19 वर्षदेखि निरन्तर
समकालीन साहित्य
समकालीन साहित्य
बन्धन र बाध्यतामा बाँच्नु पनि के बाँच्नु ?
आँसु लुकाई गहमा हाँस्नु पनि के हाँस्नु ?
यो घर जहाँ म बस्छु यो भित्ता चर्किँदैछ
सायद यो ढल्नलाई भैँचालो पर्खिँदैछ
छोरो आफैँ बनाउला उसलाई चाहिने घर
गर्दै होला ऊ अहिले भैंचालो ल्याउने तर्खर ... ...
(‘कसरी भनूँ म बाँचेँ’ बाट)
काठमाडौँको नयाँसडक, पिपलबोटबाट ‘सडक कविता क्रान्ति’ भएको अर्धशताब्दी पुग्न पनि अब त गोटा तिनेक वर्ष मात्र बाँकी छ । २०३६ सालमा भएको ‘सडक कविता क्रान्ति’ को प्रसङ्ग उठ्दा सम्झिइने कुरामध्ये एक हो, त्यस क्रान्तिका ‘योद्धा’ हरूमध्ये एक हरिभक्त कटुवाल (विसं १९९२–२०३७) को ‘कसरी भनूँ म बाँचेँ ?’’ का पङ्क्तिहरूको वाचन । श्रोताहरूले निकै मन पराएको उक्त पङ्क्तिहरूले तत्कालीन राजनीतिक माहौलको झल्कोसमेत दिन्थ्यो । कटुवाल मात्र होइन, अन्य लेखक–कविका कविताहरूले पनि त्यतिबेला नागरिकमा राजनीतिक चेत जगाउन महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेका थिए ।
कालखण्ड त्यो त्यस्तो थियो, जुनबेला सिङ्गो मुलुक प्रत्यक्ष/परोक्ष ‘राजनीतिक भूकम्प’ को चपेटामा थियो । मुलुकको राजनीतिले कुन बाटो पक्डने भन्ने तय गर्ने दायित्व घोषित रूपमा नागरिकलाई सुम्पिएको स्थिति थियो । सडक कविता क्रान्ति त्यसैको एक उपज थियो । सडक कविताले थुप्रै पुराना–नयाँ लेखकहरूलाई जोडेको थियो, भावकहरूलाई समेटेको थियो । संयोग नै मान्नुपर्छ, ‘बेबी बुमर’ पुस्ताको उत्तरार्धको खेपमा पर्ने यस पङ्क्तिकारलाई पनि दुई–चार पटक ‘सडक कविता क्रान्ति’ को दर्शक र श्रोता बन्ने अवसर जुरेको थियो ।
नेपालमा विभिन्न कालखण्डमा विभिन्न खालका साहित्यिक आन्दोलन भए । आन्दोलनका कारण पनि विविध हुने नै भए । तीमध्ये ‘सडक कविता क्रान्ति’ नेपालको साहित्यिक आन्दोलनमा एक विशिष्ट आन्दोलन बन्यो । त्यसको मानसचेत मुलुकको राजनीतिक परिस्थितिलाई परिवर्तन गर्ने अपेक्षा–आकांक्षाबाट प्रेरित–प्रभावित थियो ।
सडक कविता क्रान्ति सतहमा आउनुभन्दा १७ दिनअघि २०३६ जेठ १० मा जनमत सङ्ग्रह गर्ने शाही घोषणा भएको थियो । उक्त घोषणामा भनिएको थियो– “... जनआकांक्षा अनुकूल देशको शासन व्यवस्था चलाउनु हाम्रो परम्परा र कर्तव्य रही आएको छ । त्यसैले, देशको विद्यमान परिस्थितिको परिप्रेक्ष्यमा हाम्रा देशवासीहरूले के कस्तो परिवर्तनको चाहना गरेका छन्, सो कुरा स्पष्ट रूपमा बुझी उचित कदम चाल्नको लागि हामीले नेपाल अधिराज्यभर वालिगमताधिकारको आधारमा सम्पूर्ण नेपालीको गोप्य जनमत लिने व्यवस्था गरिने कुराको घोषणा गरिबक्सेका छौं । यस्तो राष्ट्रिय जनमत लिइंदा दुई मूलभूत प्रश्नहरू गरिनेछन् । पहिलो, के हाल कै पञ्चायत व्यवस्था कायम राखी त्यसमा सामयिक सुधार गर्दै जाने ? अथवा त्यसको बदला, बहुदलीय शासन व्यवस्था स्थापना गर्ने ।
“यस्तो जनमत लिंदा ढिलो गर्नु उपयुक्त नहुने भएकोले हामीले एक हप्ताभित्र एक राष्ट्रिय चुनाव आयोगको गठन गरिबक्सने छौं र उक्त दुई प्रश्नहरूका आधारमा उमेर पुगेका सबै योग्य नेपालीहरूले आफ्नो गोप्य मतदान दिन पाउनेछन् ।”
शाही घोषणा भएको हप्ता दिनभित्रै पूर्व प्रधानन्यायाधीश भगवतीप्रसाद सिंहको अध्यक्षतामा राष्ट्रिय चुनाव आयोग गठन भयो । २०३७ वैशाख २० मा जनमत सङ्ग्रह पनि भयो । यद्यपि सडक कविता क्रान्तिले बोकेको भावना विपरीत जनमत सङ्ग्रहमा सुधारिएको पञ्चायत पक्ष विजयी भयो । चुनावमा कुल मतदाता सङ्ख्या ७१ लाख ९२ हजार ४५१ रहेकोमा ४८ लाख १३ हजार ४८६ मत खसेको थियो । त्यो कुल मतदाताको ६६.९२५ प्रतिशत थियो । खसेको मतमध्ये सुधारिएको पञ्चायत व्यवस्थाको पक्षमा २४ लाख ३३ हजार ४५२ (५४.७९५ प्रतिशत) र बहुदलीय शासन व्यवस्थाको पक्षमा २० लाख सात हजार ९६५ (४५.२१५ प्रतिशत) मत खसेको थियो । तीन लाख ७२ हजार ६९ (७.७२९ प्रतिशत) मत बदर भएको थियो ।
जनमत सङ्ग्रह घोषणाको पछिल्तिरको मूल कारणमा मुलुकमा त्यसबेला चर्केको विद्यार्थी आन्दोलन र त्यसबाट सिर्जित असहज वातावरण थियो । विद्यार्थी आन्दोलन उत्कर्षमा पुगेपछि त्यसले हिंसात्मक रूप पनि लियो । विद्यार्थी आन्दोलनको नेतृत्व पङ्क्तिमा रहेका तीन नेतालाई जेठ ९ गते ठेलागाडामा राखेर सहर घुमाइयो । सोही दिन शाही नेपाल वायुसेवा निगम (हालको नेपाल वायुसेवा निगम) को पेट्रोल ट्याङ्कीमा आगो लगाउने प्रयास भयो । गोरखापत्र संस्थानमा आगो लगाइयो । आगजनीबाट संस्थानको छापाखानामा क्षति पुगेको थियो । प्रकाशनहरूको निरन्तरताका लागि त्यसबेलाको श्री ५ को सरकारको छापाखाना (हालको मुद्रण विभाग) मा छपाइको व्यवस्था मिलाइएको थियो ।
पाकिस्तानका अपदस्थ प्रधानमन्त्री तथा पूर्वराष्ट्रपति जुल्फिकर अलि भुट्टो (सन् १९२८–सन् १९७९) लाई त्यहाँको सैनिक शासनले २०३५ चैतमा फाँसी दिएपछि नेपालमा पनि त्यसको विरोध भयो । विद्यार्थी आन्दोलनले सुरु गरेको विरोध प्रदर्शनमा नेपाली जनताको परिवर्तनप्रतिको उत्कट चाहनालाई अभिव्यक्ति दिइएको थियो ।
‘जनमतसंग्रहदेखि जनआन्दोलनसम्म नेपाली पत्रकारिताको विकास र प्रभाव’ कृतिमा वरिष्ठ पत्रकार किशोर नेपालले तत्कालीन स्थितिको विश्लेषण गर्दै लेखेका छन्– “पाकिस्तानका प्रधानमन्त्री जुल्फिकर अलि भुट्टोलाई फाँसी दिइएपछि नेपाली विद्यार्थीहरूको आक्रोस फुटे पनि आन्दोलनको कारण त्यतिमात्रै थिएन । समकालीन विश्व इरानका शहनशाह रेजा पहलवीविरुद्ध इरानी क्रान्तिको लहरले प्रभावित पारेको थियो । नेपाली विद्यार्थीहरू त्यो लहरबाट प्रभावित नहुने कुरै थिएन । २०१७ सालको परिवर्तनपछि पहिलो पल्ट संगठित रूपमा आन्दोलनको प्रारम्भ भएको थियो ।” उक्त विद्यार्थी आन्दोलन झन्डै तीन महिना चल्यो ।
जनमत सङ्ग्रह घोषणाको एक साता बित्दा नबित्दै जेठ १६ मा राजदरबारबाट एक विज्ञप्ति जारी भयो । अभिव्यक्ति र प्रेस स्वतन्त्रतामा लाग्दै आएको प्रतिबन्ध खुला गरियो । विज्ञप्तिमा उल्लेख गरिएको थियो– “... ... नेपालको संविधानको भाग ३ को धारा ११ को उप–धारा (२क) र धारा ७१ तथा सो अनुकूलको नेपाल कानूनमा जेसुकै कुरा लेखिएको भए तापनि राजनैतिक दल वा दलगत राजनैतिक उद्देश्यले प्रेरित भएको संगठन, संघ र संस्थान खोल्न, खोलाउन वा चलाउन नपाइने बन्देज कायमै राखी शाही घोषणा अनुसार राष्ट्रिय जनमत लिइंदा दुइ मूलभूत प्रश्नहरूमध्ये कुन चाहिं रोज्ने र त्यसको पक्ष वा विपक्षमा आफूmलाई लागेको कुरा निर्धक्क र स्वतन्त्र रूपमा आ–आफ्नो मत वा कुरा संयमपूर्वक अभिव्यक्त गर्न गराउन वा आमसभा, बैठक, लेख, टीका–टिप्पणी, आलोचना, समालोचना, लेख्न वा प्रचार गर्न समेत उक्त सबै कुरा यसै विज्ञप्तिद्वारा सम्पूर्ण नेपालीलाई पूर्ण छूट प्रदान गरिबक्सेको छ ।”
सडक कविता क्रान्तितर्फ नै फर्कौं । अभिव्यक्ति र प्रेस स्वतन्त्रतामा देखिएको खुकुलोपनाले सडक कविता क्रान्तिको थालनीका लागि मार्गप्रशस्त गरेको निष्कर्ष निकाल्न सकिन्छ । अन्यथा जे जस्ता भाव सन्देश बोकेका कविता पाठ गरिएका थिए, २०३६ जेठ १६ अघिको स्थितिमा त्यो सम्भव थिएन । त्यसअघि सडकमा आएर त्यस्ता कविता पाठ गर्ने त के लेखेका मात्र भए पनि कविहरू पक्राउ पर्ने डर थियो । सर्जकहरूले जेलनेल सजायका भागिदार हुनुपर्थ्यो । तत्कालीन समयमा छापाखाना र प्रकाशनसम्बन्धी ऐन तथा नियमहरू कठोर थिए । त्यस्तो स्थितिमा सडक कविता क्रान्ति अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको महत्त्वपूर्ण ‘आउटलेट’ बनेको थियो ।
सडक कविता क्रान्तिको नेतृत्व ‘भानु’ पत्रिकाका सम्पादक तथा साहित्यिक पत्रकार सङ्घका संस्थापक अध्यक्ष भवानी (भवानीप्रसाद) घिमिरे (विसं १९८७–२०६६) ले गरेका थिए । २०८२ पुस १९ मा गोरखापत्रमा प्रकाशित आलेख ‘२०३६ साल : सडक कविता अनि कवि’ मा गोविन्द गिरी प्रेरणाले लेखेका छन्– “जेठ २६ गते हामी केही युवा तथा अग्रज साहित्यकार पिपलबोटमुनिको गफगाफ सकेर अर्को चरणको गफगाफ र चियाका लागि मोतीमहल रेस्टुराँमा पसेका थियौँ । चिया पिउने उपक्रम चल्दै थियो, अचानक त्यहाँ आएर भानु पत्रिकाका सम्पादक तथा सहित्यकार भवानी घिमिरेले घोषणा गर्नुभयो, “”भोलिदेखि बहुदलका लागि सडकमा कविता क्रान्ति हुँदै छ, इच्छुकहरू आउनुहोला । भोलि साँझ ५ बजे, पिपलबोट मुनि’ ।”
सडक कविता क्रान्तिको तयारी केही दिनअघिदेखि नै चलिरहेको थियो । २०८० वैशाखको ‘मधुपर्क’ मा प्रकाशित वनमाली निराकारको आलेख ‘सडक कविता क्रान्ति: मेरो स्मृतिका झिल्काहरू’ मा यसको सङ्केत पाइन्छ । उक्त आलेखबाट अशेष मल्ल र वनमाली निराकारले सडक कविता क्रान्तिको नेतृत्व गरिदिन वासुदेव वैद्य अर्थात् वासु शशी (विसं १९९३–२०४९) लाई अनुरोध गरेको खुलासा हुन्छ । वासु शशीले पनि सो अनुरोधलाई स्वीकार गरेको तर पछि स्वास्थ्यका कारणले आफू उपस्थित हुन नसक्ने खबर पठाएको सन्दर्भ दिँदै निराकारले लेखेका छन्– “अचानक उहाँ उपस्थित हुन नसक्ने भएपछि उपयुक्त पात्रको खोजी गर्दा भवानी घिमिरे नेतृत्व गर्न तयार हुनुभयो । फलस्वरूप निर्धारित दिन २०३६ जेठ २७ गते ५ बजे काठमाडौँ न्युरोड पीपल बोटबाट सडक कविता क्रान्ति शुभारम्भ भयो ।”
न्युरोड पिपलबोट त्यतिबेला अपराह्नपछिको समयमा साहित्यकारहरू भेला हुने काठमाडौँको प्रमुख थलोकै रूपमा परिचित थियो । आसपासका केही रेस्टुराँ/कफी हाउसहरूमा साहित्यकार, नवसाहित्यकार र साहित्यमा रुचि राख्नेहरूको राम्रै जमघट हुन्थ्यो । थरीथरीका पत्रिका पाइने प्रमुख थलो पनि थियो, त्यतिबेलाका न्युरोड पिपलबोट । साँझपख, विशेषगरी कार्यालय छुट्टी भएपछि, विभिन्न पेसाकर्मीहरू त्यहाँ भेला हुन्थे । सुराकीहरू पनि हुने नै भए । बेरोजगारहरू पनि हुन्थे । न्युरोड पिपलबोट पालो अनुसार काम गर्ने र २४ घण्टा खुला रहने प्रकाशन गृह अर्थात् गोरखापत्र संस्थान पनि नजिकै रहेको ठाउँ हो । संस्थानकै प्रकाशन ‘मधुपर्क’ मा साहित्यकारहरू आतेजाते गर्ने नै भए । सडक कविता क्रान्तिका लागि तत्कालीन समयमा न्युरोड पिपलबोट क्षेत्र उपयुक्त थलो पनि थियो ।
कुनै घोषणापत्रविना सुरु भएको सडक कविता क्रान्तिमा वरिष्ठदेखि कनिष्ठसम्मको राम्रै सहभागिता हुने गरेको थियो । त्यस क्रममा दुई सयभन्दा बढी ठाउँमा कार्यक्रम भए भने दुई सयभन्दा बढी कविले भाग लिए ।
काठमाडौँबाट सुरु भएको ‘सडक कविता क्रान्ति’ देशका अन्य केही जिल्लाको यात्रापछि काठमाडौँमा नै फर्केर टुङ्गियो । तर, सडक कविता क्रान्तिकै यात्रा भने त्यत्तिमा नै टुङ्गिएन । निराकारले लेखेका छन्– “२०३६ जेठ २७ गते न्युरोडबाट सुरु भएको सडक कविता क्रान्तिको अभियान असार २७ गते न्युरोडमा सञ्चालित कार्यक्रमबाट नै उपत्यकाभित्र सञ्चालित पहिलो दौरको कार्यक्रमको समाप्ति भयो । अनि त्यस क्रान्तिसँग जोडिएका कविहरू आआफ्ना गृह जिल्ला फर्किएर जिल्लामा नै पुनः सडक कविता क्रान्तिको अभियान चलाएका थिए ।”
‘नेपाली भाषा–साहित्यमा आन्दोलन’ कृतिमा सुकुम शर्माले सडक कविता क्रान्ति कवितामार्फत जागरण अभियान अघि बढाउन आरम्भ भएको साहित्यिक प्रतिबद्धता भएको ठहर गरेका छन् । सडक कविता क्रान्ति बहुदलीय व्यवस्थामा आस्था राख्ने कविहरूको कवितात्मक अभियान भएको बताउँदै उनले ‘राजनीतिक विचारको आन्दोलन भए पनि अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता र कविताको सम्प्रेषणीयतामा यसको प्रभाव दीर्घ रहेको’ विश्लेषण गरेका छन् ।
सडक कविता क्रान्तिका अगुवा भवानी घिमिरेले सन् २०११ मा ‘समकालीन साहित्य’ अनलाइनका लागि राजा पुनियानीसँगको वार्तामा ‘सडक कविता क्रान्ति’ मा कविता कोठाबाट सडकमा आएको बताउनुभएको थियो । उहाँले ‘आन्दोलन’ उपलब्धिको सन्दर्भमा भन्नुभएको थियो– कविता दुरुह बन्दै गएको थियो । अस्तित्ववादको प्रभावले । काफ्का,, सार्त्र, कामुको प्रभाव प¥यो । तेस्रो आयाम आयो अस्तित्ववादकै नेपाली रूपान्तर भएर । यस्तोमा हामीले कविताको सरलताको आग्रह राख्यौँ ।
समकालीन नेपाली कविताको प्रवर्तनमा सडक कविता क्रान्तिको नै सबैभन्दा महत्त्पूर्ण भूमिका रहेको डा. लक्ष्मणप्रसाद गौतमको बुझाइ छ । डा. गौतमले ‘समकालीन नेपाली कविताका प्रवृत्ति’ कृतिमा लेखेका छन्– “सम्प्रेषणको सङ्कटबाट नेपाली कविता मुक्त गराउने प्रथम प्रयास सडक कविता क्रान्तिले गरेको हुनाले समकालीन नेपाली कविताको प्रवर्तनमा सडक कविता क्रान्तिको विशेष महत्त्व रहेको देखिन्छ ।”
सडक कविता क्रान्ति भएको आधा शताब्दी पुग्न लागेको छ । अहिले पनि बेलाबेलामा यसको चर्चा हुने गर्छ । उक्त ‘क्रान्ति’ मा सहभागी भएकाहरूले बेलाबखत यसको चर्चा गर्ने गर्छन् । नेपाली साहित्यमा भएका आन्दोलनहरूको चर्चा गर्दा यो पनि एउटा छुटाउन नहुने घटनाका रूपमा स्थापित छ ।
सडक कविता क्रान्तिका सक्रिय सहभागीहरूमध्ये एक हुनुहुन्थ्यो, मोहन कोइराला (विसं १९८३–२०६३) । आलेखको टुङ्ग्याउनीमा प्रस्तुत छ भानु (सडक कविता क्रान्ति) विशेषाङ्कमा दिइएको कोइरालाकै कविताको अंश–
सडक त्यसै कराएको हुँदैन
सडक त्यसै बाङ्गेको हुँदैन
सडक त्यसै सोझिएको हुँदैन
जिब्रामा उन्नाइस वर्ष
घाँटीमा उन्नाइस वर्ष
मस्तिष्कमा त्यति नै लामो वर्ष
उम्लिाएका कथा÷व्यथा
हामी भन्न आएका छौं ।