19 वर्षदेखि निरन्तर
समकालीन साहित्य
समकालीन साहित्य
साहित्य मानव सभ्यताको सबैभन्दा सूक्ष्म आत्मदर्पण हो। यो चेतना, अनुभूति र अस्तित्वको गहन अन्वेषण हो। मानिसले जब पहिलो पटक आकाशतिर हेरेर आफ्नो अस्तित्वबारे प्रश्न गर्यो, त्यही क्षणदेखि साहित्यको जन्म भएको थियो। किनकि साहित्यको मूल केन्द्र प्रश्न हो। “म को हुँ?”, “जीवन किन छ?”, “दुःखको अर्थ के हो?”, “मृत्युपछि के बाँकी रहन्छ?” जस्ता प्रश्नहरूले नै साहित्यलाई साधारण मनोरञ्जनभन्दा माथि उठाएर दर्शन र आध्यात्मिकताको विशाल क्षेत्रमा पुर्याउँछन्। साहित्य वास्तवमा बाहिरी संसारभन्दा बढी भित्री संसारको यात्रा हो। मानिसको अन्तर्मनमा दबिएका भय, एकान्त, प्रेम, अपराधबोध, आकांक्षा, करुणा र मुक्ति–चेतनालाई शब्द दिने माध्यम हो साहित्य। यसैले महान् कृतिहरू पढ्दा पाठकले आफ्नै आत्माको प्रतिध्वनि सुन्छ। कुनै पात्रको पीडामा उसले आफ्नै पीडा भेट्छ, कुनै पात्रको मौनतामा आफ्नै अधुरोपन अनुभव गर्छ।
यही कारणले साहित्य समय र भूगोलभन्दा ठूलो बन्छ। दार्शनिक दृष्टिले हेर्दा साहित्य अस्तित्वको व्याख्या गर्ने एक कलात्मक प्रयास हो। दार्शनिकहरूले तर्कमार्फत सत्य खोजे। साहित्यकारहरूले अनुभूतिमार्फत। प्लेटोले सत्यलाई विचारको संसारमा खोजे भने फ्योदोर दोस्तोयेभ्स्कीले अपराध, पश्चात्ताप र आत्मिक विघटनभित्र खोजे। फ्रिड्रिख नीत्शेले “ईश्वर मरिसकेको छ” भन्दै आधुनिक मानिसको आध्यात्मिक रिक्तता उद्घाटन गरे भने टी. एस. इलियटले आधुनिक सभ्यताको थकान, विखण्डन र उद्धारको आकांक्षालाई कवितामा रूपान्तरण गरे। यस अर्थमा साहित्य दर्शनको भावनात्मक रूप हो। त्यो सिद्धान्त होइन अनुभूति हो।
आध्यात्मिक दृष्टिबाट साहित्य आत्मा र ब्रह्माण्डबीचको संवाद हो। महान् साहित्यले मानिसलाई बाह्य भौतिकताबाट उठाएर भित्री चेतनासँग सामना गराउँछ। हर्मन हेसेको सिद्धार्थमा नदी समय, पुनर्जन्म, मौनता र आत्मज्ञानको प्रतीक हो। नदी बगिरहन्छ, तर उही रहन्छ जस्तै चेतनाको मूल प्रवाह। सिद्धार्थको यात्रा बाहिरी संसारबाट अन्तर्मनतर्फ मोडिन्छ, जहाँ मौनता नै आत्मज्ञानको आरम्भ बन्छ।यस कृतिको मूल शक्ति यसको कथावस्तुभन्दा बढी यसको दार्शनिक गहिराइमा छ। नदी यहाँ समय, चेतना र अनन्तताको प्रतीक हो। सिद्धार्थको यात्रा बौद्ध र उपनिषद् चेतनासँग गहन रूपमा जोडिएको छ, जहाँ मुक्ति कुनै बाह्य गुरु वा प्रणालीबाट होइन, आफ्नै अनुभव र आत्म–साक्षात्कारबाट प्राप्त हुन्छ।
त्यस्तै रवीन्द्रनाथ टैगोरका गीतहरूमा ईश्वर प्रेम, करुणा र विश्वमानवतावादको प्रकाश हो।टैगोरको साहित्यको मूल स्वर प्रेम, प्रकृति, करुणा र विश्वमानवतावाद हो। उनका कविताहरू र गीतहरूमा ईश्वर कुनै कठोर धार्मिक संरचना होइन बरु जीवन, सौन्दर्य र चेतनाको सर्वव्यापी प्रकाशका रूपमा उपस्थित हुन्छ।
उनको दृष्टिमा मानवता सीमाभन्दा माथि छ जात, धर्म र राष्ट्रभन्दा पर। उनले साहित्यलाई आत्मिक स्वतन्त्रता र विश्व–एकताको माध्यमका रूपमा प्रयोग गरे। उनका कृतिहरूले पाठकलाई बाहिरी संसारको विभाजनभन्दा माथि उठाएर आन्तरिक शान्ति र सार्वभौमिक प्रेमतर्फ लैजान्छन्।
जोन फोसेका लेखनमा मौनता स्वयं प्रार्थना बन्छ। उनका पात्रहरू बाह्य घटनाभन्दा बढी आफ्नै अन्तर्मनको कम्पनमा बाँच्छन्। सेप्टोलोजीमा अत्यन्त न्यून विरामचिह्न प्रयोग गरिएको शैलीले चेतनाको अबाध प्रवाहलाई चित्रित गर्छ। त्यहाँ कथानकभन्दा बढी अनुभूति छ। वाक्यहरू प्रार्थनाजस्तै बग्छन्। यस्ता कृतिहरूले पाठकलाई सोच्न होइन, अनुभूति गर्न सिकाउँछन्। महान् साहित्यको अर्को विशेषता यसको प्रतीकात्मकता हो। साहित्य प्रत्यक्षभन्दा अप्रत्यक्षमा बढी बोल्छ। अन्धकार रात मात्र होइन अस्तित्वको अन्योल पनि हुन सक्छ। समुद्र पानी मात्र होइन अनन्तताको प्रतीक पनि हुन सक्छ। यही प्रतीकात्मक गहिराइले साहित्यलाई बहुआयामिक बनाउँछ। साधारण पाठकले कथा देख्छ गहन पाठकले चेतनाको तहहरू देख्छ।
विश्व साहित्यका महान् स्रष्टाहरूले साहित्यलाई घटनाको वर्णन गर्ने माध्यम मात्र मानेनन् उनीहरूले यसलाई चेतनाको अनन्त यात्राको रूपमा रूपान्तरण गरे। प्याट्रिक ह्वाइटका पात्रहरू बाहिरी संसारभन्दा बढी आफ्नै अन्तर्मनसँग युद्ध गरिरहेका देखिन्छन्।उनका उपन्यासहरूमा बाहिरी संसारको सामान्य जीवनभन्दा बढी भित्री चेतनाको अँध्यारो, पीडा र आध्यात्मिक खोजलाई केन्द्रमा राखिन्छ। पात्रहरू प्रायः समाजसँग असहज सम्बन्धमा हुन्छन् र उनीहरूको यात्रा बाहिरी सफलता होइन, आन्तरिक सत्यको खोजतर्फ उन्मुख हुन्छ।
गाब्रियल गार्सिया मार्खेजले स्मृति, मिथक र इतिहासलाई जादुई यथार्थवादको अद्भुत संरचनामा रूपान्तरण गरे। एक सय वर्षको एकान्तमा समय रेखीय होइन वृत्ताकार छ। इतिहास दोहोरिन्छ। पात्रहरू नियतिसँग बाँधिएका देखिन्छन्। वास्तविकता र मिथकबीचको दूरी हराउँछ। यही जादुई यथार्थवादले उपन्यासलाई सभ्यताको दार्शनिक आख्यान बनाउँछ।यस कृतिमा बुएन्दिया परिवारको सात पुस्ताको कथा मार्फत सम्पूर्ण मानव सभ्यता, स्मृति, नियति र एकान्तको चक्रात्मक यात्रा प्रस्तुत गरिएको छ। म्याकोन्डो नामक काल्पनिक सहर मानव चेतनाको प्रतीकात्मक संसार हो, जहाँ इतिहास, मिथक र यथार्थ एकैसाथ बाँचिरहेका हुन्छन्।
अल्बेयर कामुले अर्थहीन संसारमा पनि मानवीय गरिमाको संघर्षलाई साहित्यिक दर्शन बनाए। उनका पात्रहरू अब्सर्ड संसारमा बाँचिरहेका भए पनि आत्मसमर्पण गर्दैनन्। यिनै कारणले महान् साहित्य कथा मात्र रहँदैन त्यो मानव आत्माको अनन्त प्रतिध्वनि बन्छ। त्यसैले एक उत्कृष्ट पुस्तक समीक्षा कथाको सारांश वा पात्रहरूको सामान्य मूल्यांकनमा सीमित रहनु हुँदैन।
समीक्षा विचारको पुनर्जन्म हो। त्यो कृतिभित्र लुकेको दार्शनिक कम्पन, आध्यात्मिक संकेत, अस्तित्ववादी पीडा र चेतनाको सूक्ष्म तहहरू उद्घाटन गर्ने प्रक्रिया हो। समीक्षक पाठक मात्र होइन ऊ पाठ र चेतनाबीचको सेतु हो। यदि कुनै नेपाली कृति पनि यही स्तरको अस्तित्ववादी, दार्शनिक वा आध्यात्मिक प्रश्नसँग जुध्छ भने समीक्षकले पात्रको आत्मिक संकट, मौनता, अपराधबोध, मुक्ति–आकांक्षा र ब्रह्माण्डसँगको सम्बन्धलाई उजागर गर्नुपर्छ। कुनै पात्र घर छोडेर हिँड्नु भौतिक यात्रा नहुन सक्छ त्यो अहंकार त्यागको आध्यात्मिक प्रक्रिया पनि हुन सक्छ।
महान् साहित्यको समीक्षा गर्दा समीक्षकले कथाको बाहिरी घटनाभन्दा गहन तहहरू पढ्नुपर्छ। उसले शब्दभित्रको मौनता सुन्नुपर्छ। उसले पात्रभित्रको रिक्तता अनुभव गर्नुपर्छ। उसले प्रतीकभित्र लुकेको चेतना देख्नुपर्छ। किनकि महान् साहित्य “के भयो?” भन्दा “किन भयो?” र “यसको अस्तित्वगत अर्थ के हो?” भन्ने प्रश्नमा केन्द्रित हुन्छ। स्मृति, स्वप्न, प्रतीक, मौनता र चेतनाप्रवाह महान् कथाहरूमा एकअर्कामा मिसिन्छन्। त्यसैले समीक्षा पनि विश्लेषण मात्र होइन संवेदनाको पुनर्सिर्जना हुनुपर्छ। समीक्षकले भाषा, लय, प्रतीकात्मकता, मौनता र भाव–सघनतालाई सूक्ष्म रूपमा समेट्नुपर्छ। यदि लेखकले प्रकृतिलाई मानवीय चेतनाको विस्तार बनाएका छन् भने त्यसलाई उजागर गर्नुपर्छ।
यदि भाषामा सूफी चेतना, बौद्ध शून्यता वा वैदिक आध्यात्मिकताको कम्पन छ भने त्यसलाई पनि देखाउनुपर्छ। किनकि महान् साहित्य मानिसलाई आफ्नै आत्मासँग भेट गराउने कला हो। यो बाहिरी संसारको वर्णनभन्दा बढी भित्री ब्रह्माण्डको उद्घाटन हो। जब कुनै कृतिले पाठकलाई मनोरञ्जनभन्दा माथि उठाएर आत्मदर्शनतर्फ लैजान्छ, तब त्यो कृति जीवनको दार्शनिक दस्तावेज बन्छ। महान् साहित्य समयभन्दा ठूलो हुन्छ। त्यो सभ्यताको आत्मकथा हो। त्यो पीडाको संगीत हो। त्यो मौनताको प्रार्थना हो। त्यो मनुष्यको अनन्त यात्राको प्रकाश हो। त्यसैले महान् साहित्य पढ्नु भनेको आफूलाई पढ्नु हो।
त्यस्तै विलियम फोकनरका कृतिहरूमा चेतनाप्रवाह, विखण्डित समय र स्मृतिको जटिल संरचना देखिन्छ। उनका पात्रहरू वर्तमानमा बाँचिरहेका जस्तो देखिए पनि वास्तवमा उनीहरू आफ्नै स्मृतिको कैदी हुन्छन्। यही कारणले महान् साहित्यमा कथानक घटनाको अनुक्रम मात्र हुँदैन त्यो चेतनाको तहगत संरचना हुन्छ। समीक्षकले यी संरचनागत पक्षहरू नछामे भने समीक्षा सतही बन्न पुग्छ। समीक्षकले कथानकको गतिशीलता, समयको प्रयोग, स्मृति र मौनताको संरचना, घटनाको प्रतीकात्मकता तथा पात्रहरूको आन्तरिक यात्रालाई सूक्ष्म रूपमा विश्लेषण गर्नुपर्छ। कुनै पात्रको यात्रा भौगोलिक यात्रा मात्र नहुन सक्छ त्यो आत्मिक तपस्याको प्रक्रिया पनि हुन सक्छ। घर छोड्नु स्थान परिवर्तन मात्र होइन; अहंकार, मोह र पहिचान त्यागको आध्यात्मिक आरम्भ पनि हुन सक्छ। यसरी महान् साहित्यको संरचना दृश्यभन्दा अदृश्यमा, घटनाभन्दा अनुभूतिमा र बाहिरी संसारभन्दा भित्री चेतनामा केन्द्रित हुन्छ।
महान् साहित्यमा भाषा अर्थभन्दा पनि वातावरण निर्माण गर्छ। कुनै शब्दले पीडाको ध्वनि दिन सक्छ, कुनै मौनताले प्रेमको गहिराइ। त्यसैले कुनै पनि कृतिको समीक्षा गर्दा भाषाको सौन्दर्य, लय, प्रतीकात्मकता, बिम्ब, अनुप्रास, मौनता र भाव–सघनतालाई समेट्नुपर्छ। यदि लेखकले प्रकृतिलाई मानवीय चेतनाको विस्तार बनाएका छन् भने समीक्षकले त्यसलाई उजागर गर्नुपर्छ। वर्षा केवल मौसम होइन शुद्धीकरणको संकेत पनि हुन सक्छ। नदी पानीको प्रवाह मात्र होइन समय र चेतनाको निरन्तरता पनि हुन सक्छ। यदि भाषामा सूफी आध्यात्मिकताको उन्माद, वैदिक चेतनाको प्रकाश वा बौद्ध मौनताको स्पन्दन छ भने त्यसलाई पहिचान गर्नु समीक्षकको दायित्व हो। किनकि महान् साहित्य प्रत्यक्षभन्दा अप्रत्यक्षमा बढी बोल्छ। त्यसैले साहित्यिक प्रतीकहरूको विश्लेषण बिना कुनै समीक्षा पूर्ण हुन सक्दैन।
प्याट्रिक ह्वाइटका उपन्यासहरूमा मरुभूमि बाह्य भूगोल मात्र होइन आत्माको सुनसान विस्तार हो। उनका पात्रहरू सत्यको खोजमा यातना भोग्छन् र त्यो यातना नै उनीहरूको आत्मिक शुद्धीकरण बन्छ। त्यस्तै फ्रान्ज काफ्काका पात्रहरू प्रशासनिक संरचना, अदृश्य शक्ति र अस्तित्वगत भयबीच थिचिन्छन्। काफ्काको संसारमा ढोका प्रवेशद्वार मात्र होइन अस्वीकृति, प्रतीक्षा र अस्तित्वगत असहायताको प्रतीक हो। यही कारणले महान् साहित्य सधैं बहुस्तरीय हुन्छ।
नदी, अन्धकार, आगो, वन, समुद्र, चरा, धुलो, मौनता यी सबै साहित्यमा प्रतीकात्मक अर्थ बोकेर आउँछन्। यदि कुनै नेपाली कृतिमा पहाडलाई स्थायित्व, नदीलाई चेतना, गाईलाई मातृत्व, मठलाई आध्यात्मिकता, जंगललाई अवचेतन मन, धूपलाई प्रार्थना वा गाउँलाई सांस्कृतिक स्मृतिका रूपमा प्रयोग गरिएको छ भने समीक्षकले तिनको सांस्कृतिक, दार्शनिक र आध्यात्मिक अर्थ उद्घाटन गर्नुपर्छ। यसले समीक्षा बहुआयामिक बनाउँछ। दार्शनिक आयाम वास्तवमा उत्कृष्ट समीक्षाको मेरुदण्ड हो। महान् साहित्य सधैं दर्शनसँग संवाद गर्छ। कुनै कृतिमा अस्तित्ववादको पीडा हुन सक्छ, कुनैमा बौद्ध शून्यवाद, कुनैमा वेदान्तीय अद्वैत चेतना, कुनैमा सूफी प्रेम–दर्शन। समीक्षकले यी दार्शनिक तहहरू पढ्न सके मात्र कृतिको वास्तविक गहिराइ उद्घाटित हुन्छ। किनकि साहित्य मानिसको आत्मा, समय र ब्रह्माण्डबीचको अनन्त संवाद हो।
द स्ट्रेन्जरका मेर्सो समाजको कृत्रिम नैतिक संरचनाभन्दा बाहिर उभिएको पात्र हो। ऊ भावनाहीन देखिए पनि वास्तवमा आधुनिक मानिसको अस्तित्वगत रिक्तताको प्रतिनिधि हो। त्यस्तै फ्योदोर दोस्तोयेभ्स्कीका पात्रहरू अपराध, पाप, विश्वास, अपराधबोध र मोक्षबीच निरन्तर छटपटाइरहेका हुन्छन्। अपराध र सजायमा रस्कोलनिकोभको हत्या अपराध मात्र होइन त्यो मानिसको अहंकार, नैतिक विघटन र आत्मिक पतनको दार्शनिक प्रयोग हो। अपराधपछि उसले भोग्ने मानसिक विघटन वास्तवमा आत्माको चिच्याहट हो।कथाको केन्द्रमा रोडियन रस्कोलनिकोभ नामक विद्यार्थी छ, जसले आफूलाई “विशेष व्यक्तिठानेर नैतिक नियमभन्दा माथि रहेको विश्वास गर्छ। यही विचारका आधारमा उसले एक वृद्ध सूदखोरको हत्या गर्छ, तर त्यसपछि ऊ बाहिरी सजायभन्दा धेरै गहन आन्तरिक पीडा र अपराधबोधमा फस्छ।
लियो टोल्स्टोयले जीवनलाई नैतिक पुनर्जन्मको यात्राका रूपमा हेरे। उनका पात्रहरू बाह्य सफलता भन्दा बढी आत्मिक सत्यको खोजमा संघर्षरत देखिन्छन्। यही कारणले महान् साहित्य सधैं दर्शनसँग जोडिन्छ। एक सशक्त समीक्षा यी दार्शनिक दृष्टिहरूसँग तुलना गर्दै कृतिको वैचारिक गहिराइ मूल्यांकन गर्छ। यदि कुनै पात्र जीवनलाई कर्मयोगी दृष्टिले हेर्छ भने समीक्षकले त्यसलाई गीता–दर्शनसँग जोड्न सक्छ। यदि पात्र शून्यता, अनित्यता वा मौन रिक्तता अनुभव गर्छ भने त्यसमा बौद्ध दर्शनको प्रभाव देख्न सकिन्छ। यदि कथा प्रेममार्फत ईश्वर वा सत्यको खोजमा केन्द्रित छ भने त्यहाँ सूफी चेतनाको आध्यात्मिक कम्पन भेट्न सकिन्छ। समीक्षा साहित्यिक टिप्पणीमात्र नभइ दर्शन, मनोविज्ञान र आध्यात्मिक चेतनाबीचको संवाद बन्छ।
समीक्षामा आध्यात्मिक चेतनाको विश्लेषण विशेष महत्व राख्छ। आध्यात्मिकता कुनै धार्मिक प्रचार वा मतको आग्रह होइन यो आत्मा र ब्रह्माण्डबीचको सम्बन्धको अनुभूति हो। जोन फोसेको लेखनमा मौनता स्वयं प्रार्थना बन्छ। उनका पात्रहरू बाह्य घटनाभन्दा आन्तरिक कम्पनमा बढी बाँच्छन्। उनीहरूको मौनता खालीपन होइन; आध्यात्मिक उपस्थितिको सूक्ष्म स्वर हो। त्यस्तै Hermann Hesse ले आत्मज्ञानलाई जीवनको केन्द्र बनाए।
श्री अरबिन्दो(भारतीय दार्शनिक, योगी, कवि र स्वतन्त्रता आन्दोलनका चिन्तक)ले चेतनाको विकासलाई मानव सभ्यताको भविष्य माने। उनका विचारमा मानिस जैविक प्राणी मात्र होइन चेतनात्मक विकासको यात्रामा रहेको आध्यात्मिक सत्ता हो। यदि कुनै कृतिमा आत्मसंघर्ष, ध्यान, मौनता, करुणा, ब्रह्मानुभूति, निर्वाण वा ईश्वरसँगको संवाद छ भने समीक्षक त्यसको आध्यात्मिक नाडी समात्न सक्षम हुनुपर्छ। समीक्षकले शब्दभन्दा गहन तहमा प्रवेश गर्नुपर्छ। किनकि कहिलेकाहीँ पात्रको मौनता नै सम्पूर्ण कथाभन्दा बढी बोलिरहेको हुन्छ। एक उत्कृष्ट समीक्षक सह–सर्जक पनि हो। उसले पाठभित्र लुकेको अदृश्य आवाज सुन्नुपर्छ। उसले पात्रको बाहिरी व्यवहारभन्दा भित्री कम्पन अनुभव गर्नुपर्छ।
समीक्षामा पात्र–विश्लेषण अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ, किनकि पात्रहरू साहित्यका जीवित दर्शन हुन्। कुनै पात्र भौतिकवादी हुन सक्छ, जसका लागि संसार उपभोगको क्षेत्र हो। कुनै पात्र आध्यात्मिक यात्री हुन सक्छ, जसले सत्यको खोजमा आफ्नै अहंकारसँग युद्ध गरिरहेको हुन्छ। कुनै पात्र विद्रोही हुन सक्छ, जसले समाजको कृत्रिम संरचनाविरुद्ध अस्तित्वको स्वतन्त्रता खोज्छ। कुनै पात्र मौन साधक हुन सक्छ, जसको बाहिरी शान्तिभित्र गहन आत्मिक उथलपुथल लुकेको हुन्छ।
फ्योदोर दोस्तोयेभ्स्कीका रस्कोलनिकोभ अपराधपछि आत्मिक विघटनमा पुग्छन्। उनको पीडा आत्माको नैतिक चिच्याहट हो। अल्बेयर कामुका पात्रहरू अर्थहीन संसारमा पनि मानवीय गरिमा जोगाउन संघर्ष गर्छन्। उनीहरू पराजित देखिए पनि अस्तित्वगत रूपमा विद्रोही हुन्छन्। रवीन्द्रनाथ टैगोरका पात्रहरू प्रेम, करुणा र मानवतामा मुक्ति खोज्छन्। उनीहरूको आध्यात्मिकता जीवनबाट भाग्ने होइन जीवनलाई नै पवित्र अनुभव बनाउने चेतना हो। त्यसैले समीक्षा लेख्दा पात्रहरूको मनोविज्ञान, अन्तर्द्वन्द्व, विकासक्रम र दार्शनिक प्रतीकात्मकता सूक्ष्म रूपमा विश्लेषण गर्नुपर्छ। यदि कुनै पात्र बाह्य रूपमा मौन छ तर भित्र विशाल पीडामा बाँचिरहेको छ भने समीक्षकले त्यस मौनताको अर्थ खोल्नुपर्छ। किनकि महान् साहित्यमा सबैभन्दा ठूलो आवाज प्रायः मौनतामै लुकेको हुन्छ।
सामाजिक यथार्थ साहित्यको अत्यन्त महत्वपूर्ण आयाम हो, किनकि महान् साहित्य व्यक्तिगत अनुभूतिको दस्तावेज मात्र होइन त्यो सामूहिक चेतनाको जीवित अभिलेख पनि हो। मानिस एक्लो अस्तित्व होइन ऊ समाज, इतिहास, राजनीति, संस्कृति र स्मृतिको जटिल संरचनाभित्र बाँचेको प्राणी हो। त्यसैले जब साहित्यले एउटा व्यक्तिको पीडा चित्रित गर्छ, त्यस पीडाभित्र प्रायः सम्पूर्ण युगको आवाज लुकेको हुन्छ। टोनी मोरिसनले दासत्वको ऐतिहासिक स्मृति र जातीय पीडालाई राजनीतिक प्रश्नका रूपमा होइन, आत्मिक घाउका रूपमा प्रस्तुत गरिन्। उनका पात्रहरू इतिहासको हिंसाबाट थिचिएका छन्, तर उनीहरूको संघर्षमा स्मृति, मातृत्व, करुणा र अस्तित्वको गहन प्रतिरोध पनि छ।
त्यस्तै अलेक्जेन्डर सोल्झेनित्सिनले राजनीतिक दमन र निरंकुश व्यवस्थाभित्र मानिसको आत्मा कसरी बाँच्छ भन्ने प्रश्न उठाए। उनका कृतिहरूमा जेल भौतिक कारागार मात्र थिएन विचार र स्वतन्त्रतामाथिको दमनको प्रतीक थियो। ओर्हान पामुकले पूर्व र पश्चिमबीचको सांस्कृतिक द्वन्द्वलाई सौन्दर्यपूर्ण साहित्यिक संरचनामा रूपान्तरण गरे। उनका पात्रहरू पहिचानको संकटमा बाँच्छन् न पूर्ण रूपमा आधुनिक, न पूर्ण रूपमा परम्परागत। यही कारणले सामाजिक यथार्थलाई समेट्ने कुनै पनि कृतिको समीक्षा गर्दा त्यसलाई सामाजिक टिप्पणीका रूपमा पढ्नु पर्याप्त हुँदैन त्यसलाई मानव अस्तित्वको संकट, सांस्कृतिक विखण्डन र सभ्यताको आत्मिक अवस्थासँग जोडेर हेर्नुपर्छ। यदि कुनै नेपाली कृतिले भ्रष्टाचार, युद्ध, गरिबी, विस्थापन, जातीय विभेद वा सांस्कृतिक विघटनलाई उठाएको छ भने समीक्षकले त्यसमा लुकेको मानवीय त्रासदी, सामूहिक स्मृति र आध्यात्मिक रिक्ततालाई पनि उजागर गर्नुपर्छ।
समीक्षाको अर्को महत्वपूर्ण पक्ष अन्तरपाठीयता हो। साहित्य कहिल्यै एक्लै बाँच्दैन एउटा कृतिले अर्को कृतिसँग निरन्तर संवाद गरिरहेको हुन्छ। यही संवादले साहित्यलाई वैश्विक चेतनासँग जोड्छ। यदि कुनै नेपाली उपन्यासमा नदी चेतनाको प्रतीक बनेको छ भने त्यसलाई सिद्धार्थ(यो उपन्यास हर्मन हेसे द्वारा लेखिएको एक गहन दार्शनिक–आध्यात्मिक कृति हो, जसले मानव आत्माको अनन्त खोजलाई कथा होइन, अनुभवका रूपमा प्रस्तुत गर्छ।)सँग तुलना गर्न सकिन्छ, जहाँ नदी समय, मौनता र आत्मज्ञानको प्रतीक बनेर आउँछ। तर यस्तो तुलना सतही हुनु हुँदैन। समीक्षा “यो कृति त्यसजस्तै छ” भन्ने घोषणा मात्र होइन त्यो गहन वैचारिक, संरचनागत र सौन्दर्यात्मक सम्बन्धको विश्लेषण हो। अन्तरपाठीय तुलना मार्फत समीक्षकले कृतिको वैश्विक स्तर, यसको सौन्दर्य चेतना, दार्शनिक गहिराइ र साहित्यिक मौलिकता प्रमाणित गर्नुपर्छ। यसले कृतिलाई स्थानीय सीमाभन्दा माथि उठाएर विश्व साहित्यको संवादभित्र राख्छ।
समीक्षामा सौन्दर्यशास्त्रीय दृष्टि पनि अनिवार्य हुन्छ। कला सन्देश मात्र होइन अनुभूतिको रचना हो। ओस्कार वाइल्डले कलालाई सौन्दर्यको स्वतन्त्र अभिव्यक्ति माने, जहाँ कला कुनै नैतिक बन्धनमा सीमित हुँदैन। तर लियो टोल्स्टोयका लागि कला नैतिक जागरण थियो।मानिसलाई अझ मानवीय बनाउने साधन थियो। महान् साहित्यले सौन्दर्य र सत्य यी दुईलाई सन्तुलन गर्छ । यदि कुनै कृति अत्यन्त वैचारिक भएर कलात्मकता हराउँछ भने समीक्षा त्यसलाई संकेत गर्न सक्षम हुनुपर्छ। त्यसैगरी यदि भाषा अत्यन्त सुन्दर छ तर विचार रिक्त छ भने त्यो पनि देखाउनुपर्छ। समीक्षा आफैं पनि साहित्यिक हुनुपर्छ। त्यो शुष्क अनुसन्धान वा यान्त्रिक मूल्यांकन मात्र होइन त्यो पनि सिर्जना हो।
ह्यारोल्ड ब्लूम र जर्ज लुकाच जस्ता समीक्षकहरूले समीक्षा लेख्दा आलोचना मात्र गरेनन् उनीहरूले साहित्यिक अनुभवको पुनर्निर्माण गरे। त्यसैले उत्कृष्ट समीक्षा लेख्दा भाषामा पनि लय, संवेदना, सौन्दर्य र दार्शनिक गहिराइ आवश्यक हुन्छ। वाक्यहरू विश्लेषणात्मक मात्र होइन, भावनात्मक रूपमा पनि जीवित हुनुपर्छ। “यो उपन्यास पढ्दा पाठक कथामात्र पढ्दैन ऊ आफ्नै आत्माको सुनसान गल्ली हुँदै हिँड्छ” जस्ता वाक्यहरूले समीक्षा र साहित्यबीचको दूरी घटाउँछन्। समापन पनि अत्यन्त महत्वपूर्ण हुन्छ, किनकि अन्त्यले सम्पूर्ण समीक्षालाई अर्थ दिन्छ। महान् कृतिहरू प्रायः उत्तर होइन, प्रश्न छोड्छन्।
प्याट्रिक ह्वाइटले साहित्यलाई सत्यको पीडादायी खोज माने। टी. एस. इलियटका लागि कविता सभ्यताको आत्मिक उद्धारको माध्यम थियो। जोन फोसेका लागि मौनता नै आध्यात्मिक उपस्थिति थियो। त्यसैले कुनै पनि गम्भीर पुस्तक समीक्षा अन्ततः यही प्रश्नमा पुग्छ के यो कृतिले मानिसलाई अझ गहन, अझ सचेत, अझ मानवीय बनायो? यदि उत्तर “हो” हो भने त्यो कृति सफल छ। र यदि समीक्षा पनि पाठकलाई नयाँ चेतना, नयाँ अनुभूति र नयाँ आत्मदर्शनतर्फ धकेल्न सफल हुन्छ भने त्यो समीक्षा स्वयं साहित्यिक कृति बन्न पुग्छ। महान् साहित्य समयभन्दा ठूलो हुन्छ। त्यो सभ्यताको आत्मकथा हो। त्यो पीडाको संगीत हो। त्यो मौनताको प्रार्थना हो। त्यो मनुष्यको अनन्त यात्राको प्रकाश हो। र महान् समीक्षा त्यो प्रकाशलाई शब्द दिन सक्ने दुर्लभ कला हो।