19 वर्षदेखि निरन्तर
समकालीन साहित्य
समकालीन साहित्य
जीवन, कर्म र कीर्ति अस्तित्वको त्रिवेणी हो । मानव जीवनको गहनतम रहस्य तीन शब्दमा समेटिन्छः जीवन, कर्म र कीर्ति । यी तीन अवधारणाहरू एकअर्कासँग अविभाज्य रूपमा जोडिएका छन् । जीवन एक क्षणिक यात्रा हो, कर्म यस यात्राको इन्धन र दिशा हो, र कीर्ति यस यात्राको अमर साक्षी । जीवन बिना कर्म अधुरो हुन्छ, कर्म बिना जीवन अर्थहीन हुन्छ, र कर्म बिना कीर्ति कल्पना मात्र रहन्छ । मानव अस्तित्वको गहनता बुझ्नका लागि यी तीन तत्वहरूको अन्तरसम्बन्धलाई विश्लेषण गर्नु आवश्यक छ । जीवनलाई मात्र एक जैविक प्रक्रिया ठान्नु गलत हुन्छ; यो एक सतत संघर्ष र सृजनाको माध्यम हो । कर्म भनेको केवल कार्य होइन, यो नियत र परिणामको संयोजन हो र कीर्ति कर्मको फलस्वरूप प्राप्त हुने अमरत्व हो, जसले जीवनलाई अर्थपूर्ण बनाउँछ । जीवन एउटा रङ्गमञ्च हो, कर्म त्यसको अभिनय र कीर्ति त्यस अभिनयले छोडेको अमिट छाप । यी तीन तत्वको सन्तुलित संयोजनबाट नै एउटा साधारण मानिस ‘असाधारण’ बन्न पुग्छ । नेपाली साहित्य र दर्शनको गहिराइमा डुबेर हेर्दा, जीवनलाई भोग्ने कि उपयोग गर्ने भन्ने प्रश्नको उत्तर ‘कर्म’ र ‘कीर्ति’ मा भेटिन्छ । जीवन सम्भावनाको सुन्दर उपहार हो । यो केबल श्वास–प्रश्वासको निरन्तरता मात्र होइन । यो त एउटा यस्तो अवसर हो, जहाँ हामीले आफूलाई र यो जगतलाई चिन्न सक्छौँ । दार्शनिक दृष्टिमा जीवन एउटा खाली क्यानभास हो, जसमा हामी कस्तो रङ भर्छौं भन्ने कुरा हाम्रै हातमा हुन्छ । जीवन क्षणभंगुर छ । ‘मुटु कतिञ्जेल धड्किन्छ’ भन्ने कसैलाई थाहा छैन । तर, यही सीमितताले नै जीवनलाई मूल्यवान् बनाउँछ । हामी यो पृथ्वीमा ‘किन छौँ?’ भन्ने प्रश्नको उत्तर खोज्नु नै जीवनको यात्रा हो ।
उपनिषद्मा भनिएको छ, तिमी त्यही परम तत्व हौ । भगवद्गीतामा जीवनलाई आत्माको यात्रा मानिएको छ, जसमा कर्मले जन्म–मृत्युको चक्रलाई प्रभावित गर्छ । जीवन भनेको यो परम तत्वको अस्थायी अभिव्यक्ति हो । यो यात्रा जन्मदेखि मृत्युसम्मको सीमित समयमा फैलिएको छ, तर यसको गहनता यसको अनन्त सम्भावनामा निहित छ । कर्मको अवधारणा हिन्दू दर्शनमा मात्र सीमित छैन; बौद्ध दर्शनमा जीवनलाई ‘दुःख’ को रूपमा चित्रित गरिएको छ, जसको मूल कारण अज्ञानता र तृष्णा हो । यस धर्ममा पनि कर्मलाई कारण–कार्यको नियम मानिन्छ । आधुनिक अस्तित्ववादमा जस्तै जाँ पल सात्र्रले भनेका छन्, “अस्तित्व सारभन्दा अघि आउँछ”, जीवनलाई मानिसले आफैंले अर्थ दिनुपर्छ । यस अर्थमा जीवन एउटा खाली क्यानभास हो, जसमा कर्मले रङ भर्छ । कर्मले नै जीवनलाई गति दिन्छ । भविष्यको जीवनलाई आकार दिन्छ । यदि जीवनलाई एउटा नदी ठान्ने हो भने, कर्म यसको प्रवाह हो—कहिले शान्त, कहिले उर्लिएको । कीर्ति यसको मुहानबाट समुद्रसम्मको यात्राको स्मृति । जीवनको सार्थकता कर्मको गुणस्तरमा निर्भर गर्छ ।
कर्मको अवधारणा सबैभन्दा गहन छ । हिन्दू दर्शनमा कर्मलाई ‘कर्मफल’ को नियमले नियन्त्रित गरिएको छ । भगवद्गीतामा श्रीकृष्णले अर्जुनलाई भन्नुहुन्छ, “कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन” अर्थात् तिम्रो अधिकार कर्ममा मात्र छ, फलमा होइन । यो वचनले कर्मलाई निस्वार्थ बनाउँछ । कर्म भनेको केवल शारीरिक वा मौखिक कार्य होइन; यो मन, वचन र कर्मको संयोजन हो । यसको नियतले नै यसको फल निर्धारण गर्छ । यदि नियत शुद्ध छ भने, कर्मले सत्कर्म बन्छ; यदि स्वार्थी छ भने, पापकर्म । बौद्ध धर्ममा कर्मलाई ‘चेतना’ सँग जोडिएको छ । कर्म भनेको कारण–कार्यको नियम हो, जसले पुनर्जन्मको चक्रलाई चलाउँछ । जेन दर्शनमा कर्मलाई ‘प्रत्यक्ष अनुभव’ को माध्यम मानिन्छ । पश्चिमी दर्शनमा इम्मानुएल काण्टको ‘क्याटेगोरिकल इम्पेरेटिभ’ ले कर्मलाई सार्वभौमिक नैतिक नियमसँग जोड्छः “त्यसरी कार्य गर कि तिम्रो कार्यको नियम सबैका लागि सार्वभौमिक नियम बन्न सकोस् ।” यसले कर्मलाई व्यक्तिगत होइन, सामूहिक हितसँग जोड्छ । कर्म भनेको सकारात्मक वा नकारात्मक कार्यहरूको संग्रह हो, जसले उदाहरणका लागि, महात्मा गान्धीको जीवनमा अहिंसात्मक कर्मले उनलाई विश्वव्यापी कीर्ति प्रदान ग¥यो । जीवनबिना कर्म व्यर्थ छ । कर्मको गहनता यसको बहुआयामिक प्रभावमा छ, नैतिक आयाममा निहित छ । व्यक्तिगत स्तरमा कर्मले चरित्र निर्माण गर्छ । सामाजिक स्तरमा यसले समाजको संरचना निर्धारण गर्छ । उदाहरणका लागि, महात्मा गान्धीको सत्याग्रह र अहिंसाको कर्मले भारतलाई स्वतन्त्रता दिलायो र विश्वलाई शान्तिको सन्देश दियो । नेल्सन मण्डेलाको २७ वर्षको कैदपछि पनि मेलमिलापको नीतिले दक्षिण अफ्रिकालाई एकताको उदाहरण बनायो । यी उदाहरणहरूले देखाउँछन् कि कर्मले मात्र जीवनलाई प्रभावित गर्दैन, इतिहासलाई पनि परिवर्तन गर्छ । तर कर्मको अन्धकार पक्ष पनि छ । यदि कर्म स्वार्थी र हिंसात्मक छ भने, यसले विनाश निम्त्याउँछ । द्वितीय विश्वयुद्धका हिटलरको कर्मले लाखौंको ज्यान लियो, तर कीर्ति होइन, कलङ्क मात्र छोड्यो । यसबाट स्पष्ट हुन्छ कि कर्मको फल सधैं सकारात्मक हुँदैन; यो नियत र परिणामको संयोजन हो । कर्मलाई केवल भौतिक कार्य ठान्नु सतही हुन्छ; यो आन्तरिक नियतबाट निर्देशित हुन्छ । काण्टको दर्शनमा ‘क्याटेगोरिकल इम्पेरेटिभ’ ले कर्मलाई नैतिक नियमबाट जोड्छ, जसले व्यक्तिगत लाभभन्दा सार्वजनिक हितलाई प्राथमिकता दिन्छ । जीवनमा कर्मको भूमिका निर्णायक हुन्छ, किनकि यसले व्यक्तिको भाग्य लेख्छ । तर कर्मलाई कीर्तिसँग जोड्दा यसको महत्व झन् बढ्छ । कीर्ति भनेको समाजद्वारा प्रदान गरिने सम्मान हो, जसले कर्मको उत्कृष्टतालाई अमर बनाउँछ । नेल्सन मण्डेलाको जीवनमा रंगभेदविरुद्धको कर्मले उनलाई विश्वव्यापी कीर्ति दिलायो । कीर्ति क्षणिक प्रसिद्धि होइन; यो दीर्घकालीन प्रभाव हो । जीवनमा कर्मबाट कीर्ति प्राप्त गर्नका लागि इमानदारी र समर्पण आवश्यक छ । यदि कर्म स्वार्थी छ भने, कीर्ति क्षणिक हुन्छ; तर यदि कर्म निस्वार्थ छ भने, कीर्ति अमर हुन्छ । कर्म अस्तित्वको सार्थकता हो । जीवनलाई गति दिने इन्जिन ‘कर्म’ हो । श्रीमद्भगवद्गीतामा श्रीकृष्णले भन्नुभएको छ— “कर्मण्येवाधिकारस्ते मा फलेषु कदाचन” अर्थात् कर्ममा तिम्रो अधिकार छ, फलमा होइन । कर्म नै त्यो कडी हो जसले मानिसलाई पशुभन्दा भिन्न र श्रेष्ठ बनाउँछ । हात–पाखुरा चलाउनु मात्र कर्म होइन । जुन कर्मले समाजको हित गर्छ, जसले अरूको आँसु पुछ्छ र जसले न्यायको पक्ष लिन्छ, त्यही नै सार्थक कर्म हो । आफ्नो क्षमता र विवेकअनुसारको सही काम रोज्नु र त्यसमा दत्तचित्त भएर लाग्नु नै वास्तविक पुरुषार्थ हो । कर्म बिनाको जीवन केवल एउटा बोझ मात्र हुन्छ ।
कीर्ति भनेको कर्मको अमर फल हो । संस्कृतमा ‘कीर्ति’ को अर्थ ‘प्रसिद्धि’ वा ‘यश’ हो, तर यसको गहन अर्थ ‘अमरत्व’ हो । महाभारतमा भनिएको छ, “कीर्तिर्हि परमं दानं” अर्थात् कीर्ति नै सर्वोत्तम दान हो । कीर्ति दुई प्रकारको हुन्छः क्षणिक र शाश्वत । क्षणिक कीर्ति धन, पद वा सत्ताबाट आउँछ, जुन मृत्युपछि लोप हुन्छ । शाश्वत कीर्ति भने कर्मको नैतिक उत्कृष्टताबाट आउँछ । यो समाजको स्मृतिमा बस्छ । उदाहरणका लागि, बुद्धको करुणा र ज्ञानको कर्मले उनलाई हजारौं वर्षपछि पनि कीर्ति दिएको छ । अब्राहम लिंकनको दासत्व उन्मूलनको कर्मले उनलाई अमर बनायो । नेपालको सन्दर्भमा भक्तपुरका कलाकारहरूको कर्मले नेपाली कला र संस्कृतिलाई विश्वव्यापी कीर्ति दिलाएको छ । कीर्ति प्राप्त गर्नका लागि कर्ममा निस्वार्थता आवश्यक छ । यदि कर्ममा अहंकार मिसियो भने, कीर्ति पनि क्षणिक हुन्छ । कीर्ति मृत्युपछिको अमरता हो । कीर्ति अर्थात् यश वा ख्याति । तर यो ख्याति सस्तो लोकप्रियता होइन । यो त मानिस मरेर गए पनि उसले छोडेर गएको सत्कर्मको सुगन्ध हो । महाकवि लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाले भन्नुभएको छ— “मानिस ठूलो दिलले हुन्छ जातले हुँदैन” र त्यही विशाल दिलले गर्ने कर्मले नै मानिसलाई ‘अजर–अमर’ बनाउँछ । भौतिक शरीर खरानी भएर जान्छ, तर कीर्ति कहिल्यै मर्दैन । भानुभक्त, बुद्ध, वा अरनिको आज हामीमाझ छैनन्, तर उनीहरूको कीर्तिले गर्दा उनीहरू जीवितै छन् । अरूका लागि बाँचिने जीवनले नै उच्च कीर्ति स्थापना गर्छ । स्वार्थमा लिप्त भएर कमाएको धनभन्दा सेवामा समर्पित भएर कमाएको नाम धेरै शक्तिशाली हुन्छ ।
आधुनिक सन्दर्भमा जीवन, कर्म र कीर्तिको सम्बन्धलाई हेर्दा, प्रविधि र सामाजिक सञ्जालले यसलाई परिवर्तन गरेको छ । आजका युवाहरूले जीवनलाई सफलताको दौड ठान्छन्, जहाँ कर्मलाई पदोन्नति र कीर्तिलाई लाइक्स र फलोअर्सबाट मापन गर्छन् । तर यो सतही छ । सच्चा कीर्ति कर्मको गुणवत्ताबाट आउँछ, जस्तै कि मालाला युसुफजाईको शिक्षा अधिकारका लागि गरेको कर्मले उनलाई नोबेल पुरस्कार दिलायो । जीवनको गहनतामा कर्मलाई नैतिकतासँग जोड्नु पर्छ, अन्यथा कीर्ति भ्रामक हुन्छ । प्लेटोको ‘रिपब्लिक’ मा न्यायपूर्ण कर्मलाई राज्यको आधार मानिएको छ, जसले व्यक्तिगत जीवनलाई पनि प्रभावित गर्छ । आधुनिक युगमा जीवन, कर्म र कीर्तिको सम्बन्ध जटिल बनेको छ । सामाजिक सञ्जालले कीर्तिलाई ‘भाइरल’ बनाएको छ । आजका युवाहरूले जीवनलाई ‘ट्रेन्ड’ र ‘फलोअर्स’ को दौड ठान्छन् । कर्मलाई ‘कन्टेन्ट क्रिएशन’ मा सीमित गरिएको छ, जसको फल ‘लाइक्स’ र ‘भ्यूज’ हुन्छ । तर यो कीर्ति होइन, प्रसिद्धि मात्र हो । सच्चा कीर्ति दीर्घकालीन प्रभावबाट आउँछ । मालाला युसुफजाईको शिक्षा अधिकारका लागि गरेको कर्मले उनलाई नोबेल शान्ति पुरस्कार दिलायो, जुन अमर कीर्ति हो । प्रविधिले कर्मको दायरा बढाएको छ—एक क्लिकबाट विश्वलाई प्रभाव पार्न सकिन्छ—तर यसले नैतिक जिम्मेवारी पनि बढाएको छ । यदि कर्म गलत छ भने, कीर्ति होइन, बदनामी हुन्छ । जीवन, कर्म र कीर्तिको अन्तरसम्बन्धलाई एक चक्र ठान्न सकिन्छ । जीवनले कर्मको अवसर दिन्छ, कर्मले जीवनलाई सार्थक बनाउँछ, र कर्मको उत्कृष्ट फल कीर्ति बन्छ । यो चक्रमा सन्तुलन राख्नु नै मानव जीवनको परम उद्देश्य हो । प्लेटोको ‘रिपब्लिक’ मा न्यायपूर्ण कर्मलाई राज्यको आधार मानिएको छ, जसले व्यक्तिगत जीवनलाई पनि प्रभावित गर्छ । अरस्तुले ‘युडेमोनिया’ (सुख) लाई सद्गुणपूर्ण कर्मबाट प्राप्त हुने बताएका छन् । यसले देखाउँछ कि कीर्ति सुखको उपज होइन, सद्गुणको उपज हो ।
जीवन एक उपहार हो, कर्म यसको प्रयोग हो, र कीर्ति यसको प्रतिफल हो । जीवन कर्मको क्यानभास हो र कीर्ति यसको उत्कृष्ट चित्र । जीवनलाई सार्थक बनाउन कर्मलाई नैतिक र निस्वार्थ बनाउनु पर्छ । सद्गुणपूर्ण बनाउनु पर्छ । कीर्ति स्वतः प्राप्त हुन्छ, जब कर्म समाज र मानवताको हितमा हुन्छ । यो यात्रामा सधैं प्रश्न गर्नु पर्छः मेरो कर्मले कसलाई फाइदा पु¥याउँछ ? यदि यसको उत्तर ‘अरूलाई’ हुन्छ भने, जीवन अर्थपूर्ण बन्छ, कर्म पवित्र हुन्छ, र कीर्ति अमर बन्छ । अन्ततः, जीवनको यात्रा कर्मबाट सुरु हुन्छ र कीर्तिमा समाप्त हुन्छ । यो चक्रलाई सम्झेर बाँच्नु नै सच्चा मानवता हो । यो चक्रमा सन्तुलन राख्नु नै मानव दर्शनको सार हो । जीवन, कर्म र कीर्तिको तीनै पक्षहरू एक–अर्कामा अन्तरसम्बन्धित छन् । जीवनले हामीलाई जग दिन्छ । कर्म ले त्यसमा घर निर्माण गर्छ । कीर्ति त्यो घरको उज्यालो हो, जसले अरूलाई मार्गनिर्देश गर्छ । “भावी पुस्ताले तिम्रो बारेमा के कुरा गर्नेछन् भन्ने कुरा हामीले आज गर्ने कर्मले निर्धारण गर्छ ।” यदि जीवनलाई एक पुस्तक ठान्ने हो भने, कर्म यसका अध्यायहरू हुन् र कीर्ति यसको शीर्षक । अन्ततः, जीवनको यात्रामा कर्मबाट कीर्ति प्राप्त गर्नु नै परम उद्देश्य हो ।
हामी यो संसारमा रित्तो हात आएका हौँ र रित्तो हात नै जानेछौँ । तर, यो बीचको समयमा हामीले गर्ने ‘कर्म’ ले नै हाम्रो ‘कीर्ति’ को मन्दिर बनाउँछ । त्यसैले, जीवनलाई गुनासोमा होइन, सिर्जनामा बिताउनु पर्छ । कर्म यस्तो होस् कि, मृत्युले शरीर लगे पनि संसारले हाम्रो नाम सधैँ सम्मानका साथ उच्चारण गरोस् ।
रिब्दीकोट – ४, नारायणथोक, पाल्पा