झुक्किएका सपनाहरू: रोजगारीबाट बाल्कन

कथा बिजु सुवेदी विजय June 11, 2026, 9:14 am

---

पूर्वका डाँडाहरूले घामलाई ढिलो गरी छोड्ने सिन्धुपाल्चोकका हरिया पहाडहरूबाट सुरु भएको यो यात्रा कहिल्यै टर्कीको घना जंगल, ग्रीसका भीरहरू, अल्बानिया-मोन्टेनेग्रोका अन्धकारपूर्ण पहाडहरू हुँदै इटलीको ट्रिएस्टे शहरको चिसो घाँसमा आएर रोकिँदैन । यो यात्रा त केवल भूगोलको होइन, सपनाको हो ।
टाढा-टाढाबाट, गाउँका साँघुरा घरहरू, अभावले थिचिएका आँगनहरू र बालबच्चाको मुस्कानको सम्झनाले बाँधिएका आमाहरू, बुबाहरू, युवाहरूले एउटा उज्यालो संसारको आगो बोकेर निस्किन्छन् । उनीहरूको मनमा युरोपको चम्किलो सडक, नियमित आम्दानी र आफ्ना सन्तानलाई राम्रो भविष्य दिने सपना बलिरहेको हुन्छ । तर बाल्कन मार्गले उनीहरूलाई क्रूर यथार्थसँग परिचय गराउँछ—काँडाले भरिएको जंगल, प्रहरीको बत्ती, तस्करको धोका, भोक, तिर्खा, चिसो र अनन्त पैदल यात्रा ।
ट्रिएस्टे पुग्दा उनीहरूको यात्रा समाप्त भएको हुँदैन, बरु नयाँ अध्याय सुरु हुन्छ । रेल स्टेसनछेउको त्यो पार्क, जहाँ दिनमा सामान्य यात्रुहरू हिँड्छन्, साँझ पर्नासाथ शरणार्थीहरूको अस्थायी शिविर बन्छ । त्यहाँ पुराना कम्बल ओढेर, प्लास्टिकका टुक्राहरूमुनि, जीर्ण बन्दरगाहका भत्केका भवनहरूमा नेपालीहरूको भीड लाग्छ । सीता राईको आँसु, रामचन्द्र विश्वकर्माको थकित अनुहार, सुनील तामाङको चिसोले लगाएको मृत्यु, हरिशरण वलीको चार वर्ष लामो पछुतो, विकास चौधरीको अदालतसम्मको अपिल र रेखा-लेखबहादुरको परिवारिक मिलन—यी सबै कथाहरू एउटै ठूलो क्यानभासमा बुनेका छन् ।
यो शृङ्खला ती हजारौँ नेपालीहरूको कथा हो, जो गरिबीको अँध्यारोबाट उज्यालो खोज्दै निस्किन्छन् तर युरोपको मुटुमा आएर फेरि अर्को अँध्यारो—प्रतीक्षाको अँध्यारो—मा फस्छन् । "सेतो कागज" को लामो लाइन, अन्तर्वार्ताको यातना, अस्वीकृति र अपिलको चक्र, चिसो भुइँमा बिताएका रातहरू, मोबाइलको स्क्रिनमा देखिने घरपरिवारको अनुहार र हरेक साँझ खाना लिन लाग्ने लाइन... यी सबैले एउटा कठोर सत्य उजागर गर्छन्—सपना देख्नु सजिलो छ, तर त्यसलाई पछ्याउनु जीवनको सबैभन्दा ठूलो परीक्षा हो ।
ट्रिएस्टेको चिसो हावामा पनि निभ्न नसकेको सपनाको आगो, बाल्कनका जंगलमा हराएका पाइलाहरू, र प्रतीक्षाको वर्षौँ लामो सुरुङभित्र पनि ज्वलन्त रहने आशाको किरण—यो शृङ्खलाले ती सबैलाई जीवन्त बनाउँछ । यो कथा हो, न त पूर्ण विजयको, न त पूर्ण पराजयको । यो हो—मानव इच्छाशक्ति, त्याग, प्रेम र बाँच्ने संघर्षको कथा ।

जसरी सिन्धुपाल्चोकको कुहिरो बिस्तारै तातो हावामा विलीन हुन्छ, त्यसैगरी यी आप्रवासीहरूको जीवन पनि आशा र निराशाको बीचमा निरन्तर घुमिरहेको छ । यो उनीहरूको आवाज हो—जो जंगलमा हराए, सीमामा डराए, तर सपनालाई कहिल्यै मार्न सकेनन् ।

**" झुक्किएका सपनाहरू: रोजगारीबाट बाल्कन "** — यो कथा पढ्नेहरूलाई एउटा प्रश्न सोध्नेछ: सपनाको मूल्य चुकाउन तयार छौ भने, त्यो यात्रा कहिले सुरु हुन्छ ?

१ : सपनाको आगो
सिन्धुपाल्चोकको पहाडी गाउँमा बिहानको घाम ढिलो गरी आइपुग्थ्यो । पूर्वपट्टिको डाँडाले सूर्यलाई केही बेर रोकेर राख्थ्यो र गाउँमाथि फैलिएको कुहिरो बिस्तारै तातो हावामा विलीन हुन्थ्यो । त्यही गाउँको एउटा साँघुरो ढुङ्गामाटोको घरको आँगनमा बसेर सीता राई कहिलेकाहीँ टाढाको क्षितिजतिर हेरिरहन्थिन् । उनका आँखाले देख्ने दृश्य सधैँ एउटै हुन्थ्यो—हरिया डाँडाहरू, खेतका कान्लाहरू, गोठ, घाँसको भारी बोकेर हिँडिरहेका महिलाहरू र साँझ परेपछि अँध्यारोमा डुब्ने गाउँ । तर उनको मनले भने अर्कै संसार देखिरहेको थियो । त्यो संसार युरोप थियो—उज्याला सडकहरू, रातभर बलिरहने बत्तीहरू, नियमित आम्दानी, सुरक्षित भविष्य र संघर्षबाट मुक्त जीवनको एउटा आकर्षक चित्र ।
बाल्यकालदेखि उनले अभावसँगै जीवन बिताएकी थिइन् । वर्षभरि खेतमा काम गर्दा पनि घरको आवश्यकता पूरा हुँदैनथ्यो । गाउँका धेरै युवाजस्तै उनले पनि विदेशलाई सम्भावनाको देशका रूपमा सुनेकी थिइन् । कसैले दुबईबाट पैसा पठाएको कथा सुनाउँथ्यो, कसैले कोरिया पुगेर घर बनाएको । पछिल्ला वर्षहरूमा युरोपको नाम झन् धेरै सुनिन थालेको थियो । गाउँमा नयाँ घरहरू ठडिन थालेका थिए, केही परिवारको आर्थिक अवस्था फेरिएको थियो । ती परिवर्तनहरू देख्दा सीताको मनमा एउटा प्रश्न बारम्बार उठ्थ्यो—"के मेरो जीवन पनि कहिल्यै फेरिन सक्छ ?"
घरभित्रको वास्तविकता भने कठोर थियो । खर्च बढ्दै थियो । जिम्मेवारी बढ्दै थियो । भविष्यका चिन्ताहरू दिनदिनै गहिरिँदै थिए । उनी आफ्ना सन्तानले आफूले भोगेजस्तै अभावको जीवन नबाँचून् भन्ने चाहन्थिन् । यही चाहनाले उनलाई गाउँको सीमाभन्दा बाहिर हेर्न बाध्य बनायो । अन्ततः एक दिन उनले विदेश जाने निर्णय गरिन् । त्यो निर्णय सजिलो थिएन । घर छोड्नु भनेको आफ्नै संसार छोड्नु थियो । तर कहिलेकाहीँ मानिसलाई सपनाको मूल्य आफ्नै आराम त्यागेर तिर्नुपर्छ ।
साइप्रस पुग्दा उनले सोचेकी थिइन्—अब जीवन बदलिन्छ । तर वास्तविकता उनको कल्पनाभन्दा फरक थियो । घरेलु श्रमिकका रूपमा उनले दिनरात काम गरिन् । बिहानदेखि रातिसम्म अरूको घर समाल्ने, सरसफाइ गर्ने, खाना पकाउने र वृद्धवृद्धाको हेरचाह गर्ने काम उनको दैनिकी बन्यो । धेरै दिनहरू यस्ता पनि आए, जब उनी आफ्नो थकानभन्दा बढी घरको सम्झनाले रुन्थिन् । विदेशको उज्यालो संसारभित्र पनि एकान्तको अँध्यारो कुनो हुन्छ भन्ने कुरा उनले त्यहीँ बुझिन् ।
तर उनले हार मानिनन् । प्रत्येक महिना तलब पाउँदा केही रकम खर्च गर्थिन् र बाँकी जोगाउँथिन् । त्यो बचत कुनै विलासिताका लागि थिएन । त्यो एउटा ठूलो सपनाको बीउ थियो । तीन वर्षसम्म उनले आफ्नो इच्छा दबाइन्, आफ्ना रहरहरू मारिन् र भविष्यका लागि पैसा जम्मा गरिन् । अन्ततः उनीसँग चार हजार युरो जति रकम जम्मा भयो । त्यो रकममा उनको पसिना मिसिएको थियो, थकान मिसिएको थियो र हजारौँ सम्झनाहरू पनि मिसिएका थिए ।
त्यही समयमा उनले नयाँ कुरा सुन्न थालिन्—बाल्कन मार्ग । साइप्रस, टर्किए, ग्रिस हुँदै युरोपको भित्री भागमा पुग्ने एउटा जोखिमपूर्ण बाटो । मानिसहरू कानाफुसी गर्थे—कसैले सफलता पाएको कथा सुनाउँथ्यो, कसैले बाटोमै हराएको मानिसको । कसैले नयाँ जीवन पाएको थियो, कसैले पुरानो जीवनसमेत गुमाएको थियो । तर जति खतरा भए पनि युरोपको केन्द्रतिर पुग्ने सपना देख्नेहरूका लागि त्यो मार्ग आशाको ढोका जस्तै बनेको थियो ।
सीताले पनि अन्ततः त्यही बाटो रोजिन् ।
निर्णय गरेको रात उनी लामो समयसम्म सुत्न सकिनन् । कोठाको सानो झ्यालबाट बाहिर हेर्दा साइप्रसको आकाश शान्त देखिन्थ्यो । तर उनको मनभित्र आँधी चलिरहेको थियो । एकातिर डर थियो—जंगल, पहाड, सीमा, प्रहरी, तस्कर र अनिश्चित भविष्यको डर । अर्कोतिर आशा थियो—कुनै दिन स्थिर जीवन प्राप्त गर्ने आशा, आफ्ना सन्तानलाई राम्रो शिक्षा दिने आशा, जीवनलाई नयाँ मोडमा पुर्‍याउने आशा ।
मानिसले धेरै पटक आफ्नो भाग्य आफैँ रोज्दैन; परिस्थितिले रोज्न बाध्य बनाउँछ । तर त्यस रात सीताले आफ्नो भाग्य आफैँ रोजेकी थिइन् ।
भोलिपल्ट बिहान उनले एउटा सानो झोला तयार पारिन् । त्यसमा केही कपडा, आवश्यक कागजात र जीवनभरका आशाहरू थिए । त्यो झोला हलुका थियो, तर उनले बोकेको सपना अत्यन्त भारी थियो ।
जब उनी यात्राका लागि निस्किन्, उनलाई थाहा थिएन कि अबका दिनहरूमा खोलाको पानी पिएर हिंड्नुपर्नेछ, दिनको नौ–नौ घण्टा जंगल र पहाडमा पैदल यात्रा गर्नुपर्नेछ, अज्ञात सीमाहरू पार गर्नुपर्नेछ र चिसो भुइँमा रात काट्नुपर्नेछ । उनलाई यो पनि थाहा थिएन कि एक दिन इटलीको ट्रिएस्टे सहरको जीर्ण भवनभित्र बसेर उनले आफ्नै निर्णयलाई सम्झेर आँसु झार्नेछिन् ।
तर त्यो सबै भविष्यको कुरा थियो ।
अहिलेका लागि उनीसँग केवल एउटा सपना थियो—अभावको अँध्यारोबाट उज्यालोतर्फ पुग्ने सपना ।
र त्यही सपनाको आगोले उनलाई बाल्कन मार्गतर्फ डोर्‍याइरहेको थियो, जहाँ प्रत्येक मोडमा जोखिम थियो, प्रत्येक पाइला अनिश्चित थियो, तर प्रत्येक सासभित्र आशा जीवित थियो । उनी अगाडि बढिरहेकी थिइन्—भाग्यसँगको सबैभन्दा ठूलो भेटका लागि ।
२ : विदाईको पीडा
त्यो रात अरू रातजस्तो थिएन ।
साइप्रसको एउटा सानो कोठाभित्र सीता राई निदाउन खोजिरहेकी थिइन्, तर निद्रा उनको आँखासम्म आइपुग्नै सकेन । भित्ताको घडीले रातका घण्टाहरू काटिरहेको थियो, तर समय भने उनको मनभित्र रोकिएको जस्तो लागिरहेको थियो । जीवनको एउटा ठूलो मोडको ठीक अघिल्लो रात थियो त्यो। भोलिपल्टदेखि उनी फेरि अर्को अज्ञात यात्रामा निस्कने थिइन्—यस्तो यात्रामा, जसको अन्त्य कहाँ हुनेछ भन्ने कुरा न एजेन्टलाई थाहा थियो, न उनलाई नै ।
मोबाइलको स्क्रिनमा उनका बच्चाहरूको तस्वीर खुला थियो । उनी धेरै बेरसम्म त्यही तस्वीर हेर्दै बसिन् । तस्वीरभित्रका मुस्कानहरू स्थिर थिए, तर तस्वीर हेर्ने आमाको मनभित्र आँधी चलिरहेको थियो । उनले बिस्तारै स्क्रिनमा औँला राखिन्, मानौँ टाढा रहेका सन्तानको गाला छामिरहेकी हुन् ।
विदेशमा बसेका तीन वर्षमा उनले थुप्रै रातहरू रोएर बिताएकी थिइन् । तर त्यो रातको पीडा फरक थियो । यसअघि उनीसँग घर फर्किने विकल्प थियो । अब भने उनी अझ गहिरो अनिश्चिततातर्फ पाइला चाल्दै थिइन् ।
उनले नेपाल फोन गरिन् ।
फोन उठ्नेबित्तिकै छोराको आवाज सुनियो ।
"आमा, कहिले आउनुहुन्छ ?"
त्यो एउटा साधारण प्रश्न थियो । तर सीताका लागि त्यो प्रश्न पहाडभन्दा गह्रौँ बन्यो ।
उनले आफूलाई सम्हाल्दै भनिन्,
"चाँडै आउँछु बाबु ।"
तर वास्तविकता के थियो भने उनलाई आफैँलाई थाहा थिएन—कहिले आउने, आउन सक्ने कि नसक्ने ।
बच्चाहरूले आफ्ना साना-साना कुराहरू सुनाइरहेका थिए । कसैले विद्यालयको कुरा गर्‍यो । कसैले नयाँ कपडाको । कसैले साथीहरूसँग खेलेको खेलको । उनी सुनिरहिन् । बीचबीचमा मुस्कुराइन् । तर फोनको अर्को छेउमा आँसु भने निरन्तर झरिरहेका थिए ।
फोन काटिएपछि कोठाभित्र एकाएक सन्नाटा छायो ।
त्यो सन्नाटामा एउटा प्रश्न बारम्बार उठ्न थाल्यो—
"के म सही निर्णय गर्दैछु ?"
उनले युरोपको सपना देखेकी थिइन् । राम्रो आम्दानी, स्थिर जीवन र सन्तानको सुरक्षित भविष्यको सपना । तर त्यो सपना पछ्याउने क्रममा उनले आफ्ना सन्तानको बाल्यकाल गुमाउँदै थिइन् । वर्षहरू बित्दै गएका थिए । बच्चाहरू हुर्किरहेका थिए । उनी भने हजारौँ किलोमिटर टाढा थिइन् ।
मनको एउटा कुनाले भनिरहेको थियो—"फर्केर जा ।"
अर्को कुनाले भनिरहेको थियो—"अहिले फर्किनु भनेको सबै संघर्ष व्यर्थ हुनु हो ।"
त्यही द्वन्द्वभित्र उनले रात बिताइन् ।
बिहान हुँदा आकाशमा हल्का उज्यालो फैलिन थालेको थियो । उनी आफ्नो सानो झोला बोकेर बाहिर निस्किइन् । त्यो झोलामा धेरै सामान थिएन । केही कपडा, केही कागजात र बाँकी सबै आशाहरू थिए ।
त्यस दिन उनले एजेन्टलाई चार हजार युरो बुझाइन् । त्यो रकम तीन वर्षको श्रमबाट संकलित थियो । प्रत्येक युरोभित्र उनको पसिना थियो, त्याग थियो र घरपरिवारबाट टाढा बिताएका असंख्य दिनहरूको कथा थियो ।
पैसा बुझाएपछि एजेन्टले छोटकरीमा भन्यो,
"अब पछाडि फर्किने बाटो छैन ।"
त्यो वाक्य सामान्य जस्तो सुनिए पनि त्यसको अर्थ गहिरो थियो । साँच्चै अब पछाडि फर्किने बाटो थिएन । अगाडि केवल यात्रा थियो । अनिश्चितता थियो । जोखिम थियो ।
साइप्रस छोड्दै गर्दा उनले अन्तिम पटक पछाडि फर्केर हेरिन् ।
तीन वर्ष बिताएको भूमि विस्तारै आँखाबाट ओझेल हुँदै गइरहेको थियो । यही भूमिले उनलाई दुःख पनि दिएको थियो, आशा पनि दिएको थियो । यहीँ उनले आफ्नो सपनाका लागि मूल्य चुकाएकी थिइन् ।
अब अगाडि टर्किएको बाटो थियो ।
बाल्कन मार्गको पहिलो ढोका ।
त्यो बाटोबारे उनले धेरै कथा सुनेकी थिइन् । कतै जंगल, कतै पहाड, कतै प्रहरी, कतै सीमा । कतै भोक, कतै तिर्खा । कतै तस्करको धोका, कतै मृत्युको जोखिम । तर ती सबै कथाभन्दा ठूलो उनको सपना थियो ।
गाडी अगाडि बढ्दै गयो ।
साइप्रस पछाडि छुट्दै गयो ।
सन्तानका आवाजहरू स्मृतिमा बाँकी रहे ।
आँसुहरू आँखाभित्रै जमिरहे ।
र सीता राई जीवनको सबैभन्दा जोखिमपूर्ण यात्रातर्फ अघि बढिन्—त्यस्तो यात्रातर्फ, जहाँ उनलाई थाहा थियो, अब प्रत्येक पाइला केवल दूरीको मापन हुने छैन; त्यो आमाको प्रेम, त्याग र भविष्यप्रतिको विश्वासको पनि परीक्षा हुनेछ ।
३ : टर्कीको नरक
टर्कीको भूमिमा पाइला टेकेको पहिलो दिन नै सीता राईले बुझिन्—अब उनी कुनै देशमा होइन, एउटा परीक्षा मैदानमा प्रवेश गरेकी छन् ।
साइप्रसबाट निस्कँदा उनको मनमा अझै केही उत्साह बाँकी थियो । अगाडि युरोप थियो, सपना थियो, सम्भावनाहरू थिए । तर टर्कीको सीमावर्ती क्षेत्रमा पुग्दा ती सबै कल्पनाहरू विस्तारै कठोर यथार्थसँग ठोक्किन थाले । एजेन्टले बारम्बार एउटै कुरा दोहोर्‍याइरहेको थियो—"जे भए पनि आवाज निकाल्नु हुँदैन । कसैलाई पछाडि पर्न दिनु हुँदैन । पुलिस देखियो भने भाग्नुपर्छ ।"
त्यो कुरा सुन्दा सबैको मुहारमा एकै किसिमको तनाव देखिन्थ्यो ।
सीताको समूहमा नेपालीहरू मात्र थिएनन् । विभिन्न देशका मानिसहरू थिए । कसैको सपना जर्मनी पुग्ने थियो, कसैको फ्रान्स, कसैको इटली । भाषा फरक थियो, अनुहार फरक थिए, तर सबैको आँखामा एउटै कुरा थियो—आशा र डरको मिश्रण ।
साँझ ढल्दै गयो ।
क्षितिजमा सूर्य हराएपछि जंगलमाथि कालो अन्धकार ओर्लिन थाल्यो ।
त्यही बेला एजेन्टले टोलीलाई एउटा सुनसान स्थानमा रोकेको थियो । वरिपरि बाक्लो जंगल थियो । कतै कुनै बस्ती देखिँदैनथ्यो । कुनै सडक देखिँदैनथ्यो । केवल रूखहरू, झाडीहरू र अन्धकार ।
"अब यहाँबाट पैदल जानुपर्छ," एजेन्टले छोटो आदेश दियो ।
कसैले प्रश्न गर्ने आँट गरेन ।
केही क्षणपछि एजेन्ट अगाडि लाग्यो र मानिसहरूको लामो पङ्क्ति उसको पछि लाग्न थाल्यो ।
त्यो क्षणदेखि सीताको वास्तविक यात्रा सुरु भयो ।
जंगलभित्रको बाटो बाटोभन्दा बढी अनुमान जस्तो थियो । कतै साँघुरो गोरेटो, कतै काँडाघारी, कतै चिप्लो उकालो । अन्धकार यति बाक्लो थियो कि अगाडिको मानिसको आकृति मात्र देखिन्थ्यो । सबैले मोबाइलको टर्चसमेत बाल्न डराइरहेका थिए ।
केही घण्टापछि सीताको खुट्टा भारी हुन थाल्यो ।
पिठ्युँमा बोकेको झोला झन् गह्रौँ लाग्न थाल्यो ।
सास फेर्न गाह्रो हुँदै गयो ।
तर रोकिने अनुमति कसैलाई थिएन ।
कहिलेकाहीँ टोली खोल्साखोल्सी झर्थ्यो । फेरि भीर उक्लिन्थ्यो । कतै घुँडासम्म झाडी हुन्थ्यो । कतै ठूला ढुङ्गाहरू पार गर्नुपर्थ्यो । रातको सन्नाटामा जुत्ताले ढुङ्गा छोएको आवाज मात्र सुनिन्थ्यो ।
सीतालाई आफ्नो गाउँको बाटो सम्झना आयो ।
त्यहाँका उकालाहरू पनि कठिन थिए, तर ती परिचित थिए । यहाँको प्रत्येक पाइला अपरिचित थियो । प्रत्येक मोडमा खतरा लुकेको जस्तो लाग्थ्यो ।
घण्टौँ बित्दै गए ।
शरीरको ऊर्जा बिस्तारै सकिँदै गयो ।
कसैको मुखबाट बोल्ने शक्ति पनि हराउँदै गयो ।
एक समयमा सबैले आफ्नो पानीको बोतल निकाले ।
सीताले पनि बोतल समातिन् ।
दिनभरको गर्मी र लामो पैदल यात्राका कारण बोकेको पानी तातेर लगभग उम्लेजस्तै भएको थियो । तर त्यो बेला चिसो पानीको इच्छा गर्ने विलासिता उनीहरूसँग थिएन । घाँटी सुकेको थियो । जिब्रो तालुमा टाँसिएको थियो । उनले केही घुट्की पानी पिइन् । पानीले तिर्खा मेटाएन, केवल शरीरलाई अगाडि बढ्ने शक्ति दियो । पछि उनले सम्झने थिइन्—डाँडाको टुप्पोमा पुग्दा बोकेको पानीसमेत उम्लिएजस्तो हुन्थ्यो ।
रात अझ गहिरिँदै गयो ।
एक स्थानमा पुगेपछि एजेन्टले केही समय बस्न भन्यो ।
सबैजना थकानले भुइँमा बसिहाले ।
कसैले केही खाएन ।
कसैले कुरा गरेन ।
सबैजना केवल सास फेरिरहेका थिए ।
त्यो सन्नाटामा सीताले पहिलो पटक आफ्नो निर्णयको वास्तविक मूल्य महसुस गरिन् ।
युरोपको सपना देख्दा उनले उज्यालो सडकहरू देखेकी थिइन् । तर अहिले उनी काँडाले भरिएको अँध्यारो जंगलमा थिइन् । त्यहाँ कुनै उज्यालो थिएन । कुनै सुविधा थिएन । कुनै सुरक्षा थिएन । केवल अगाडि बढिरहनुपर्ने बाध्यता थियो ।
केही समयपछि फेरि हिँडाइ सुरु भयो । अब बाटो झन् कठिन हुँदै गइरहेको थियो । भीर, उकालो, घना जंगल र अनिश्चित दिशा । एजेन्टले कहिले दायाँ मोड्थ्यो, कहिले बायाँ । कहिलेकाहीँ त सीतालाई आफूहरू पृथ्वीको कुन भागमा छन् भन्ने पनि थाहा हुँदैनथ्यो ।
उनले एक क्षण पछाडि फर्केर हेर्ने प्रयास गरिन् । तर त्यहाँ केही थिएन । अन्धकार मात्र थियो । त्यही क्षण उनको मनमा एउटा सत्य स्पष्ट भयो—
फर्किने बाटो अब साँच्चै समाप्त भइसकेको थियो ।
अगाडि केवल संघर्ष थियो ।
अगाडि केवल जोखिम थियो ।
र अगाडि नै थियो त्यो सपना, जसको खोजीमा उनी आफ्नो सम्पूर्ण जीवनको भरोसा बोकेर टर्कीको यो नरक पार गरिरहेकी थिइन् ।
४ : ग्रीसको डर
टर्कीका जंगल र पहाडहरू पार गर्दै आएको सीता राईको समूह अब अर्को सीमातर्फ बढिरहेको थियो—ग्रीस । नक्सामा हेर्दा त्यो केवल अर्को देश थियो, तर बाल्कन मार्गमा हिँड्नेहरूका लागि प्रत्येक सीमा एउटा युद्धभूमि जस्तै हुन्थ्यो । त्यहाँ न त स्वागत हुन्थ्यो, न कुनै निश्चित बाटो । केवल जोखिम, डर र पक्राउ पर्ने सम्भावना मात्र साथमा हुन्थ्यो ।
टर्कीको सीमा क्षेत्र पार गरेपछि केही समयका लागि समूहभित्र उत्साह देखिएको थियो । एउटा देश त पार भयो भन्ने भावना थियो । तर त्यो उत्साह धेरै बेर टिकेन । एजेन्टले सबैलाई चेतावनी दियो—
"अबदेखि अझ धेरै सावधानी अपनाउनुपर्छ । यहाँको सीमा निगरानी कडा छ ।"
त्यसपछि यात्रा झन् कठिन बन्दै गयो ।
दिन चर्को घाममा बित्थ्यो । रात अन्धकार र अनिश्चिततामा ।
सीताले जीवनमा यति धेरै पैदल यात्रा कहिल्यै गरेकी थिइनन् । कहिलेकाहीँ लगातार नौ–नौ घण्टासम्म हिँड्नुपर्थ्यो । शरीर पसिनाले निथ्रुक्क भिज्थ्यो । खुट्टामा फोका उठ्न थालेका थिए । काँधमा झोला बोक्दा नसाहरू तन्किन्थे । तर रोकिने अधिकार कसैसँग थिएन । एजेन्टको एउटै नियम थियो—समूहबाट छुट्टिनु हुँदैन ।
ग्रीसतर्फको जंगल बाक्लो थियो ।
कतै अग्ला रूखहरू आकाश छोपेर उभिएका थिए । कतै झाडी यति घना थिए कि बाटो छिचोल्न हातले हाँगा पन्छाउनुपर्थ्यो । दिनभरि हिँड्दा पनि सभ्यताको कुनै संकेत देखिँदैनथ्यो । न गाउँ, न बजार, न मानिसको सामान्य चहलपहल ।
एक रात उनीहरू एउटा सीमावर्ती जंगल नजिक पुगे । अचानक अगाडि हिँडिरहेको एजेन्ट रोकिन पुग्यो । उसले हात उठाएर सबैलाई थामिन संकेत गर्‍यो । केही क्षण सबै निस्सासिएर उभिए । त्यसपछि टाढाबाट कुकुरहरूको भुकाइ सुनियो ।
पहिले धमिलो । त्यसपछि झन् स्पष्ट । त्यससँगै कतैबाट मानिसहरूको कराउने आवाज पनि सुनिन थाल्यो । समूहका धेरै सदस्यहरूको मुहार फिक्का बन्यो ।
एजेन्टले फुसफुसाउँदै भन्यो,
"पुलिस गस्ती हुन सक्छ । तल झुक्नुस् ।"
एकाएक सबैजना झाडीभित्र पस्न थाले । सीताले मुटुको धड्कन स्पष्ट सुन्न सकिरहेकी थिइन् । यस्तो लागिरहेको थियो, मानौँ उनको छातीभित्रको आवाजले नै प्रहरीलाई आफूहरू कहाँ लुकेका छन् भन्ने जानकारी दिनेछ ।
केही समयपछि टाढाबाट चम्किने बत्तीहरू देखिए । अन्धकार चिर्दै ती प्रकाशका धर्काहरू जंगलमा घुमिरहेका थिए । कोही बोलिरहेको थिएन । सबैजना साससमेत रोकेर बसिरहेका थिए । त्यो केही मिनेटको समय सीतालाई घण्टौँजस्तो लाग्यो ।
त्यही बेला उनले पहिलो पटक गहिरोसँग महसुस गरिन् कि उनी अब सामान्य यात्रु होइनन् । उनी यस्तो बाटोमा थिइन् जहाँ एउटा सानो गल्तीले सम्पूर्ण सपना समाप्त गर्न सक्थ्यो ।
बत्तीहरू बिस्तारै टाढिँदै गए । कुकुरहरूको आवाज पनि हराउँदै गयो । त्यसपछि मात्रै एजेन्टले फेरि अगाडि बढ्न संकेत गर्‍यो । सबैले राहतको सास फेरे । तर त्यो राहत क्षणिक मात्र थियो ।
अर्को दिन फेरि उकालो थियो । फेरि जंगल थियो । फेरि थकान थियो । दिउँसो घामले शरीर पोल्थ्यो । राति चिसोले हड्डी काँप्थ्यो । कहिलेकाहीँ उनीहरू कुनै रूखमुनि रोकिन्थे । त्यहीँ कम्बल ओढेर केही घण्टा सुत्थे । त्यो निद्रा आरामभन्दा बढी शरीरलाई भोलिसम्म जोगाउने उपाय मात्र हुन्थ्यो । भुइँ चिसो हुन्थ्यो । ढाड दुख्थ्यो । लामखुट्टे र किराहरूले सताउँथे । तर त्यस्तो अवस्थामा पनि निद्रा आउँथ्यो, किनकि थकानले शरीरलाई पूर्ण रूपमा कब्जा गरिसकेको हुन्थ्यो ।
सीता राति रूखको फेदमा पल्टिँदा कहिलेकाहीँ नेपाल सम्झिन्थिन् । सन्तानहरूको अनुहार सम्झिन्थिन् । घरको आँगन सम्झिन्थिन् ।
र आफैँलाई सोध्थिन्—
"के यो सबै दुःखको कुनै अर्थ छ ?"
तर हरेक पटक एउटै उत्तर आउँथ्यो—
"अब फर्किन सकिँदैन ।"
त्यही उत्तरले उनलाई फेरि उठाउँथ्यो । फेरि हिँडाउन थाल्थ्यो । शरीर कमजोर बन्दै गइरहेको थियो । खुट्टाहरू सुन्निन थालेका थिए । आँखामा निद्राको अभाव देखिन्थ्यो । तर उनको इच्छाशक्ति अझै बाँकी थियो । सायद सपना देख्ने मानिसलाई अगाडि बढाउने शक्ति शरीरमा भन्दा मनमा बढी हुन्छ ।
र त्यही मनको बलले सीता ग्रीसको भयावह जंगल पार गर्दै अर्को सीमातर्फ अघि बढिरहेकी थिइन्—जहाँ अझै धेरै परीक्षा, अझै धेरै अन्धकार र अझै धेरै संघर्ष उनका प्रतीक्षामा थिए ।
५ : फ्रान्सको धोका
ग्रीसका पहाडहरू, जंगलहरू र अनगिन्ती सीमाहरू पार गर्दै सीता राई अन्ततः फ्रान्सको भूमिमा पुगेकी थिइन् । महिनौँजस्तो लागेको त्यो यात्राको क्रममा उनले भोक सहेकी थिइन्, तिर्खा सहेकी थिइन्, निद्राहीन रातहरू काटेकी थिइन् र थुप्रै पटक जीवन र मृत्युको बीचको साँघुरो रेखामा हिँडेकी थिइन् । त्यसैले फ्रान्स पुगेको दिन उनलाई लाग्यो—अब सायद दुःखका दिनहरू सकिँदैछन् । तर बाल्कन मार्गमा एउटा सीमा पार गर्नु भनेको अर्को समस्याको सुरुवात मात्र रहेछ ।
फ्रान्स पुगेपछि पहिलो पटक उनीहरूले आफूलाई एजेन्टको प्रत्यक्ष नियन्त्रणबाहिर पाए । अहिलेसम्म बाटो देखाउने मानिस अगाडि हुन्थ्यो । कहाँ जाने, कहाँ रोकिने, कसरी सीमा पार गर्ने भन्ने निर्णय उसैले गर्थ्यो । तर अब अचानक त्यो सहारा हराएको थियो । एजेन्टले एउटा स्थानसम्म ल्याएर छोड्यो र त्यसपछि सम्पर्क टुट्न थाल्यो । फोन गर्दा कहिले उठ्दैनथ्यो, उठे पनि अस्पष्ट जवाफ दिन्थ्यो ।
सीता र उनका साथीहरू एकाएक अपरिचित देशको बीचमा एक्ला बने । उनीहरूलाई फ्रान्सको भाषा आउँदैनथ्यो । न सडकहरू चिनेका थिए । न कसैलाई चिन्दथे । नजिकैका मानिसहरू आफ्नै जीवनमा व्यस्त थिए । कसैलाई उनीहरूको पीडा थाहा थिएन । कसैलाई उनीहरू कहाँबाट आएका हुन् भन्ने चासो थिएन ।
त्यो दिनदेखि एउटा नयाँ डर सुरु भयो—हराउने डर ।
जंगलमा हराउनु र अपरिचित देशको सहरमा हराउनु फरक कुरा हो । जंगलमा कम्तीमा सबैजना सँगै हुन्थे । यहाँ भने भीडका बीचमा पनि मानिस पूर्ण रूपमा एक्लो हुन सक्थ्यो । यात्राको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण साथी अब मोबाइल बनेको थियो । मोबाइलभित्रको नक्सा नै बाटो थियो । मोबाइलभित्रको लोकेसन नै मार्गदर्शक थियो । मोबाइलभित्रको डाटा नै जीवनरेखा थियो ।
तर दुर्भाग्यले फेरि उनीहरूलाई पछ्याइरहेको थियो । एक साँझ मोबाइलको डाटा लगभग सकिन थाल्यो । स्क्रिनमा देखिने नक्सा रोकिएझैँ भयो । लोकेसन अपडेट हुन छोड्यो । त्यो सानो प्राविधिक समस्याले उनीहरूको मनभित्र ठूलो आतंक पैदा गरिदियो ।
यदि डाटा सकियो भने ?
यदि नक्सा हरायो भने ?
यदि गलत दिशामा लागियो भने ?
यी प्रश्नहरूले सबैलाई बेचैन बनाइरहेका थिए । सीताले पछि सम्झँदै भनेकी थिइन् कि फ्रान्समा सबैभन्दा ठूलो पीडा भनेकै आफैँले लोकेसन हेरेर बाटो खोज्नुपरेको अवस्था थियो । वाइफाई नहुँदा हराउने डर सधैँ साथमा हुन्थ्यो । भाषा नबुझ्दा समस्या झन् जटिल बन्थ्यो ।
त्यस रात उनीहरूले एउटा ट्याक्सी रोके । सोचे—अब गन्तव्य नजिक पुगिनेछ । मोबाइलमा देखिएको स्थान ट्याक्सी चालकलाई देखाइयो । तर भाषा फरक थियो । बुझाइ फरक थियो । र सम्भवतः नियत पनि फरक थियो ।
ट्याक्सी केही समय कुद्यो । सहरका बत्तीहरू पछाडि छुट्दै गए । सीताले झ्यालबाहिर हेर्दै आशा गरिरहेकी थिइन् कि अब सही स्थान आउला । तर अचानक ट्याक्सी रोकियो ।
चालकले केही भन्यो, हातले बाहिर निस्कन संकेत गर्‍यो र गाडी अगाडि बढाइदियो । उनीहरू एकाएक अपरिचित स्थानमा उभिएका थिए । वरिपरि न कुनै चिनिएको भवन थियो । न कुनै बस स्टप । न कुनै सहयोग माग्न सकिने मानिस । केही क्षण सबैजना निस्सब्द भए ।
अनि वास्तविकता बुझ्न थाले—
उनीहरू गलत ठाउँमा छोडिएका थिए । त्यही बेला आकाशबाट पानी झर्न थाल्यो । पहिला थोरै । पछि लगातार । रात गहिरिँदै गइरहेको थियो । कपडाहरू भिज्न थाले । झोलाहरू भिज्न थाले । शरीर चिसिन थाल्यो । तर रोकिने ठाउँ थिएन । बस्ने ठाउँ थिएन । ओत लाग्ने ठाउँ थिएन ।
त्यसैले उनीहरू फेरि हिँड्न थाले । मोबाइलको कमजोर सिग्नल हेर्दै । अधुरो नक्सा हेर्दै । अनुमान लगाउँदै । कहिलेकाहीँ गलत मोड समात्दै । फेरि फर्कँदै । त्यो रात पानीमा भिजेको सडक उनीहरूका लागि अन्तहीन देखिन्थ्यो ।
कपडाहरू जिउमै सुक्न थालेका थिए । धेरै सामान बोक्न नसक्ने भएकाले उनीहरूसँग अतिरिक्त कपडा पनि थिएन । शरीरमा लगाएकै लुगा, शरीरमै सुकाउने बाध्यता थियो ।
रातको करिब एक–दुई बज्दा मात्र उनीहरूले खोजिरहेको बस स्टप भेट्टाए । त्यो क्षण उनीहरूलाई कुनै महल भेट्टाएजस्तो लाग्यो । बस स्टप साधारण थियो । तर त्यो रात त्यसले आश्रयको अर्थ बोकेको थियो ।
सीता भिजेको बेन्चमा बसिन् । आकाशबाट अझै पानी झरिरहेको थियो । आँखा थकानले बन्द हुँदै थिए । तर मन जागा थियो ।
उनले सोचिन्—
टर्कीका जंगलहरूले शरीरलाई दुःख दिएका थिए ।
ग्रीसका सीमाहरूले मनमा डर भरेका थिए ।
तर फ्रान्सले मानिसलाई कसरी पूर्ण रूपमा एक्लो बनाउन सक्छ भन्ने कुरा सिकाएको थियो ।
र त्यस रात, अपरिचित सहरको एउटा भिजेको बस स्टपमा बसेर, उनले युरोपको सपना र यथार्थबीचको दूरी पहिलो पटक यति स्पष्ट रूपमा महसुस गरिन् ।
६ : अल्बानियाबाट भाग्ने रामचन्द्र
युरोपको सपना सबैका लागि एउटै थियो, तर त्यससम्म पुग्ने पीडाका कथाहरू फरक–फरक थिए । ट्रिएस्टेको चिसो पार्कमा सीता राईले भेटेका धेरै नेपालीमध्ये एक थिए—लमजुङका रामचन्द्र विश्वकर्मा । उनको अनुहारमा थकान थियो, आँखाभित्र असफलताका धर्साहरू थिए, र आवाजमा त्यस्तो भारीपन थियो, जुन केवल लामो संघर्षले मात्र जन्माउँछ । उनी सीताजस्तै बाल्कन मार्गका अर्को यात्री थिए, तर उनको कथा अल्बानियाको एउटा जुत्ता कारखानाबाट सुरु भएको थियो ।
सन् २०२२ मा रामचन्द्रले पनि हजारौँ नेपाली युवाले जस्तै एउटा सपना बोकेर नेपाल छोडेका थिए । म्यानपावर कम्पनीलाई छ लाख रुपैयाँ बुझाएर श्रम स्वीकृति लिएपछि उनी अल्बानिया पुगेका थिए । कागजमा सबै कुरा आकर्षक देखिन्थ्यो—रोजगारी, तलब र भविष्य । तर वास्तविकता त्यसभन्दा निकै फरक थियो । उनी पुगेको जुत्ता कारखानामा बाइस जना नेपाली काम गर्थे । सुरुमा सबैले केही समय धैर्य गरे, तर बिस्तारै कम्पनीको वास्तविक अवस्था बाहिर आउन थाल्यो । तलब ढिलो हुन थाल्यो । कामको चाप बढ्न थाल्यो । अनि एकपछि अर्को गर्दै नेपाली कामदारहरू हराउन थाले—कसैले भागेर अर्को देशको बाटो समात्थ्यो, कसैले बाल्कन मार्ग रोज्थ्यो ।
कारखानाको वातावरण दिनदिनै निराशाजनक बन्दै गयो । कामदार घटेपछि कम्पनीले बाँकी रहेका कामदारमाथि झन् धेरै बोझ थोपर्न थाल्यो । तलब रोकिन थालेपछि रामचन्द्रलाई पनि भविष्य अन्धकार देखिन थाल्यो । उनले महसुस गरे—यदि यहीँ बसिरहे भने सपना यही कारखानाको भित्ताभित्र मर्नेछ । अन्ततः उनले जोखिम उठाउने निर्णय गरे । उनी र उनका चार साथीहरूले पाकिस्तानी एजेन्टलाई प्रतिव्यक्ति २५ सय युरो बुझाए । एजेन्टले एउटा मात्र वाचा गरेको थियो—"इटली पुर्‍याइदिन्छु ।" त्यसपछि उनीहरूको जीवन फेरि अज्ञात दिशातर्फ मोडियो ।
अल्बानियाबाट सुरु भएको त्यो यात्रा कुनै चलचित्रको दृश्यभन्दा कम थिएन । उनीहरू मोन्टेनेग्रो हुँदै बोस्निया, त्यहाँबाट स्लोभेनिया र अन्ततः इटलीतर्फ अघि बढिरहेका थिए । तर त्यो यात्रा न सडकमा हुन्थ्यो, न सार्वजनिक यातायातमा । कहिले होटलमा लुकाइन्थ्यो, कहिले कन्टेनरभित्र कोचिन्थ्यो, कहिले घना जंगलतिर धकेलिन्थ्यो । जहाँ पुलिसको निगरानी हुन्थ्यो, त्यहाँबाट १२–१५ किलोमिटर पैदल हिँड्नुपर्ने बाध्यता हुन्थ्यो । पहाड, भीर, झाडी, काँडा र अन्धकार—यिनै उनीहरूका स्थायी साथी बनेका थिए ।
तर यात्राको सबैभन्दा अनौठो पक्ष अर्को थियो । उनीहरूलाई बाटो देखाउने एजेन्ट कहिल्यै सँगै हिँड्दैनथ्यो । कुनै अगुवा थिएन । कुनै मार्गदर्शक थिएन । मोबाइलको स्क्रिनमा चम्किने एउटा सानो बिन्दु मात्र थियो ।
एजेन्टले लाइभ लोकेसन पठाउँथ्यो, र उनीहरू त्यही लोकेसन पछ्याउँदै जंगल चिर्दै अगाडि बढ्थे । कहिलेकाहीँ मोबाइलको ब्याट्री सकिने डर लाग्थ्यो । कहिलेकाहीँ सिग्नल हराउँथ्यो । कहिलेकाहीँ नक्सामा देखिएको बाटो वास्तविक जंगलसँग मेल खाँदैनथ्यो । तर उनीहरूसँग विकल्प थिएन । त्यो सानो डिजिटल बिन्दु नै उनीहरूको दिशा, आशा र जीवन थियो ।
रात पर्दा जंगल झन् भयावह बन्थ्यो । घना रुखहरूले आकाश नै ढाकिदिन्थे । कतैबाट चराको आवाज आउँथ्यो । कतै झाडी चल्थ्यो । कहिलेकाहीँ आफ्नै पाइतालाको आवाज पनि अपरिचित लाग्थ्यो ।
रामचन्द्रलाई हरेक क्षण यस्तो महसुस हुन्थ्यो, मानौँ अन्धकारभित्र कतै खतरा लुकेर बसेको छ । प्रहरीको डर थियो । डाँकाको डर थियो । बाटो हराउने डर थियो । अनि सबैभन्दा ठूलो—भोलि बिहान देख्न नपाइने डर थियो ।
खाना खाने निश्चित समय हुँदैनथ्यो । सुत्ने निश्चित ठाउँ हुँदैनथ्यो । कहिले भोकै रात बित्थ्यो । कहिले केही रोटी भेटियो भने त्यो पनि पर्वजस्तै लाग्थ्यो । कहिले जंगलको भुइँमै पल्टेर केही घण्टा आँखा चिम्लिन पाइन्थ्यो । तर निद्राभन्दा बढी उनीहरूलाई अगाडिको बाटोको चिन्ताले सताउँथ्यो ।
यात्राको बाइसौँ दिनमा रामचन्द्रको टोली अन्ततः इटलीको सीमा नजिक पुग्यो । शरीर थाकिसकेको थियो । अनुहार धुलोले ढाकिएको थियो । जुत्ताहरू च्यातिन थालेका थिए । तर मनभित्र एउटा सानो उत्साह बाँकी थियो—सायद अब दुःख सकिनेछ ।
जब उनीहरू ट्रिएस्टे नजिकको पार्कमा पुगे, त्यहाँ सयौँ आप्रवासीहरू देखे । नेपालीहरू पनि थिए । कोही पानी भर्दै थिए । कोही कम्बल ओढेर घाँसमाथि बसेका थिए । कोही रेल स्टेसनतर्फ हेरिरहेका थिए । त्यो दृश्य देखेर रामचन्द्र केही बेर स्तब्ध बने । उनले सोचेका थिए—इटली पुग्नु भनेको गन्तव्यमा पुग्नु हो । तर त्यहाँ पुगेर उनले बुझ्न थाले—यो त अर्को संघर्षको सुरुवात मात्र रहेछ ।
त्यो रात ट्रिएस्टेको चिसो हावामा बसेर रामचन्द्रले आफ्नो यात्रा सम्झिए । अल्बानियाको कारखाना सम्झिए । पाकिस्तानी एजेन्ट सम्झिए । मोबाइलको सानो स्क्रिनमा चम्किएको लोकेसन सम्झिए ।
र मनमनै सोचे—
कहिलेकाहीँ मानिस आफ्नो देशबाट भाग्छ, गरिबीबाट भाग्छ, अभावबाट भाग्छ । तर भाग्दै जाँदा ऊ नयाँ देशमा होइन, नयाँ संघर्षमा पुगिरहेको हुन्छ । ट्रिएस्टे पुगेको रामचन्द्रलाई पनि त्यही अनुभूति भइरहेको थियो—उनी एउटा दुःखको देशबाट भागेर अर्को दुःखको भुमरीमा आइपुगेका थिए ।
७ : ट्रिएस्टेको प्रवेश
बाइस दिन ।
पूरा बाइस दिनसम्म पहाड, जंगल, सीमा, भीर, अन्धकार, भोक, तिर्खा र अनिश्चिततासँग लड्दै रामचन्द्र विश्वकर्मा अन्ततः इटलीको ट्रिएस्टे सहरको छेउमा रहेको एउटा पार्कमा पुगे । यात्राको अन्त्यमा उनीभित्र कुनै विजेताको उत्साह थिएन । शरीर थकानले गलिसकेको थियो । खुट्टाका मांसपेशीहरू दुखाइले कराइरहेका थिए । आँखाहरूमा निद्राको भारीपन थियो । तर मनभित्र एउटा सानो आशा अझै जीवित थियो—सायद अब दुःखका दिन सकिए ।
साँझ निकै अघि ढलिसकेको थियो ।
ट्रिएस्टेको आकाशमा रातले आफ्नो कालो चादर ओढाइसकेको थियो ।
रेल स्टेसन वरिपरिका बत्तीहरू टाढाबाट चम्किरहेका थिए । ती उज्याला बत्तीहरू देख्दा केही क्षणका लागि रामचन्द्रलाई लाग्यो, अब उनी वास्तवमै युरोप आइपुगेका छन् । त्यही युरोप, जसको सपना देखेर उनले नेपाल छोडेका थिए । त्यही युरोप, जसका लागि उनले अल्बानियाको कारखानामा पसिना बगाएका थिए । त्यही युरोप, जसका लागि उनले जंगलमा लुकेर हिँडेका थिए ।
तर जब उनी पार्कभित्र प्रवेश गरे, उनको कल्पनाको युरोप एकाएक चकनाचुर भयो । घाँसले ढाकिएको विशाल पार्कका विभिन्न कुनाहरूमा मानिसहरू छरिएर बसेका थिए ।
कतै कम्बल ओढेर । कतै प्लास्टिकमुनि । कतै सानो टेन्टभित्र । कतै खुला आकाशमुनि ।
पहिलो नजरमा त्यो पार्क कुनै शरणार्थी शिविरजस्तो देखिन्थ्यो । तर वास्तवमा त्यो कुनै आधिकारिक शिविर थिएन । त्यो त युरोपको मुटुभित्र रहेको एउटा अस्थायी प्रतीक्षालय थियो, जहाँ हजारौँ सपना आएर अलपत्र परिरहेका थिए ।
रामचन्द्र विस्तारै अगाडि बढे । त्यतिबेला उनको ध्यान एउटा परिचित भाषातिर गयो । कसैले नेपालीमा कुरा गरिरहेको थियो । उनले आवाजतिर हेरे । त्यहाँ केही नेपाली युवाहरू बसेका थिए ।
कसैको अनुहारमा दाह्री बढेको थियो । कसैका कपडा च्यातिएका थिए । कसैको आँखामा निद्रा थिएन । कसैको अनुहारमा निराशा जमेको थियो । युरोपको उज्यालो सपना बोकेर आएका ती मानिसहरू अहिले पार्कको चिसो घाँसमा आफ्नो भाग्यको प्रतीक्षा गरिरहेका थिए ।
रामचन्द्रलाई त्यो दृश्य पत्याउन गाह्रो भयो । नेपालबाट निस्कँदा उनले युरोपलाई अवसरको भूमिका रूपमा कल्पना गरेका थिए । यहाँ त नेपालीहरू पानीको लाइनमा उभिएका थिए । खाना लिन पालो कुरिरहेका थिए । रात बिताउन कुनामा ठाउँ खोजिरहेका थिए । उनी केही क्षण निस्सब्द उभिए ।
त्यसपछि एक जना नेपाली उनीतिर आए ।
"भाइ, भर्खर आउनुभएको हो ?"
रामचन्द्रले टाउको हल्लाए ।
"हो ।"
"शरणार्थीको आवेदन दिनुपर्छ । त्यसपछि मात्रै केही आशा हुन्छ ।"
त्यो मानिसको स्वरमा उत्साह थिएन । बरु लामो प्रतीक्षाको थकान मिसिएको थियो । रामचन्द्र पार्कको एउटा कुनामा गएर बसे । घाँस चिसो थियो । शरीर झन् चिसिँदै गइरहेको थियो । तर उनको मनभित्रको चिसोपन त्योभन्दा धेरै गहिरो थियो ।
वरिपरि हेर्दा उनले सयौँ मानिस देखे । कसैको आँखामा डर थियो । कसैको आँखामा आशा । कसैको आँखामा निराशा ।
तर सबैको अनुहारमा एउटै प्रश्न लेखिएको जस्तो देखिन्थ्यो—
"अब के हुन्छ ?"
त्यस रात उनी लामो समयसम्म सुत्न सकेनन् । रेल स्टेसनबाट आउने आवाजहरू सुनिरहे । हावाले हल्लाएका रूखका पातहरूको सरसराहट सुनिरहे । टाढा कतै नेपालीहरू आपसमा कुरा गरिरहेको आवाज सुनिरहे ।
र मनमनै सोचिरहे—
"के यो नै युरोप हो ?"
के यहीँसम्म आइपुग्न उनले हजारौँ किलोमिटर यात्रा गरेका थिए ?
के यहीँसम्म आइपुग्न उनले आफ्नो जीवन जोखिममा पारेका थिए ?
के यहीँसम्म आइपुग्न उनले अल्बानियाको कारखाना छोडेका थिए ?
उनीसँग उत्तर थिएन ।
त्यस रात ट्रिएस्टेको चिसो घाँसमा बसेर उनले एउटा कठोर सत्य बुझे—
युरोप पुग्नु र युरोपमा बस्न पाउनु दुई बिल्कुल फरक कुरा रहेछन् ।
र उनको वास्तविक संघर्ष त अब मात्र सुरु हुँदै थियो ।
८ : पार्कको रात
ट्रिएस्टे सेन्ट्रल रेल स्टेसनको ठीक छेउमा रहेको त्यो पार्क दिनको उज्यालोमा सामान्य देखिन्थ्यो । मानिसहरू आउँथे, जान्थे, रेलहरू गुड्थे, यात्रुहरू हतारहतार आफ्नो गन्तव्यतिर लाग्थे । तर साँझ पर्नासाथ त्यो पार्कको अर्को अनुहार देखिन्थ्यो—त्यस्तो अनुहार, जसलाई युरोपका चम्किला पोस्टकार्डहरूले कहिल्यै देखाउँदैनन् ।
सूर्य अस्ताउन थालेपछि पार्कका विभिन्न कुनाबाट मानिसहरू निस्कन थाल्थे । कसैको हातमा पुरानो झोला हुन्थ्यो । कसैले कम्बल बोकेको हुन्थ्यो । कसैको अनुहारमा दिनभरको थकान टाँसिएको हुन्थ्यो ।
उनीहरू सबैको गन्तव्य एउटै हुन्थ्यो—लिनिया दोम्ब्रा ओडीभी एसोसिएसनको अस्थायी सहायता केन्द्र । त्यहाँ साँझको खाना पाइन्थ्यो । पुराना लुगाहरू पाइन्थे । कहिलेकाहीँ कम्बल र टेन्ट पनि पाइन्थ्यो । पार्कमा बाँचिरहेका मानिसहरूका लागि त्यो सहायता कुनै दान मात्र थिएन, जीवन धान्ने आधार थियो । हरेक साँझ कम्तीमा दस जना नेपाली त्यहाँ पुग्ने गर्थे ।
रामचन्द्र पनि त्यही लाइनमा उभिन थाले । सीता पनि त्यही लाइनमा उभिन्थिन् । नेपालका विभिन्न जिल्लाबाट आएका मानिसहरू एउटै पङ्क्तिमा उभिएर एउटा खानाको प्याकेटको प्रतीक्षा गर्थे ।
त्यो दृश्यमा कसैको जात थिएन । कसैको पद थिएन । कसैको सपना ठूलो वा सानो थिएन । त्यहाँ सबै केवल आप्रवासी थिए—आश्रयको प्रतीक्षामा बाँचिरहेका मानिसहरू । खाना वितरण सकिएपछि मानिसहरू फेरि आफ्नो-आफ्नो आश्रयतिर फर्किन्थे । तर ती आश्रयहरू घर थिएनन् ।
कसैको आश्रय पार्कको कुनामा टाँगिएको सानो टेन्ट थियो । कसैको आश्रय पुरानो बन्दरगाह क्षेत्रको जीर्ण भवन थियो । कसैको आश्रय खुला आकाशमुनिको एउटा कम्बल मात्र थियो ।
सीता राई बस्ने भवन त झन् दुःखको अर्को नाम थियो । पुरानो, परित्यक्त र आधा भत्किएको संरचना । झ्यालका सिसाहरू फुटेका । भित्ताहरू चिरिएका । कतैबाट पानी चुहिने । कतैबाट हावा छिर्ने । त्यही भवनभित्र उनीहरू टेन्ट टाँगेर बसिरहेका थिए ।
दुई जना महिला । बाँकी पुरुषहरू । सबै एउटै पीडाको छातामुनि । रात पर्दा भवन अझ डरलाग्दो बन्थ्यो । चिसो भुइँमा ओछ्यान थिएन । तन्ना थिएन । कम्बलमुनि शरीर लुकाए पनि हड्डीसम्म पुग्ने चिसो रोकिन्नथ्यो ।
कहिलेकाहीँ पानी पर्थ्यो । भवनको छाना चुहिन्थ्यो । पानीका थोपा टेन्टमाथि खस्न थाल्थे । भुइँ हिलाम्मे बन्थ्यो । जुत्ताहरू माटोले भरिन्थे । कपडाहरू चिसिन्थे । र मानिसहरूको मन झन् भारी बन्थ्यो ।
सीता धेरै रातहरू निदाउन सक्दिनथिन् । कहिलेकाहीँ आँखा बन्द गर्दा नेपाल देखिन्थ्यो । घरको आँगन देखिन्थ्यो । छोराछोरीको अनुहार देखिन्थ्यो । अनि आँसु आफैँ बग्न थाल्थ्यो ।
उनी सम्झिन्थिन्—
यो बाटो आफूले नै रोजेकी हुन् । कसैले जबर्जस्ती धकेलेको थिएन । त्यसैले सहनैपर्छ । तर केही पीडाहरू यस्ता हुन्छन्, जसलाई स्वीकार गरे पनि मनले सजिलै सहन सक्दैन ।
पार्कमा सयभन्दा बढी नेपालीहरू अलपत्र थिए । कोही केही हप्तादेखि । कोही केही महिनादेखि । कसैलाई कहिले शरणार्थीको प्रक्रिया अगाडि बढ्छ भन्ने थाहा थिएन । कसैलाई कहिले एउटा सुरक्षित कोठा पाइन्छ भन्ने थाहा थिएन । उनीहरू प्रत्येक बिहान आशा लिएर उठ्थे र प्रत्येक साँझ फेरि त्यही पार्कमा फर्किन्थे ।
रात गहिरिँदै जाँदा ट्रिएस्टे सेन्ट्रल स्टेसनमा रेलहरू आउँथे, जान्थे । यात्रुहरू आफ्ना गन्तव्यमा पुग्थे । तर पार्कमा बसेका ती नेपालीहरूको यात्रा भने रोकिएको थियो ।
उनीहरू न पूर्ण रूपमा आइपुगेका थिए । न पूर्ण रूपमा अगाडि बढ्न सकेका थिए । उनीहरू एउटा प्रतीक्षामा बाँचेका थिए । त्यस्तो प्रतीक्षा, जसको कुनै निश्चित अन्त्य थिएन । त्यो रात, त्यो पार्क र त्यो चिसो भुइँले उनीहरूलाई एउटा कठोर सत्य सिकाइरहेको थियो—
कहिलेकाहीँ मानिसले युरोप त पुग्छ, तर आफ्नो सपना अझै धेरै टाढा बाँकी रहन्छ ।
९ : सीताको आँसु
ट्रिएस्टेको पुरानो बन्दरगाह क्षेत्र—पोर्टो भेकियो—दिनको उज्यालोमा पनि उदास देखिन्थ्यो । एक समय जहाजहरूको चहलपहलले भरिएको त्यो क्षेत्र अहिले जीर्ण भवनहरूको सहर बनेको थियो । फुटेका झ्यालहरू, खिया लागेका फलामका ढोकाहरू, चिराचिरा परेका भित्ताहरू र वर्षौंदेखि मर्मत नपाएका संरचनाहरू । ती भवनहरू मानौँ समयले बिर्सेका अवशेष थिए । तर विडम्बना के थियो भने, यिनै भग्नावशेषहरू अहिले सयौँ आप्रवासीहरूको आश्रय बनेका थिए ।
सीता राई पनि त्यस्तै एउटा भवनभित्र बसिरहेकी थिइन् ।
भवनभित्र पस्दा न घरको अनुभूति हुन्थ्यो, न कोठाको ।
ठूलो खाली हलभित्र विभिन्न कुनामा टेन्टहरू टाँगिएका थिए । कतै पुराना कम्बलहरू ओछ्याइएका थिए । कतै प्लास्टिकका बोरा राखिएका थिए । त्यही अव्यवस्थित भीडभित्र सीताको एउटा सानो कुनो थियो, जहाँ उनले आफ्नो अस्थायी संसार बनाएकी थिइन् ।
तर त्यो संसार सुरक्षित थिएन । आरामदायी त झन् थिएन । त्यो केवल बाँचिरहन बनाइएको एउटा अस्थायी व्यवस्था थियो । दिनभर बाहिरको चहलपहल देखिए पनि रात पर्दा भवनको वास्तविक पीडा सुरु हुन्थ्यो ।
चिसो भुइँबाट हावा उठ्थ्यो । टेन्टभित्र ओछ्याइएको पातलो कम्बलले त्यो चिसो रोक्न सक्दैनथ्यो । हड्डीसम्म पुग्ने चिसोले शरीर दुखाउँथ्यो । निद्रा लाग्न खोज्दा पनि शरीरको असहजताले आँखा खुलिहाल्थ्यो ।
कतिपटक त उनी रातभरि सुस्केरा फेरिरहन्थिन् । अनि सम्झिन्थिन्—नेपालको घर । त्यो घर गरिब थियो । साधारण थियो । तर त्यहाँ आफ्नोपन थियो । यहाँ भने हजारौँ किलोमिटर टाढा उनी एउटा जीर्ण भवनभित्र अपरिचितहरूसँग बाँचिरहेकी थिइन् ।
सबैभन्दा ठूलो समस्या भने महिला हुनु थियो । भवनमा बस्ने अधिकांश पुरुष थिए । महिलाहरू औँलामा गन्न सकिने संख्यामा मात्र थिए ।
शौचालयको उचित व्यवस्था थिएन । नुहाउने सुरक्षित ठाउँ थिएन । गोपनीयता भन्ने कुरा लगभग अस्तित्वमै थिएन ।
हरेक दिन सामान्य आवश्यकताहरू पूरा गर्नु नै संघर्ष थियो । सीतालाई धेरै पटक आफू महिला भएको कारण थप असुरक्षित महसुस हुन्थ्यो । कहिलेकाहीँ राति उठेर बाहिर जानुपर्दा मन डरले भरिन्थ्यो ।
अपरिचित देश । अपरिचित मानिसहरू । अपरिचित वातावरण । र त्यसमाथि महिलाको संवेदनशीलता । उनले कल्पना गरेकी युरोपेली जीवनशैली यो थिएन । उनले देखेको सपना यो थिएन ।
त्यसैले कहिलेकाहीँ मनभित्र प्रश्न उठ्थ्यो—
"मैले यो बाटो किन रोजेँ ?"
तर उत्तर सधैँ एउटै आउँथ्यो—
"भविष्यका लागि ।"
एक रात भारी वर्षा भयो । पहिला सामान्य रूपमा पानी झरिरहेको थियो । पछि झन् तीव्र भयो । टेन्टमाथि पानीका थोपा ठोक्किन थाले । भवनको पुरानो छाना चुहिन थाल्यो । एक ठाउँबाट । दुई ठाउँबाट । धेरै ठाउँबाट । पानी भुइँमा जम्न थाल्यो । माटो हिलोमा बदलियो । टेन्ट वरिपरि चिस्यान फैलियो ।
सीताले प्लास्टिकको टुक्रा तानेर चुहावट रोक्न खोजिन् । तर पानीको आफ्नै बाटो हुन्थ्यो । एक ठाउँ रोक्दा अर्को ठाउँबाट चुहिन्थ्यो । कहिलेकाहीँ त छाता ओढेर बस्नुपर्ने अवस्था आउँथ्यो । त्यो दृश्य कुनै युरोपेली सपनाको भाग थिएन । त्यो त मानौँ प्राकृतिक विपत्तिबाट बच्न संघर्ष गरिरहेको कुनै शरणस्थल थियो ।
त्यही रात, चिसो भुइँमा बसेर, सीताको आँखाबाट आँसु झर्‍यो । शरीर थाकेको थियो । मन झन् धेरै थाकेको थियो ।
उनी चुपचाप रोइन् । कसैलाई सुनाइनन् । कसैसँग गुनासो गरिनन् । किनकि गुनासो गर्ने ठाउँ पनि थिएन । त्यसपछि उनले आँसु पुछिन् । आफैँलाई समालिन् ।
र मनमनै भनिन्—
"यो मैले आफैँ रोजेको बाटो हो ।"
त्यो वाक्य उनले सायद सयौँ पटक दोहोर्‍याएकी थिइन् ।
जब शरीरले हार मान्न खोज्थ्यो । जब मनले फर्किन आग्रह गर्थ्यो । जब पीडाले सीमा नाघ्थ्यो ।
त्यसबेला उनी आफैँलाई सम्झाउँथिन्—
"सहनैपर्छ ।"
किनकि उनी केवल आफ्नो लागि लडिरहेकी थिइनन् ।
उनका सपनाहरूका लागि लडिरहेकी थिइन् ।
आफ्ना छोराछोरीका भविष्यका लागि लडिरहेकी थिइन् ।
र त्यही विश्वासले उनलाई अर्को बिहानसम्म बाँच्न, अर्को दिन सामना गर्न, र अर्को आशा बोकेर उठ्न शक्ति दिइरहेको थियो ।
१० : सेतो कागजको प्रतीक्षा
ट्रिएस्टेको पार्कमा रात काट्ने मानिसहरूको जीवन केवल भोक, चिसो र अस्थायी आश्रयको संघर्षमा मात्र सीमित थिएन । उनीहरूको अर्को ठूलो युद्ध कागजसँग थियो—त्यो एउटा साधारण देखिने कागज, जसले उनीहरूको भविष्य निर्धारण गर्न सक्थ्यो । आप्रवासीहरूको भाषामा त्यसलाई "सेतो कागज" भनिन्थ्यो । शरणार्थी आवेदन दर्ता भएको प्रमाणपत्र । एउटा यस्तो कागज, जसले मानिसलाई कानुनी अस्तित्व दिन्थ्यो, आश्रय प्रक्रियाको ढोका खोल्थ्यो र भविष्यप्रतिको आशालाई केही हदसम्म जोगाइराख्थ्यो ।
तर त्यो कागज पाउनु पनि सजिलो थिएन ।
सञ्जीव थापाले यो कुरा पाँच महिनाको पीडादायी प्रतीक्षाबाट बुझेका थिए । नेपालबाट निस्कँदा उनले कल्पना गरेका थिए—युरोप पुग्नेबित्तिकै प्रक्रिया सुरु हुनेछ, केही दिनभित्र कागजात तयार हुनेछन् र जीवन क्रमशः सहज बन्दै जानेछ । तर ट्रिएस्टे आइपुगेपछि उनले एउटा फरक यथार्थ देखे । यहाँ सयौँ आप्रवासीहरू एउटै प्रक्रियाको प्रतीक्षामा थिए । सबैलाई एउटै कागज चाहिएको थियो । तर त्यो कागज प्राप्त गर्न दिन होइन, महिना लागिरहेका थि ए।
सञ्जीवको दिनचर्या लगभग एउटै बनिसकेको थियो । राति जति ढिलो सुते पनि बिहान सबेरै उठ्नुपर्थ्यो । अक्सर घडीले पाँच बज्नुअघि नै उनी क्रेस्टुरा प्रहरी कार्यालयतर्फ लागिसक्थे ।
त्यहाँ पुग्दा उनी एक्ला हुँदैनथे । पहिले नै लामो लाइन बनिसकेको हुन्थ्यो । अफगानिस्तानबाट आएका मानिसहरू । सिरियाबाट आएका मानिसहरू । पाकिस्तान, बङ्गलादेश, नेपाल र अफ्रिकाका विभिन्न देशबाट आएका मानिसहरू । सबै एउटै आशामा उभिएका हुन्थे—सायद आज आफ्नो पालो आउला ।
चिसो बिहानमा मानिसहरू हात खल्तीमा हालेर उभिन्थे । कसैले कफीको कप समातेको हुन्थ्यो । कसैले कम्बल ओढेको हुन्थ्यो । कसैले रातभर नसुतेको अनुहार बोकेको हुन्थ्यो ।
समय बिस्तारै बित्थ्यो । घण्टौँ लाइनमा उभिएपछि अन्ततः कार्यालय खुल्थ्यो । मानिसहरू एकएक गरी भित्र बोलाइन्थे ।
र त्यसपछि धेरैजसोले एउटै उत्तर सुन्थे—
"भोलि आउनू ।"
सञ्जीवले पनि त्यही उत्तर बारम्बार सुने । पहिलो पटक सुन्दा उनलाई सामान्य लाग्यो । दोस्रो पटक पनि सहन सकिने थियो । तर जब त्यो उत्तर हप्तौँसम्म दोहोरिन थाल्यो, त्यसले मनभित्रको आशा बिस्तारै खाइदिन थाल्यो । प्रत्येक बिहान उनी नयाँ उत्साहका साथ जान्थे । प्रत्येक साँझ निराश भएर फर्किन्थे ।
त्यो क्रम दिनबाट हप्तामा बदलियो । हप्ताबाट महिनामा बदलियो । र पाँच महिनासम्म चलिरह्यो । यसबीचमा जीवन रोकिएको जस्तै थियो । सेतो कागजबिना धेरै प्रक्रिया अगाडि बढ्न सक्दैनथ्यो ।
स्थायी आश्रयको सम्भावना अनिश्चित थियो । रोजगारीको सम्भावना अस्पष्ट थियो । भविष्य कुहिरोभित्र हराएको जस्तो थियो । सञ्जीवलाई कहिलेकाहीँ लाग्थ्यो, उनी कुनै देशमा होइन, एउटा प्रतीक्षालयमा बाँचिरहेका छन् । जहाँ सबै मानिसहरू कुनै न कुनै निर्णयको प्रतीक्षामा छन् । तर कसैले त्यो निर्णय कहिले आउँछ भन्ने बताउन सक्दैन ।
पार्कमा बस्ने अन्य नेपालीहरूको अवस्था पनि उस्तै थियो । साँझ परेपछि उनीहरू आपसमा बसेर कुरा गर्थे ।
कसैले आफ्नो आवेदनको स्थिति सुनाउँथ्यो । कसैले अर्को शहर जाने योजना बनाउँथ्यो । कसैले नेपाल फर्किने कुरा पनि गर्थ्यो । तर हरेक कुराको केन्द्रमा त्यही एउटा कागज हुन्थ्यो ।
सेतो कागज ।
जुन कागज उनीहरूका लागि कागजभन्दा धेरै ठूलो अर्थ बोकेको थियो । त्यो उनीहरूको अस्तित्वको प्रमाण थियो । उनीहरूको संघर्षको पहिलो आधिकारिक स्वीकृति थियो । र भविष्यको सम्भावित ढोका पनि ।
अन्ततः एक दिन, पाँच महिनाको अनन्त प्रतीक्षापछि, सञ्जीवको नाम बोलाइयो ।
त्यो दिन पनि अन्य दिनजस्तै सुरु भएको थियो । बिहानको चिसो । लामो लाइन । उही भवन । उही आशा । तर त्यो दिन फरक साबित भयो ।
जब उनको हातमा त्यो सेतो कागज आयो, त्यसमा कुनै ठूलो पुरस्कारको चमक थिएन । त्यो साधारण कागज मात्र थियो ।
तर सञ्जीवका लागि त्यो पाँच महिनाको धैर्यको परिणाम थियो । पाँच महिनाको अपमान, प्रतीक्षा, अनिश्चितता र आशाको प्रतिफल थियो । कार्यालयबाट बाहिर निस्कँदा उनले कागजलाई फेरि हेरे । हावाले त्यसको कुनो हल्का हल्लाइरहेको थियो ।
उनले मनमनै सोचे—
बाल्कन मार्गका जंगलहरू पार गर्न गाह्रो थियो ।
सीमाहरू पार गर्न गाह्रो थियो ।
भोक र चिसो सहन गाह्रो थियो ।
तर कहिलेकाहीँ एउटा सानो कागजको प्रतीक्षा पनि त्यति नै कठिन हुँदो रहेछ ।
किनकि त्यो प्रतीक्षामा शरीर होइन, मानिसको आशा थाक्दै जान्छ ।
११ : सुनील तामाङको मृत्यु
ट्रिएस्टेको पार्कमा बस्ने नेपालीहरूका लागि प्रत्येक दिन संघर्षको नयाँ अध्याय थियो । कसैले भोकसँग लडिरहेको थियो, कसैले चिसोसँग । कसैले कागजी प्रक्रियाको अन्तहीन प्रतीक्षासँग जुधिरहेको थियो भने कसैले आफ्नो भविष्यको अनिश्चिततासँग । तर एक दिन त्यहाँ यस्तो घटना भयो, जसले सबैलाई भित्रसम्म हल्लाइदियो ।
त्यो घटना थियो—सुनील तामाङको मृत्यु ।
४३ वर्षीय सुनील तामाङ पनि अरू धेरै नेपालीहरूजस्तै राम्रो भविष्यको खोजीमा युरोप पुगेका थिए । उनी पनि सपनाको पछाडि दौडिएका थिए । उनी पनि विश्वास गर्थे कि एक दिन संघर्ष सकिनेछ र जीवन सहज बन्नेछ । तर ट्रिएस्टेको चिसो यथार्थले उनको सपना पूरा हुन दिएन ।
पोर्टो भेकियोको जीर्ण भवनभित्र बस्नेहरूलाई चिसो कुनै मौसम मात्र थिएन, त्यो दैनिक शत्रु थियो ।
रात पर्दा भवनको भित्री तापक्रम झन् तल झर्थ्यो । फुटेका झ्यालबाट हावा छिर्थ्यो । चुहिने छानाबाट चिस्यान फैलिन्थ्यो । भुइँ सधैँ ओसिलो रहन्थ्यो । कम्बलले शरीर ढाकिए पनि हड्डीसम्म पुग्ने चिसो रोक्न सकिँदैनथ्यो ।
यस्तै वातावरणमा बस्दै गर्दा सुनीलको स्वास्थ्य बिग्रिन थाल्यो । सुरुमा सामान्य कमजोरीजस्तो देखिएको समस्या बिस्तारै गम्भीर बन्दै गयो । शरीरले साथ दिन छोड्न थाल्यो ।
तर उनीजस्तै धेरै आप्रवासीहरूका लागि बिरामी हुनु पनि एउटा विलासिता जस्तै थियो । किनकि उपचारसम्म पुग्न पनि कागज, प्रक्रिया र पहुँच आवश्यक पर्थ्यो ।
उनी बिरामी हुँदै गए । साथीहरूले चिन्ता गर्न थाले । अनुहारको रङ फेरिँदै गयो । शरीर गल्दै गयो । तर उनी बसेको वातावरणले निको हुने कुनै सम्भावना दिएको थिएन । चिसो, अभाव र असुरक्षाले शरीरलाई झन् कमजोर बनाइरहेको थियो । अन्ततः एक दिन अवस्था यति गम्भीर बन्यो कि उनलाई अस्पताल लैजानुपर्ने भयो ।
साथीहरू हतारहतार सक्रिय भए । कसैले एम्बुलेन्सको व्यवस्था गर्न खोज्यो । कसैले सहयोगका लागि विभिन्न निकायसँग सम्पर्क गर्‍यो ।
सबैको मनमा एउटा मात्र आशा थियो—
"अब अस्पताल पुगेपछि बच्लान् ।"
तर कहिलेकाहीँ आशा वास्तविकताभन्दा ढिलो आइपुग्छ । जब सुनीललाई अस्पताल पुर्‍याइयो, चिकित्सकहरूले उनको अवस्था जाँच गरे । त्यसपछि आएको खबरले सबैलाई स्तब्ध बनायो ।
उनी अब जीवित थिएनन् ।
चिकित्सकहरूले उनलाई मृत घोषणा गरे ।
खबर ट्रिएस्टेको पार्क र पोर्टो भेकियोका भवनहरूमा आगोझैँ फैलियो । नेपालीहरूले एकअर्कालाई फोन गर्न थाले । कसैले विश्वास गर्न सकेन । केही दिनअघिसम्म सँगै बसेको, सँगै खाना खाएको, सँगै भविष्यका कुरा गरेको मानिस अब संसारमा थिएन ।
त्यो मृत्यु केवल एउटा व्यक्तिको मृत्यु थिएन । त्यो एउटा चेतावनी थियो । त्यो एउटा प्रश्न थियो । र त्यो एउटा सामूहिक डर पनि थियो । किनकि पार्कमा बसिरहेका धेरै नेपालीहरूले आफ्नो अवस्थालाई सुनीलको अवस्थासँग तुलना गर्न थाले ।
उनीहरू पनि चिसोमै बसिरहेका थिए । उनीहरू पनि अनिश्चिततामै बाँचिरहेका थिए । उनीहरू पनि पर्याप्त स्वास्थ्य सेवाबाट टाढा थिए ।
र अचानक सबैलाई लाग्न थाल्यो—
"आज सुनीलको पालो आयो, भोलि कसको ?"
त्यस रात पार्क असाधारण रूपमा शान्त थियो । सामान्यतया मानिसहरू सानो समूह बनाएर गफ गर्थे । कसैले भविष्यका योजना सुनाउँथ्यो । कसैले आफ्नो गाउँको सम्झना गर्थ्यो । तर त्यो रात धेरै मानिस चुप थिए । सबै आ–आफ्नै सोचमा हराएका थिए ।
सुनीलको मृत्युले उनीहरूलाई एउटा कठोर सत्य देखाएको थियो—
युरोपको यात्रा केवल सीमा पार गर्ने संघर्ष मात्र होइन रहेछ । कहिलेकाहीँ आश्रय नपाउनु, उपचार नपाउनु र समयमै सुरक्षा नपाउनु पनि जीवन र मृत्युबीचको अन्तर बन्न सक्दोरहेछ ।
सीता राईले पनि त्यो खबर सुन्दा लामो समयसम्म केही बोल्न सकिनन् । उनले आफ्नो वरिपरिको जीर्ण भवनतिर हेरिन् । चुहिने छानातिर हेरिन् । चिसो भुइँतिर हेरिन् ।
र मनमनै महसुस गरिन्—
सपनाको खोजीमा निस्किएको यो यात्रा अब केवल भविष्यको संघर्ष मात्र रहेन ।
यो त कहिलेकाहीँ बाँचिरहनकै संघर्ष बन्न पुगेको थियो ।
सुनील तामाङको मृत्युले ट्रिएस्टेका नेपालीहरूको मनमा एउटा गहिरो घाउ छोड्यो—यस्तो घाउ, जसले उनीहरूलाई हरेक रात सम्झाइरह्यो कि युरोपको चम्किलो उज्यालोको पछाडि कतिपय जीवनहरू अँध्यारोमै हराइरहेका छन् ।
१२ : परिवारको मिलन
ट्रिएस्टेको पार्क र पोर्टो भेकियोका जीर्ण भवनहरूमा बस्ने अधिकांश मानिसहरूको कथा बिछोडबाट सुरु हुन्थ्यो । कसैले श्रीमती छोडेका थिए, कसैले श्रीमान् । कसैले छोराछोरीलाई गाउँमा छाडेका थिए, कसैले वृद्ध आमाबुबालाई । बाल्कन मार्गले मानिसहरूलाई केवल देशबाट टाढा लग्दैनथ्यो, यसले परिवारलाई पनि टुक्र्याउँथ्यो ।
तर त्यही पीडाको बीचमा एउटा कथा भने मिलनको पनि थियो ।
खोटाङकी रेखा भण्डारी र उनका श्रीमान् लेखबहादुर भण्डारीको कथा ।
नेपाल छोड्दा उनीहरू सँगै थिएनन् । सपना एउटै थियो, तर यात्रा फरक थियो । दुवैले युरोप पुग्ने लक्ष्य बोकेका थिए, तर परिस्थिति र मार्ग फरक–फरक बने । एकअर्कासँग सम्पर्क कायम राख्ने प्रयास भए पनि यात्राको अनिश्चितताले कहिले सिग्नल हराउँथ्यो, कहिले सम्पर्क । कतिपटक त दिनौँसम्म एकअर्काको अवस्था थाहा नहुने स्थिति आउँथ्यो ।
यात्राका क्रममा रेखाले आफ्ना संघर्षहरू बेहोर्दै थिइन् । लेखबहादुर आफ्नै बाटोका कठिनाइहरूसँग जुधिरहेका थिए ।
कहिले जंगल । कहिले सीमा । कहिले एजेन्टको दबाब । कहिले पैसाको चिन्ता ।
दुवैलाई एउटै डर सताउँथ्यो—
"कतै हामीमध्ये कोही गन्तव्यसम्म पुग्न नसक्ने त होइन ?"
यस्तो यात्रामा कुनै निश्चितता हुँदैन । आज सँगै हिँडेको साथी भोलि छुट्टिन सक्छ । आज सम्पर्कमा रहेको व्यक्ति भोलि हराउन सक्छ । त्यसैले हरेक फोनकल, हरेक सन्देश र हरेक समाचारको विशेष अर्थ हुन्थ्यो । महिनौँको संघर्षपछि अन्ततः दुवै जना ट्रिएस्टे आइपुगे ।
तर त्यो आगमन कुनै चलचित्रको सुखद अन्त्यजस्तो थिएन । न फूल थियो । न उत्सव । न कुनै स्वागत । ट्रिएस्टेको चिसो हावा, पार्कको भीड र अनिश्चित भविष्य मात्र थियो ।
तर ती सबैभन्दा ठूलो कुरा के थियो भने—
उनीहरू फेरि एकअर्कासँग थिए । लामो समयपछि जब उनीहरू भेटिए, त्यस क्षणमा कुनै ठूलो भाषण आवश्यक थिएन । यात्राले उनीहरूलाई धेरै कुरा सिकाइसकेको थियो ।
कहिलेकाहीँ मानिसलाई आफ्ना प्रियजनहरू कति महत्त्वपूर्ण छन् भन्ने कुरा बिछोडले मात्र बुझाउँछ । ट्रिएस्टेको चिसो वातावरणमा त्यो भेट एउटा सानो न्यानोपन थियो ।
भविष्य अझै अनिश्चित थियो । तर कम्तीमा अब उनीहरू एक्ला थिएनन् । त्यसपछि उनीहरूले संयुक्त रूपमा शरणार्थी आवेदन दिने निर्णय गरे ।
पति–पत्नीका रूपमा एउटै आवेदन प्रक्रियामा प्रवेश गर्दा केही प्रशासनिक सहजता मिल्ने आशा थियो । दुवैले आवश्यक कागजात तयार गरे, प्रक्रिया पूरा गरे र लामो प्रतीक्षाको चरणमा प्रवेश गरे ।
केही समयपछि उनीहरूको जीवनमा एउटा सानो परिवर्तन आयो । परिवारको हैसियतमा उनीहरूलाई क्याम्पमा बस्ने अवसर प्राप्त भयो । ट्रिएस्टेको पार्क वा जीर्ण भवनको तुलनामा त्यो ठूलो उपलब्धि थियो ।
अब कम्तीमा नियमित छाना थियो । नियमित भोजनको व्यवस्था थियो । राति सुत्ने निश्चित स्थान थियो । चिसो भुइँमा कम्बल ओढेर रात बिताउनुपर्ने बाध्यता केही हदसम्म कम भएको थियो ।
तर क्याम्प पुगेपछि संघर्ष समाप्त भएन । बरु संघर्षको स्वरूप बदलियो । अब समस्या जंगल र सीमा थिएनन् । अब समस्या प्रतीक्षा थियो ।
कागजी प्रक्रिया थियो । भाषाको अवरोध थियो । रोजगारीको अनिश्चितता थियो । नयाँ समाजमा आफूलाई स्थापित गर्ने चुनौती थियो ।
दिनहरू बित्दै गए । क्याम्पका कोठाहरूमा विभिन्न देशका मानिसहरू सँगै बसिरहेका थिए ।
सबैका कथाहरू फरक थिए । तर पीडा उस्तै थियो । सबैजना कुनै न कुनै निर्णयको प्रतीक्षामा थिए । कसैले स्थायी बसोबासको । कसैले कामको । कसैको परिवार पुनर्मिलनको । कसैको नागरिकताको ।
रेखा र लेखबहादुर पनि त्यही प्रतीक्षाको संसारमा प्रवेश गरेका थिए । उनीहरू कहिलेकाहीँ राति बसेर नेपालका कुरा गर्थे । खोटाङका डाँडाकाँडा सम्झिन्थे । आफ्ना आफन्तहरूको चर्चा गर्थे । र भविष्यका योजना बुन्थे ।
तर अब उनीहरूका कुरामा एउटा परिवर्तन आएको थियो । पहिले उनीहरू "म" को भाषामा सपना देख्थे । अब "हामी" को भाषामा भविष्य कल्पना गर्थे ।
ट्रिएस्टेको यात्राले उनीहरूबाट धेरै कुरा खोसेको थियो । सुरक्षा खोसेको थियो । निश्चिन्तता खोसेको थियो । सामान्य जीवन खोसेको थियो ।
तर अन्ततः त्यसले एउटा कुरा फिर्ता पनि दिएको थियो—
परिवारको साथ ।
र कहिलेकाहीँ, संसारको सबैभन्दा कठिन यात्रामा त्यो साथ नै मानिसलाई अगाडि बढाइराख्ने सबैभन्दा ठूलो शक्ति बन्ने गर्छ ।
१३ : क्याम्पको जीवन
ट्रिएस्टेको पार्क, चिसो भुइँ र जीर्ण भवनहरूको जीवनपछि रेखा भण्डारीलाई पहिलो पटक लाग्यो—सायद अब केही सहज दिन आउलान् ।
शरणार्थी प्रक्रियाको प्रारम्भिक चरण पार गरेपछि उनी र उनका श्रीमान् लेखबहादुरलाई मलाला क्याम्पमा स्थानान्तरण गरिएको थियो । त्यहाँ पुगेको दिन रेखाले लामो समयपछि राहतको सास फेरिन् । वर्षौंदेखि अस्थायी जीवन बिताइरहेकी उनी अब कम्तीमा एउटा निश्चित छानामुनि बस्न पाउने भएकी थिइन् ।
क्याम्पभित्रको सानो फ्ल्याट कुनै विलासी आवास थिएन । तर रेखाका लागि त्यो महलजस्तै लाग्यो । त्यहाँ एउटा सानो कोठा थियो । भान्सा थियो । शौचालय थियो । र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण—सुरक्षित रूपमा ढोका बन्द गरेर सुत्न सकिने ठाउँ थियो ।
ट्रिएस्टेको जीर्ण भवनमा बिताएका दिनहरू सम्झँदा उनलाई त्यो सानो कोठा स्वर्गजस्तै महसुस हुन्थ्यो । पहिलो रात उनी लामो समयसम्म छततिर हेरेर बसिन् । पानी चुहिने डर थिएन । कसैले राति आएर सामान चोर्ला भन्ने चिन्ता थिएन । चिसो भुइँमा कम्बल ओढेर सुत्नुपर्ने बाध्यता पनि थिएन ।
तर जीवनले उनलाई चाँडै नै अर्को सत्य देखायो—
आश्रय पाउनु र सहज जीवन पाउनु एउटै कुरा होइन ।
क्याम्पमा बस्ने परिवारलाई राज्यबाट मासिक भत्ता उपलब्ध गराइन्थ्यो । रेखा र लेखबहादुरको परिवारले पनि करिब ६५० युरो सहायता प्राप्त गर्थ्यो । पहिलो पटक त्यो रकम सुन्दा पर्याप्त जस्तो लाग्थ्यो । तर वास्तविक जीवनमा त्यो रकमले महिनाभर गुजारा चलाउनु सजिलो थिएन ।
खाना । दैनिक आवश्यक सामग्री । यातायात । लुगाफाटा । बालबालिकाको आवश्यकता । सबै खर्च जोडिँदै जाँदा महिनाको अन्त्यसम्म रकम पुगाउन कठिन हुन थाल्थ्यो । रेखाले धेरै पटक हिसाबकिताब मिलाउन खोज्थिन् ।
कुन सामान किन्ने ? कुन खर्च घटाउने ? कुन कुरा अर्को महिनासम्म सार्ने ? यी प्रश्नहरू उनको दैनिक जीवनको हिस्सा बन्न थाले ।
युरोप आइपुग्दा उनले आर्थिक स्थिरताको सपना देखेकी थिइन् । तर अहिले उनी फेरि अर्को प्रकारको अभावसँग जुधिरहेकी थिइन् ।
क्याम्पको अर्को चुनौती भाषा थियो । रेखालाई इटालियन भाषा आउँदैनथ्यो । अंग्रेजी पनि सीमित मात्र बुझ्थिन् । त्यसैले बाहिरी संसारसँग सम्पर्क राख्न कठिन हुन्थ्यो । दैनिक जीवनका सामान्य कामहरू पनि कहिलेकाहीँ ठूलो समस्या बन्थे ।
बसमा यात्रा गर्दा । अस्पताल जाँदा । सरकारी कागजात बुझ्नुपर्दा । वा कसैसँग सामान्य कुराकानी गर्नुपर्दा । भाषा एउटा अदृश्य पर्खालजस्तो बनेर उभिन्थ्यो ।
काम खोज्ने विषयमा समस्या झन् ठूलो थियो । काम गर्ने इच्छा थियो । मेहनत गर्न सक्ने क्षमता थियो । तर भाषा नजान्दा अवसरहरू सीमित थिए । धेरै रोजगारदाताले स्थानीय भाषा बोल्न सक्ने मानिस खोज्थे । कागजी प्रक्रिया पनि पूर्ण रूपमा टुंगिएको थिएन । त्यसैले कामको खोजी निरन्तर निराशामा बदलिन्थ्यो ।
कहिलेकाहीँ रेखालाई लाग्थ्यो—
उनी युरोप त आइपुगिन्, तर युरोपेली समाजभित्र प्रवेश गर्न अझै धेरै दूरी बाँकी छ ।
यसबीचमा परिवारमा नयाँ सदस्यको आगमन भयो । बच्चा जन्मिएपछि जीवनमा नयाँ खुसी आयो । तर त्यससँगै नयाँ जिम्मेवारीहरू पनि थपिए । अब दिनको अधिकांश समय बच्चाको हेरचाहमै बित्न थाल्यो ।
रातभरि जाग्राम बस्नुपर्थ्यो । अस्पताल धाउनुपर्थ्यो । बच्चाको स्वास्थ्य र सुरक्षाको चिन्ता बढ्थ्यो । क्याम्पको सानो कोठा झन् साँघुरो लाग्न थाल्यो । बच्चा भएपछि बाहिर निस्कन पनि सजिलो रहेन ।
पहिले जस्तो स्वतन्त्र रूपमा कतै जान सकिँदैनथ्यो । समयको अधिकांश भाग परिवारमै केन्द्रीत हुन्थ्यो । भविष्यका योजना बनाउने समयभन्दा पनि दैनिक जीवन चलाउने चिन्ता ठूलो बन्न थालेको थियो ।
तर यी सबै कठिनाइका बीचमा एउटा कुरा भने फरक थियो । रेखा अब एक्लिएकी थिइनन् । उनीसँग परिवार थियो । श्रीमान् थिए । बच्चा थियो । र भविष्यप्रति विश्वास पनि बाँकी थियो । कहिलेकाहीँ राति बच्चा निदाएपछि उनी झ्यालबाट बाहिर हेर्थिन् ।
ट्रिएस्टेको पार्क सम्झिन्थिन् । जीर्ण भवन सम्झिन्थिन् । चिसो भुइँ सम्झिन्थिन् । त्यसपछि वर्तमान जीवनतिर फर्केर हेर्थिन् । संघर्ष अझै सकिएको थिएन । तर त्यो संघर्ष अब खुला आकाशमुनि होइन, एउटा सानो कोठाभित्र लडिँदै थियो ।
र उनको जीवनले फेरि एउटा नयाँ पाठ सिकाइरहेको थियो—
यात्राको सबैभन्दा कठिन भाग कहिलेकाहीँ गन्तव्यमा पुग्नु होइन, गन्तव्यमा पुगेपछि नयाँ जीवन सुरु गर्नु हुन्छ ।
१४ : अन्तर्वार्ताको यातना
ट्रिएस्टेको पार्क, जीर्ण भवन, क्याम्प र कागजी प्रक्रियाका अनगिन्ती चरणहरू पार गरेपछि आप्रवासीहरूको जीवनमा अर्को ठूलो परीक्षा आउँथ्यो—शरणार्थी अन्तर्वार्ता । धेरै नेपालीहरूका लागि त्यो दिन कुनै परीक्षा हलमा प्रवेश गरेजस्तै हुन्थ्यो । किनकि त्यस दिनका उत्तरहरूले उनीहरूको भविष्य निर्धारण गर्न सक्थे ।
विकास चौधरी पनि त्यही परीक्षाको सामना गर्न तयार भएर बसेका थिए । महिनौँको प्रतीक्षापछि अन्ततः उनको अन्तर्वार्ताको मिति तय भएको थियो । कागज हातमा आएपछि केही दिन उनी मानसिक रूपमा तयारी गर्नमै व्यस्त रहे । के सोध्लान् ? कसरी जवाफ दिने ? कतै गल्ती भयो भने के होला ? यस्ता प्रश्नहरूले उनको मन भरिएको थियो ।
अन्तर्वार्ताको दिन बिहानै उनी निर्धारित कार्यालय पुगे । भवन बाहिर सामान्य चहलपहल थियो । तर विकासको मनभित्र भने असामान्य तनाव चलिरहेको थियो ।
त्यो केवल एउटा प्रशासनिक प्रक्रिया थिएन । त्यो उनको सम्पूर्ण यात्राको औचित्य प्रमाणित गर्ने क्षण थियो ।
उनलाई एउटा कोठाभित्र लगियो । कोठा शान्त थियो । भित्तामा विभिन्न उपकरणहरू जडान गरिएका थिए । सीसीटीभी क्यामेराहरूले सम्पूर्ण गतिविधि रेकर्ड गरिरहेका थिए । टेबलको एकातिर अधिकारीहरू बसेका थिए । अर्कोतिर विकास एक्लै । त्यो वातावरणले उनलाई अदालतको साक्षी कक्ष सम्झाइरहेको थियो ।
अन्तर्वार्ता सुरु भयो ।
पहिलो प्रश्न सामान्य थियो ।
"तपाईंको नाम ?"
"नेपालको कुन ठाउँबाट आउनुभएको हो ?"
"परिवारमा को–को हुनुहुन्छ ?"
विकासले शान्त स्वरमा उत्तर दिए ।
तर प्रश्नहरू क्रमशः गहिरिँदै गए ।
"नेपाल किन छोड्नुभयो ?"
"नेपाल फर्किन किन सक्नुहुन्न ?"
"तपाईंको जीवनमा के खतरा थियो ?"
"तपाईंको दाबीको प्रमाण के हो ?"
प्रत्येक प्रश्नसँगै उनी आफ्नो अतीतमा फर्किन बाध्य भए । आफ्नो जीवनका कठिन अध्यायहरू फेरि सम्झनुपर्‍यो । कहिलेकाहीँ एउटै विषयलाई फरक–फरक तरिकाले सोधिन्थ्यो । अधिकारीहरूले उत्तरको स्थिरता जाँचिरहेका थिए ।
समय बिस्तारै बित्दै गयो । एक घण्टा । डेढ घण्टा । दुई घण्टा । अन्तर्वार्ता अझै सकिएको थिएन ।
कहिलेकाहीँ विकासलाई लाग्थ्यो, उनी उत्तर दिइरहेका छैनन्, बरु आफ्नो सम्पूर्ण जीवनको हिसाबकिताब बुझाइरहेका छन् ।
साढे दुई घण्टासम्म चलेको त्यो प्रक्रिया मानसिक रूपमा अत्यन्त थकाउने थियो । प्रश्नहरू केवल तथ्यका बारेमा थिएनन् । ती प्रश्नहरूले मानिसको स्मृति, धैर्य, आत्मविश्वास र सत्यतामाथि पनि परीक्षा लिइरहेका थिए ।
अन्तर्वार्ता सकिएपछि विकास बाहिर निस्किए । उनी शारीरिक रूपमा थाकेका थिएनन् । तर मानसिक रूपमा पूर्ण रूपमा निथ्रुक्क भएका थिए ।
पार्कमा फर्किएपछि साथीहरूले सोधे,
"कस्तो भयो ?"
उनले केवल मुस्कुराउने प्रयास गरे । किनकि त्यस्तो अनुभवलाई केही शब्दमा वर्णन गर्न सम्भव थिएन ।
त्यसपछि सुरु भयो अर्को प्रतीक्षा ।
निर्णयको प्रतीक्षा । स्वीकृतिको प्रतीक्षा । अस्वीकृतिको डर ।
ट्रिएस्टेमा बस्ने नेपालीहरूबीच एउटा विषय बारम्बार चर्चामा आउँथ्यो ।
कतिपय पाकिस्तानी र अफगानी आप्रवासीहरूले अपेक्षाकृत छिटो शरणार्थी मान्यता वा कागजी प्रक्रिया अगाडि बढेको अनुभव सुनाउँथे । नेपालीहरू भने आफ्ना दाबीहरू प्रमाणित गर्न थप कठिनाइ भोगिरहेको महसुस गर्थे । धेरैलाई लाग्थ्यो कि आफ्नो अवस्थाबारे विश्वस्त पार्न उनीहरूले धेरै विस्तृत व्याख्या र प्रमाण प्रस्तुत गर्नुपर्छ ।
यो अनुभूतिले उनीहरूमा निराशा पनि जन्माउँथ्यो । कसैले आफ्नो गाउँको कागजात ल्याएको थियो । कसैले पुराना प्रमाणहरू । कसैले व्यक्तिगत विवरणहरू । तर अन्तिम निर्णय उनीहरूको हातमा थिएन । त्यो निर्णय कागजका फाइलहरू, अन्तर्वार्ताका रेकर्डहरू र प्रशासनिक मूल्याङ्कनमा निर्भर थियो ।
विकासलाई अन्तर्वार्तापछि एउटा कुरा स्पष्ट भयो—
बाल्कन मार्गको सबैभन्दा कठिन भाग सधैँ जंगल र सीमा मात्र हुँदैन ।
कहिलेकाहीँ एउटा शान्त कोठाभित्र बसेर आफ्नो जीवनलाई शब्दमा प्रमाणित गर्नु पनि त्यत्तिकै कठिन हुन्छ ।
किनकि जंगलमा शरीर थाक्छ ।
तर त्यस्ता अन्तर्वार्ताहरूमा मानिसको मन थाक्छ ।
र धेरै आप्रवासीहरूको लागि त्यो मानसिक थकान कुनै पहाड चढ्नुजत्तिकै कठिन परीक्षा बन्न पुग्छ ।
१५ : अस्वीकृति र अपिल
ट्रिएस्टेको जीवनले विकास चौधरीलाई एउटा कुरा सिकाइसकेको थियो—युरोपको यात्रा सीमा पार गरेर समाप्त हुँदैन । वास्तविक यात्रा त कागज, कानून र प्रतीक्षाको संसारमा प्रवेश गरेपछि सुरु हुन्छ ।
साढे दुई घण्टाको अन्तर्वार्तापछि उनले आशा गरेका थिए कि अब केही महिनाभित्र आफ्नो भविष्यबारे स्पष्ट उत्तर पाउनेछन् । उनले आफूले भोगेका कठिनाइहरू बताएका थिए । आफ्नो जीवनको कथा सुनाएका थिए । नेपाल छोड्नुका कारणहरू व्याख्या गरेका थिए । अन्तर्वार्ताको कोठाबाट निस्कँदा उनलाई लागेको थियो—कम्तीमा अब मेरो कुरा सुन्ने प्रक्रिया त पूरा भयो ।
तर प्रतीक्षाको अन्त्यमा आएको उत्तर उनको पक्षमा थिएन । उनको आवेदन अस्वीकृत भयो । त्यो समाचार सुन्दा विकास केही समय निःशब्द बने ।
महिनौँको प्रतीक्षा । अन्तर्वार्ताको मानसिक तनाव । भविष्यप्रतिको आशा । सबै एकैचोटि भत्किएजस्तो लाग्यो । तर उनी हार मान्न चाहँदैनथे । किनकि अस्वीकृति अन्तिम निर्णय थिएन ।
कानूनी रूपमा अझै अर्को बाटो खुला थियो—अपिल ।
त्यसैले उनले पुनरावेदन गर्ने निर्णय गरे । उनी फेरि वकिलको कार्यालय पुगे । फेरि कागजातहरू संकलन भए । फेरि बयानहरू तयार भए । फेरि आफ्नो जीवनका घटनाहरू कागजमा उतारिए ।
एकपटक अस्वीकृत भएपछि प्रक्रिया झन् जटिल बन्न थालेको थियो । अब केवल आफ्नो कथा सुनाउनु पर्याप्त थिएन । प्रत्येक दाबीलाई कानूनी तर्क र उपलब्ध प्रमाणले बलियो बनाउनु आवश्यक थियो ।
तर कानूनको संसार सस्तो थिएन । प्रत्येक चरणमा खर्च थियो । प्रत्येक कागजको मूल्य थियो । प्रत्येक कानूनी सल्लाहको मूल्य थियो । विकासले वकिलको सेवाका लागि करिब एक हजार युरो खर्च गरे । उनका लागि त्यो सानो रकम थिएन । युरोपमा अलपत्र जीवन बिताइरहेका व्यक्तिका लागि एक हजार युरो ठूलो बोझ थियो । त्यो रकम जुटाउन उनले विभिन्न माध्यमबाट सहयोग खोज्नुपर्‍यो ।
कहिलेकाहीँ नेपालमा रहेका आफन्तहरूलाई सम्झनुपर्‍यो । कहिलेकाहीँ साथीभाइसँग सल्लाह गर्नुपर्‍यो । तर उनलाई लाग्थ्यो—यदि यो लडाइँ अहिले हारियो भने यति धेरै वर्षको संघर्ष व्यर्थ हुन सक्छ ।
पुनरावेदन अदालतमा मुद्दा गयो । फेरि प्रतीक्षा सुरु भयो । महिनाहरू बित्न थाले । कागजहरू एक कार्यालयबाट अर्को कार्यालय पुग्न थाले । उत्तर आउने मिति अनिश्चित थियो ।
जीवन फेरि त्यही पुरानो चक्रमा फर्कियो—
प्रतीक्षा ।
अनिश्चितता ।
आशा ।
र डर ।
जब पुनरावेदनबाट पनि अपेक्षित परिणाम आएन, उनले अर्को कदम चाले । सर्वोच्च अदालतसम्म अपिल गर्ने निर्णय । त्यो निर्णय कानूनी रूपमा सम्भव भए पनि भावनात्मक रूपमा थकाउने थियो । किनकि प्रत्येक नयाँ अपिलसँगै नयाँ प्रतीक्षा जोडिन्थ्यो ।
प्रत्येक नयाँ प्रक्रियासँगै अर्को वर्ष थपिन्थ्यो । प्रत्येक नयाँ सुनुवाइसँगै जीवनको अर्को अध्याय अनिश्चित रहन्थ्यो ।
यसबीचमा उनका धेरै साथीहरूको अवस्था बदलिन थाल्यो । कतिपयले कार्ड पाए । कतिपय अन्य शहरमा सरे । कतिपयले काम पाउन थाले । कतिपयले आफ्नो जीवन नयाँ दिशातिर मोड्न थाले। तर विकास भने अझै एउटै प्रश्नसँग जुधिरहेका थिए—
"मेरो निर्णय कहिले आउला ?"
राति कहिलेकाहीँ उनी ट्रिएस्टेको सुरुवाती दिन सम्झिन्थे । पार्क सम्झिन्थे । चिसो घाँस सम्झिन्थे । क्रेस्टुराको लाइन सम्झिन्थे । अन्तर्वार्ताको कोठा सम्झिन्थे । त्यतिबेला उनलाई लाग्थ्यो, सबैभन्दा कठिन भाग त्यही थियो ।
तर अब उनले बुझ्न थालेका थिए—
कहिलेकाहीँ सबैभन्दा कठिन संघर्ष भनेको आशा जीवित राख्नु हो ।
जब दुई पटक अस्वीकृति आउँछ । जब हजारौँ युरो खर्च भइसकेका हुन्छन् । जब वर्षौँ बितिसक्छन् । र जब लक्ष्य अझै टाढै देखिन्छ । त्यस्तो अवस्थामा मानिसले कानूनसँग मात्र होइन, आफ्नै निराशासँग पनि लड्नुपर्छ । विकास चौधरीको लडाइँ अझै समाप्त भएको थिएन । सर्वोच्च अदालतको निर्णय आउन बाँकी थियो । शरणार्थी कार्ड अझै टाढा थियो । तर यति धेरै असफलतापछि पनि उनले एउटा कुरा छाडेका थिएनन्—
आशा ।
किनकि ट्रिएस्टे पुगेका धेरै नेपालीहरूको जस्तै, उनको जीवन पनि अब एउटा कागजको प्रतीक्षामा मात्र थिएन ।
त्यो आफ्नो भविष्यको अधिकारका लागि लडिरहेको एउटा लामो र थकाउने संघर्षमा बदलिएको थियो ।
१६ : हरिशरणको पछुतो
ट्रिएस्टेको पार्क, क्याम्प र अदालतका गल्छीहरूमा वर्षौँ बिताउने नेपालीहरूको जीवनमा एउटा साझा पीडा थियो—प्रतीक्षा । कसैले पहिलो निर्णयको प्रतीक्षा गरिरहेको थियो, कसैले अपिलको । कसैले कागजको, कसैले कामको । तर केही मानिसहरू यस्ता पनि थिए, जसको जीवन नै प्रतीक्षाको अर्को नाम बनिसकेको थियो ।
रुकुमका हरिशरण वली त्यस्तै एक पात्र थिए । जब उनी नेपालबाट निस्किएका थिए, उनको मनमा स्पष्ट सपना थियो ।
केही वर्ष दुःख गर्ने । कानुनी हैसियत प्राप्त गर्ने । र परिवारलाई राम्रो जीवन दिने । त्यतिबेला उनलाई लागेको थियो—समय लाग्ला, तर अन्त्य राम्रो हुनेछ । तर समयले उनको कल्पनाभन्दा धेरै लामो बाटो देखायो ।
एक वर्ष बित्यो । दुई वर्ष बित्यो । तीन वर्ष बित्यो । अनि चौथो वर्ष पनि सुरु भयो । तर उनी अझै दोस्रो अन्तर्वार्ताको प्रतीक्षामा थिए । प्रतीक्षा कहिलेकाहीँ भोकभन्दा कठिन हुन्छ । किनकि भोकलाई केही घण्टाको खानाले शान्त पार्न सकिन्छ । तर अनिश्चिततालाई कुनै कुराले शान्त पार्न सकिँदैन ।
हरिशरणको जीवन पनि त्यही अनिश्चितताको घेराभित्र अड्किएको थियो ।
हरेक बिहान उठ्दा उनी सोध्थे—
"सायद आज कुनै खबर आउला ।"
हरेक साँझ बित्दा उत्तर उस्तै हुन्थ्यो—
"अझै पर्खनुहोस् ।"
समयसँगै उनको जीवन दुई भागमा विभाजित हुन थाल्यो । एउटा शरीर इटलीमा थियो । अर्को मन नेपालमै अड्किएको थियो । दिनभर उनी ट्रिएस्टेको सडकमा हिँड्थे । क्याम्पका मानिसहरूसँग कुरा गर्थे । कागजी प्रक्रियाबारे जानकारी खोज्थे ।
तर रात पर्नासाथ उनको मन हजारौँ किलोमिटर टाढा पुग्थ्यो । रुकुमको गाउँमा । आफ्नो घरमा । आफ्ना मानिसहरूसँग । त्यहाँ उनका वृद्ध बाबुआमा थिए । जसले छोराको बाटो हेर्दाहेर्दै कपाल सेताम्मे बनाइसकेका थिए । त्यहाँ उनकी श्रीमती थिइन् । जसले वर्षौँदेखि श्रीमान्को अनुपस्थितिमा घरको सम्पूर्ण जिम्मेवारी सम्हालिरहेकी थिइन् । त्यहाँ उनका साना बच्चाहरू थिए । जो बिस्तारै ठूला हुँदै थिए । जसको बाल्यकालका धेरै क्षणहरू उनी केवल मोबाइलको स्क्रिनबाट हेर्दै थिए ।
कहिलेकाहीँ भिडियो कलमा बच्चाले सोध्थ्यो—
"बुबा, कहिले आउनुहुन्छ ?"
त्यो प्रश्नको उत्तर उनीसँग हुँदैनथ्यो ।
किनकि उनी आफैँलाई पनि थाहा थिएन । उनले मुस्कुराउने प्रयास गर्थे । कहिलेकाहीँ कुरा मोडिदिन्थे । कहिलेकाहीँ झूटो आश्वासन दिन्थे । तर कल सकिएपछि लामो समयसम्म चुप लागेर बसिरहन्थे । मानिसले कहिलेकाहीँ आफ्ना आँसु अरूबाट लुकाउन सक्छ । तर आफ्नै मनबाट लुकाउन सक्दैन । रा
ति सबै सुतिसकेपछि हरिशरण धेरैपटक निदाउन सक्दैनथे। झ्यालबाहिरको अन्धकार हेर्दै बस्थे।
नेपाल सम्झिन्थे । आमाको अनुहार सम्झिन्थे । बाबुको काँपेको स्वर सम्झिन्थे । बच्चाहरूको हाँसो सम्झिन्थे ।
र मनमा एउटै प्रश्न घुमिरहन्थ्यो—
"मैले सही निर्णय गरेको थिएँ त ?"
सुरुका वर्षहरूमा उनीसँग उत्तर थियो ।
"हो, यो संघर्ष भविष्यका लागि हो ।"
तर समयसँगै त्यो उत्तर कमजोर हुँदै गयो ।
चार वर्षको प्रतीक्षाले मानिसको धैर्य मात्र होइन, विश्वास पनि परीक्षण गर्छ ।
कहिलेकाहीँ उनलाई लाग्थ्यो—
यदि त्यो दिन यो बाटो रोजेको नभएको भए ?
यदि परिवारसँगै नेपालमै बसेको भए ?
यदि कार्डको सपना नदेखेको भए ?
सायद अहिले बाबुआमासँग हुन्थे । सायद बच्चाहरूलाई आफैँ विद्यालय पुर्‍याउँथे । सायद श्रीमतीसँग साँझको चिया पिउँथे । सायद गरिबी हुन्थ्यो । संघर्ष हुन्थ्यो । तर कम्तीमा आफ्ना मानिसहरू त साथमा हुन्थे ।
तर जीवन पछाडि फर्किँदैन । समय उल्टो बग्दैन । एकपटक रोजिएको बाटो अन्त्यसम्म हिँड्नैपर्छ ।
त्यसैले पछुतो आए पनि उनी हरेक बिहान फेरि उठ्थे । फेरि कागजको प्रतीक्षा गर्थे । फेरि कुनै नयाँ खबरको आशा गर्थे । किनकि उनीसँग अब फर्कने सजिलो बाटो पनि बाँकी थिएन ।
हरिशरण वलीको कथा केवल एक व्यक्तिको कथा थिएन । त्यो हजारौँ आप्रवासीहरूको कथा थियो, जो विदेशमा बस्दा केवल कागजको प्रतीक्षा गर्दैनन् । उनीहरू आफ्नो जीवनको हराउँदै गएको समयको पनि हिसाब गरिरहेका हुन्छन् ।
र कहिलेकाहीँ सबैभन्दा ठूलो पीडा गरिबी होइन, दूरी होइन, अस्वीकृति पनि होइन—
सबैभन्दा ठूलो पीडा भनेको आफ्ना प्रियजनहरूको जीवन अगाडि बढिरहेको हेर्नु र आफू भने एउटै ठाउँमा वर्षौँदेखि अड्किइरहनु हो ।
१७ : लाइनको दैनिकी
ट्रिएस्टेको पार्कमा बस्ने मानिसहरूको जीवनमा दिनहरू फरक देखिन्थे, तर उनीहरूको दैनिकी प्रायः एउटै हुन्थ्यो । बिहान आशासहित सुरु हुन्थ्यो, दिउँसो अनिश्चिततामा बित्थ्यो, र साँझ फेरि आधारभूत आवश्यकताहरू पूरा गर्ने संघर्षमा समाप्त हुन्थ्यो ।
हरेक साँझ पार्कको एउटा कुनामा बिस्तारै मानिसहरू जम्मा हुन थाल्थे । पहिला केही व्यक्ति आउँथे । पछि संख्या बढ्दै जान्थ्यो । केही समयमै लामो लाइन तयार भइसकेको हुन्थ्यो ।
त्यो लाइनमा विभिन्न देशका मानिसहरू उभिएका हुन्थे । पाकिस्तानबाट आएका । बंगलादेशबाट आएका । अफगानिस्तानबाट आएका । नेपालबाट आएका । सबैको भाषा फरक थियो । संस्कृति फरक थियो । अनुभव फरक थियो । तर त्यहाँ उभिँदा उनीहरूबीच एउटा समानता थियो—सबै आफ्नो जीवनको अर्को दिन बाँच्ने तयारी गरिरहेका थिए ।
लाइनमा उभिएका मानिसहरूको अनुहार हेर्दा थाहा हुन्थ्यो, उनीहरू केवल खानाको प्रतीक्षा गरिरहेका थिएनन् । उनीहरू सम्मानको खोजीमा थिए । सुरक्षाको खोजीमा थिए । भविष्यको खोजीमा थिए । तर त्यो क्षणमा उनीहरूको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता एउटा खाना थियो ।
साँझको चिसो हावामा मानिसहरू धैर्यपूर्वक पालो कुरिरहन्थे । कसैले मोबाइल चलाइरहेको हुन्थ्यो । कसैले परिवारसँग कुरा गरिरहेको हुन्थ्यो । कसैले चुपचाप भुइँतिर हेरिरहेको हुन्थ्यो । कतिपयको अनुहारमा थकान स्पष्ट देखिन्थ्यो । मानौँ उनीहरूले जीवनसँग लड्दै–लड्दै केही समयका लागि विश्राम लिएका हुन् ।
जब खाना वितरण सुरु हुन्थ्यो, लाइन विस्तारै अगाडि बढ्थ्यो । एकपछि अर्को व्यक्ति आफ्नो पालोमा पुग्थ्यो । र प्लास्टिकको प्याकेट हातमा लिएर बाहिर निस्कन्थ्यो । त्यो खाना कुनै रेस्टुरेन्टको परिकारजस्तो आकर्षक हुँदैनथ्यो । न त्यसमा विशेष स्वाद हुन्थ्यो । न कुनै उत्सवको अनुभूति । त्यो केवल शरीरलाई चलाइराख्न आवश्यक इन्धन थियो । कहिलेकाहीँ भात । कहिलेकाहीँ पास्ता । कहिलेकाहीँ रोटी र केही तरकारी । जे पाइन्थ्यो, त्यही स्वीकार गर्नुपर्थ्यो । किनकि विकल्प सीमित थियो ।
भोकसँग छनोट गर्ने सुविधा हुँदैन ।
रामचन्द्र, सीता, हरिशरण र अरू धेरै नेपालीहरू त्यही लाइनमा उभिन्थे । उनीहरूलाई नेपालका परिकारहरूको स्वाद सम्झना आउँथ्यो । घरको भान्साबाट आउने बास्ना सम्झना आउँथ्यो । आमाले पकाएको खाना सम्झना आउँथ्यो । तर ती सम्झनाहरूले पेट भरिँदैनथ्यो । त्यसैले उनीहरू प्लास्टिकको प्याकेट खोलेर चुपचाप खाना खान्थे ।
कहिलेकाहीँ नयाँ आएका आप्रवासीहरू खाना हेरेर निराश हुन्थे । उनीहरू अझै सपनाको युरोप सम्झिरहेका हुन्थे ।
तर पुराना बासिन्दाहरूले सिकिसकेका थिए—
यहाँ स्वादभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा बाँच्नु हो । त्यसैले उनीहरू खानाको गुणस्तरबारे धेरै गुनासो गर्दैनथे । भोक मेटियो भने त्यो नै पर्याप्त थियो ।
त्यो लाइनले मानिसहरूलाई एउटा अनौठो पाठ सिकाइरहेको थियो । संसारका विभिन्न देशबाट आएका मानिसहरू एउटै पङ्क्तिमा उभिएका थिए ।
कसैले विश्वविद्यालय पढेका थिए । कसैले खेती गरेका थिए । कसैले कारखानामा काम गरेका थिए । कसैले आफ्नै व्यवसाय चलाएका थिए । तर ट्रिएस्टेको पार्कमा ती सबै पहिचानहरू अस्थायी रूपमा हराएका थिए । त्यहाँ उनीहरू केवल आप्रवासी थिए ।
र प्लास्टिकको एउटा प्याकेटभित्रको खाना उनीहरूको दिनको सबैभन्दा निश्चित कुरा थियो । राति खाना खाइसकेपछि पार्क फेरि शान्त बन्थ्यो । मानिसहरू आफ्ना टेन्टतिर फर्किन्थे । कसैले कम्बल ओढ्थे । कसैले मोबाइलको उज्यालोमा परिवारको फोटो हेर्थे । कसैले भोलिको योजनाबारे सोच्थे ।
तर सबैको जीवनमा एउटा साझा सत्य थियो—
उनीहरू स्वादका लागि होइन, सपनाका लागि भोकाएका थिए ।
र त्यो सपना पूरा नहुँदासम्म, प्लास्टिकको प्याकेटमा आएको त्यो साधारण खाना नै उनीहरूको संघर्षलाई अर्को दिनसम्म बोक्ने शक्ति बनिरहेको थियो ।
१८ : एजेन्टको जाल
ट्रिएस्टेको पार्कमा साँझपख जब नेपालीहरू भेला हुन्थे, उनीहरूको कुराकानीमा एउटा शब्द बारम्बार दोहोरिन्थ्यो—"एजेन्ट ।"
कसैले एजेन्टलाई दोष दिन्थ्यो । कसैले आफ्नो भाग्यलाई । कसैले आफूले गरेको निर्णयलाई ।
तर एउटा कुरा सबैले स्वीकार गर्थे—
बाल्कन मार्गमा पुगेका अधिकांश नेपालीहरूको यात्राको सुरुवात कुनै न कुनै एजेन्टको वाचाबाट भएको थियो ।
युरोपको सपना बेच्ने मानिसहरू नेपालका गाउँ–सहरसम्म फैलिएका थिए । उनीहरू आकर्षक भविष्यका तस्वीर देखाउँथे ।उच्च तलबको आश्वासन दिन्थे । स्थायी बसोबासको सम्भावना सुनाउँथे ।
र मानिसहरूका मनमा एउटा विश्वास रोप्थे—
"एकपटक युरोप पुग्नुस्, त्यसपछि जीवन बदलिन्छ ।"
यही विश्वास बोकेर हजारौँ नेपालीहरूले व्यक्तिगत श्रम स्वीकृति लिए । कोही रोमानिया पुगे । कोही क्रोएसिया पुगे । कोही अल्बानिया पुगे । कागजमा उनीहरू वैधानिक रूपमा रोजगारीका लागि गएका थिए । तर वास्तविकता धेरैको लागि फरक थियो ।
कतिपय कम्पनीहरूमा तलब सम्झौताअनुसार थिएन । कतिपय ठाउँमा कामको अवस्था असहनीय थियो । कतिपय रोजगारदाताले कामदारलाई लामो समयसम्म बाँधेर राख्न खोज्थे । कतिपयले त तलब नै रोकिदिन्थे ।
यसरी निराशा बढ्दै जाँदा धेरै नेपालीहरू अर्को विकल्पतिर मोडिन थाले—
बाल्कन मार्ग ।
त्यो बाटो, जहाँ कुनै निश्चितता थिएन । तर आशा भने थियो । र धेरै पटक मानिसहरू निश्चित दुःखभन्दा अनिश्चित आशालाई रोज्छन् ।
रामचन्द्र विश्वकर्माजस्ता धेरै नेपालीहरूले यही निर्णय गरेका थिए । उनीहरू कारखाना छोडेर एजेन्टको सम्पर्कमा पुगे । नयाँ रकम तिरे । नयाँ वाचा सुने । र फेरि अर्को यात्रामा निस्किए ।
एजेन्टहरूको जाल अत्यन्त व्यवस्थित थियो । नेपालमा एक जना । टर्कीमा अर्को । सर्बियामा अर्को । बोस्नियामा अर्को । र इटली नजिक अर्को । हरेक चरणमा नयाँ सम्पर्क व्यक्ति देखापर्थ्यो । हरेक सीमामा नयाँ निर्देशन आउँथ्यो । र हरेक निर्देशनसँगै नयाँ रकमको माग पनि जोडिन्थ्यो ।
मानिसहरूलाई लाग्थ्यो कि उनीहरू गन्तव्यतर्फ बढिरहेका छन् । तर वास्तवमा उनीहरू एउटा यस्तो सञ्जालभित्र पसिरहेका हुन्थे, जहाँबाट फर्किन झन् कठिन बन्थ्यो । कहिलेकाहीँ एजेन्टहरूले मानिसहरूलाई जंगलमा छोडिदिन्थे । कहिलेकाहीँ मोबाइलको लाइभ लोकेसन मात्र पठाउँथे । कहिलेकाहीँ सम्पर्क नै बन्द हुन्थ्यो । तर त्यतिबेलासम्म यात्रुहरू आफ्नो अधिकांश पैसा खर्च गरिसकेका हुन्थे । ट्रिएस्टेको पार्कमा भेटिने धेरै नेपालीहरूको कथा सुन्दा एउटा समान ढाँचा देखिन्थ्यो ।
पहिलो चरण—
नेपालबाट वैधानिक रूपमा युरोप प्रवेश ।
दोस्रो चरण—
रोजगारीप्रति निराशा ।
तेस्रो चरण—
एजेन्टको नयाँ प्रस्ताव ।
चौथो चरण—
बाल्कन मार्गको जोखिमपूर्ण यात्रा ।
पाँचौँ चरण—
पार्क, क्याम्प र शरणार्थी प्रक्रियाको अनिश्चित जीवन ।
त्यो सिसिफस चक्र बारम्बार दोहोरिइरहेको थियो ।
यसबीचमा अर्को परिवर्तनले जोखिम अझ बढाएको थियो ।
युरोपका केही देशहरूमा नेपाली कामदार लैजाने संस्थागत मागपत्रहरू घट्दै गए वा बन्द भए । वैधानिक अवसरहरू सीमित हुँदै जाँदा धेरै मानिसहरू वैकल्पिक बाटो खोज्न बाध्य भए । यही खाली ठाउँलाई एजेन्टहरूले अवसरमा बदले । उनीहरूले अवैध वा अर्धवैधानिक मार्गलाई सफलताको सर्टकटका रूपमा प्रस्तुत गर्न थाले ।
तर ट्रिएस्टेको पार्कमा बसेका मानिसहरूलाई वास्तविक मूल्य थाहा थियो । त्यो मूल्य केवल पैसा थिएन । त्यो मूल्य भोक थियो । चिसो थियो । वर्षौँको प्रतीक्षा थियो । परिवारसँगको दूरी थियो । र कतिपय अवस्थामा जीवन नै थियो ।
सुनील तामाङको मृत्यु, हरिशरण वलीको पछुतो, विकास चौधरीको कानुनी संघर्ष र सीता राईका आँसुहरू—यी सबै कथाहरू एउटै ठूलो संरचनाका टुक्राहरू थिए ।
राति पार्कमा बसेर जब मानिसहरू आफ्नो यात्रा सम्झिन्थे, धेरैको मनमा एउटै प्रश्न उठ्थ्यो—
"यदि हामीलाई सुरुमा नै वास्तविकता थाहा भएको भए, के हामी यही बाटो रोज्थ्यौँ ?"
त्यो प्रश्नको उत्तर सबैसँग थिएन ।
तर ट्रिएस्टेको चिसो हावामा एउटा सत्य स्पष्ट सुनिन्थ्यो—
एजेन्टहरूले बेच्ने सपना छोटो हुन्छ ।
तर त्यस सपनाको मूल्य तिर्नुपर्ने संघर्ष कहिलेकाहीँ वर्षौँसम्म चलिरहन्छ ।
१९ : आशा र निराशाको दोसाँध
ट्रिएस्टेको पार्कमा हरेक दिन नयाँ अनुहारहरू देखिन थालेका थिए । कसैको काँधमा झोला हुन्थ्यो । कसैको हातमा प्लास्टिकको थैलो । कसैको अनुहारमा लामो यात्राको थकान । तर सबैको आँखामा एउटा समान चमक हुन्थ्यो—आशा ।
उनीहरू भर्खरै बाल्कन मार्ग पार गरेर आएका हुन्थे । कसैले टर्कीको जंगल छिचोलेका हुन्थे । कसैले बोस्नियाको पहाड पार गरेका हुन्थे । कसैले रातौँरात सीमा नाघेका हुन्थे ।
उनीहरूलाई लाग्थ्यो—अब कठिन भाग सकियो ।
अब जीवन सहज बन्छ ।
तर ट्रिएस्टे पुगेपछि धेरैले बुझ्न थाले—यात्राको अन्त्य होइन, अर्को संघर्षको सुरुवात भएको रहेछ ।
मानवीय सहायता क्षेत्रमा काम गर्ने संस्थाहरूले पनि नेपालीहरूको संख्या निरन्तर बढिरहेको तथ्यांक संकलन गरिरहेका थिए । वर्षैपिच्छे नयाँ नेपालीहरू पार्क, क्याम्प र अस्थायी आश्रयहरूमा थपिइरहेका थिए । एउटा समस्या समाधान नभइसकेकै अवस्थामा अर्को समूह आइपुग्थ्यो । ट्रिएस्टेको आप्रवासी नक्सामा नेपाली समुदाय विस्तारै देखिने उपस्थिति बन्न थालेको थियो ।
तर संख्या बढ्दै जानु र अवसर बढ्नु एउटै कुरा थिएन । बरु प्रणालीमाथिको दबाब झन् बढ्दै थियो । क्रेस्टुराको लाइन लम्बिँदै गइरहेको थियो ।
अन्तर्वार्ताको मिति टाढिँदै गइरहेको थियो । निर्णयहरू ढिलो आउँदै थिए । अपिलहरू वर्षौँसम्म लम्बिरहेका थिए । र मानिसहरूको धैर्य क्रमशः क्षीण हुँदै गइरहेको थियो ।
हरिशरण वलीजस्ता मानिसहरू चार वर्षदेखि प्रतीक्षामा थिए ।
विकास चौधरी अदालतको अर्को निर्णय कुरिरहेका थिए ।
रेखा भण्डारी भविष्यको स्थायित्व खोजिरहेकी थिइन् ।
सीता राई अझै आफ्नो जीवनको नयाँ अध्याय खुल्ने आशामा थिइन् ।
सबैको कथा फरक थियो ।
तर एउटा साझा भावना थियो—
अनिश्चितता ।
इटलीको प्रशासनिक प्रक्रियाको ढिलासुस्तीले धेरै मानिसहरूलाई मानसिक रूपमा थकाइरहेको थियो । महिनौँको प्रतीक्षा वर्षमा बदलिन्थ्यो । वर्षौँको प्रतीक्षा कहिलेकाहीँ आशा र निराशाको बीचमा झुन्डिएको जीवनमा बदलिन्थ्यो । अझ कतिपय नेपालीहरूले आफ्नो आवेदन स्वीकृत हुने सम्भावना कम देख्दा भविष्यप्रति झन् असुरक्षित महसुस गर्न थालेका थिए ।
यसको असर केवल कागजमा सीमित थिएन । यसले मानिसहरूको शरीरमा असर गरिरहेको थियो । मानसिक स्वास्थ्यमा असर गरिरहेको थियो । सम्बन्धहरूमा असर गरिरहेको थियो । र जीवनप्रतिको दृष्टिकोणमा असर गरिरहेको थियो ।
सुनील तामाङको मृत्यु त्यसको सबैभन्दा पीडादायी उदाहरण बनेको थियो । चिसो, अभाव र उपचारसम्मको कठिन पहुँचले एउटा जीवन समाप्त भएको थियो । तर मृत्यु मात्र समस्या थिएन ।
पार्क र क्याम्पहरूमा बस्ने धेरै मानिसहरू विभिन्न स्वास्थ्य समस्यासँग जुधिरहेका थिए । कसैलाई श्वासप्रश्वासको समस्या थियो । कसैलाई निद्राको । कसैलाई तनावजन्य समस्या । कसैलाई निरन्तर चिन्ता । र कतिपयलाई अवसादका लक्षणहरू देखिन थालेका थिए । जब मानिस वर्षौँसम्म कुनै निश्चित उत्तरबिना बाँच्न बाध्य हुन्छ, तब उसको संघर्ष केवल आर्थिक वा कानुनी रहँदैन । त्यो मानसिक संघर्षमा रूपान्तरित हुन्छ । र त्यो संघर्ष प्रायः बाहिरबाट देखिँदैन ।
राति पार्कमा मानिसहरू सुतिरहेका देखिन्थे । तर धेरैको निद्रा हराइसकेको हुन्थ्यो । कसैले घर सम्झेर आँसु पुछिरहेको हुन्थ्यो । कसैले मोबाइलमा बच्चाहरूको फोटो हेरिरहेको हुन्थ्यो । कसैले अदालतको अर्को मिति गनिरहेको हुन्थ्यो । कसैले आफ्नो निर्णय आउने सम्भावनाको हिसाब गरिरहेको हुन्थ्यो । अनि कतिपयले केवल आकाशतिर हेरेर समय बिताइरहेका हुन्थे । ट्रिएस्टेको रातले यस्ता हजारौँ मौन पीडाहरू बोकेको थियो । यद्यपि आशा पूर्ण रूपमा मरेको थिएन ।
हरेक पटक कसैले कार्ड पाउँदा अरूहरूमा पनि आशा जाग्थ्यो । कसैले काम पाउँदा अरूले पनि सम्भावना देख्थे । कसैले परिवार पुनर्मिलनको खबर सुनाउँदा अरूले पनि आफ्नो दिन आउने विश्वास गर्थे । त्यही साना–साना घटनाहरूले धेरै मानिसहरूलाई अगाडि बढाइरहेका थिए ।
त्यसैले ट्रिएस्टेको जीवन दुई विपरीत भावनाहरूको संगम बनेको थियो । एकातिर आशा । अर्कोतिर निराशा । एकातिर भविष्यको सपना । अर्कोतिर वर्तमानको पीडा । एकातिर नयाँ जीवनको सम्भावना । अर्कोतिर वर्षौँको अनिश्चितता ।
र ती सबैको बीचमा उभिएका थिए नेपाली आप्रवासीहरू—जसले जंगल पार गरे, सीमा पार गरे, भोक र चिसो सहे, तर अहिले एउटा अदृश्य सीमासँग लडिरहेका थिए ।
त्यो सीमा थियो—
प्रतीक्षाको ।
त्यो सीमा थियो—
स्वीकृतिको ।
त्यो सीमा थियो—
आशा र निराशाको दोसाँध ।
२० : फर्किने कि बस्ने?
ट्रिएस्टेको चिसो पार्क साँझपख फेरि भरिन थाल्थ्यो । दिनभर छरिएर रहेका मानिसहरू बिस्तारै त्यही पुरानै ठाउँमा फर्किन्थे—रेल स्टेसनछेउको घाँस, जीर्ण भवनहरूको छायाँ, र अस्थायी आश्रयका कुनाहरू । त्यो पार्क अब केवल बस्ने ठाउँ थिएन । त्यो निर्णय नलिएको जीवनको प्रतीक बनेको थियो ।
हरेक अनुहारमा एउटै प्रश्न टाँसिएको देखिन्थ्यो—अब के गर्ने ?
युरोपको सपना बोकेर आएका धेरै नेपालीहरूका लागि ट्रिएस्टे कुनै गन्तव्यभन्दा बढी प्रतीक्षालय थियो । यहाँ पुगेपछि यात्रा रोकिएको जस्तो लाग्थ्यो । अगाडि बढ्ने बाटो अस्पष्ट थियो, पछाडि फर्किने बाटो पनि सजिलो थिएन ।
सीता राईले धेरै पटक सोचिन्—यदि फर्केर नेपाल गएँ भने के हुन्छ ? घरको आँगन, छोराछोरी, पुरानो जीवन… ती सबै सम्झनाले मन तान्थे । तर फर्किनु भनेको खाली हात फर्किनु पनि थियो ।
रामचन्द्र विश्वकर्माले कहिलेकाहीँ अल्बानियाको कारखानामा बिताएको समय सम्झन्थे । कम्तीमा त्यहाँ काम थियो, जे भए पनि बाँच्ने आधार थियो । यहाँ ट्रिएस्टेमा भने कामको सम्भावना नै अनिश्चित थियो, केवल प्रतीक्षा थियो ।
रेखा भण्डारीको मनमा पनि यस्तै दोधार चल्थ्यो । क्याम्पको सानो फ्ल्याट सुरक्षित थियो, तर त्यो सुरक्षित जीवनभित्र पनि आर्थिक दबाब र अनिश्चित भविष्य थियो । लेखबहादुरसँग बसेर उनी कहिलेकाहीँ चुपचाप हिसाब गर्थिन्—बस्ने कि फर्किने ?
हरिशरण वली त झन् लामो समयदेखि यही प्रश्नसँग बाँचेका थिए । चार वर्षको प्रतीक्षाले उनको आत्मविश्वास मात्र होइन, निर्णय गर्ने क्षमतालाई पनि थकाइदिएको थियो ।
फर्किने कुरा सजिलो शब्द थियो, तर त्यसको अर्थ जटिल थियो । नेपाल फर्किनु भनेको केवल विमान चढ्नु थिएन । त्यो असफलताको स्वीकार पनि थियो । त्यो खर्चिएको वर्षहरूको हिसाब पनि थियो । र परिवारलाई के भन्ने भन्ने प्रश्न पनि थियो । त्यसैले धेरैजसो मानिसहरू एउटै अवस्थामा अड्किएका थिए—न पूर्ण रूपमा बस्न सक्ने, न फर्किन सक्ने ।
ट्रिएस्टेको पार्कमा बसेर उनीहरू कहिलेकाहीँ आफ्ना नयाँ आएका साथीहरूलाई हेर्थे । भर्खरै बाल्कन मार्ग पार गरेर आएका युवाहरू । आँखामा सपना बोकेका । मनमा उत्साह बोकेका । उनीहरूलाई देख्दा पुराना आप्रवासीहरू मौन हुन्थे । किनकि उनीहरूलाई थाहा थियो—यो यात्राको अर्को अध्याय सुरु भएको मात्र हो ।
कसैले उनीहरूलाई रोक्न सक्दैनथ्यो । न एजेन्टका वाचा । न परिवारको आशा । न सोशल मिडियामा देखिने सफलताका कथा । तर उनीहरूलाई सत्य बताउने जिम्मेवारी पनि कोही लिन चाहँदैनथ्यो ।
किनकि सत्य कडा थियो । यो यात्रा केवल युरोप पुग्ने कथा थिएन । यो निर्णयहरूको शृङ्खला थियो—हरेक चरणमा नयाँ मूल्य तिर्नुपर्ने । र अन्त्य कहिले हुन्छ भन्ने कुनै निश्चित उत्तर थिएन ।
साँझको चिसो हावामा पार्क शान्त हुँदै जान्थ्यो । रेलहरू गुड्थे । बत्तीहरू बल्थे । शहर आफ्नो सामान्य जीवनमा फर्किन्थ्यो । तर पार्कभित्र बस्ने मानिसहरू अझै आफ्नो असामान्य जीवनमै अड्किएका हुन्थे । त्यो रात पनि, अरू धेरै रातजस्तै, एउटै प्रश्नले सबैलाई घेरिरहेको थियो—
"फर्किने कि बस्ने ?"
तर यसको उत्तर कसैसँग थिएन । किनकि उनीहरूको यात्रा केवल भूगोलको थिएन ।
यो आशा, बाध्यता र समयबीच फसेको एउटा लामो प्रतीक्षाको कथा थियो ।
र त्यही प्रतीक्षाभित्र उनीहरूको भविष्य अझै लेखिँदै थियो—अधुरो, अनिश्चित, र खुला अन्त्यसहित ।
________________________________________
सन्दर्भ सामग्री (Contextual Background of the Narrative)
यो बृहद कथा समकालीन नेपाली आप्रवासन अनुभवमा आधारित सामाजिक–यथार्थपरक आख्यान हो, जसले युरोपको बाल्कन मार्ग हुँदै इटलीको ट्रिएस्टे क्षेत्रमा पुगेका नेपाली आप्रवासीहरूको जीवन, संघर्ष र प्रशासनिक जटिलतालाई केन्द्रमा राख्छ । कथामा प्रस्तुत पात्रहरू—सीता राई, रामचन्द्र विश्वकर्मा, रेखा भण्डारी, लेखबहादुर भण्डारी, विकास चौधरी, सञ्जीव थापा, सुनील तामाङ, हरिशरण वली लगायत—प्रत्येकले आप्रवासन प्रक्रियाको फरक–फरक चरण र पीडा प्रतिनिधित्व गर्छन् ।
कथाको आधारभूत सन्दर्भ बाल्कन मार्ग (Balkan Route) हो, जुन टर्की, ग्रीस, अल्बानिया, मोन्टेनेग्रो, बोस्निया हुँदै इटलीतर्फ जाने अनौपचारिक आप्रवासन मार्गका रूपमा चिनिन्छ । यस मार्गमा मानव तस्करी (smuggling networks), एजेन्ट प्रणाली, सीमावर्ती प्रहरी नियन्त्रण, र जोखिमपूर्ण जंगल यात्रा प्रमुख विशेषता हुन् । कथामा उल्लेखित एजेन्टहरूको सञ्जालले वैधानिक श्रम स्वीकृति (work permit) लाई प्रारम्भिक प्रवेश बिन्दु बनाएर पछि अवैध मार्गतर्फ धकेल्ने संरचनात्मक यथार्थलाई संकेत गर्छ ।
ट्रिएस्टे (इटली) यस कथाको प्रमुख भौगोलिक केन्द्र हो, जहाँ शरणार्थी तथा आप्रवासीहरू अस्थायी रूपमा पार्क, बन्दरगाह क्षेत्र (Porto Vecchio), र क्याम्पहरूमा बस्छन् । यहाँ “Linea d’Ombra ODV” जस्ता मानवीय सहायता संस्थाहरूले खाना, कम्बल र आधारभूत सहयोग प्रदान गर्ने प्रसङ्ग यथार्थ सामाजिक सहायता संरचनासँग मेल खाने रूपमा प्रस्तुत गरिएको छ ।
कथामा देखाइएको शरणार्थी प्रक्रिया युरोपेली प्रशासनिक प्रणाली अन्तर्गतको asylum procedure हो, जसमा पहिलो दर्ता (registration), “सेतो कागज” (temporary protection document), अन्तर्वार्ता (interview), पुनरावेदन (appeal), र अदालत प्रक्रिया जस्ता चरणहरू समावेश हुन्छन् । यी प्रक्रियाहरूमा लामो ढिलासुस्ती, उच्च अस्वीकृति दर, र मानसिक दबाब प्रमुख समस्या हुन् भन्ने यथार्थ कथामा चित्रित गरिएको छ ।
पात्रहरूको अनुभवमा उल्लेखित मुद्दाहरू—भोक, चिसो, आवासको अभाव, भाषा अवरोध, स्वास्थ्य सेवामा पहुँचको कठिनाइ, मानसिक तनाव, र पारिवारिक बिछोड—युरोपका आप्रवासी शिविर र अनौपचारिक बसोबास क्षेत्रहरूको वास्तविक अवस्थासँग सम्बन्धित सामाजिक समस्याहरू हुन् ।
कथामा देखिएको “क्याम्प जीवन” युरोपेली अस्थायी शरणार्थी आवास प्रणाली (refugee reception system) अन्तर्गतको संरचनासँग सम्बन्धित छ, जहाँ सीमित भत्ता, भाषा तालिमको आवश्यकता, र सामाजिक एकीकरण (integration) का चुनौतीहरू मुख्य हुन्छन् ।
यस कथामा प्रयोग गरिएको घटनाक्रम पूर्ण रूपमा पात्र–आधारित (character-driven narrative) शैलीमा प्रस्तुत गरिएको छ, जसले व्यक्तिगत कथाहरूमार्फत सामूहिक आप्रवासन अनुभवलाई प्रतिनिधित्व गर्छ । प्रत्येक पात्र कुनै न कुनै सामाजिक वर्ग, भौगोलिक क्षेत्र र आप्रवासन चरणको प्रतीकात्मक प्रतिनिधित्व हो ।
समग्र रूपमा यो कथा आधुनिक नेपाली श्रम आप्रवासन, युरोपेली सीमा नीति, मानव तस्करीको सञ्जाल, र शरणार्थी जीवनको मनोवैज्ञानिक प्रभावमा आधारित सामाजिक दस्तावेजीय (documentary-style) आख्यान हो । यसले “सपना”, “संघर्ष”, “प्रणाली”, र “प्रतीक्षा” बीचको द्वन्द्वलाई मुख्य विषयवस्तु बनाएको छ।

लेखकका अन्य रचना पढ्न यहाँ क्लिक गर्नुहोस ।