम्भावित घर फेरि हराएको थियो ।
समयसँगै डेरा खोज्नु उनको जीवनको छुट्टै पेशा जस्तै बन्यो ।
कलेज सकिएपछि साथीहरू पुस्तकालय जान्थे । उनी कोठा खोज्न निस्किन्थिन् । अरूले परीक्षाको तयारी गर्थे । उनी घरबेटीसँग बिन्ती गरिरहेकी हुन्थिन् । अरूले भविष्यको योजना बनाउँथे । उनी अर्को महिनाको बस्ने ठाउँबारे चिन्तित हुन्थिन् । काठमाडौंका गल्लीहरू उनका लागि नक्साभन्दा बढी स्मृतिहरू थिए । कुन गल्लीमा अस्वीकार गरिएको थियो । कुन घरमा झूट बोलिएको थियो । कुन ढोकाले जात थाहा पाएपछि बन्द भएको थियो ।
सबै सम्झना बनिसकेका थिए ।
यसको असर विस्तारै उनको करिअरमा पर्न थाल्यो । एक पटक महत्त्वपूर्ण परीक्षाको तयारी गरिरहेकी बेला डेरा छोड्नुपर्ने सूचना आयो । किताबभन्दा बढी समय कोठा खोज्नमा गयो ।
अर्को पटक अन्तर्वार्ताको तयारी भइरहेका बेला सामान प्याक गर्नुपर्यो ।
कहिलेकाहीँ उनी रातभर रोएर बिताउँथिन् । बिहान कक्षामा मुस्कुराउने प्रयास गर्थिन् । तर मनभित्र थकानको पहाड बढ्दै गइरहेको थियो ।
एक दिन कलेजको पुस्तकालयमा बस्दा उनका एक प्राध्यापकले सोधे,
"दीपा, तिमी पहिले जस्तो केन्द्रीत देखिन्नौ ।"
उनी मुस्कुराइन् ।
"अलिकति व्यक्तिगत समस्या छ सर ।"
"पढाइ नछोड्नु है । तिमीमा धेरै सम्भावना छ ।"
प्राध्यापकको त्यो वाक्य सुनेर उनको मन भारी भयो ।
किनभने उनी जान्थिन्—
उनको लडाइँ केवल पढाइको थिएन ।
उनको लडाइँ बस्न पाउने अधिकारको पनि थियो ।
सात वर्ष बिते । काठमाडौंमा उनले आठवटा ठेगाना बदलिन् ।
आठवटा झ्यालहरू ।
आठवटा ढोकाहरू ।
आठवटा सुरुआतहरू ।
र आठवटा चोटहरू ।
कहिलेकाहीँ उनी सोच्थिन्—
"म विद्यार्थी हुँ कि सधैं डेरा खोजिरहने यात्रु ?"
तर एउटा कुरा अझै मरेको थिएन ।
आशा ।
थकित थियो ।
घाइते थियो ।
तर बाँचेको थियो ।
किनभने उनी अझै विश्वास गर्न चाहन्थिन्—
कुनै दिन एउटा ढोका खुल्नेछ,
जहाँ उनको नामभन्दा पहिले उनको मानवता देखिनेछ । तर जीवनले उनका लागि अझ कठिन परीक्षा जोगाएर राखेको थियो । एक यस्तो डेरा, जहाँ केवल अपमान मात्र होइन,
शक्ति, पहुँच र अन्यायको गठबन्धनसँग उनको प्रत्यक्ष सामना हुने थियो ।
६: नेपालटारको अत्याचार
सात वर्षको काठमाडौं बसाइमा दीपाले धेरै अपमान सहिसकेकी थिइन् । तर केही घटनाहरू यस्ता हुन्छन्, जसले केवल मन दुखाउँदैनन्—मानिसको न्यायप्रतिको विश्वास नै हल्लाइदिन्छन् ।
नेपालटारको घटना त्यस्तै थियो।
२०७६ सालको मंसिर ।
जाडो विस्तारै बढ्दै थियो । अघिल्लो डेराबाट निकालिएपछि दीपा केही दिनदेखि साथीको कोठामा आश्रित थिइन् । आफ्नै सामान अरूको कोठाको कुनामा थन्किएको थियो । पुस्तकहरू बाकसमा बन्द थिए । जीवन फेरि अस्थायी बनेको थियो ।
धेरै दिनको खोजीपछि अन्ततः एउटा डेरा भेटियो ।
तारकेश्वरको नेपालटार । दुईवटा साना कोठा । महिनाको आठ हजार रुपैयाँ भाडा । घरबेटी थिइन्—राधिका भण्डारी । उनका श्रीमान् श्रीकृष्ण भण्डारी । सबै कुरा सामान्य देखिन्थ्यो । दीपाले राहतको सास फेरिन् ।
"अब केही समय त शान्ति होला ।"
डेरा सरेको दिन उनी निकै खुसी थिइन् । सामान मिलाउँदै गर्दा साँझ पर्न लागेको थियो । त्यही बेला घरबेटीकी छोरी कोठामा आइन् । उमेरले शायद कलेज पढ्ने जस्तै ।
उनले मुस्कुराउँदै सोधिन्,
"दिदी, कहाँबाट आउनुभएको ?"
"कैलाली ।"
"के गर्नुहुन्छ ?"
"कानुन पढ्छु ।"
केही सामान्य कुरापछि अन्तिम प्रश्न आयो—
"थर के हो ?"
दीपाले सहज रूपमा उत्तर दिइन् ।
"नेपाली ।"
त्यो बेला कुनै प्रतिक्रिया आएन । कुरा सकियो । छोरी बाहिरिइन् । दीपाले पनि ध्यान दिइनन् ।
तर भोलिपल्ट बिहान सबै कुरा बदलियो । ढोकामा जोडले ढकढक भयो । बाहिर निस्कँदा राधिका भण्डारी उभिएकी थिइन् ।
उनको अनुहार हिजोको जस्तो थिएन ।
"तिमीसँग कुरा गर्नुपर्यो ।"
"हजुर ?"
"तिमीले अर्को डेरा खोज्नुपर्छ ।"
दीपा स्तब्ध भइन् ।
"के भयो ?"
राधिकाले कुनै भूमिका बाँधिनन् ।
सिधै भनिन्—
"कोठा दिनुअघि तिम्रो थर थाहा भएन ।"
दीपाको छातीभित्र केही चर्कियो ।
राधिकाले थपिन्—
"अहिले थाहा भयो, तिमीहरू तल्लो जातका रहेछौ ।"
त्यो वाक्यले कोठाको हावा नै भारी बनाइदियो ।
"तर हिजो मात्रै त सरेकी हुँ ।"
"हामीले बाबुको बरखी बारिरहेका छौं । घरमा बुढी आमा हुनुहुन्छ । समाजले पनि नराम्रो भन्छ ।"
"त्यसैले ?"
"अर्को ठाउँ खोजेर निस्क ।"
त्यो क्षण दीपाको मनमा हजारौँ शब्द उठे ।
तर मुखबाट निस्कियो केवल एउटा प्रश्न—
"मैले के गल्ती गरेँ ?"
राधिकासँग उत्तर थिएन । किनभने गल्ती थिएन । जात थियो । र त्यही पर्याप्त थियो । यसपटक भने दीपा सजिलै हार मान्ने अवस्थामा थिइनन् । सामान सार्न पैसा सकिँदै थियो । परीक्षा नजिक थियो । नयाँ डेरा भेटिने कुनै निश्चितता थिएन ।
उनले बिन्ती गरिन् ।
"आमा, केही समय बस्न दिनुस् ।"
"म नयाँ कोठा खोज्छु ।"
"भेटेपछि आफैं निस्कन्छु ।"
धेरै आग्रहपछि घरबेटीले केही समय बस्न दिइन् । तर त्यो बसाइ अब यातना बन्न थाल्यो ।
केही दिनपछि पानीको धारा बन्द भयो । दीपाले सोचे, बिग्रिएको होला । तर छिमेकीको घरमा पानी आइरहेको थियो । केवल उनको कोठातर्फको लाइन बन्द गरिएको थियो ।
जब उनले सोधिन्, घरबेटीले टारेर उत्तर दिइन् ।
"अहिले अलिक समस्या छ ।"
अर्को दिन बिहान उनी शौचालयतिर गइन् । ढोकामा ताला झुन्डिएको थियो । उनी केहीबेर स्तब्ध उभिइन् । घरभित्र मानिसहरू सामान्य रूपमा हिँडिरहेका थिए । मानौँ केही भएको नै छैन ।
त्यो क्षण उनलाई पहिलोपटक महसुस भयो—
कसैलाई घरबाट निकाल्न केवल शब्द प्रयोग गरिँदैन ।
यातना पनि प्रयोग गरिन्छ ।
दिनहरू बित्दै गए । कहिले अपरिचित मानिसहरू ल्याएर डर देखाइन्थ्यो । कहिले ठूलो स्वरमा कुरा गरेर मानसिक दबाब दिइन्थ्यो । कहिले वडा कार्यालयमा उजुरी हालिएको धम्की आउँथ्यो । कहिले घर खाली गर्न नोटिस आउने कुरा सुनाइन्थ्यो । दीपा हरेक दिन झन् थाक्दै गइन् । तर नयाँ डेरा अझै भेटिएको थिएन ।
अन्ततः उनले प्रहरीको ढोका ढकढकाइन् । स्थानीय प्रहरी कार्यालय पुगिन् ।
पूरा घटना सुनाइन् । उजुरी दिन खोजिन् । प्रहरीले सुने । टाउको हल्लाए । तर दिन बिते । कुनै कारबाही भएन । त्यसपछि उनी अझ माथि पुगिन् ।
जिल्ला प्रशासन ।
गृह मन्त्रालय ।
मानव अधिकारका कार्यालयहरू ।
जहाँ सकिन्छ त्यहाँ गइन् ।
सबै ठाउँमा एउटै कथा सुनाइन् । सबै ठाउँमा एउटै आशा बोकिन् ।
"कसैले त न्याय दिन्छ होला ।"
तर ढोकाहरू खुल्थे ।
फाइलहरू सरिन्थे ।
आश्वासनहरू दिइन्थे ।
र अन्त्यमा केही पनि हुँदैनथ्यो ।
एक दिन उनलाई एउटा कुरा थाहा भयो । श्रीकृष्ण भण्डारी सामान्य घरबेटा मात्र रहेनछन् । उनी गृह मन्त्रालयका उच्च कर्मचारी रहेछन् । त्यो सुन्नासाथ धेरै कुराहरू बुझिन थाले । किन प्रहरी मौन थियो । किन उजुरी अघि बढेको थिएन । किन सबै प्रक्रिया अचानक रोकिएका थिए ।
त्यो रात दीपा निकै बेरसम्म जागिरहिन् । झ्यालबाट बाहिरको अँध्यारो हेरिरहिन्।
उनले सोचिन्—
"यदि कानून शक्तिशालीका लागि फरक र कमजोरका लागि फरक हो भने म कानुन किन पढिरहेकी छु ?"
यो प्रश्नले उनलाई भित्रैदेखि हल्लायो । उनले पुस्तकका पानाहरूमा लेखिएका समानता, न्याय र अधिकारका सिद्धान्त सम्झिइन् । अनि आफ्नो जीवन सम्झिइन् ।
दुवैबीचको दूरी असह्य थियो।
केही सातापछि घरबेटीको अत्याचार झन् बढ्यो । पानी अझै बन्द थियो । शौचालयमा कहिले ताला लाग्थ्यो, कहिले खुल्थ्यो । मानसिक दबाब दिन नयाँ-नयाँ उपाय निकालिन्थे । तर यसपटक दीपाभित्रैबाट केही बदलिँदै थियो ।
पहिले उनी केवल पीडा सहन्थिन् । अब उनी प्रश्न गर्न थाल्दै थिइन् । पहिले उनी अपमान लुकाउँथिन् । अब उनी त्यसलाई नाम दिन थाल्दै थिइन्—
जातीय विभेद ।
पहिले उनी एक्लै रोइरहन्थिन् ।
अब उनी सोच्न थाल्दै थिइन्—
"मेरो जस्तै पीडा अरूले पनि भोगिरहेका होलान् ।"
"यदि म चुप बसेँ भने यो कहिल्यै रोकिन्न ।"
नेपालटारको त्यो घरमा बस्दै गर्दा उनले केवल अत्याचार मात्र भोगिनन् ।
उनले एउटा कठोर सत्य पनि बुझिन्—
कहिलेकाहीँ अन्याय गर्ने मानिसभन्दा खतरनाक हुन्छ,
अन्याय देखेर पनि मौन बस्ने व्यवस्था ।
र यही बुझाइले उनको जीवनलाई नयाँ मोडतर्फ धकेल्न थालेको थियो ।
७: राज्यको मुख
नेपालटारको घरमा बितेका ती दिनहरू दीपाको जीवनका सबैभन्दा कठिन दिनमध्येका थिए । डेरा थियो, तर घरजस्तो थिएन । पानी थियो, तर उनको लागि बन्द थियो । शौचालय थियो, तर कहिलेकाहीँ ताला लगाइन्थ्यो । कानुन थियो, तर उनको लागि लागू भइरहेको थिएन ।
र राज्य थियो, तर उनको आवाज सुन्न तयार देखिँदैनथ्यो ।
एक बिहान उनी फेरि स्थानीय प्रहरी चौकी पुगिन् । हातमा निवेदन थियो । मनमा आशा । अनि आँखामा रातभरको जाग्राम । ड्युटीमा बसेका प्रहरीले निवेदन हेरे । केहीबेर पढे ।
अनि एउटा कुर्सीतर्फ इशारा गर्दै भने,
"बस्नुस् ।"
दीपा बसिन् । एक घण्टा बित्यो । दुई घण्टा बित्यो । फेरि अर्को कर्मचारी आए । फाइल हेरे ।
अनि भने,
"हामी बुझ्छौं, तर अलि अनुसन्धान गर्नुपर्छ ।"
"मेरो जाहेरी दर्ता हुन्छ कि हुँदैन ?"
प्रहरीले सीधा उत्तर दिएन ।
"हेरौँला ।"
त्यो शब्द उनले पहिलोपटक सुनेकी थिइनन् ।
पछिल्ला केही सातादेखि हरेक कार्यालयमा यही शब्द पछ्याइरहेको थियो—
"हेरौँला ।"
अर्को दिन । फेरि प्रहरी कार्यालय । उस्तै उत्तर ।
अर्को हप्ता । फेरि उस्तै । कागजहरू सर्दै थिए ।
समय बित्दै थियो । तर जाहेरी दर्ता भइरहेको थिएन ।
एक साँझ साथी अञ्जुले उनलाई सोधी,
"अहिलेसम्म दर्ता भएन ?"
दीपाले टाउको हल्लाइन् ।
"किन ?"
"मलाई पनि थाहा छैन ।"
तर वास्तवमा अब उनलाई शंका हुन थालेको थियो । यो केवल ढिलाइ थिएन । यो नियोजित मौनता जस्तो लाग्न थालेको थियो ।
केही दिनपछि एक परिचितले चुपचाप एउटा कुरा सुनाए ।
"तिमीलाई थाहा छ ?"
"के ?"
"तिम्रो घरबेटा श्रीकृष्ण भण्डारी गृह मन्त्रालयका ठूलो हाकिम रहेछन् ।"
दीपा केही क्षण बोलिनन् । मानौँ हराएका टुक्राहरू अचानक जोडिन थाले । किन प्रहरी निष्क्रिय थियो । किन फाइल अघि बढेको थिएन । किन सबैले कुरा सुने पनि निर्णय गरेका थिएनन् । धेरै प्रश्नहरूको उत्तर एकैचोटि स्पष्ट हुँदै गयो ।
उनका सहपाठीहरू दिउँसो पनि पढरहेका थिए भने उनी भने रात परेपछि मात्र । त्यो रात उनी आफ्नो कोठामा बसेर कानुनको किताब पल्टाइरहेकी थिइन् ।
संविधानका धाराहरू ।
समानताको अधिकार ।
छुवाछुतविरुद्धका कानुनी व्यवस्था ।
नागरिक अधिकारका व्याख्याहरू ।
सबै स्पष्ट थिए । सबै सुन्दर थिए । सबै शक्तिशाली देखिन्थे ।
तर उनले मनमनै भनिन्,
"किताबमा लेखिएको न्याय र वास्तविक जीवनको न्याय यति फरक किन छ ?"
झ्यालबाहिर अँध्यारो थियो ।
उनको मनभित्र पनि ।
त्यसपछि उनले गृह मन्त्रालयसम्म पुग्ने निर्णय गरिन् । उनी त्यहाँ गइन् । आफ्नो पीडा सुनाइन् । फाइल देखाइन् । प्रमाणहरू देखाइन् । एक अधिकारीले ध्यान दिएर सुने ।
अर्काले सहानुभूति देखाए ।
कसैले भने,
"हामी हेर्छौँ ।"
कसैले भने,
"न्याय हुन्छ ।"
तर दिनहरू बिते ।
फेरि केही भएन ।
अब दीपाको थकान रिसमा बदलिन थालेको थियो । उनलाई पहिलोपटक महसुस भयो—
समस्या केवल एउटा घरबेटी होइन । समस्या एउटा सोच मात्र पनि होइन । समस्या त्यो संरचना हो, जहाँ पहुँच र पदले सत्यलाई थिच्न सक्छ । जहाँ एउटा साधारण नागरिकको आवाज फाइलको कुनामा थन्किन सक्छ ।
एक दिन उनी कलेजको पुस्तकालयमा बसिरहेकी थिइन् । अगाडि कानुनका किताबहरू थिए । तर पढ्न सकिरहेकी थिइनन्।
त्यही बेला उनको नजर एउटा वाक्यमा पर्यो—
"न्याय केवल हुनुपर्दैन, भएको देखिनुपर्छ ।"
उनी धेरैबेर त्यही वाक्य हेरिरहिन् । अचानक उनको मनमा एउटा विचार आयो ।
यदि बन्द कोठाहरूले उनको आवाज दबाइरहेका छन् भने,
सायद अब त्यो आवाज खुला ठाउँमा पुर्याउनुपर्छ ।
केही दिनपछि उनले निर्णय गरिन् ।
पत्रकार सम्मेलन गर्ने ।
धेरैले रोके ।
"शक्तिशाली मानिससँग नजुध ।"
"तिम्रो भविष्य बिग्रन सक्छ ।"
"चुपचाप अर्को डेरा खोज ।"
तर उनी अब थाकिसकेकी थिइन् ।
चुप बसेर ।
सहेर ।
लुकाएर ।
पत्रकार सम्मेलनको दिन उनी सानो हलमा उभिएकी थिइन् ।
अगाडि केही पत्रकारहरू ।
क्यामेरा ।
माइक्रोफोन ।
र जीवनभर दबाइएका शब्दहरू ।
उनको हात हल्का काँपिरहेको थियो । तर स्वर स्पष्ट थियो ।
"म यहाँ आफ्नो व्यक्तिगत समस्या सुनाउन मात्र आएकी होइन ।"
हल एकाएक शान्त भयो ।
"मलाई जातका कारण डेराबाट निकालिएको छ ।"
"माथि पहुँच भएका मानिसले न्याय प्रक्रिया रोक्न खोजेका छन् ।"
"र म आज प्रश्न गर्न आएकी छु —कानुन सबैका लागि बराबर हो कि होइन ?"
उनको आवाज क्रमशः बलियो हुँदै गयो ।
वर्षौँदेखि दबिएको पीडा शब्दहरूमा बदलिँदै गयो ।
भोलिपल्ट समाचारहरू आउन थाले । सामाजिक सञ्जालमा चर्चा सुरु भयो । मानिसहरूले प्रश्न गर्न थाले । फोनहरू आउन थाले । मानव अधिकारकर्मीहरूले चासो देखाउन थाले ।
र पहिलोपटक,
दीपाले महसुस गरिन् कि उनको आवाज अब केवल कोठाभित्र सीमित छैन । दबाब बढ्दै गयो । अन्ततः प्रहरीले उनको जाहेरी दर्ता गर्यो । त्यो दिन कागजमा एउटा छाप मात्र लागेन ।
दीपाको मनमा एउटा सत्य पनि छापियो—
राज्य कहिलेकाहीँ आफैं जाग्दैन । उसलाई नागरिकले जगाउनुपर्छ । उसलाई प्रश्न गर्नुपर्छ । उसलाई झकझकाउनु पर्छ । उसलाई ऐना देखाउनुपर्छ।
तर संघर्ष सकिएको थिएन । जाहेरी दर्ता हुनु विजयको अन्तिम बिन्दु थिएन । बरु अर्को अध्यायको सुरुआत थियो ।
किनभने अब उनी केवल एउटा घरबेटीसँग होइन,
वर्षौँदेखि सामान्य मानिएको विभेदको संस्कारसँग भिड्न लागेकी थिइन् ।
र त्यो लडाइँ अझै धेरै लामो थियो ।
८: अदालतको ढोका
पत्रकार सम्मेलनपछि परिस्थिति केही बदलिएको जस्तो देखियो । प्रहरीले जाहेरी दर्ता गर्यो । घरबेटीमाथि अनुसन्धान सुरु भयो । समाचारहरू प्रकाशित भए । सामाजिक सञ्जालमा समर्थनका आवाज सुनिन थाले ।
पहिलोपटक दीपालाई लाग्यो—
सायद न्यायको यात्रा सुरु भएको छ । तर उनले चाँडै बुझिन्, अदालतको ढोका खुल्नु र न्याय प्राप्त हुनु एउटै कुरा होइन ।
जाहेरी दर्ता भएको केही समयपछि मुद्दा अदालत पुग्यो ।
कागजमा लेखिएको थियो—
जातीय भेदभाव तथा छुवाछुत सम्बन्धी कसुर ।
आफ्नो जीवनमा पहिलोपटक उनी पीडितको रूपमा अदालत पुगेकी थिइन् । विचित्र अनुभूति थियो । उनी कानुन पढ्ने विद्यार्थी थिइन् । अदालत, न्यायाधीश, बहस—यी सबै कुरा उनका सपनाका विषय थिए । तर आज उनी कानुन सिक्न होइन, आफ्नो मानवताको प्रमाण दिन आएकी थिइन् ।
पहिलो पेशीको दिन अदालत परिसर मानिसहरूले भरिएको थियो । कसैको जग्गाको मुद्दा । कसैको सम्बन्धविच्छेद । कसैको फौजदारी विवाद । ती सबैबीच दीपा एउटा कुनामा चुपचाप बसिरहेकी थिइन् । उनको हातमा फाइल थियो । तर मनभित्र डर । र थकान ।
जब घरबेटी र उनका श्रीमान् अदालतमा देखिए, दीपाले उनीहरूलाई ध्यानपूर्वक हेरिन् । उनीहरू सामान्य देखिन्थे ।
न अपराधबोध ।
न पछुतो ।
न लज्जा ।
मानौँ कसैले कुनै गल्ती नै गरेको छैन । त्यो दृश्यले उनलाई झन् दुःखी बनायो ।
किनकि उनले महसुस गरिन्— कतिपय मानिसहरूका लागि विभेद अपराध होइन, सामान्य व्यवहार हो ।
मुद्दा अघि बढ्न थाल्यो । कागजहरू पेश भए । बयानहरू लिए गए । मितिहरू तोकिए । तर अदालतबाहिरको जीवन भने झन् कठिन हुँदै गइरहेको थियो ।
घरबेटीको व्यवहार बदलिएको थिएन । बरु झन् कठोर भएको थियो । पानीको समस्या उस्तै । तिरस्कार उस्तै । मानसिक दबाब उस्तै । कहिलेकाहीँ उनी आँगनबाट हिँड्दा घरभित्रबाट फुसफुसाहट सुनिन्थ्यो ।
"मुद्दा हाल्ने केटी यही हो ।"
"अलिकति पढेपछि आफूलाई के ठान्छे ।"
"समाज बिगार्ने काम गरिरहेकी छ ।"
ती शब्दहरू कानमा ठोक्किएर मनमा गड्थे ।
दीपा बाहिरबाट बलियो देखिन्थिन् । तर भित्रभित्रै थाक्दै गइरहेकी थिइन् । राति निद्रा लाग्न छाड्यो । ओछ्यानमा पल्टिएपछि आँखाअगाडि दिनभरका घटना घुम्न थाल्थे ।
कहिले अदालत ।
कहिले प्रहरी ।
कहिले घरबेटी ।
कहिले बन्द धारो ।
कहिले ताला लागेको शौचालय ।
एक रात उनी बिहानको तीन बजेसम्म जागिरहिन् । झ्यालबाहिर वर्षा परिरहेको थियो । कोठाभित्र अँध्यारो थियो । अचानक उनको आँखाबाट आँसु बग्न थाले । कारण कुनै नयाँ घटना थिएन । सायद धेरै दिनदेखि थुप्रिएको पीडा थियो । सायद निरन्तर लडाइँको थकान । सायद एक्लोपन । उनी आफैंलाई सम्हाल्न खोजिरहेकी थिइन् । तर मनभित्र कताकता चिरा पर्न थालेको थियो ।
कलेजमा पनि असर देखिन थाल्यो । पहिले सधैं अगाडिको बेन्चमा बस्ने दीपा अब कहिलेकाहीँ कक्षामै अनुपस्थित हुन थालिन् । नोट्स अधुरा रहन थाले । पढाइमा ध्यान केन्द्रीत गर्न गाह्रो हुन थाल्यो ।
एक दिन प्राध्यापकले सोधे,
"सबै ठीक छ ?"
दीपाले सधैंझैँ मुस्कुराउने प्रयास गरिन् ।
"ठीक छ, सर ।"
तर उनको आवाजले उनलाई धोका दियो ।
साथी अञ्जुले एक दिन स्पष्ट भनिन्,
"तिमी पहिले जस्ती छैनौ ।"
"कस्तो ?"
"तिमी सधैं लड्ने मान्छे थियौ । अहिले तिमी धेरै थाकेको देखिन्छ्यौ ।"
दीपा केहीबेर मौन रहिन् ।
अनि बिस्तारै भनिन्,
"कहिलेकाहीँ लाग्छ, म अदालतसँग होइन, पूरै समाजसँग मुद्दा लडिरहेकी छु ।"
अञ्जुसँग त्यसको उत्तर थिएन ।
अर्को पेशीको दिन अदालतको सिँढी चढ्दै गर्दा दीपाले वरिपरि हेरेकी थिइन् । त्यहाँ न्यायको प्रतीक तराजु थियो । भित्तामा संविधानका आदर्शहरू लेखिएका थिए । सबै कुरा सुन्दर देखिन्थ्यो ।
तर उनको मनमा एउटा प्रश्न घुमिरहेको थियो—
"यदि पीडितले न्याय माग्दा आफ्नो मानसिक शान्ति, पढाइ, भविष्य र स्वास्थ्य सबै गुमाउनुपर्छ भने न्यायको मूल्य यति महँगो किन हुन्छ ?"
महिनाहरू बित्दै गए । मुद्दा चलिरह्यो । तर घाउहरू पनि सँगै गहिरिँदै गए । अब उनी बिहान उठ्दा थकित महसुस गर्थिन् । सामान्य फोनको घण्टीले पनि झस्काउँथ्यो । ढोकामा कसैले ढकढक गर्दा मुटु एकाएक जोडले धड्किन्थ्यो । उनी कसैसँग खुलेर हाँस्न पनि बिर्सँदै गइरहेकी थिइन् ।
एक साँझ उनले ऐनामा आफूलाई हेरिन् । आँखामुनि कालो घेरा परेको थियो । अनुहारमा थकान स्पष्ट थियो ।
उनले आफैंलाई सोधिन्—
"म केका लागि लडिरहेकी छु ?"
त्यसै क्षण अर्को आवाज मनभित्रबाट आयो—
"आफ्नो लागि मात्र होइन ।"
"भोलि फेरि कसैलाई यही पीडा नहोस् भनेर ।"
त्यो विचारले उनलाई फेरि उभिने शक्ति दियो ।
अदालतको ढोका खुलिसकेको थियो । तर न्यायको बाटो अझै लामो थियो । र दीपाले अब एउटा कुरा स्पष्ट रूपमा बुझिसकेकी थिइन्—
जातीय विभेदले शरीरमा घाउ नदेखाउन सक्छ, तर यसले मनभित्र यस्ता घाउ बनाउँछ, जुन अदालतको कुनै फाइलमा पूर्ण रूपमा देखिँदैनन् । तर ती घाउहरू नै एक दिन प्रतिरोधको शक्ति बन्न सक्छन् ।
र दीपाभित्र त्यही शक्ति बिस्तारै जन्मिँदै थियो।
९: कोभिड र शंखमूल
अदालतको लडाइँ चलिरहेकै थियो । नेपालटारको घर अब दीपाका लागि बस्ने ठाउँभन्दा बढी पीडाको प्रतीक बनिसकेको थियो ।
पानी बन्द ।
दबाब ।
धम्की ।
अपमान ।
यी सबैका बीच उनले एउटा मात्रै आशा समातिरहेकी थिइन्—
नयाँ डेरा । कुनै यस्तो ठाउँ, जहाँ केही समय भए पनि शान्तिसँग सास फेर्न पाइयोस् । अन्ततः उनले कीर्तिपुरमा एउटा कोठा भेट्टाइन् ।
सामान्य घर ।
सामान्य मानिसहरू ।
र सामान्य व्यवहार ।
अब त उनी अनुभवले धेरै कुरा सिकिसकेकी थिइन् । पहिलो भेटमै धेरै व्यक्तिगत कुरा गर्दिनथिन् । थरको चर्चा सकेसम्म टार्थिन् । घरबेटीले पनि धेरै प्रश्न गरेनन् । त्यसैले उनी केही आश्वस्त भइन् । नेपालटारको घर छोडेर कीर्तिपुर सर्दा उनलाई कैदीले जेलको ढोका पार गरेजस्तो हल्का महसुस भएको थियो ।
तर त्यही समय संसार बदलिँदै थियो । दूर चीनबाट सुरु भएको एउटा रोग विश्वभर फैलिँदै थियो ।
कोरोना भाइरस ।
समाचारहरू दिनहुँ डरले भरिन थाले । सहरहरू सुनसान हुँदै गए । विद्यालय बन्द भए । विश्वविद्यालय बन्द भए । अन्ततः नेपाल पनि बन्दाबन्दीमा गयो । काठमाडौंका सडकहरू, जहाँ कहिल्यै शान्ति हुँदैनथ्यो, एकाएक खाली भए ।
बन्दाबन्दी सुरु भएपछि अधिकांश मानिस आफ्ना घर फर्किए । तर दीपासँग फर्किने विकल्प थिएन । उनको पढाइ काठमाडौंमै थियो । भविष्य काठमाडौंमै थियो । र गाउँ फर्केर पनि के बदलिन्थ्यो र ? त्यसैले उनी कोठामै बसिरहिन् ।
एक बिहान मोबाइलमा एउटा समाचारको लिंक आयो । साथीले पठाएको । उनले खोलेर हेरिन् । समाचार उनकै बारेमा थियो । नेपालटारमा भएको जातीय विभेदको घटना ।
पत्रकार सम्मेलन ।
मुद्दा ।
सबै कुरा विस्तारमा लेखिएको थियो । त्यसलाई धेरै मानिसहरूले पढिरहेका थिए । सामाजिक सञ्जालमा साझा गरिरहेका थिए ।
दीपालाई थाहा थिएन—
त्यो समाचार कीर्तिपुरको घरसम्म पनि पुगिसकेको थियो । केही दिनपछि घरबेटीको व्यवहार बदलिन थाल्यो । पहिले जस्तो सहजता रहेन । बोल्ने शैली फेरियो । नजर फेरियो । र एक दिन घरबेटीले सिधै सोधिन्,
"समाचारमा आएको दीपा नेपाली तिमी नै हौ ?"
दीपाको मुटु एकछिन रोकिएजस्तो भयो ।
"हजुर ।"
घरबेटी केहीबेर चुप रहिन् ।
अनि केवल यति भनिन्—
"हामीलाई यो कुरा थाहा थिएन ।"
त्यो वाक्य सुन्नासाथ दीपाले भविष्य देखिहालिन् । उनी यति धेरै पटक यो मोडमा आइपुगेकी थिइन् कि अब संकेत बुझ्न कठिन थिएन । केही दिनभित्रै दबाब सुरु भयो ।
पहिले घुमाउरो कुरा । पछि प्रत्यक्ष आग्रह ।
अन्ततः पुरानै वाक्य—
"अर्को कोठा खोज्नुपर्ला ।"
दीपाले विश्वास गर्न सकिरहेकी थिइनन् । देश लकडाउनमा थियो । सवारी साधन बन्द थिए । मानिसहरू घरबाहिर निस्कन डराइरहेका थिए । सरकारले घरमै बस्न आग्रह गरिरहेको थियो । तर उनीलाई फेरि घर खोज्न भनिँदै थियो । त्यो पनि महामारीको बीचमा ।
त्यो रात उनी धेरैबेर झ्यालबाट बाहिर हेरिरहिन् । सडक खाली थियो । कुकुरहरूको आवाज मात्र सुनिन्थ्यो । संसार एउटा अदृश्य भाइरससँग लडिरहेको थियो ।
तर उनी सोचिरहेकी थिइन्— "के जातीय विभेद भाइरसभन्दा पनि पुरानो महामारी होइन ?"
कोरोनाको औषधि खोज्न वैज्ञानिकहरू दिनरात लागिपरेका थिए । तर हजारौँ वर्ष पुरानो यो सामाजिक रोगको उपचार कसले खोज्ने ? कीर्तिपुरमा बस्न नसकिने भएपछि उनले फेरि डेरा खोज्न सुरु गरिन् । लकडाउनका कारण त्यो झन् कठिन थियो ।
धेरै घरहरू बन्द थिए । मानिसहरू अपरिचितलाई भेट्न चाहँदैनथे । तैपनि उनले प्रयास गरिरहिन् । अन्ततः शंखमूलतिर एउटा कोठा भेटियो । उनी फेरि सामान प्याक गर्न थालिन् । जीवनमा कति पटक यसरी सामान बाँधिसकेको थिइन् भन्ने हिसाब उनले धेरैअघि छोडिसकेकी थिइन् ।
शंखमूलमा पुगेपछि सुरुका दिन सामान्य थिए । तर अनुभवले उनलाई सिकाइसकेको थियो—
सुरुका दिनहरू प्रायः सामान्य नै हुन्छन् । समस्या पछि आउँछ । र त्यही भयो । कसैले समाचार देखायो । कसैले उनको पुरानो घटना सुनायो । कसैले थरबारे कुरा गर्यो । र फेरि वातावरण बदलियो ।
एक दिन घरबेटीले कुरा निकालिन् ।
"तिमी त्यही केटी रहेछौ है ?"
"कुन ?"
"समाचारमा आएको ।"
दीपाले केही भनिनन् । उनलाई उत्तर थाहा थियो । घरबेटीलाई पनि । केही दिनपछि पुरानै कथा दोहोरियो । निस्कनुपर्ने संकेत । असहज व्यवहार । अदृश्य दूरी ।
र अन्ततः बस्न नदिइने स्पष्ट सन्देश । त्यो बेला दीपालाई एउटा कुराले सबैभन्दा बढी पीडा दियो । उनको कथा देशभरका सञ्चारमाध्यममा पुगिसकेको थियो । मानव अधिकारका कुरा भएका थिए । सामाजिक सञ्जालमा समर्थनका शब्द आएका थिए । धेरै मानिसले अन्याय भएको मानेका थिए ।
तर उनको वास्तविक जीवनमा के बदलिएको थियो ? उनले अझै सुरक्षित डेरा पाएकी थिइनन् । अझै आफ्नो थरका कारण अस्वीकार भइरहेकी थिइन् । अझै एउटा कोठाका लागि भौतारिइरहेकी थिइन् ।
एक साँझ उनले आफ्नो डायरी खोलेर लेखिन्—
"समाचारमा आउनु र न्याय पाउनु फरक कुरा रहेछ ।"
"मानिसहरूले मेरो कथा पढ्छन्। दुःख व्यक्त गर्छन् ।"
"तर जब आफ्नो घरको ढोका खोल्ने बेला आउँछ, धेरैको सोच फेरिँदैन ।"
कोभिडको महामारीले संसारलाई घरभित्र थुनेको थियो ।
तर दीपाले महसुस गरिन्— उनीलाई थुनेको महामारी फरक थियो । त्यो शरीरमा होइन, सोचमा फैलिएको थियो । त्यो सासबाट होइन, संस्कारबाट सर्थ्यो । र त्यसको उपचार अस्पतालमा होइन, चेतनामा खोज्नुपर्थ्यो ।
शंखमूल छोड्ने तयारी गर्दै गर्दा उनी झ्यालअगाडि उभिइन् । सहर शान्त थियो । तर उनको मनभित्र आँधी चलिरहेको थियो । उनले पहिलोपटक गम्भीर रूपमा सोच्न थालिन्—
"यदि यो मेरो मात्र समस्या होइन भने ?"
"यदि हजारौँ मानिसले यही पीडा भोगिरहेका छन् भने ?"
"यदि समस्या एउटा घरबेटी होइन, एउटा व्यवस्था हो भने ?"
ती प्रश्नहरू बिस्तारै आन्दोलनको बीउ बन्दै थिए । अहिलेसम्म उनी बाँच्नका लागि संघर्ष गरिरहेकी थिइन् । अब उनी प्रश्न गर्न सिक्दै थिइन् ।
र यही परिवर्तनले उनको जीवनलाई नयाँ दिशातर्फ मोड्न थालेको थियो ।
१०: माइतीघरको निर्णय
शंखमूलको कोठाबाट फेरि सामान प्याक गर्दै गर्दा दीपालाई लाग्यो—उनको जीवन एउटा अन्तहीन चक्र बनेको छ ।
डेरा खोज्ने ।
कोठा पाउने ।
आशा गर्ने ।
जात खुल्ने ।
र फेरि निकालिने ।
सात वर्षदेखि यही कथा दोहोरिँदै आएको थियो । फरक केवल घरको ठेगाना हुन्थ्यो । पीडा भने उही रहन्थ्यो ।
त्यो दिन साँझ उनी एक्लै कोठामा बसिरहेकी थिइन् । सामानको बाकस खुल्लै थियो । किताबहरू थुप्रिएका थिए । कानुनका पुस्तक, साहित्यका उपन्यास, पुराना नोटहरू, प्रमाणपत्रहरू । हरेक सामानले एउटा संघर्ष बोकेको थियो । उनले एउटा फाइल निकालिन् ।
त्यसमा वर्षौँदेखि सङ्कलन भएका कागजात थिए ।
जाहेरीका प्रतिलिपि । अदालतका कागज । समाचारका कटिङ । नोटिसहरू । निवेदनहरू । प्रत्येक कागज एउटा चोटको प्रमाण थियो ।
फाइल पल्टाउँदै गर्दा अचानक उनको ध्यान एउटा प्रश्नमा अड्कियो—
"मैले यति धेरै वर्ष के पाएँ ?"
कागजहरू थिए । सहानुभूति थियो । आश्वासन थियो । तर सुरक्षित आवास थिएन । सम्मान थिएन । न्यायको अनुभूति थिएन ।
त्यो रात उनी धेरैबेर सुत्न सकिनन् । झ्यालबाट काठमाडौंको उज्यालो हेरिरहिन् ।
सहर उस्तै थियो ।
अग्ला भवनहरू ।
व्यस्त सडकहरू ।
नयाँ सपनाहरू बोकेर आउने हजारौँ युवाहरू ।
तर उनलाई लाग्यो—
यस सहरका केही ढोकाहरू अझै पनि जन्मका आधारमा खुल्छन् र बन्द हुन्छन् ।
भोलिपल्ट उनले आफ्नो डायरी खोलिन् । वर्षौँदेखि पीडा लेखिएको डायरी ।
त्यसको एउटा पानामा उनले लेखिन्—
"म कतिसम्म भागिरहने ?"
"म अर्को डेरा खोज्न सक्छु ।"
"फेरि अर्को पनि खोज्न सक्छु ।"
"तर समस्या मसँगै हिँडिरहन्छ ।"
कलम केहीबेर रोकियो ।
त्यसपछि अर्को वाक्य लेखिन्—
"अब म भाग्दिनँ।"
त्यही दिन उनले केही नजिकका साथीहरूसँग भेटिन् । सानो चिया पसल । साँझको समय । सबैले उनको कथा पहिले नै सुनेका थिए ।
एक साथीले भन्यो,
"अहिलेलाई शान्त भएर बस ।"
अर्काले भन्यो,
"पढाइमा ध्यान देऊ।"
कसैले भन्यो,
"यस्ता कुरा सजिलै बदलिँदैनन् ।"
दीपा सबै कुरा सुनिरहिन् ।
अनि बिस्तारै भनिन्—
"यदि सबैले यही सोचेर चुप बसे भने कहिल्यै बदलिँदैन ।"
चिया पसल एकछिन मौन भयो।
"मलाई एउटा कुरा बुझ्न मन लाग्छ।"
दीपाले अगाडि भनिन् ।
"देशमा संविधान छ ।"
"कानुन छ ।"
"समानताको कुरा छ ।"
"तर एउटा नागरिकले जातकै कारण बस्ने कोठा पाउँदैन भने यो प्रश्न कसलाई सोध्ने ?"
कसैले उत्तर दिन सकेन । किनभने त्यो प्रश्न केवल उनका साथीहरूलाई होइन,
पूरै समाजलाई लक्षित थियो ।
त्यो रात घर फर्किएपछि उनी सीधै टेबलमा बसिन् । सेतो कागज निकालिन् । मार्कर निकालिन् । र केही लेख्न थालिन् ।
पहिलो वाक्य लेखिन् । हेरिन् । च्यातिन् ।
दोस्रो लेखिन् । फेरि चित्त बुझेन । घण्टौँ बिते ।
अन्ततः एउटा वाक्य लेखेर उनी रोकिइन् ।
कागजमा ठूला अक्षरमा लेखिएको थियो—
"सरकार, कोठा खाली छ ?"
उनले लामो समयसम्म त्यो वाक्य हेरिरहिन् । त्यो प्रश्न एउटा कोठाको मात्र थिएन । त्यो प्रश्न संविधानलाई थियो । त्यो प्रश्न राज्यलाई थियो । त्यो प्रश्न समाजलाई थियो ।
प्लेकार्ड तयार भएपछि उनी झन् भावुक भइन् । किनभने त्यसमा उनको सात वर्षको पीडा समेटिएको थियो ।
आठ पटकको सराइ ।
असंख्य बन्द ढोकाहरू ।
अदालतका सिँढीहरू ।
प्रहरीका बहानाहरू ।
र प्रत्येक अपमान ।
सबै एउटै प्रश्नमा झरेका थिए—
"कोठा खाली छ ?"
अर्को केही दिन उनले धर्नाको तयारी गरिन् । कसैसँग अनुमति प्रक्रियाबारे बुझिन् ।
कसैसँग कानुनी पक्षबारे ।
कसैले साथ दिने वाचा गरे ।
कसैले जोखिम सम्झाए ।
कसैले हौसला दिए ।
कसैले भने— "एक्लै के गर्न सक्छौ ?"
त्यो प्रश्न उनी धेरै वर्षदेखि सुनिरहेकी थिइन् ।
दलितले पढेर के गर्न सक्छ ?
महिलाले एक्लै के गर्न सक्छ ?
एउटा नागरिकले राज्यसँग के गर्न सक्छ ?
तर इतिहासमा धेरै परिवर्तनहरू एक्ला प्रश्नबाट सुरु भएका थिए ।
धर्ना सुरु गर्ने अघिल्लो रात उनी फेरि निदाउन सकिनन् । मनमा डर पनि थियो ।
यदि कसैले सुनेन भने ?
यदि फेरि बेवास्ता गरियो भने ?
यदि केही पनि बदलिएन भने ?
तर त्यसैबेला अर्को विचार आयो—
"मौन बसेर पनि के बदलिएको छ र ?"
त्यो प्रश्नले उनको डरभन्दा ठूलो शक्ति दियो ।
बिहान सबेरै उनी उठिन् । साधारण कपडा लगाइन् । प्लेकार्ड समातिन् । झोलामा पानीको बोतल राखिन् । अनि माइतीघरतर्फ लागिन् । बसको झ्यालबाट बाहिर हेर्दै गर्दा काठमाडौं विस्तारै ब्युँझँदै थियो । तर आज उनीभित्र केही नयाँ ब्युँझिरहेको थियो ।
वर्षौँदेखि दबिएको प्रतिरोध ।
माइतीघर मण्डलामा पुग्दा घाम भर्खरै चर्किन थालेको थियो । गाडीहरू गुडिरहेका थिए । मानिसहरू हतारहतार आफ्ना गन्तव्यतिर जाँदै थिए । त्यही भीडबीच उनी उभिइन् । हातमा प्लेकार्ड । मनमा सात वर्षको इतिहास । आँखामा हजारौँ अदृश्य पीडितहरूको अनुहार ।
उनले प्लेकार्ड अगाडि उठाइन् ।
त्यसमा लेखिएको थियो—
"सरकार, कोठा खाली छ ?"
त्यो क्षणदेखि उनी केवल डेरा खोज्ने युवती रहिनन् । उनी एउटा प्रश्न बनिन् । एउटा प्रतिरोध बनिन् । र एउटा यस्तो आवाज बनिन्, जसले अब समाजलाई चुपचाप बस्न दिने थिएन।
११: धर्नाको पहिलो दिन
माइतीघर मण्डलाको बिहान अरू दिनजस्तै सुरु भएको थियो । गाडीहरूको निरन्तर आवाज । हर्नको कोलाहल । हतारहतार कार्यालय जाने मानिसहरू । सडक किनारमा चिया बेच्ने पसलेहरू । र राजधानीको व्यस्तता । तर त्यो दिन दीपाका लागि साधारण दिन थिएन । उनको जीवनको नयाँ अध्याय सुरु हुँदै थियो ।
मण्डलाको छेउमा उभिएर उनले वरिपरि हेरिन् । पहिलोपटक उनलाई आफू अत्यन्त सानो लाग्यो ।
विशाल सहर ।
असंख्य मानिसहरू ।
शक्तिशाली राज्य संयन्त्र ।
र ती सबैको बीचमा उनी एक्लै ।
हातमा एउटा प्लेकार्ड मात्र ।
"सरकार, कोठा खाली छ ?"
एक क्षणका लागि मनमा शंका पलायो ।
"के मैले सही निर्णय गरेँ ?"
तर तुरुन्तै आठ पटक सरेका कोठाहरू सम्झिइन् । बन्द गरिएका धाराहरू सम्झिइन् । ताला लगाइएका शौचालयहरू सम्झिइन् । अदालतका सिँढीहरू सम्झिइन् । र प्लेकार्ड अझ मजबुत गरी समातिन् ।
सुरुका केही घण्टा कसैले खासै ध्यान दिएन । मानिसहरू उनको अगाडिबाट हिँड्थे । प्लेकार्डतर्फ एक नजर हेर्थे । अनि आफ्नो बाटो लाग्थे । कतिपयले त हेर्ने पनि आवश्यक ठानेनन् । मानौँ उनी त्यहाँ थिइनन् । दीपालाई त्यो उपेक्षा पनि पीडादायी लाग्यो ।
किनभने समाजमा कहिलेकाहीँ घृणाभन्दा पनि खतरनाक चीज बेवास्ता हो । बिहान करिब दस बजेतिर एक वृद्ध व्यक्ति उनको नजिक आए ।
प्लेकार्ड पढे ।
केहीबेर चुपचाप बसे ।
अनि सोधे,
"छोरी, के भयो ?"
दीपाले छोटकरीमा आफ्नो कथा सुनाइन् ।
वृद्धले ध्यानपूर्वक सुने । उनका आँखामा दुःख झल्कियो ।
"अहिले पनि यस्तो हुन्छ र ?"
दीपाले हल्का मुस्कान दिइन् ।
"त्यही त देखाउन यहाँ उभिएकी छु ।"
वृद्धले उनको काँधमा हल्का हात राखे ।
"हिम्मत नहार्नू ।"
त्यो दिन उनले पाएको पहिलो समर्थन थियो ।
सानो थियो ।
तर मूल्यवान् थियो ।
केहीबेरपछि केही कलेजका विद्यार्थीहरू आए । सेल्फी खिचे । तस्बिर सामाजिक सञ्जालमा राखे । एक युवतीले भनिन्,
"दिदी, तपाईंको साहसलाई सलाम ।"
दीपाको अनुहारमा क्षणिक उज्यालो छायो ।
कम्तीमा कसैले सुनेको थियो ।
कम्तीमा कसैले बुझेको थियो ।
तर सबै प्रतिक्रिया त्यस्ता थिएनन् । दिउँसो एक मध्यम उमेरका व्यक्ति मोटरसाइकल रोकेर आए । प्लेकार्ड पढे।
अनि व्यंग्यपूर्ण हाँसो हाँसे ।
"देशमा अरू समस्या छैन र ?"
दीपा मौन रहिन् ।
"कोठा नपाए गाउँ जाऊ ।"
उनले फेरि भने ।
"यस्ता कुरा गरेर समाज बिगार्ने काम नगर ।"
यति भनेर उनी हिँडे । दीपा केही क्षण निश्चल भइन् । उनलाई ती शब्द नयाँ थिएनन् । तर सार्वजनिक रूपमा सुन्दा पनि मन दुख्दोरहेछ ।
अर्को समूह आयो । उनीहरूबीच फुसफुसाहट चल्यो ।
"यिनीहरूलाई त जहिले जातकै कुरा चाहिन्छ ।"
"सबै बराबर छन् अहिले ।"
"राजनीति गर्न खोजेकी होला ।"
ती वाक्यहरू हावामा तैरिए । दीपाको कानसम्म पुगे । र फेरि पुरानो पीडा जाग्यो ।
उनी सोच्न थालिन्—
यदि सबै बराबर छन् भने म यहाँ किन उभिएकी छु ?
यदि विभेद सकिएको छ भने मैले आठ पटक डेरा किन सार्नुपर्यो ?
यदि समस्या छैन भने मेरो जीवन किन यसरी उल्टियो ?
दिउँसो घाम चर्कियो । खुट्टा दुख्न थाले । घाँटी सुक्न थाल्यो । तर उनी उभिइरहिन् । किनभने वर्षौँदेखि उनले झेलेको पीडाको तुलनामा केही घण्टाको थकान केही पनि थिएन ।
एक पत्रकार आए । प्लेकार्डको फोटो खिचे ।
छोटो अन्तर्वार्ता लिए ।
"तपाईं यहाँ किन उभिनुभएको ?"
दीपाले गहिरो सास फेरिन् । अनि उत्तर दिइन्,
"म एउटा कोठाका लागि मात्र उभिएकी होइन ।"
"म त्यो सोचविरुद्ध उभिएकी हुँ, जसले जात थाहा नपाउँदासम्म मान्छे देख्छ र जात थाहा पाएपछि अछुत ।"
पत्रकार केहीबेर मौन भए ।
त्यसपछि क्यामेरा बन्द गरे ।
साँझतिर भीड झन् बढ्न थाल्यो । कतिपयले समर्थन जनाए । कतिपयले चुपचाप हेरे । कतिपयले बेवास्ता गरे । र कतिपयले घृणाको दृष्टिले हेरे । त्यो दिन दीपाले नेपाली समाजको एउटा सानो चित्र देखिन् ।
जहाँ सहानुभूति पनि थियो ।
पूर्वाग्रह पनि ।
चेतना पनि ।
अज्ञानता पनि ।
सूर्य अस्ताउन लाग्दा उनी थाकिसकेकी थिइन् । खुट्टा पोलिरहेका थिए । शरीर गलिसकेको थियो । तर मनभित्र एउटा अनौठो शान्ति थियो । किनभने वर्षौँपछि पहिलोपटक उनले आफ्नो पीडा लुकाएकी थिइनन् । भागेकी थिइनन् । चुप बसेकी थिइनन् ।
डेरा फर्कने बेला उनले माइतीघर मण्डलातिर एकपटक फर्केर हेरिन् । त्यो ठाउँ दिनभरि उनका लागि अदालतजस्तै बनेको थियो । जहाँ समाज आफैं न्यायाधीश बनेर उभिएको थियो ।
कसैले उनलाई सही ठहर गरेको थियो ।
कसैले गलत ।
कसैले सुनेको थियो ।
कसैले नसुनेझैँ गरेको थियो ।
बसको झ्यालबाट बाहिर हेर्दै गर्दा उनले आफ्नो डायरीमा लेख्ने एउटा वाक्य मनमनै तयार गरिन्—
"आज मैले थाहा पाएँ, मेरो संघर्ष कोठाका लागि मात्र होइन रहेछ ।"
"यो त मानिसहरूको मनभित्र बन्द भएका ढोकाहरू खोल्ने संघर्ष रहेछ ।"
धर्नाको पहिलो दिन सकिएको थियो ।
तर प्रश्न जीवित थियो ।
"सरकार, कोठा खाली छ ?"
र त्यो प्रश्न अब माइतीघरको सडकबाट निस्केर बिस्तारै समाजको चेतनामा प्रवेश गर्न थालेको थियो ।
१२: अन्य पीडितहरू
धर्नाको पहिलो दिनपछि दीपा फेरि माइतीघर मण्डला पुगिन् । अनि त्यसपछि अर्को दिन । त्यसपछि अर्को । बिस्तारै माइतीघर उनको दैनिकी बन्न थाल्यो ।
बिहान उठ्ने ।
प्लेकार्ड समात्ने ।
मण्डलामा पुग्ने ।
दिनभर उभिने ।
साँझ फर्किने ।
उनको जीवन एउटा प्रश्न वरिपरि घुम्न थालेको थियो—
"सरकार, कोठा खाली छ ?"
केही दिनसम्म उनको ध्यान आफ्नै संघर्षमा केन्द्रीत थियो । तर माइतीघर केवल उनको मात्र ठाउँ थिएन । त्यहाँ अरू पनि धेरै मानिसहरू थिए ।
आ-आफ्ना पीडा बोकेका ।
आ-आफ्ना न्यायका माग बोकेका ।
आ-आफ्ना घाउ लिएर उभिएका ।
एक दिन मध्यान्हतिर उनी छेउमा राखिएको एउटा सानो टेन्टतिर गइन् । त्यहाँ एक अधबैँसे महिला चुपचाप बसिरहेकी थिइन् ।
अनुहार थकित थियो ।
आँखाहरू राताम्मे ।
मानौँ धेरै दिनदेखि राम्ररी निदाएकी थिइनन् ।
दीपाले नमस्ते गरिन् । महिलाले मुस्कान दिने प्रयास गरिन् ।
"तपाईं पनि धर्नामा हो ?"
दीपाले सोधिन् ।
महिलाको अनुहार एकाएक गम्भीर बन्यो ।
"हो छोरी ।"
"केका लागि ?"
महिलाको घाँटी अवरुद्ध भयो ।
केही क्षणपछि मात्रै शब्द निस्किए ।
"मेरो छोराले न्याय नपाएर ।"
ती महिला थिइन् —विन्दमाया विक ।
सिन्धुलीबाट आएकी ।
उनको छोरा कृष्ण हिरासतमा रहस्यमय परिस्थितिमा मृत्यु भएको थियो । तर परिवारले अझै न्याय पाएको थिएन ।
विन्दमायाले मोबाइलमा छोराको फोटो देखाइन् ।
उत्साही अनुहार ।
जिउँदो आँखाहरू ।
भविष्यका सपना बोकेको एउटा युवा ।
"यो मेरो कृष्ण हो ।"
उनको स्वर काँपिरहेको थियो ।
"मलाई त उसलाई अन्तिमपटक हेर्न पनि दिइएन ।"
दीपाले फोटो हेरिरहिन् । अचानक आफ्ना सबै समस्या साना लाग्न थाले । उनी कोठाबाट निकालिएकी थिइन् । तर यो आमाले त छोरा नै गुमाएकी थिइन् ।
"कहिलेकाहीँ लाग्छ,"
...
विन्दमायाले बिस्तारै भनिन्,
"गरिबको न्याय पनि गरिबै हुन्छ कि क्या हो ।"
दीपासँग उत्तर थिएन । उनले केवल महिलाको हात समातिन् । दुवै केहीबेर मौन बसे । त्यो मौनतामा धेरै शब्दहरू थिए ।
अर्को दिन उनको भेट मिटरब्याजपीडित उमा महतोसँग भयो । उमा उमेरले दीपाभन्दा धेरै जेठी थिइन् । अनुहारमा घामले डढेको रेखा थियो । हातहरू कठोर थिए । मेहनतको जीवन बोलेका हातहरू ।
उमाले आफ्नो कथा सुनाइन् । सानो रकम सापटी लिएको । ब्याजमाथि ब्याज थपिएको । घर गुमेको । जग्गा गुमेको ।
अन्ततः सम्मान पनि गुमेको ।
"ऋण त मैले तिरेँ ।"
उनले भनिन् ।
"तर उनीहरूले मेरो जीवनै लगिदिए ।"
दीपा धेरैबेर सोचमा परिरहिन् । उनको समस्या जातसँग जोडिएको थियो । उमाको समस्या आर्थिक शोषणसँग ।
तर दुवैको पीडाको जरा उस्तै थियो—
शक्तिशालीले कमजोरमाथि गरेको अन्याय ।
...
केही दिनपछि उनले अर्को टेन्टमा बसेकी युवतीसँग परिचय गरिन् । ती युवती जबर्जस्ती करणीको घटनामा न्याय खोज्दै आएकी थिइन् । उनी सार्वजनिक रूपमा बोल्न चाहँदिनथिन् । नाम पनि खुलाउन चाहँदिनथिन् । तर आँखाहरूले धेरै कुरा बोलिरहेका थिए ।
एक साँझ चिया पिउँदै गर्दा ती युवतीले भनिन्,
"म अपराधी होइन ।"
"तर समाजले मलाई त्यस्तै व्यवहार गर्यो ।"
उनको स्वरमा पीडा थियो ।
"गल्ती कसैले गर्यो ।"
"लाज मलाई बोकाइयो ।"
दीपाको मन भारी भयो ।
उनी फेरि सोच्न बाध्य भइन्—
अन्यायका रूप फरक-फरक हुन सक्छन् ।
तर त्यसले छोड्ने घाउ उस्तै हुन्छ ।
...
दिनहरू बित्दै जाँदा माइतीघरका धर्नाकारीहरू एकअर्काका परिवारजस्तै बन्न थाले ।
कसैले पानी ल्याउँथ्यो ।
कसैले औषधि ।
कसैले खाना बाँड्थ्यो ।
कसैले केवल बसेर कुरा सुनिदिन्थ्यो ।
...
एक दिन विन्दमायाले भनिन्,
"छोरी, तिमीलाई देख्दा मलाई आशा लाग्छ ।"
"किन ?"
"किनभने तिमीले हार मानेकी छैनौ ।"
दीपा मुस्कुराइन् ।
तर मनमनै सोचिन्—
आशा त उनलाई पनि यिनै मानिसहरूबाट मिलिरहेको थियो ।
पहिले उनलाई लाग्थ्यो—
उनी एक्लै छिन् । उनीमाथि मात्रै अन्याय भएको छ । तर माइतीघरले उनलाई नयाँ सत्य सिकायो । देशभर हजारौँ मानिसहरू आफ्ना-आफ्ना घाउ बोकेर बाँचिरहेका छन् ।
कसैले जातको पीडा बोकेका छन् ।
कसैले गरिबीको ।
कसैले हिंसाको ।
कसैले भ्रष्टाचारको ।
कसैले राज्यको उदासीनताको ।
एक दिन साँझ मण्डलामा घाम अस्ताउँदै थियो । सबै धर्नाकारीहरू आ-आफ्ना ठाउँमा थिए । दीपाले वरिपरि हेरिन् ।
विन्दमाया ।
उमा ।
ती युवती ।
अरू धेरै अनुहारहरू ।
अचानक उनलाई लाग्यो—
माइतीघर केवल विरोधको ठाउँ होइन । यो त देशका असंख्य दबिएका आवाजहरूको संगमस्थल हो ।
...
त्यो रात उनले डायरीमा लेखिन्—
"म यहाँ कोठाका लागि उभिएकी थिएँ।"
"तर अब मैले बुझ्न थालेकी छु —हामी सबै एउटै कुराका लागि उभिएका रहेछौँ ।"
"सम्मान । न्याय । र मान्छे भएर बाँच्न पाउने अधिकार ।"
भोलिपल्ट उनी माइतीघर पुगेकी बेला उनको प्लेकार्ड उस्तै थियो ।
"सरकार, कोठा खाली छ ?"
तर अब त्यो प्रश्नमा केवल उनको आवाज थिएन ।
त्यसभित्र विन्दमायाको न्यायको पुकार पनि मिसिएको थियो ।
उमाको खोसिएको जीवनको वेदना पनि ।
असंख्य पीडितहरूको मौन चित्कार पनि ।
र यही साझा पीडाले बिस्तारै एउटा नयाँ शक्ति जन्माइरहेको थियो—
एकताको शक्ति ।
१३: प्लेकार्डका आवाजहरू
माइतीघर मण्डलामा धर्ना बसेको एक महिना पुग्न लागेको थियो ।
सुरुमा दीपाको हातमा एउटा मात्र प्लेकार्ड थियो—
"सरकार, कोठा खाली छ ?"
तर दिन बित्दै जाँदा त्यो एउटा प्लेकार्ड सयौँ आवाजको प्रतिनिधि बन्न थाल्यो ।
एक दिन केही विद्यार्थीहरू उनीसँग भेट्न आए । उनीहरूले नयाँ-नयाँ प्लेकार्ड ल्याएका थिए ।
दीपाले एक-एक गरेर पढ्न थालिन् ।
"जात सोधेर घर बहाल दिने घरबेटीलाई घर बहाल दिन निषेध गर ।"
"कोठा होइन, चेतना खाली छ ।"
"थरले होइन, व्यवहारले मान्छे चिनिन्छ ।"
"संविधान घरभित्र पनि लागू गर ।"
"दलितलाई होइन, विभेदलाई निषेध गर ।"
"मेरो जात होइन, मेरो अधिकार हेर ।"
"ढोका बन्द गर्नेहरू, आफ्नो मन खोलेर हेर ।"
"जातका आधारमा बहिष्कार गर्नु मानवताको अपमान हो ।"
"घरभाडामा विभेद = संवैधानिक अपराध ।"
"हामी दया होइन, समानता माग्छौँ ।"
त्यो दिन माइतीघर रंगीन प्लेकार्डहरूले भरिएको थियो । तर ती रङहरूभन्दा गाढा थियो मानिसहरूको अनुभव ।
एक पत्रकारले सोधे,
"यी नाराहरू कसले बनाएको ?"
दीपाले मुस्कुराउँदै उत्तर दिइन्,
"यी नाराहरू मैले लेखेकी होइन ।"
"यी त समाजले दलितलाई दिएको पीडाको अनुवाद मात्र हुन् ।"
त्यही बेला भीडबाट एक वृद्ध व्यक्ति अगाडि आए।
उनको अनुहारमा थकान थियो ।
आँखामा वर्षौँको पीडा ।
"छोरी, म पनि केही भन्न सक्छु ?"
दीपाले आदरपूर्वक कुर्सी दिइन् ।
वृद्ध बिस्तारै बस्दै बोले—
"म दलित होइन ।"
"तर जातको नाममा अपमानित भएको छु ।"
वरिपरि सबै चुप भए ।
"म ब्राह्मण परिवारमा जन्मेको हुँ ।"
"सानैदेखि शाकाहारी थिएँ ।"
"मन्दिरको पूजा गर्थें ।"
"संस्कारहरूमा सक्रिय हुन्थें ।"
"संस्कारलाई शाकाहारी बानाउन कुनै कसर छोड्दैनथेँ ।"
उनले गहिरो सास फेरे ।
"एक दिन गाउँको एउटा होटलमा खाना खाएँ ।"
"पछि कसैले हल्ला फैलायो— त्यो होटल दलितले चलाएको रहेछ ।"
वरिपरि सन्नाटा छायो ।
"मैले मासु खाएको थिइनँ ।"
"मलाई कसैले छोएको पनि थिएन ।"
"तर दलितले पकाएको खाना खाएको आरोप लाग्यो ।"
उनको आवाज काँप्न थाल्यो ।
"अर्को हप्ता मलाई ब्राह्मण समाजको भेलामा बोलाइयो ।"
"त्यहाँ मलाई सार्वजनिक रूपमा अपमान गरियो ।"
दीपाले ध्यानपूर्वक सुनिरहेकी थिइन्।
"त्यसपछि मलाई कुनै पूजा गर्न बोलाइएन ।"
"कुनै विवाहमा पुरोहित बस्न दिइएन ।"
"कुनै श्राद्धमा सहभागी गराइएन ।"
उनले हल्का हाँसे ।
तर त्यो हाँसोभित्र पीडा लुकेको थियो ।
"विडम्बना के थियो थाहा छ छोरी ?"
"मलाई बहिष्कार गर्ने धेरैजना आफैँ मासु खान्थे ।"
"रक्सी पिउँथे ।"
"तर दलितले पकाएको खाना खाएको कारण म अशुद्ध भएँ ।"
माइतीघरमा पूर्ण मौनता छायो ।
"त्यो दिन मैले बुझें—"
वृद्धको स्वर गहिरियो ।
"समस्या धर्ममा होइन रहेछ।"
"समस्या जातीय अहङ्कारमा रहेछ ।"
दीपाका आँखाहरू रसाए । किनकि उनले पहिलोपटक विभेदको अर्को अनुहार सुनिरहेकी थिइन् । वृद्ध उठेर गएपछि धेरैबेरसम्म कसैले केही बोलेन। त्यो कथाले एउटा गम्भीर सत्य उजागर गरेको थियो—
जातीय विभेदले केवल दलितलाई मात्र होइन,
सम्पूर्ण समाजको मानवतालाई घाइते बनाउँछ ।
साँझ घर फर्किँदा दीपाले डायरीमा लेखिन्—
"आज मैले अर्को पीडित भेटें ।"
"जातीय घमण्डले उसलाई पनि बहिष्कृत गरेको थियो ।"
"विभेदले केवल पीडित मात्र बनाउँदैन ।"
"यसले समाजलाई नै अमानवीय बनाउँछ ।"
र त्यही रात उनले महसुस गरिन्—
उनको आन्दोलन अब कोठाको मात्र आन्दोलन रहेन ।
यो चेतनाको आन्दोलन बनिसकेको थियो ।
१४: आगोभित्रको इस्पात
माइतीघरको संघर्षसँगै दीपा भित्रभित्रै बदलिँदै थिइन् । पहिले उनी अन्यायको भुक्तभोगी थिइन् । अब उनी अन्यायको विश्लेषक पनि बनिरहेकी थिइन् ।
धर्नामा आउने मानिसहरू आफ्ना कथा सुनाउँथे ।
कोही डेरा नपाएको ।
कोही मन्दिर छिर्न नपाएको ।
कोही प्रेम गरेकै कारण कुटिएको ।
कोही थर लुकाएर बाँच्न बाध्य भएको ।
प्रत्येक कथाले दीपालाई केही सिकाउँथ्यो ।
एक दिन उनले महसुस गरिन्—
वर्षौँसम्म आफूले भोगेका अपमानहरू अब कमजोरी होइनन् ।
ती त उनको शक्ति बनिरहेका छन् ।
कानुन पढ्दाका दिन सम्झिइन् । त्यतिबेला किताबमा विभेद पढेकी थिइन् । अहिले जीवनमा विभेद देखेकी थिइन् । चालै नपाई कानूनमा पढ्नुपर्ने विभेद उनले यथार्थमा धेरै गहनसँग पढिसकेकी थिइन् ।
किताबले उनलाई कानुन सिकाएको थियो ।
जीवनले उनलाई न्याय सिकाएको थियो ।
त्यसपछि उनले निःशुल्क कानुनी परामर्श दिन सुरु गरिन् । धर्नामा आउने पीडितहरूलाई कानुन बुझाउन थालिन् । जाहेरी कसरी दिने । अधिकार कसरी प्रयोग गर्ने । संविधानले के भन्छ । राज्यका निकाय कहाँ जाने ।
बिस्तारै उनको परिचय बदलिन थाल्यो।
पहिले मानिसहरूले भन्थे—
"जातका कारण डेरा नपाएकी युवती ।"
अब भन्न थाले—
"दलित अधिकारका लागि लड्ने कानुनविद् ।"
वर्षहरू बित्दै गए । संघर्ष जारी रह्यो । तर त्यस संघर्षले दीपालाई तोडेन । बरु झन् बलियो बनायो ।
एक समय आयो—
" दीपालाई पहिलो पटक महसुस भयो— यदि उनले यो संघर्षलाई ज्ञान, कानुन र संगठनसँग जोड्न सकिन् भने कुनै दिन हजारौँ पीडितका लागि न्यायको ढोका खोल्ने वकिल बन्नेछिन् ।" उनले अदालतमा विभेदका मुद्दाहरू लड्न थालिन् । दलित, महिला, श्रमिक र सीमान्तकृत समुदायका पक्षमा बहस गर्न थालिन् ।
कुनै दिन अदालतको इजलासमा उभिँदा उनलाई अचानक पुरानो दृश्य सम्झना आउँथ्यो—
एउटा घरबेटी ।
बन्द ढोका ।
र एउटा वाक्य—
"तिमीहरू दलित रहेछौ ।"
त्यसपछि उनी अझ दृढ भएर बहस गर्थिन् ।
किनकि उनलाई थाहा थियो—
उनी केवल एउटा मुद्दा लडिरहेकी छैनन् । एउटा इतिहाससँग जुधिरहेकी छन् ।
माइतीघरको आन्दोलनले उनलाई एउटा गहिरो पाठ सिकाएको थियो—
पीडाले मानिसलाई भत्काउन पनि सक्छ, निर्माण पनि गर्न सक्छ ।
दीपाले दोस्रो बाटो रोजेकी थिइन् । उनलाई बन्द गरिएका ढोकाहरू सम्झना थिए । तर अब उनी ढोका ढकढक्याउने होइन, ढोका खोल्ने मान्छे बन्न चाहन्थिन् ।
र सायद यही कारण,
एक समय डेरा खोज्दै गल्ली-गल्ली भौतारिएकी युवती,
पछि हजारौँ पीडितका लागि न्यायको ढोका खोल्ने सफल वरिष्ठ वकिल बन्न पुगिन् ।
१५: गैरदलित दृष्टिकोण
माइतीघरमा धर्ना सुरु भएको केही हप्ता बितिसकेको थियो । दीपाको प्लेकार्ड अब धेरैले चिन्न थालेका थिए ।
"सरकार, कोठा खाली छ ?"
कसैले समर्थन गर्थे । कसैले फोटो खिच्थे । कसैले सामाजिक सञ्जालमा लेख्थे । तर एउटा कुरा दीपाले स्पष्ट देख्न थालेकी थिइन्—
सबै मानिस विभेदलाई एउटै दृष्टिले हेर्दैनथे । कतिपयका लागि यो अन्याय थियो । कतिपयका लागि सामान्य कुरा । र कतिपयका लागि त समस्या नै थिएन ।
एक दिन धर्नास्थलमा एक सज्जन आए । उनी शिक्षित देखिन्थे ।
साफसुग्घर पोशाक ।
शिष्ट बोली ।
प्लेकार्ड पढेपछि उनी केहीबेर दीपासँग कुरा गर्न बसे ।
"तपाईंको पीडा बुझ्छु," उनले भने ।
"तर एउटा कुरा पनि बुझ्नुपर्छ ।"
"के ?"
"मान्छेको आफ्नै घर हो ।"
दीपा चुपचाप सुनिरहिन् ।
"मेरो घरमा कसलाई राख्ने, कसलाई नराख्ने भन्ने निर्णय गर्ने अधिकार त मलाई हुनुपर्यो नि ।"
उनको स्वर आक्रामक थिएन ।
बरु तार्किक देखिने प्रयास थियो ।
दीपाले सोधिन्,
"यदि कसैले तपाईंलाई ब्राह्मण भएको कारण कोठा दिन्न भन्यो भने ?"
ती व्यक्ति केही क्षण मौन भए ।
"त्यो त फरक कुरा भयो ।"
"किन फरक ?"
"किनभने त्यो विभेद भयो ।"
दीपाले शान्त स्वरमा भनिन्,
"त्यसैले त म पनि यही भन्दै छु ।"
ती व्यक्ति अलमलिए ।
पहिलोपटक उनले आफ्नो तर्कको अर्को पाटो देखिरहेका थिए ।
त्यो दिनपछि दीपा धेरै सोच्न थालिन् ।
उनले महसुस गरिन्—
समाजमा धेरै मानिसहरू खुला रूपमा विभेदकारी छैनन् । तर उनीहरू विभेदलाई सामान्य ठान्छन् । उनीहरू आफैँलाई खराब मान्दैनन् । बरु आफ्ना व्यवहारलाई "व्यक्तिगत रोजाइ" भन्छन् ।
उनी एक समय बसेकी घरबेटी सम्झिइन् ।
जसले भनेकी थिइन्—
"तिमीहरू खराब होइनौ ।"
"तर घरका बुढाबुढी मान्नुहुन्न ।"
अर्कीले भनेकी थिइन्—
"समाजले नराम्रो भन्छ ।"
कसैले भनेको थियो—
"हाम्रो संस्कार यस्तै छ ।"
कसैले—
"हामी बाध्य छौँ ।"
ती सबै वाक्य फरक देखिन्थे । तर सार एउटै थियो ।
विभेदको जिम्मेवारी सधैँ अरूमाथि थोपर्ने ।
कहिले समाजमाथि ।
कहिले परम्परामाथि ।
कहिले परिवारमाथि ।
तर आफ्नै निर्णयमाथि कहिल्यै होइन ।
एक साँझ माइतीघरमा केही युवाहरू बहस गरिरहेका थिए ।
एक युवकले भन्यो,
"आजकाल त दलितहरू धेरै अगाडि बढिसके ।"
अर्काले थप्यो,
"कानुनले सबै बराबर बनाइसकेको छ ।"
दीपाले उनीहरूको कुरा सुनिरहेकी थिइन् ।
अनि शान्त स्वरमा सोधिन्,
"यदि सबै बराबर भइसकेका छन् भने म यहाँ किन उभिएकी छु ?"
युवाहरू केहीबेर चुप लागे ।
त्यही मौनताले धेरै कुरा बोलिरहेको थियो । दीपाले अर्को कुरा पनि देखेकी थिइन् ।
घृणा गर्नेहरूभन्दा धेरै खतरनाक एउटा वर्ग थियो—
मौन बस्नेहरू ।
उनका केही सहपाठीहरू थिए ।
पढेलेखेका ।
प्रगतिशील कुरा गर्ने ।
समानताको भाषण दिने ।
तर जब उनले आफ्नो संघर्षबारे सार्वजनिक रूपमा लेख्न थालिन्,
धेरै मौन भए ।
न समर्थन ।
न विरोध ।
केवल मौनता ।
उनी सोच्थिन्—
जब अन्याय तपाईंको घरमा हुँदैन,
त्यो समस्या तपाईंलाई किन सानो लाग्छ ?
जब अपमान तपाईंको भागमा पर्दैन,
त्यस विरुद्ध बोल्न किन गाह्रो हुन्छ ?
एक दिन उनले संविधानको एउटा प्रति बोकेर माइतीघर पुगिन् ।
धर्नाको फुर्सदमा पाना पल्टाउँदै थिइन् ।
धारा २४ ।
छुवाछुत र भेदभावविरुद्धको अधिकार ।
धारा १८ ।
समानताको अधिकार ।
धारा ४० ।
दलित अधिकार ।
सबै स्पष्ट थिए ।
कुनै अस्पष्टता थिएन ।
कुनै अपवाद थिएन ।
अचानक उनलाई एउटा गहिरो विडम्बना महसुस भयो । कागजमा देश निकै सुन्दर थियो । संविधानमा सबै नागरिक बराबर थिए । तर व्यवहारमा अझै केही नागरिकले आफ्नो थर प्रमाणित गर्नुपर्थ्यो । आफ्नो मानवता प्रमाणित गर्नुपर्थ्यो ।
त्यही साँझ एक पत्रकारले उनलाई प्रश्न गरे,
"कतिपय मानिसहरू भन्छन् —यो घरधनीको निजी स्वतन्त्रताको विषय हो । तपाईं के भन्नुहुन्छ ?"
दीपाले केही क्षण सोचिन् ।
अनि उत्तर दिइन्—
"निजी स्वतन्त्रता महत्त्वपूर्ण छ ।"
"तर कुनै पनि स्वतन्त्रता अर्को नागरिकको अधिकार खोस्ने अधिकार हुन सक्दैन ।"
"यदि कसैले जातका आधारमा कोठा दिन्न भने त्यो रोजाइ होइन, विभेद हो ।"
"र विभेद व्यक्तिगत व्यवहार मात्र होइन, कानुनी अपराध पनि हो ।"
पत्रकारले फेरि सोधे,
"त्यसो भए समस्या कहाँ छ ?"
दीपाले वरिपरि हेर्दै भनिन्,
"समस्या कानुनमा कम, चेतनामा बढी छ ।"
यहाँ प्रगतिशील, प्रगतिवादीहरू प्रशस्तै छन् तर आफ्नो घरमा लागू नगर्ने पनि प्रशस्तै छन्, समस्या यहाँनेर छ ।"
घरबेटीहरूको तर्क सुन्दा दीपा भावनात्मक प्रतिक्रिया मात्र नदिई कानुनी र तार्किक विश्लेषण गर्न थालिसकेकि थिइन् ।
अनि डायरीमा लेखिन्:
"म पीडित मात्र भएर बस्न चाहन्नँ । म यस्ता तर्क अदालतमा भत्काउन सक्ने कानुनविद् बन्न चाहन्छु ।"
त्यो रात डेरा फर्किँदा उनले काठमाडौंका घरहरू हेरिन् ।
झिलिमिली बत्तीहरू ।
अग्ला पर्खालहरू ।
बन्द गेटहरू ।
अनि अचानक उनलाई लाग्यो—
कतिपय ढोकाहरू फलामका हुन्छन् ।
कतिपय काठका ।
तर सबैभन्दा गाह्रो गरी खुल्ने ढोका मानिसको मनभित्र हुन्छ ।
उनको संघर्ष अब एउटा कोठाको विषयबाट धेरै माथि पुगिसकेको थियो ।
अब उनी एउटा प्रश्नसँग जुधिरहेकी थिइन्—
के निजी सम्पत्तिको नाममा मानवीय समानतालाई अस्वीकार गर्न मिल्छ ?
के परम्पराको नाममा अपमानलाई स्वीकार गर्न मिल्छ ?
के मौन बस्नु पनि अन्यायको एउटा रूप होइन ?
माइतीघरको सडकमा उभिएकी दीपा ती प्रश्नहरूको उत्तर खोजिरहेकी थिइन् ।
र बिस्तारै उनले महसुस गरिरहेकी थिइन्—
परिवर्तन केवल कानुनले ल्याउँदैन ।
परिवर्तन तब सुरु हुन्छ,
जब मानिसहरूले आफ्नै सोचमाथि प्रश्न गर्न थाल्छन् ।
१६: इतिहासको बोझ
माइतीघरको त्यो दिन अरू दिनभन्दा शान्त थियो । आकाशमा हल्का बादल थिए । गर्मी पनि केही कम थियो । दीपा आफ्नो प्लेकार्ड बोकेर उभिएकी थिइन् । तर उनको मन भने कतै टाढा भौतारिरहेको थियो ।
एक युवक आएर केहीबेर उनको प्लेकार्ड पढ्दै उभिए ।
पछि उनले सोधे,
"दिदी, तपाईंलाई कहिल्यै डर लाग्दैन ?"
दीपा मुस्कुराइन् ।
"कुन कुराको ?"
"यति खुलेर बोल्दा ।"
युवकको प्रश्न सुनेर उनी केहीबेर मौन भइन् ।
अनि बिस्तारै भनिन्,
"डर त लाग्छ ।"
"तर मभन्दा धेरै ठूलो मूल्य चुकाउने मानिसहरू पनि छन् ।"
युवक हिँडिसकेपछि उनी लामो समयसम्म त्यही वाक्य सोचिरहिन् ।
"धेरै ठूलो मूल्य चुकाउने मानिसहरू..."
त्यसैबेला उनको स्मृतिमा एउटा अनुहार उभियो ।
उनले पुनः नवराज विक, अजित मिजार आदिका घटनाका फाइलहरू पढ्न थालिन् ।
पुराना फैसला, अनुसन्धान प्रतिवेदन र समाचार सङ्कलन गर्न थालिन् । त्यसले उनमा आफूभित्र मानवअधिकार कानुनमा विशेषज्ञ बन्ने चाहना बढ्यो ।
नवराज विक ।
केही वर्षअघि देशभर एउटा समाचार फैलिएको थियो । रुकुम पश्चिमको सोती गाउँ ।
एक युवक ।
एक युवती ।
प्रेम ।
अनि त्यसपछि हिंसा ।
त्यो बेला दीपा विश्वविद्यालयमा अध्ययन गरिरहेकी थिइन् । समाचार पढ्दा उनी स्तब्ध भएकी थिइन् । नवराज आफ्ना साथीहरूसँग प्रेमिकालाई भेट्न गएका थिए । तर गाउँलेहरूको भीडले उनीहरूलाई लखेटेको थियो । कुटपिट गरेको थियो । भाग्दै जाँदा केही युवाहरू भेरी नदीमा पुगेका थिए ।
र त्यसपछि...
कहिल्यै घर फर्केनन् ।
दीपालाई अझै सम्झना थियो—
त्यो समाचार पढेको रात उनी निदाउन सकेकी थिइनन्।
एउटा प्रश्नले सताइरहेको थियो ।
"प्रेम गर्नु यति ठूलो अपराध कसरी हुन सक्छ ?"
नवराजको अपराध के थियो ? उनी दलित थिए । र उनले आफ्नोभन्दा माथिल्लो जातकी युवतीलाई प्रेम गरेका थिए ।
यति मात्रै ।
तर त्यसको मूल्य ज्यानले तिर्नुपर्यो ।
माइतीघरको सडकमा उभिँदा दीपालाई लाग्थ्यो—
उनको संघर्ष कोठाको लागि हो ।
तर नवराजको संघर्ष त बाँच्न पाउने अधिकारकै लागि थियो ।
त्यसपछि उनको स्मृतिमा अर्को अनुहार आयो ।
अजित मिजार ।
धादिङका अजित ।
युवा ।
ऊर्जावान ।
भविष्यका सपना बोकेका ।
अन्तरजातीय विवाह गरेका ।
अनि केही समयपछि रहस्यमय मृत्यु ।
अजितको शव वर्षौँसम्म अस्पतालको शवगृहमा राखिएको समाचार उनले पटकपटक पढेकी थिइन् । एक परिवार न्याय खोज्दै थियो । अर्को पक्ष घटना लुकाउन खोज्दै थियो । र राज्य कताकता बीचमा हराइरहेको थियो ।
दीपा सोच्थिन्—
कति पीडादायी हुन्छ होला त्यो प्रतीक्षा ?
जब एउटा परिवारले आफ्नै छोराको अन्तिम संस्कार गर्न पनि न्यायको पर्खाइ गर्नुपर्छ ।
त्यसपछि सम्झना आए—
श्रीकृष्ण विक ।
शम्भु सदा ।
रोशन विक ।
विजय चमार ।
र अरू धेरै नामहरू ।
कतिपय समाचारमा आएका ।
कतिपय कहिल्यै राष्ट्रिय समाचार नबनेका ।
उनीहरू सबैका कथाहरू फरक थिए ।
तर अन्त्य उस्तै ।
जात ।
हिंसा ।
र अन्याय ।
त्यो दिन साँझ विन्दमाया विकसँग कुरा गर्दा दीपाले अचानक सोधिन्,
"आमा, तपाईंलाई कहिलेकाहीँ रिस उठ्दैन ?"
विन्दमायाले टाढा कतै हेर्दै भनिन्,
"रिस त उठ्छ छोरी ।"
"धेरै उठ्छ ।"
"तर त्यसले मेरो छोरा फर्काएर ल्याउँदैन ।"
उनको आवाजमा यति धेरै पीडा थियो कि दीपा केहीबेर बोल्न सकिनन् ।
माइतीघरमा उभिँदा उनलाई कहिलेकाहीँ लाग्थ्यो—
नेपालमा दलित भएर जन्मिनु आफैँमा एउटा परीक्षा हो ।
विद्यालयमा अपमान ।
सार्वजनिक ठाउँमा विभेद ।
डेरा खोज्दा अस्वीकृति ।
र प्रेम गर्दा मृत्युको जोखिम ।
त्यो विचारले उनको शरीर सिरिङ्ग हुन्थ्यो ।
एक रात उनले आफ्नो डायरी खोलेर लेखिन्—
"मलाई कोठा नदिइएको छ ।"
"तर म जीवित छु ।"
"म बोल्न सक्छु ।"
"म प्रश्न गर्न सक्छु ।"
"तर नवराजले अब प्रश्न गर्न सक्दैन ।"
"अजितले अब न्याय माग्न सक्दैन ।"
लेख्दै जाँदा उनका आँखा रसाए ।
किनभने उनले महसुस गरिन्—
उनको संघर्ष केवल वर्तमानको होइन ।
यो इतिहाससँगको संघर्ष पनि हो ।
हजारौँ मानिसहरूका पीडाहरू, हदै सम्मका अपमानहरू, बहिष्कारहरू, र मौनता मिलेर आजको समाज बनेको थियो । आज एउटा घरबेटीले दलितलाई कोठा दिन्न भन्न सक्नुको पछाडि केवल उसको व्यक्तिगत सोच थिएन । त्यसको पछाडि पुस्तौँदेखि हस्तान्तरण भएको एउटा मानसिकता थियो ।
एउटा डर ।
एउटा मिथक ।
एउटा झुटो श्रेष्ठताको भावना ।
त्यसैले समस्या एउटा कोठाको थिएन । एउटा घरबेटीको थिएन । एउटा व्यक्तिको पनि थिएन । समस्या इतिहासको बोझ थियो, जुन आज पनि समाजको काँधमा झुन्डिइरहेको थियो ।
अचानक दीपालाई एउटा कुरा स्पष्ट भयो ।
नवराजहरूका सपनाहरू अधुरा छन् ।
अजितहरूका प्रश्नहरू अधुरा छन् ।
ती धेरै पीडितहरूका आवाज अधुरा छन् । सायद त्यसैले उनी माइतीघरमा उभिएकी थिइन् । आफ्नो लागि मात्र होइन । ती सबै अधुरा आवाजहरूका लागि ।
साँझ ढल्दै थियो । प्लेकार्ड अझै उनको हातमा थियो ।
"सरकार, कोठा खाली छ ?"
तर अब त्यो प्रश्नको अर्थ अझ गहिरो भइसकेको थियो । अब त्यो केवल बस्ने कोठाको प्रश्न थिएन । त्यो समानताको प्रश्न थियो । प्रेम गर्ने अधिकारको प्रश्न थियो । मान्छे भएर बाँच्न पाउने अधिकारको प्रश्न थियो ।
र त्यो प्रश्नसँगै नवराज, अजित र असंख्य नामहीन पीडितहरूको इतिहास पनि उभिएको थियो ।
१७: दलित समुदायको आवाज
माइतीघरमा धर्ना सुरु भएको डेढ महिना पुग्न लागेको थियो । दीपाको तस्बिर अब सामाजिक सञ्जालमा फैलिन थालेको थियो ।
उनको प्लेकार्ड—
"सरकार, कोठा खाली छ ?"
—धेरैका लागि एउटा प्रश्न मात्र नभएर अनुभवको प्रतिबिम्ब बन्न थालेको थियो ।
एक साँझ धर्ना सकिएपछि उनी कोठामा फर्किइन् । मोबाइल खोलेर हेर्दा दर्जनौँ सन्देश आएका थिए । पहिले उनले सोचिन्, सायद सामान्य प्रतिक्रिया होलान् । तर एउटा सन्देश खोलेपछि उनी केहीबेर स्तब्ध भइन् ।
...
"दिदी, म पनि काठमाडौंमा पढ्छु ।"
"मलाई पनि थर सोधिन्छ ।"
"त्यसैले म आफूलाई केवल 'सुमन' भनेर चिनाउँछु ।"
"पूरा नाम कसैलाई भन्दिनँ ।"
सन्देश त्यत्तिमै सकिएको थिएन ।
अन्त्यमा लेखिएको थियो—
"तपाईंले मेरो कथा पनि बोलिदिनुभएको छ ।"
दीपाले मोबाइल केहीबेर हातमै समातिरहिन् । त्यो सन्देश एउटा व्यक्तिको मात्र थिएन । त्यो एउटा युगको बयानजस्तो थियो ।
...
अर्को दिन अर्को सन्देश आयो ।
एक युवतीको । नेपालगन्जबाट ।
"म बैंकमा काम गर्छु।"
"कार्यालयमा सबैले मेरो थर थाहा पाएपछि व्यवहार बदलियो ।"
"अहिले सामाजिक सञ्जालमा पनि म थर लेख्दिनँ ।"
...
अर्को सन्देश ।
पोखराबाट ।
एक शिक्षक ।
"मेरो वास्तविक थर विद्यार्थीहरूलाई थाहा छैन ।"
"मलाई डर लाग्छ ।"
...
अर्को ।
बुटवलबाट ।
एक इन्जिनियर ।
"घर किन्दा, डेरा लिँदा, विवाहको कुरा गर्दा—सबैभन्दा पहिले थर आउँछ ।"
...
सन्देशहरू क्रमशः बढ्दै गए । त्यो रात दीपा धेरैबेर सुत्न सकिनन् । मोबाइलको स्क्रिनमा अनि उमनको दुमागमा समेत ती शब्दहरू चम्किरहेका थिए ।
प्रत्येक सन्देश एउटा घाउ थियो ।
एउटा लुकाइएको इतिहास ।
एउटा मौन पीडा ।
उनलाई पहिलोपटक स्पष्ट भयो— उनको कथा अनौठो होइन । बरु अत्यन्त सामान्य छ । यति सामान्य कि हजारौँ मानिसहरूले दैनिक रूपमा भोगिरहेका छन् ।
केही दिनपछि केही दलित विद्यार्थीहरू माइतीघरमै उनलाई भेट्न आए । उनीहरू विभिन्न कलेजमा पढ्थे ।
उमेर बीसदेखि पच्चीस वर्षसम्म ।
आधुनिक लुगा ।
आधुनिक सोच ।
तर पीडा पुरानै ।
एक विद्यार्थीले भन्यो,
"दिदी, कलेजमा साथीहरूले मेरो थर सोध्दा म हिच्किचाउँछु ।"
"किन ?"
"किनभने त्यसपछि उनीहरूको नजर बदलिन्छ ।"
अर्कोले थप्यो,
"सुरुमा सबै साथी हुन्छन् ।"
"तर जात थाहा पाएपछि केही मानिसले दूरी बनाउन थाल्छन् ।"
दीपाले उनीहरूको कुरा सुन्दै गर्दा आफ्नै विगत देखिरहेकी थिइन् ।
कति परिचित थियो यो अनुभव ।
त्यसैबेला एक युवती बोलिन् ।
"म त कहिलेकाहीँ झूटो थर नै भन्छु ।"
वरिपरि एकछिन मौनता छायो ।
उनले अगाडि भनिन्,
"मलाई थाहा छ, झूट बोल्नु गलत हो ।"
"तर हरेकपटक अपमान सहनुभन्दा सजिलो लाग्छ ।"
दीपाको मुटु एकाएक भारी भयो । किनभने त्यो झूट व्यक्तिगत कमजोरी थिएन । त्यो समाजले बाध्य पारेको आत्मरक्षाको उपाय थियो ।
त्यसपछिका दिनहरूमा उनले अनलाइन संवादहरू गर्न थालिन् ।
फेसबुक लाइभ ।
भर्चुअल बैठक ।
युवाहरूका समूह ।
विद्यार्थी सङ्गठनहरू ।
...
विभिन्न जिल्लाका दलित युवाहरूले आफ्नो समस्या सुनाउँदा दीपा उनीहरूलाई कानुनी सुझाव दिन थालिन् ।
पहिलो पटक कसैले भन्यो :
"दीपा दिदी, तपाईं वकिलभन्दा पनि हाम्रो आशा हुनुहुन्छ ।"
त्यहाँ उनले देशभरका अनुहारहरू देखिन् ।
जुम्ला ।
कैलाली ।
नेपालगन्ज ।
जनकपुर ।
पोखरा ।
धरान ।
काठमाडौँ ।
...
ठाउँ फरक थिए ।
तर कथाहरू उस्तै ।
...
एक सरकारी कर्मचारीले भने,
"म लोकसेवा पास गरेर अधिकृत भएँ ।"
"तर कार्यालयमा अझै पनि मलाई मेरो कामले होइन, जातले चिन्नेहरू छन् ।"
...
एक महिला स्वास्थ्यकर्मीले भनिन्,
"मेरो नाम सुनेर मानिसहरू प्रभावित हुन्छन् ।"
"थर सुनेपछि आश्चर्य मान्छन् ।"
"किन ?"
दीपाले सोधिन् ।
महिलाले तीतो मुस्कान दिइन् ।
"किनभने उनीहरूलाई लाग्दैन, दलित पनि सफल हुन सक्छ ।"
यो वाक्यले सबैलाई केहीबेर मौन बनायो । एक साँझ भर्चुअल कार्यक्रममा एक युवकले यस्तो प्रश्न सोध्यो,
"दिदी, तपाईंलाई कहिल्यै आफ्नो थर फेर्न मन लागेन ?"
दीपा केही क्षण चुप रहिन् । वास्तवमा त्यो प्रश्न उनले आफैँलाई पनि कहिलेकाहीँ सोधेकी थिइन् ।
यदि थर बदलिदिए जीवन सजिलो हुन्थ्यो ?
यदि परिचय लुकाइदिए पीडा कम हुन्थ्यो ?
तर उनले शान्त स्वरमा उत्तर दिइन्,
"मलाई आफ्नो थरले समस्या दिएको होइन ।"
"समस्या त समाजको सोचले दिएको हो ।"
"त्यसैले परिवर्तन गर्नुपर्ने मेरो थर होइन, सोच हो ।"
त्यो उत्तरपछि स्क्रिनभर ताली बजाउने संकेतहरू देखिए ।
तर दीपालाई थाहा थियो— यो केवल प्रेरणादायी वाक्य थिएन । यो कठिन निर्णय पनि थियो । किनकि आफ्नो परिचय लुकाउनु सजिलो थियो । त्यसलाई बोकेर उभिनु गाह्रो ।
त्यो रात उनले डायरीमा लेखिन्—
"हामीमध्ये धेरैले थर लुकाएका छौँ ।"
"कसैले जागिरका लागि ।"
"कसैले डेराका लागि ।"
"कसैले प्रेमका लागि ।"
"कसैले सुरक्षाका लागि ।"
"तर एउटा समाज कति अन्यायी हुन्छ होला, जहाँ मान्छेले आफ्नो नामसम्म लुकाउनुपर्छ ?"
...
माइतीघरको धर्ना अब एउटा व्यक्तिको आन्दोलन मात्र रहेन । यो बिस्तारै हजारौँ मौन आवाजहरूको साझा मञ्च बन्दै गइरहेको थियो ।
दीपाले बुझ्न थालेकी थिइन्—
उनको प्लेकार्डमा लेखिएको प्रश्न केवल राज्यलाई होइन, समाजलाई पनि थियो ।
...
"सरकार, कोठा खाली छ ?"
तर त्यो प्रश्नभित्र अर्को अदृश्य प्रश्न पनि लुकेको थियो—
"यो देशमा दलितका लागि सम्मानसहित बाँच्ने ठाउँ खाली छ ?"
र त्यो प्रश्नको उत्तर अझै खोजिँदै थियो ।
१८: बौद्धिक र राजनीतिक मौनता
माइतीघरको धर्ना अब दुई महिना नजिक पुग्दै थियो । दीपाको अनुहार धेरैलाई परिचित भइसकेको थियो । पत्रपत्रिकाले समाचार लेखेका थिए । सामाजिक सञ्जालमा बहस भइरहेका थिए । देशका विभिन्न ठाउँमा उनका समर्थनमा साना कार्यक्रमहरू पनि हुन थालेका थिए । तर यति धेरै चर्चा हुँदाहुँदै पनि एउटा कुरा दीपालाई लगातार खट्किरहेको थियो । जो बोल्नुपर्थ्यो, उनीहरू धेरैजसो मौन थिए ।
एक दिन उनी मण्डलामा उभिइरहेकी थिइन् । हातमा उही प्लेकार्ड । अचानक उनको ध्यान सडकपारि गुडिरहेको सरकारी गाडीमा गयो । रातो नम्बर प्लेट । अगाडि सुरक्षाकर्मी । भित्र कुनै उच्च पदस्थ व्यक्ति । गाडी केही सेकेन्डमै आँखाबाट ओझेल भयो ।
तर दीपाको मनमा एउटा प्रश्न अड्कियो—
"के उनीहरूले मलाई देखे होलान् ?"
सायद देखेका थिए । सायद देखेनन् । तर देशका निर्णय गर्ने धेरै मानिसले उनको आवाज सुनेका थिए भन्नेमा उनलाई शंका थिएन । समस्या सुनाइको थिएन । समस्या प्रतिक्रिया नआएकोको थियो ।
दीपा टेलिभिजन बहस र सार्वजनिक छलफलमा आमन्त्रित हुन थालिन् । पत्रकारहरूले उनलाई "अधिकारकर्मी तथा कानुनविद्" भनेर चिनाउन थाले । उनको सार्वजनिक बोल्ने शैली परिपक्व बन्दै थियो ।
त्यो दिन साँझ एक पत्रकारले अन्तर्वार्ता लिँदै सोधे, "तपाईंको आन्दोलनबारे धेरै सांसदहरूले बोलेका छैनन् । यसलाई कसरी लिनुहुन्छ ?"
दीपाले केहीबेर सोचिन् ।
अनि भनिन्,
"म कसैलाई मेरो पक्षमा बोल्न बाध्य पार्न सक्दिनँ ।"
"तर अन्यायविरुद्ध बोल्नु प्रतिनिधिको नैतिक जिम्मेवारी हो ।"
...
पत्रकारले अर्को प्रश्न गरे,
"के तपाईं निराश हुनुहुन्छ ?"
दीपाले हल्का मुस्कान दिइन् ।
"निराशभन्दा पनि अचम्मित छु ।"
अन्तर्वार्ता सकिएपछि उनी धेरैबेर त्यही प्रश्नबारे सोचिरहिन् । देशमा कुनै ठूला राजनीतिक विषय उठ्दा सबै बोल्छन् । बजेटबारे बोल्छन् । सत्ता समीकरणबारे बोल्छन् । विदेश नीतिबारे बोल्छन् । तर जब जातीय विभेदको कुरा आउँछ, अचानक धेरैको स्वर हराउँछ ।
एक दिन विश्वविद्यालयका एक प्राध्यापक धर्नास्थलमा उनलाई भेट्न आए । उनी समाजशास्त्र पढाउँथे । दीपाले सम्मानपूर्वक नमस्ते गरिन् । केहीबेर उनीहरूबीच कुराकानी भयो ।
प्राध्यापकले भने,
"तपाईंले महत्त्वपूर्ण विषय उठाउनुभएको छ ।"
"धन्यवाद सर ।"
"तर यो विषय धेरै जटिल छ ।"
...
दीपा चुपचाप सुनिरहिन् ।
"समाज परिवर्तन हुन समय लाग्छ ।"
"हो ।"
"त्यसैले धैर्य गर्नुपर्छ ।"
...
प्राध्यापकको कुरा गलत थिएन ।
तर घर फर्किँदा दीपाले आफैँसँग एउटा प्रश्न गरिन्—
"धैर्य कसले गर्ने ?"
...
जसलाई डेरा नदिइएको छ ?
जसको हत्या भएको छ ?
जसले आफ्नो नाम लुकाउनुपरेको छ ?
जसले अपमान सहनुपरेको छ ?
...
परिवर्तन ढिलो हुन्छ भन्ने कुरा प्रायः पीडा नभोग्नेहरूले सहजै भन्न सक्छन् । तर पीडा भोग्नेका लागि हरेक दिन धेरै लामो हुन्छ ।
...
त्यसै हप्ता उनले एउटा टेलिभिजन बहस हेर्दै थिइन् । देशका चर्चित विश्लेषकहरू थिए । राजनीतिक नेताहरू थिए । घण्टौँ बहस चल्यो ।
अर्थतन्त्र ।
विदेश नीति ।
सत्ता ।
निर्वाचन ।
सबै विषय उठे । तर जातीय विभेदको विषय एकपटक पनि आएन ।
टेलिभिजन बन्द गर्दै उनले गहिरो सास फेरिन् ।
उनलाई लाग्यो— देशका धेरै बौद्धिकहरू अन्याय देख्छन् । तर त्यसबारे बोल्न सधैं तयार हुँदैनन् । अनि आफ्नो घरमा लागू गर्न पनि ।
किनभने जातीय विभेदको विषय उठाउनु असहज हुन्छ । यसले परिवारभित्रका प्रश्न उठाउँछ । समाजभित्रका प्रश्न उठाउँछ । आफ्नै विशेषाधिकारमाथि प्रश्न उठाउँछ । र धेरै मानिसहरू असहज प्रश्नहरूबाट टाढा बस्न रुचाउँछन् ।
...
एक दिन धर्नास्थलमा आएका एक युवाले सोधे,
"दिदी, तपाईंलाई सबैभन्दा दुःख के कुराले लाग्छ ?"
दीपाले धेरैबेर सोचिनन् ।
उनले तुरुन्त उत्तर दिइन्—
"मलाई विभेद गर्नेहरूभन्दा पनि चुप बस्नेहरूदेखि दुःख लाग्छ ।"
...
युवक अचम्मित भयो ।
"किन ?"
...
दीपाले वरिपरि हेर्दै भनिन्,
"किनकि विभेद गर्ने मानिसले कम्तीमा आफ्नो सोच देखाउँछ ।"
"तर अन्याय देखेर पनि नबोल्ने मानिसले त्यसलाई बाँच्न मद्दत गर्छ ।"
त्यो वाक्य उनले अनुभवबाट सिकेकी थिइन् । उनी संसद्का बहसहरू हेर्थिन् । त्यहाँ दलित अधिकारको विषय प्रायः दलित सांसदहरूले मात्र उठाउँथे । अन्तरजातीय विवाहको कुरा पनि प्रायः दलित नेताहरूले नै गर्थे ।
छुवाछुतको कुरा पनि ।
आवास विभेदको कुरा पनि ।
...
त्यसैले कहिलेकाहीँ उनलाई लाग्थ्यो—
के दलितका मुद्दा केवल दलितका मुद्दा हुन् ?
...
यदि महिला अधिकारको कुरा महिलाले मात्र उठाउने हो भने ?
यदि बालअधिकारको कुरा बालबालिकाले मात्र उठाउने हो भने ?
यदि गरिबीको कुरा गरिबले मात्र गर्ने हो भने ?
त्यो समाज कस्तो हुन्छ ?
...
न्यायको प्रश्न त सबैको साझा प्रश्न हुनुपर्छ ।
...
त्यो रात उनले डायरी खोलेर लेखिन्—
"मलाई समर्थन चाहिएको छ ।"
"तर त्यो समर्थन दया होइन ।"
"समान नागरिकको रूपमा चाहिएको साथ हो ।"
"दलितको मुद्दा दलितले मात्र उठाउने हो भने समानताको लडाइँ कहिल्यै साझा बन्न सक्दैन ।"
...
भोलिपल्ट माइतीघरमा उभिँदा उनी पहिलेभन्दा अझ स्पष्ट थिइन् । उनको संघर्ष केवल विभेद गर्नेहरूसँग थिएन । उनको संघर्ष त्यो मौनतासँग पनि थियो, जसले विभेदलाई सामान्य बन्न दिएको थियो ।
साँझको घाम मण्डलामाथि बिस्तारै झर्दै थियो ।
मानिसहरू आउँथे ।
जान्थे ।
कसैले प्लेकार्ड पढ्थे ।
कसैले बेवास्ता गर्थे ।
...
तर दीपा उभिइरहिन् । किनकि उनले अब एउटा कुरा बुझिसकेकी थिइन्—
अन्यायलाई टिकाइराख्ने शक्ति केवल घृणामा हुँदैन ।
धेरैपटक त्यो मौनतामा पनि हुन्छ ।
र त्यो मौनता तोड्नु पनि आन्दोलनको एउटा महत्त्वपूर्ण हिस्सा हो ।
१९: "अप्रत्याशित साक्षी"
एक दिन धर्नास्थलमा दुई जना घरबेटी आए ।
उनीहरू दीपाको आन्दोलनको विरोध गर्दै थिए—
"हामीलाई कसलाई कोठा दिने, कसलाई नदिने स्वतन्त्रता छ ।"
"मेरो घर, मेरो नियम ।"
त्यहाँ सानो बहस सुरु भयो ।
पत्रकारहरू पनि जम्मा हुन थाले ।
दीपा कानुनी तर्क प्रस्तुत गरिरहेकी थिइन् ।
त्यत्तिकैमा भीडको पछाडिबाट परिचित आवाज सुनियो ।
"त्यसो भए मलाई पनि बहिष्कार गर्नु जायज थियो ?"
...
सबैको ध्यान त्यतातिर तानियो ।
त्यो दीपालाई पहिले भेट्न आएका वृद्ध नै थिए ।
उनले शान्त स्वरमा आफ्नो पुरानो कथा दोहोर्याए —
दलितले चलाएको होटलमा खाना खाएको आरोपमा आफूलाई कसरी बहिष्कार गरियो ।
कसरी पूजाबाट हटाइयो ।
कसरी आफ्नै समुदायले अपमान गर्यो ।
अनि घरबेटीतिर फर्केर भने—
"आज तपाईंहरू दलितलाई कोठा नदिने अधिकार खोज्दै हुनुहुन्छ ।"
"हिजो मलाई खाना खाएको निहुँमा बहिष्कार गर्नेहरूले पनि यही अधिकार खोजेका थिए ।"
"विभेद सुरुमा अरूमाथि हुन्छ, अन्त्यमा आफ्नै समाजलाई खान्छ ।"
...
त्यो भिडियो भाइरल भयो ।
धेरै सञ्चारमाध्यमले समाचार बनाए ।
पहिलो पटक आन्दोलनले दलित समुदायभन्दा बाहिरका मानिसको पनि सार्वजनिक समर्थन पाउन थाल्यो ।
२०: संवैधानिक विरोधाभास
माइतीघर मण्डलाको त्यो बिहान अरू दिनभन्दा फरक थियो । रातभर पानी परेको थियो । सडकका छेउछाउमा साना पानीका पोखरीहरू जमेका थिए । आकाश अझै धमिलो थियो । तर दीपा भने समयमै आइपुगेकी थिइन् ।
हातमा प्लेकार्ड थियो ।
तर आज अर्को वस्तु पनि थियो—
नेपालको संविधान ।
धेरै दिनपछि उनले आफ्नो कानुन अध्ययनको पुरानो बानी सम्झिएकी थिइन् । संविधानका पानाहरू फेरि पल्टाएकी थिइन् । धारा-धारा पढेकी थिइन् । किताबमा लेखिएको नेपाल र आफूले भोगेको नेपालबीचको दूरी नाप्ने प्रयास गरेकी थिइन् ।
धर्नामा आएका एक विद्यार्थीले उनलाई सोध्यो,
"दिदी, तपाईं कानुन पढ्नुभएको मान्छे ।"
"हो ।"
"साँच्चै भन्नुहोस्, हाम्रो कानुन कमजोर छ कि कार्यान्वयन ?"
दीपाले संविधानको प्रति हातमा लिइन् । केही क्षण मौन रहिन् ।
अनि भनिन्,
"समस्या कानुनको शब्दमा भन्दा पनि व्यवहारमा बढी छ ।"
उनले संविधानको एउटा पाना खोलेर देखाइन् ।
"यहाँ लेखिएको छ— कसैलाई पनि उत्पत्ति, जात, जाति, समुदाय वा पेशाका आधारमा छुवाछुत वा भेदभाव गरिने छैन ।"
"यो धारा २४ हो ।"
...
विद्यार्थीले ध्यान दिएर सुनिरहेको थियो।
"अब मलाई भन,"
दीपाले प्रश्न गरिन्,
"यदि कुनै घरबेटीले जात थाहा पाएपछि कोठा दिन्न भनेको छ भने त्यो के हो ?"
"विभेद ।"
"यदि कसैले दलित भएकै कारण सार्वजनिक सेवा प्रयोग गर्न नदियो भने ?"
"विभेद ।"
"यदि अन्तरजातीय विवाह गरेकै कारण कसैलाई हिंसा गरियो भने ?"
"विभेद ।"
...
विद्यार्थीले सहजै उत्तर दियो । कानुन स्पष्ट थियो । परिभाषा स्पष्ट थियो । गलत र सही छुट्याउन गाह्रो थिएन ।
तर समस्या त्यहीँ सुरु हुन्थ्यो ।
"कानुनले निषेध गरेको कुरा समाजले अझै स्वीकार गरिरहेको छ," दीपा बिस्तारै बोलिन् ।
"यही सबैभन्दा ठूलो विरोधाभास हो ।"
...
त्यस दिन धर्नास्थलमा केही पत्रकार पनि आएका थिए । उनीहरूले दीपालाई संविधानबारे बोल्न आग्रह गरे ।
सायद पहिलोपटक उनले पीडितका रूपमा मात्र होइन, कानुनविद्का रूपमा पनि आफ्नो कुरा राख्ने अवसर पाइरहेकी थिइन् ।
...
"हाम्रो संविधान विश्वका धेरै प्रगतिशील संविधानमध्ये एक मानिन्छ," उनले भनिन् ।
"समानता, सामाजिक न्याय र दलित अधिकारका विषयमा यसले स्पष्ट व्यवस्था गरेको छ ।"
"तर प्रश्न यो हो—"
उनले केही क्षण रोकिन् ।
"यदि नागरिकले आफ्नो अधिकार व्यवहारमा पाउँदैन भने त्यो अधिकारको वास्तविक अर्थ के रहन्छ ?"
...
वरिपरि सन्नाटा छायो ।
दीपाले अर्को पाना पल्टाइन् ।
धारा ४० ।
दलित अधिकार ।
...
उनले पढिन्—
दलित समुदायलाई राज्यका सबै निकायमा समानुपातिक सहभागिताको अवसर, शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र सामाजिक सुरक्षाको व्यवस्था ।
...
शब्दहरू सुन्दर थिए ।
उत्साहजनक थिए ।
लोकतान्त्रिक थिए ।
...
तर अचानक उनको मनमा एउटा तीतो स्मृति आयो ।
नेपालटार ।
बन्द पानीको धारा ।
शौचालयको ताला ।
वडाको मौनता ।
प्रहरीको अस्वीकार ।
...
उनी केही क्षण रोकिइन् ।
पत्रकारहरूले उनको अनुहार हेरिरहेका थिए ।
...
"मैले संविधान पढेकी छु," उनले शान्त स्वरमा भनिन् ।
"तर मैले विभेद पनि भोगेकी छु ।"
"त्यसैले म दुईवटा नेपाल चिन्छु ।"
...
"एउटा नेपाल संविधानको पुस्तकमा छ।"
"अर्को नेपाल वास्तविक जीवनमा ।"
...
यो वाक्य सुन्नेबित्तिकै केही पत्रकारले तुरुन्त नोट गरे।
दीपाले अगाडि भनिन्,
"पहिलो नेपालमा म समान नागरिक हुँ ।"
"दोस्रो नेपालमा म अझै पनि थरबाट चिनिन्छु ।"
...
माइतीघरको सडकमा एकाएक गहिरो मौनता फैलियो।
उनी बोलिरहेकी थिइन् ।
तर त्यो भाषणभन्दा बढी एउटा परिपक्वताको अनुभवको बयान थियो ।
...
"यदि कानुनले मात्र समाज परिवर्तन गर्ने भए,"
"आज छुवाछुतको एउटा पनि घटना हुने थिएन ।"
"यदि संविधान लेखेर मात्र समानता आउने भए,"
"म यहाँ प्लेकार्ड बोकेर बाध्य भएर उभिनुपर्ने थिएन ।"
...
त्यो दिन साँझ घर फर्किएपछि उनले आफ्नो पुरानो नोटबुक निकालिन् ।
कानुन पढ्दाका नोटहरू ।
पहेँलिएका पानाहरू ।
मार्करले कोरिएका धाराहरू ।
...
एक पानामा उनले विद्यार्थी जीवनमा लेखेको वाक्य भेटिन्—
"कानुन समाज परिवर्तनको साधन हो ।"
...
त्यो वाक्य पढेर उनी केहीबेर मुस्कुराइन् ।
त्यसपछि तल अर्को वाक्य थपिन्—
"तर समाज परिवर्तनको इच्छाशक्तिबिना कानुन केवल कागज बन्छ ।"
...
उनी सोच्न थालिन्—
किन यति धेरै दलित पीडित प्रहरी कार्यालय पुग्न डराउँछन् ?
किन धेरै उजुरीहरू बीचैमा हराउँछन् ?
किन न्याय पाउन वर्षौं लाग्छ ?
किन पीडितले नै बारम्बार आफ्नो पीडा प्रमाणित गर्नुपर्छ ?
...
समस्या केवल अपराधीहरूमा थिएन । समस्या संस्थाहरूभित्र पनि थियो । कहिलेकाहीँ पूर्वाग्रह कानुन तोड्ने मानिसमा मात्र होइन, कानुन कार्यान्वयन गर्ने मानिसभित्र पनि लुकेको हुन्थ्यो ।
...
त्यसैले उनले बुझिन्—
संविधान र यथार्थबीचको दूरी केवल प्रशासनिक कमजोरी होइन ।
यो सामाजिक चेतनाको संकट पनि हो ।
...
दिनरातको परिश्रमले उनमा कानुनी दक्षता बढिरहेको थियो । उनले सबैलाई धारा २४, ४०, मौलिक हक, छुवाछुत ऐन आदिको विश्लेषण गरिरहिन् ।
मानिसहरूले उनको कुरा सुनेर टिप्पणी गरे:
"यो युवती भविष्यमा ठूलो वकिल बन्नेछे ।"
...
त्यो रात डायरीमा उनले लेखिन्—
"धारा २४ ले मलाई समान भन्छ ।"
"धारा ४० ले मलाई अधिकार दिन्छ ।"
"तर समाजले अझै मलाई स्वीकार गर्न सिकिरहेको छ ।"
"कागजमा म स्वतन्त्र छु ।"
"व्यवहारमा त्यो स्वतन्त्रताको लागि अझै संघर्ष गरिरहेकी छु ।"
...
भोलिपल्ट माइतीघर पुग्दा उनले संविधान फेरि साथमा ल्याइन् ।
आज त्यो केवल एउटा पुस्तक थिएन ।
त्यो एउटा वाचा थियो ।
राज्यले आफ्ना नागरिकसँग गरेको वाचा ।
...
तर दीपालाई थाहा थियो—
वाचा लेखेर मात्र पूरा हुँदैन ।
त्यो व्यवहारमा उतार्नुपर्छ ।
नत्र संविधानका धाराहरू पुस्तकका पानाभित्र सीमित रहन्छन्,
र नागरिकहरू सडकमा उभिएर आफ्नै अधिकार माग्न बाध्य भइरहन्छन् ।
...
माइतीघरको चिसो हावामा संविधानको पाना हल्का फर्फराइरहेको थियो । दीपाले त्यसलाई मजबुतसँग समातिन् । किनकि उनको संघर्ष अब केवल एउटा कोठाका लागि थिएन ।
यो संविधानमा लेखिएको समानतालाई जीवनमा उतार्ने संघर्ष बनिसकेको थियो।
२१ : परिवर्तनको बीज
माइतीघरको धर्नाले दुई महिना नाघिसकेको थियो । सुरुका दिनहरूमा धेरै मानिसका लागि दीपा केवल एउटा अपरिचित युवती थिइन् ।
हातमा प्लेकार्ड बोकेर उभिएकी ।
कतिपयले उनलाई बेवास्ता गर्थे ।
कतिपयले उपहास गर्थे ।
कतिपयले फोटो खिचेर अगाडि बढ्थे ।
तर समयसँगै केही बदलिन थालेको थियो ।
धेरै होइन ।
गर्मी भइसकेको थियो ।
तर महसुस गर्न सकिने गरी ।
...
एक बिहान उनी धर्नास्थल पुग्दा त्यहाँ तीन जना युवा पहिले नै उभिइरहेका थिए । उनीहरू एकअर्कालाई चिन्दैनथे ।
तर सबैको हातमा सानो कागज थियो ।
कागजमा एउटै वाक्य लेखिएको थियो—
"जातभन्दा माथि मानवता।"
...
दीपा उनीहरूतिर गइन् ।
"तपाईंहरू ?"
एउटा युवक मुस्कुरायो ।
"हामी तपाईंलाई साथ दिन आएका ।"
...
"तपाईंहरू दलित समुदायबाट हुनुहुन्छ ?"
दीपाले सहजै सोधिन् ।
...
तीमध्ये एक युवतीले टाउको हल्लाइन् ।
"छैनौं ।"
"तर अन्यायविरुद्ध बोल्न दलित हुनैपर्छ र ?"
...
त्यो उत्तर सुनेर दीपा केही क्षण मौन भइन् ।
उनका आँखामा हल्का चमक आयो ।
किनकि उनले लामो समयदेखि यही कुरा भनिरहेकी थिइन् ।
...
त्यो दिन उनीहरूले धेरैबेर कुराकानी गरे । युवाहरू विभिन्न पृष्ठभूमिबाट आएका थिए ।
कोही विद्यार्थी ।
कोही इन्जिनियर ।
कोही पत्रकारिता पढिरहेका ।
...
उनीहरूले स्वीकार गरे—
"हामीले पनि सानैदेखि केही गलत कुरा सामान्य ठानेका थियौं ।"
"घरमा सुनेका थियौं ।"
"समाजमा देखेका थियौं ।"
"तर तपाईंको आन्दोलनले सोच्न बाध्य बनायो ।"
...
दीपालाई त्यो स्वीकारोक्ति महत्त्वपूर्ण लाग्यो ।
किनकि परिवर्तन सधैं पूर्ण सहमतिबाट सुरु हुँदैन ।
धेरैपटक त्यो प्रश्नबाट सुरु हुन्छ ।
...
त्यसैबीच सामाजिक सञ्जालमा पनि बहस चर्किएको थियो । कतिपयले उनलाई समर्थन गरिरहेका थिए । कतिपयले विरोध ।
कतिपयले "यो अतिरञ्जना हो" भन्दै टिप्पणी गर्थे ।
...
तर एउटा फरक कुरा भइरहेको थियो ।
पहिले लुकाइएका अनुभवहरू सार्वजनिक हुन थालेका थिए ।
...
एक गैरदलित युवाले फेसबुकमा लेखेका थिए—
"मलाई सधैं लाग्थ्यो जातीय विभेद अब छैन ।"
"तर आज म आफ्ना दलित साथीहरूका अनुभव सुन्दै छु ।"
"सायद समस्या मैले नदेखेको मात्र रहेछु ।"
...
त्यो पोस्ट हजारौँ मानिसले पढे ।
सयौँले साझा गरे ।
बहस सुरु भयो ।
...
दीपाले त्यो पोस्ट पढ्दा राहतको सास फेर्दै मुस्कुराइन् ।
किनकि परिवर्तनको पहिलो संकेत यही हो—
जब मानिसले आफूलाई सबै कुरा थाहा छैन भन्ने स्वीकार गर्छ ।
...
केही दिनपछि अर्को घटना भयो ।
काठमाडौँकै एक घरबेटीले सामाजिक सञ्जालमा सार्वजनिक घोषणा गरे—
"मेरो घरमा जात, धर्म, समुदायका आधारमा कुनै विभेद गरिने छैन ।"
...
त्यो एउटा सानो पोस्ट थियो ।
देश परिवर्तन गर्ने खालको ठूलो घटना थिएन । यद्यपी सबैले खासखुस गरेको " केही विद्यार्थीहरू दीपा दिदीसँग कानुन र अधिकारबारे परामर्श लिन आउँछन् । उनले निःशुल्क कानुनी सहायता समूहको अवधारणा प्रस्तुत गर्छिन् । आन्दोलनकारीबाट बिस्तारै नेतृत्वदायी व्यक्तित्वमा रूपान्तरण देखिन्छ ।" सुनिन् तैपनि त्यही पोस्टमा उनओ केन्द्रीत भइन् ,
तर त्यसबेला दीपालाई त्यसले गहिरो छोएको थियो ।
...
किनभने हरेक परिवर्तन कानुनबाट मात्र सुरु हुँदैन ।
कतिपय परिवर्तन एउटा घरबाट सुरु हुन्छ ।
एउटा परिवारबाट ।
एउटा निर्णयबाट ।
...
त्यो दिन साँझ माइतीघरमा एक वृद्ध व्यक्ति आए ।
उनले केहीबेर प्लेकार्ड हेरिरहे ।
अनि बिस्तारै भने,
"छोरी, म पहिले तिम्रो आन्दोलनको विरोधी थिएँ ।"
...
दीपा चकित भइन् ।
"किन ?"
...
"मलाई लाग्थ्यो, समाजमा अब यस्तो हुँदैन ।"
वृद्धले गहिरो सास फेरे ।
"तर पछि आफ्नै नातिनीले तिम्रो बारेमा लेखेको लेख पढ्न लगाइन् ।"
"अनि मैले धेरै कुरा सोच्न थालेँ ।"
...
केही क्षण मौनता छायो ।
"हामीले धेरै कुरा सामान्य ठानेर गल्ती गरेछौँ ।"
वृद्धको स्वर काँपिरहेको थियो ।
"सायद अब सिक्नुपर्छ ।"
...
दीपाको मन भरियो ।
किनकि परिवर्तनको अर्थ सबै मानिस एकैपटक बदलिनु होइन ।
जग रूपी परिवर्तनलाई मजबुत बनाउनु परिवर्तनको अर्थ केही मानिसले आफ्ना पुराना विश्वासमाथि प्रश्न गर्न थाल्नु पनि हो ।
...
त्यो रात उनले माइतीघरको सडकमा उभिएर वरिपरि हेरिन् ।
उही सडक ।
उही भीड ।
उही सहर ।
...
तर अब उनले एक्लो महसुस गरिरहेकी थिइनन् ।
...
धेरै समस्या अझै बाँकी थिए । विभेद समाप्त भएको थिएन । घृणा हराएको थिएन । कानुन पूर्ण रूपमा कार्यान्वयन भएको थिएन ।
...
तर कतै न कतै केही नयाँ अंकुराउन थालेको थियो।
...
त्यो अंकुर एउटा प्रश्नबाट जन्मिएको थियो ।
त्यो प्रश्न उनले धेरैपटक सार्वजनिक रूपमा सोधेकी थिइन्—
"तिमीहरू मान्छे बन्ने कहिले ?"
...
धेरै मानिसले सुरुमा त्यो वाक्यलाई आरोप ठाने ।
आक्रोश ठाने ।
उत्तेजना ठाने ।
...
तर वास्तवमा त्यो प्रश्न घृणाबाट जन्मिएको थिएन ।
त्यो प्रश्न एउटा निमन्त्रण थियो ।
आफ्नो सोच हेर्न ।
आफ्नो व्यवहार जाँच्न ।
आफ्नो मानवता सम्झिन ।
खारिएर आएको अनुभवको उपज थियो ।
...
दीपाले महसुस गरिन्—
सायद सबैले तुरुन्त उत्तर दिन सक्दैनन् ।
तर यदि प्रश्न सही छ भने,
कुनै न कुनै दिन त्यसले मनको ढोका ढकढक्याउँछ ।
बुझेपछि स्वीकारेका पनि छन् ।
...
डेरा खोज्दा बन्द भएका ढोकाहरू सम्झेर उनले टाढा कतै हेरेकी थिइन् ।
जीवनमा धेरै ढोकाहरू उनको सामु बन्द भएका थिए ।
तर अब उनलाई लाग्न थालेको थियो—
कतिपय ढोकाहरू भित्रबाट पनि खुल्न सक्छन् ।
यदि मानिसले चाह्यो भने ।
...
माइतीघरको साँझ बिस्तारै रातमा बदलिँदै थियो ।
सडकबत्तीहरू बल्न थालेका थिए ।
दीपाले आफ्नो प्लेकार्ड अझ मजबुतसँग समातिन् ।
...
परिवर्तन अझै टाढा थियो ।
तर अब पहिलो पाइला चालिइसकेको थियो ।
र हरेक ठूलो परिवर्तन कुनै न कुनै दिन यस्तै सानो बीउबाट सुरु हुन्छ ।
२२: "खुला पत्र"
वृद्धले घर फर्किएर एउटा खुला पत्र लेखे ।
"म विभेदको साक्षी हुँ"
पत्रमा उनले लेखे—
"म दलित होइन ।"
"म कुनै आन्दोलनकारी पनि होइन ।"
"तर मैले विभेदको राक्षसलाई आफ्नै घरभित्र देखेको छु ।"
त्यसमा उनले आफ्नै समुदायको आलोचना गरे ।
लेखे—
"दलितलाई कोठा नदिनेहरूलाई म सोध्न चाहन्छु—"
"तपाईंहरूलाई मान्छेको थर चाहिएको हो कि भाडा तिर्ने नागरिक ?"
...
"यदि जातले मान्छेको मूल्य निर्धारण गर्छ भने संविधान किन बनाइयो ?"
...
पत्र अखबार, फेसबुक र अनलाइन मिडियामा ब्यापक रूपमा फैलियो ।
देशभर चर्चा भयो ।
...
त्यसपछि एउटा अप्रत्याशित घटना घट्यो ।
वृद्धलाई आफ्नै समुदायबाट फेरि दबाब आउन थाल्यो ।
फोन आयो ।
धम्की आयो ।
सामाजिक रूपमा टाढा राख्ने प्रयास गरियो ।
...
उनी पनि डटेरै एक दिन उनी माइतीघर पुगे ।
दीपाले सोधएकि थिइन्—
"बा, डर लाग्दैन ?"
...
वृद्ध त झन् मुस्कुराए ।
...
"छोरी, म त सन्ताउन्न वर्ष पुग्न लागेँ ।"
"जीवनभर चुप लागेँ ।"
"अब सत्य बोल्दा केही गुमे पनि पछुतो हुँदैन ।"
...
"बरु तिमीहरू जस्ता युवाले बोल्न नपाउने समाज रहेछ भने त्यो समाजले नै लाज मान्नुपर्छ ।"
...
त्यो क्षण दीपाका लागि निर्णायक मोड बन्यो ।
उनले पहिलोपटक महसुस गरिन् ।
"संघर्षमा उनी एक्लै छैनन् । सङ्घर्षले ५७का ब्यक्ति पनि कसरी ७० देखिन्छन् ?" त्यो उनले बुझिन् । उनले महसुस गरिन् "गैरदलित समाजभित्र पनि परिवर्तनका बीउ उम्रिरहेका छन् ।"
वृद्धले छर्लङ्गै देखाए
१ नैतिक साक्षी — विभेद दलितको मात्र समस्या होइन रहेछ ।
२ पुल पात्र (Bridge Character) — दलित र गैरदलितबीच संवाद सम्भव रहेछ भन्ने ।
३ मध्यम चरमोत्कर्षको उत्प्रेरक — उनको खुला पत्रले आन्दोलनलाई स्थानीय धर्नाबाट राष्ट्रिय बहसमा उकास्यो ।
यसरी झुल्किएको सानो पात्र वृद्ध अन्तिमतिर आइपुग्दा सबै नेपालीका लागि कथाको एक अत्यन्त महत्त्वपूर्ण र स्मरणीय पात्र बनिसकेको थियो ।
२३: चरम संघर्ष
माइतीघरको धर्नाले तेस्रो महिना टेकिसकेको थियो । सुरुमा केही घण्टा उभिन गाह्रो मान्ने दीपा अब दिनहुँ एउटै तालिकामा बाँधिएकी थिइन् । बिहान डेराबाट निस्किने । अपराह्न तीन बजे मण्डलामा पुग्ने । प्लेकार्ड समातेर उभिने । साँझ पाँच बजे फर्किने । भोलिपल्ट फेरि त्यही । त्यसको अर्को दिन पनि त्यही ।
...
तर शरीरले अब थकानको मूल्य माग्न थालेको थियो ।
लगातार घाम ।
धुलो ।
मानसिक तनाव ।
निद्राको कमी ।
चिन्ता ।
निराशा ।
आशा र निराशाबीचको निरन्तर संघर्ष ।
...
एक दिन धर्नास्थलमै उनको टाउको असाध्यै दुख्न थाल्यो ।
आँखा धमिलो भए ।
खुट्टाहरू भारी भए ।
उनी केहीबेर सडकको पेटीमा बसिन् ।
...
विन्दमाया विकले दौडिएर सोधिन्,
"छोरी, के भयो ?"
...
"केही होइन आमा ।"
दीपाले मुस्कुराउने प्रयास गरिन् ।
तर त्यो मुस्कान कमजोर थियो ।
...
"केही होइन भन्नु हुँदैन ।"
विन्दमायाको स्वरमा मातृत्व थियो ।
"शरीरले पनि न्याय माग्छ ।"
...
त्यो वाक्य सुनेर दीपा हल्का हाँसिन् ।
तर उनको मुटुभित्र कतै पीडा झन् गहिरो थियो ।
...
किनकि उनी केवल शारीरिक रूपमा मात्र थाकेकी थिइनन् ।
मानसिक रूपमा पनि थाक्न थालेकी थिइन् ।
...
कहिलेकाहीँ राति डेरामा फर्किएपछि उनी एक्लै बसिरहन्थिन् ।
मोबाइल बन्द ।
बत्ती निभेको ।
कोठामा केवल सन्नाटा ।
...
त्यसबेला एउटा प्रश्न बारम्बार आउँथ्यो—
"के यसले केही बदल्नेछ ?"
...
त्यसपछि अर्को आवाज आउँथ्यो—
"यदि मैले पनि हार मानेँ भने ?"
...
र उनी फेरि भोलिपल्ट माइतीघर पुग्थिन्।
...
त्यसैबीच अर्को समस्या सुरु भयो ।
धम्कीहरू ।
...
सुरुमा सामाजिक सञ्जालका टिप्पणीहरू थिए ।
"देशमा यत्रा समस्या छन्, यसैलाई मुद्दा बनाएकी ।"
"प्रसिद्धि कमाउन खोजेकी ।"
"जातको राजनीति गरिरहेकी ।"
...
दीपाले त्यस्ता टिप्पणीहरू पहिले जसरी नै बेवास्ता गरिन् ।
तर केही सन्देशहरू फरक थिए ।
...
"धेरै बोल्न छोड् ।"
"धर्ना अन्त्य गर् ।"
"नत्र परिणाम राम्रो हुँदैन ।"
...
नाम नभएका खाताहरू ।
नम्बर नदेखिने कलहरू ।
अस्पष्ट तर डर पैदा गर्ने क्रुर असभ्य भाषा ।
...
एक रात साथीले भने,
"केही दिन विश्राम गर न ।"
"तिमी धेरै दबाबमा छौ ।"
...
दीपाले झ्यालबाहिर हेर्दै उत्तर दिइन्,
"म विश्राम गर्न सक्छु ।"
"तर समस्या विश्राम गर्दैन ।"
...
उनको स्वरमा थकान थियो ।
तर दृढता पनि ।
...
त्यो समयसम्म उनको आन्दोलन देशका विभिन्न सहरमा पुगिसकेको थियो ।
कैलाली ।
नेपालगन्ज ।
दाङ ।
पोखरा ।
जनकपुर ।
धरान ।
...
कतै विद्यार्थीहरूले प्लेकार्ड बोके ।
कतै नागरिक समाजले छलफल गर्यो ।
कतै युवाहरूले दीपाको समर्थनमा प्रदर्शन गरे ।
...
"सरकार, कोठा खाली छ ?"
...
अब यो केवल एउटा प्रश्न थिएन ।
यो एउटा अभियान बनिरहेको थियो ।
...
एक दिन राष्ट्रिय टेलिभिजनले विशेष बहस आयोजना गर्यो ।
कार्यक्रमको शीर्षक थियो—
"जात र आवास : संविधान र यथार्थ"
...
बहसमा कानुनविद् थिए ।
समाजशास्त्री थिए ।
राजनीतिक विश्लेषक थिए ।
मानव अधिकारकर्मी थिए ।
...
पहिलोपटक दीपाले महसुस गरिन्—
उनको प्रश्न अब माइतीघरको सडकमा मात्र सीमित छैन ।
यो राष्ट्रिय बहसको विषय बनिसकेको छ ।
...
त्यो रात उनले टेलिभिजनमा बहस हेर्दा अनौठो अनुभूति गरिन् ।
वर्षौँदेखि दबाइएका अनुभवहरू सार्वजनिक रूपमा बोलिँदै थिए ।
...
कसैले भने—
"जातका आधारमा कोठा नदिनु अपराध हो ।"
कसैले भने—
"समाजले आफ्नो सोच बदल्नुपर्छ ।"
कसैले भने—
"राज्यले कडा कदम चाल्नुपर्छ ।"
...
सबै समस्या समाधान भएका थिएनन् ।
तर कम्तीमा समस्या स्वीकारिन थालेको थियो ।
र धेरैपटक परिवर्तन त्यहीँबाट सुरु हुन्छ ।
...
केही दिनपछि एक पत्रकारले उनलाई सोधे,
"यदि तपाईंको माग तत्काल पूरा भएन भने ?"
...
दीपाले केही क्षण मौन भएर उत्तर दिइन्,
"संघर्षको सफलता केवल परिणामले मापन हुँदैन ।"
पत्रकार चुप लागे।
"कहिलेकाहीँ सफलता भनेको समाजलाई ऐना देखाउनु पनि हो ।"
"कहिलेकाहीँ प्रश्न उठाउनु पनि हो ।"
"कहिलेकाहीँ मौनता तोड्नु पनि हो ।"
...
त्यो उत्तर सामाजिक सञ्जालमा व्यापक रूपमा फैलियो।
...
तर त्यही रात उनको स्वास्थ्य फेरि बिग्रियो ।
ज्वरो आयो ।
टाउको दुख्यो ।
शरीर गल्यो ।
...
साथीहरूले अस्पताल जान आग्रह गरे ।
...
"केही दिन धर्नामा नराख ।"
"आराम गर ।"
"शरीर पहिले हो ।"
...
दीपाले सहमतिमा टाउको हल्लाइन् ।
तर भोलिपल्ट फेरि माइतीघर पुगिन् ।
...
उनलाई थाहा थियो—
यो जिद्दीमात्र होइन ।
यो जिम्मेवारी पनि हो ।
...
किनकि अब उनी एक्लै उभिएकी थिइनन् । उनका पछाडि हजारौँ आवाजहरू थिए । उनी सबैका सहारा थिए ।
थर लुकाएर बाँच्ने विद्यार्थीहरू ।
डेरा नपाउने कर्मचारीहरू ।
प्रेमका कारण मारिएका युवाहरू ।
विभेद सहेर मौन बस्न बाध्य नागरिकहरू ।
...
माइतीघरको त्यो साँझ असाधारण थियो ।
धेरै मानिसहरू भेला भएका थिए ।
पत्रकारहरू ।
विद्यार्थीहरू ।
अभियन्ताहरू ।
साधारण नागरिकहरू ।
...
दीपा भीडतिर हेर्दै थिइन् ।
उनको शरीर कमजोर थियो ।
आँखा सुन्निएर आँखाका डिल कालो भइसकेको थियो । चश्मा लगाएर लुकाइरहेकि थिइनन् ।
तर भित्रि आँखाहरू पहिलेभन्दा उज्याला ।
...
किनकि उनले देखेकी थिइन्— एउटा व्यक्तिगत पीडा कसरी सामूहिक आवाज बन्छ । एउटा प्रश्न कसरी राष्ट्रिय बहस बन्छ । र एउटा मानिसको अडानले कसरी समाजलाई असहज प्रश्न सोध्न बाध्य बनाउँछ ।
...
"सबैभन्दा चल्तीको राष्ट्रिय दैनिकले ऊनका बारेमा प्रकाशित गरेका यी कुरा भयाकरूपमा सम्पूर्ण नेपालीले थाहा पाए ।
...स्वास्थ्य बिग्रिए पनि उनी कानुनी कागजात, उजुरी र निवेदन तयार पारिरहेकी हुन्छिन् । अन्य पीडितहरू आफ्ना कागजात जाँच्न उनीकहाँ ल्याउँछन् । दीपा नेपाली अब केवल धर्नाकारी होइनन्, सामाजिक न्यायको आवाज बनेकी छन् ।"...
सडकबत्तीहरू बल्न थाले ।
माइतीघरको आकाश अँध्यारो हुँदै गयो ।
...
तर त्यही अँध्यारोबीच सत्ता नै थर्काउने गरी दीपाको प्लेकार्ड अझै स्पष्ट देखिन्थ्यो—
"सरकार, कोठा खाली छ ?"
र अब त्यो प्रश्नबाट देश उम्किन सक्ने अवस्थामा थिएन ।
२४ : ढोका उघार्ने दिन
माइतीघर मण्डलाको त्यो साँझ अरू साँझभन्दा फरक थियो । आकाशमा वर्षाको मौसमको हल्का बादल थियो । हावामा चिसोपन मिसिएको थियो । सडकमा मानिसहरूको भीड सामान्यभन्दा बढी थियो । पत्रकारहरू क्यामेरा मिलाउँदै थिए । विद्यार्थीहरू प्लेकार्ड बोकेर उभिएका थिए । वृद्धहरू, युवाहरू, महिलाहरू, श्रमिकहरू—विभिन्न अनुहारहरू एउटै ठाउँमा भेला भएका थिए ।
ती अनुहारहरूमध्ये धेरैलाई दीपा व्यक्तिगत रूपमा चिन्दिनथिन् ।
तर उनीहरूलाई एउटै कुराले जोडेको थियो—
अन्यायलाई सामान्य मान्न अस्वीकार गर्ने साहस ।
...
तीन महिनाभन्दा लामो संघर्षपछि आज पनि दीपाको हातमा अब दमदार भइसकेको उही प्लेकार्ड थियो ।
"सरकार, कोठा खाली छ ?"
तर आज त्यो प्लेकार्डको अर्थ फेरिएको थियो ।
...
सुरुमा यो एउटा दलित युवतीको प्रश्न थियो । पछि यो हजारौँ दलितहरूको प्रश्न बन्यो । अनि विस्तारै सम्पूर्ण समाजको ऐना बन्यो ।
...
त्यस अवधिमा धेरै कुरा भएका थिए । सामाजिक सञ्जालमा बहसहरू चले । विद्यालय र विश्वविद्यालयमा छलफल भए । कानुनविद्हरूले लेखे । मानव अधिकारकर्मीहरूले बोले । कतिपय घरबेटीहरूले सार्वजनिक रूपमा विभेद नगर्ने प्रतिबद्धता जनाए । कतिपय स्थानीय तहहरूले उजुरी संयन्त्रबारे छलफल थाले । कतिपय युवाहरूले आफ्नै परिवारसँग जातीय विभेदका विषयमा प्रश्न गर्न सुरु गरे ।
...
यो क्रान्ति थिएन । सबै समस्या समाधान भएको पनि थिएन । दलितमाथिको विभेद एकाएक हराएको थिएन । जातीय अहङ्कार समाप्त भएको थिएन । कानुन पूर्ण रूपमा कार्यान्वयन हुन थालेको पनि थिएन ।
...
तर एउटा कुरा परिवर्तन भएको थियो—
मौनता भंग भएको थियो ।
...
धेरै वर्षदेखि भित्रभित्रै दबाइएका अनुभवहरू सार्वजनिक भएका थिए । धेरै मानिसहरूले पहिलोपटक आफ्ना पूर्वाग्रहमाथि प्रश्न गर्न थालेका थिए । धेरै दलित युवाहरूले पहिलोपटक आफू एक्लो नरहेको महसुस गरेका थिए ।
...
सायद परिवर्तनको सुरुआत यही हो।
...
कार्यक्रमका आयोजकले माइक हातमा लिए ।
"अब दीपा नेपालीलाई आफ्नो धारणा राख्न अनुरोध गर्दछौँ ।"
...
वरिपरि ताली बज्यो । दीपा बिस्तारै अगाडि बढिन् । उनको शरीर अझै पूर्ण रूपमा स्वस्थ थिएन । तर उनको आवाज पहिलेभन्दा बलियो थियो ।
...
उनले भीडतिर हेरिन् । त्यहाँ उनलाई धेरै अनुहारहरू देखिए ।
विन्दमाया विकको अनुहार ।
सहयोगी विद्यार्थीहरू ।
पत्रकारहरू ।
ती गैरदलित युवाहरू, जसले "जातभन्दा माथि मानवता" लेखेका कागज बोकेका थिए । र ती असंख्य मानिसहरू, जसले उनको संघर्षलाई आफ्नो संघर्ष मानेका थिए ।
...
केही क्षण मौनता छायो ।
अनि उनले बोल्न सुरु गरिन् ।
...
"म यहाँ एउटा कोठाका लागि उभिएकी थिएँ ।"
"तर यो यात्राले मलाई एउटा सत्य सिकायो ।"
...
उनको स्वर शान्त थियो ।
तर प्रत्येक शब्द स्पष्ट ।
...
"समस्या केवल कोठाको थिएन ।"
"समस्या हाम्रो सोचको थियो ।"
"समस्या त्यो समाजको थियो, जहाँ जात थाहा नपाउँदासम्म मान्छे मानिन्छ, थाहा पाएपछि दूरी बनाइन्छ ।"
...
भीड मौन थियो।
...
"मैले धेरै ढोका बन्द भएको देखेँ ।"
"डेराको ढोका ।"
"अवसरको ढोका ।"
"सम्मानको ढोका ।"
"कहिलेकाहीँ न्यायको ढोका पनि ।"
...
चश्मा लगाएको उनका आँखामा हल्का चमक देखियो ।
...
"तर मैले यो पनि देखेँ—"
"हरेक ढोका बन्द गर्ने मानिस हुँदैन ।"
"हरेक मन साँघुरो हुँदैन ।"
"हरेक नागरिक मौन हुँदैन ।"
...
ताली बज्न थाल्यो ।
तर उनले हात उठाएर फेरि बोल्न सुरु गरिन् ।
...
"म यो आन्दोलन समाप्त भएको घोषणा गर्न यहाँ आएकी छैन ।"
"किनकि विभेद अझै समाप्त भएको छैन ।"
"म यहाँ एउटा कुरा सम्झाउन आएकी हुँ—"
...
उनी केही क्षण रोकिन् ।
...
"एउटा ढोका बन्द भयो भने हजार ढोका उघार्नुपर्छ ।"
...
त्यो वाक्य सुन्नेबित्तिकै भीडमा हलचल भयो ।
कतिपयका आँखा रसाए ।
कतिपयले ताली बजाए ।
...
"यदि एउटा घरले अस्वीकार गर्छ भने अर्को घरले स्वीकार गर्नुपर्छ ।"
"यदि एउटा संस्थाले मौनता रोज्छ भने अर्को संस्थाले बोल्नुपर्छ ।"
"यदि एउटा पुस्ताले विभेद सिकाएको छ भने अर्को पुस्ताले समानता सिक्नुपर्छ ।"
...
हावाले उनको प्लेकार्ड हल्का हल्लाइरहेको थियो।
...
"मैले यो आन्दोलन आफ्ना लागि मात्र गरेकी होइन ।"
"ती सबैका लागि गरेकी हुँ, जसले आफ्नो थर लुकाउनुपरेको छ ।"
"ती सबैका लागि, जसले अपमान सहनुपरेको छ ।"
"ती सबैका लागि, जसले न्यायको प्रतीक्षा गरिरहेका छन् ।"
...
आँखा रसाएको लुकाउँदा लुकाउँदै पनि अचानक उनको स्वर भावुक भयो ।
...
"र ती सबैका लागि, जसले यो संसार छोडे तर समानताको सपना पूरा भएको देख्न पाएनन् ।"
...
नवराजहरूको सम्झना थियो ।
अजितहरूको सम्झना थियो ।
नामविनाका हजारौँ पीडितहरूको सम्झना थियो ।
...
भावुक भएर केही क्षण उनी बोल्न सकिनन् ।
माइक्रोफोनको अगाडि उभिएकी उनी आँसु रोक्ने प्रयास गरिरहेकी थिइन् ।
...
तर त्यसपछि फेरि दृढ भइन्।
...
"नेपालको संविधानले हामीलाई समान भनेको छ ।"
"अब त्यो समानता कागजबाट जीवनमा ल्याउने जिम्मेवारी हाम्रो हो ।"
"राज्यको पनि ।"
"समाजको पनि ।"
"र प्रत्येक नागरिकको पनि ।"
...
साँझको घाम क्षितिजतिर झुक्दै थियो ।
माइतीघरका सडकबत्तीहरू बिस्तारै बल्न थालेका थिए ।
...
दीपाले अन्तिमपटक वरिपरि हेरिन् ।
अनि आफ्नो सबैभन्दा पुरानो प्रश्न फेरि दोहोर्याइन् ।
...
"म आज पनि त्यही प्रश्न सोध्छु ।"
...
भीड पूर्ण रूपमा शान्त भयो ।
...
"तिमी कहिले मान्छे बन्ने ?"
...
प्रश्न हावामा गुञ्जियो ।
त्यो आरोप थिएन ।
घृणा पनि थिएन ।
...
त्यो एउटा निमन्त्रणा थियो—
आफ्नो मनभित्र हेर्न ।
आफ्नो सोच बदल्न ।
मानवतालाई जातभन्दा माथि राख्न ।
...
दीपाले प्लेकार्ड छातीसँग अँगालिइन् ।
भीडले ताली बजाइरहेको थियो ।
तर उनको मनमा एउटा गहिरो शान्ति थियो ।
...
उनले अन्तिम सम्बोधनमा भनिन्:
"मेरो संघर्ष आजै सकिँदैन । अदालत, समाज र राज्यका हरेक ढोकामा यो आवाज पुर्याइरहनेछु ।"
किनकि उनले बुझिसकेकी थिइन्—
संघर्षको अन्त्य कुनै एउटा दिनमा हुँदैन ।
न्यायको यात्रा कुनै एउटा जितमा टुङ्गिँदैन ।
...
कुनै दिन एउटा ढोका बन्द हुन्छ ।
कुनै दिन अर्को ढोका खुल्छ ।
अनि त्यो क्रम चलिरहन्छ ।
...
महत्त्वपूर्ण कुरा यत्ति हो—
ढोका बन्द हुँदा हार नमान्ने ।
ढोका उघार्ने प्रयास जारी राख्ने ।
...
" वर्षौँपछि नेपालका अदालतहरूमा दलित, महिला र सीमान्तकृत समुदायका पक्षमा निर्भीक बहस गर्ने एक वरिष्ठ मानवअधिकार वकिलका रूपमा दीपा नेपाली परिचित हुनेछिन् । तर त्यो भविष्यको कथा थियो । आज भने उनी माइतीघरको सडकमा उभिएकी थिइन् — एउटा प्लेकार्ड, एउटा प्रश्न र एउटा अधुरो तर आशावादी सपनासहित । "
...
माइतीघरको साँझ अँध्यारोमा हराउँदै गयो ।
मानिसहरू बिस्तारै फर्किन थाले ।
तर एउटा प्रश्न भने अझै हावामा तैरिइरहेको थियो—
"तिमी कहिले मान्छे बन्ने ?"
र सायद नेपालको भविष्य त्यही प्रश्नको उत्तरमा निर्भर थियो ।
समाप्त
"जातले होइन, मानवताले चिनिने समाज निर्माण गर्ने संघर्ष कहिल्यै समाप्त हुँदैन ।"