19 वर्षदेखि निरन्तर
समकालीन साहित्य
समकालीन साहित्य
मानिसको जीवनमा सबैभन्दा ठूलो आफ्नै अन्तरात्माभित्र चलिरहेको हुन्छ। यो युद्ध आफ्नै मनका अदृश्य विकारहरूसँग हुन्छ। ती विकारहरूमध्ये ईर्ष्या सबैभन्दा मौन, सबैभन्दा सूक्ष्म र सबैभन्दा विनाशकारी शत्रु हो। यसले कुनै आवाज गर्दैन। कुनै घाउ देखिँदैन। कुनै रक्तपात हुँदैन। तर यसले मानिसको आत्मशान्ति, विवेक, सन्तोष र आनन्दलाई बिस्तारै चोर्दै लैजान्छ। बाहिरबाट मुस्कुराइरहेको मानिस भित्रभित्रै जलिरहेको हुन सक्छ। यही मौन दाहको नाम ईर्ष्या हो। ईर्ष्या त्यो धुवाँ हो, जसले अरूको उज्यालोलाई होइन, आफ्नै चेतनाको आकाशलाई अन्धकारले भरिदिन्छ। यसले अरूको सफलता देख्दैन; आफ्नै असन्तोष मात्र देख्छ। त्यसैले ईर्ष्या वास्तवमा अरूविरुद्धको भावना होइन, आफ्नै आत्मामाथिको अन्याय हो।
पूर्वीय दर्शनले मनुष्यका सबै दुःखको मूल कारण बाहिरी वस्तुलाई होइन, भित्री अवस्थालाई मानेको छ। उपनिषद्हरूले आत्मालाई स्वभावतः पूर्ण, शुद्ध र आनन्दमय बताएका छन्। जहाँ आत्मबोध हुन्छ, त्यहाँ तुलना हुँदैन। जहाँ तुलना हुँदैन, त्यहाँ ईर्ष्या जन्मिँदैन। तर जब मानिस आफ्नो वास्तविक स्वरूप बिर्सेर केवल शरीर, सम्पत्ति, पद, प्रतिष्ठा वा सामाजिक स्वीकार्यतासँग आफ्नो अस्तित्वलाई बाँध्छ, त्यहीँबाट ईर्ष्याको बीउ उम्रन थाल्छ। एउटा फूलले अर्को फूलको सुगन्धसँग ईर्ष्या गर्दैन। एउटा नदीले अर्को नदीको प्रवाहसँग प्रतिस्पर्धा गर्दैन। सूर्यले चन्द्रमाको प्रकाश खोस्न खोज्दैन। प्रकृतिमा सबैको अस्तित्व आफ्नै धर्ममा अडिएको हुन्छ। मानिस मात्र आफ्नो धर्म बिर्सेर अरूको जीवन नाप्न थाल्छ। यही तुलना ईर्ष्याको पहिलो ढोका हो।
ईर्ष्या कहिल्यै अभावबाट मात्र जन्मिँदैन। धेरै पटक यो प्रशस्तताभित्र पनि जन्मिन्छ। धनवान् मानिस गरिबसँग होइन, आफूभन्दा अझ धनीसँग ईर्ष्या गर्छ। विद्वान् अर्को विद्वान्सँग असहज हुन्छ। कलाकार अर्को कलाकारको प्रशंसाबाट असन्तुष्ट हुन्छ। राजनीतिज्ञ अर्को नेताको लोकप्रियताबाट व्याकुल हुन्छ। यसको अर्थ ईर्ष्याको सम्बन्ध वस्तुसँग होइन, चेतनासँग हुन्छ। जसको मन असन्तुष्ट छ, उसले संसार जिते पनि शान्ति पाउँदैन। जसको मन सन्तुष्ट छ, उसले थोरैमा पनि आनन्द भेट्छ। त्यसैले ईर्ष्याले सम्पत्ति होइन, सन्तोष चोर्छ। सम्मान होइन, आत्मविश्वास चोर्छ। सफलता होइन, आत्मशान्ति चोर्छ।
भगवद्गीताले मानिसलाई राग, द्वेष, लोभ र अहंकारबाट मुक्त हुन आग्रह गर्छ। ईर्ष्या वास्तवमा द्वेष र अहंकारको संयुक्त रूप हो। जब अहंकारले आफूलाई अरूभन्दा ठूलो देख्न खोज्छ र वास्तविकता त्यसको विपरीत हुन्छ, तब मनभित्र ईर्ष्याको आगो बल्न थाल्छ। गीताको कर्मयोगले सिकाउँछ कि मानिसले आफ्नो कर्ममा केन्द्रित हुनुपर्छ, फलको तुलना गर्न होइन। अरूको उपलब्धिले हाम्रो मूल्य घटाउँदैन। अरूको सफलता हाम्रो असफलताको प्रमाण होइन। प्रत्येक आत्माको यात्रा फरक हुन्छ। प्रत्येक जीवनको समय फरक हुन्छ। यो सत्य बुझ्नेबित्तिकै ईर्ष्याको आधार कमजोर हुन थाल्छ।
गौतम बुद्धले मानिसको मनलाई बाँदरजस्तै चञ्चल भन्नुभएको छ। यही चञ्चल मन कहिले प्रशंसा खोज्छ, कहिले तुलना गर्छ, कहिले असन्तोषमा डुब्छ। बुद्धका अनुसार करुणा, मुदिता र उपेक्षा मनका चार महान् गुण हुन्। मुदिता केवल एउटा नैतिक गुण होइन। यो चेतनाको परिपक्व अवस्था हो। यो आत्माको विस्तार हो। यो अहंकारको विसर्जन हो। जहाँ मुदिता जन्मिन्छ, त्यहाँ तुलना मर्छ। जहाँ तुलना मर्छ, त्यहाँ ईर्ष्याको आधार भत्किन्छ।
अरूको सुखमा दुःखी हुनु सजिलो छ। अरूको सुखमा सुखी हुनु कठिन छ। यही कठिनाइले मानिसको आध्यात्मिक उचाइ मापन गर्छ। किनकि ईर्ष्या बाहिरी वस्तुबाट जन्मिँदैन। यो भित्री अभावबाट जन्मिन्छ। मुदिता बाहिरी उपलब्धिबाट आउँदैन। यो भित्री सम्पन्नताबाट प्रस्फुटित हुन्छ।
ईर्ष्याले भन्छ “किन ऊ?” मुदिताले भन्छ “किन होइन?” यही एउटा प्रश्नले दुई चेतनाबीचको सम्पूर्ण दूरी देखाउँछ। एउटा चेतना सङ्कुचित हुन्छ। अर्को चेतना विस्तारित हुन्छ। एउटा स्वार्थमा बाँच्छ। अर्को समष्टिमा बाँच्न सिक्छ।
मानिसले प्रायः अरूको सफलता आफ्नै असफलताको प्रमाण ठान्छ। यही भ्रम ईर्ष्याको जन्मस्थल हो। वास्तवमा अर्को व्यक्तिको उपलब्धिले हाम्रो सम्भावना घटाउँदैन। एउटा दीपक बलेर अर्को दीपकको उज्यालो कम हुँदैन। एउटा फूल फुलेर अर्को फूलको सुगन्ध हराउँदैन। प्रकृतिले प्रतिस्पर्धा गर्दैन। केवल मनले गर्छ।
मुदिता आत्मविश्वासको सर्वोच्च अभिव्यक्ति हो। असुरक्षित मनले मात्र अरूको प्रगतिसँग डराउँछ। स्थिर मनले प्रेरणा लिन्छ। परिपक्व मनले उत्सव मनाउँछ। त्यसैले मुदिता करुणाभन्दा पनि कठिन साधना हो। करुणा दुःख देखेर जाग्छ। मुदिता भने अरूको सुख देखेर जाग्नुपर्छ। यही कारण यो दुर्लभ छ।
आध्यात्मिक दृष्टिले मुदिता अहंकारको मृत्यु हो। जब ‘म’ सानो हुन्छ, ‘हामी’ ठूलो हुन्छ। त्यहीँ प्रेम जन्मिन्छ। त्यहीँ द्वेष समाप्त हुन्छ। त्यहीँ आत्मा आफ्नो विशाल स्वरूपमा प्रकट हुन्छ।
आजको समाजमा मुदिताको अभाव छ। प्रशंसाभन्दा प्रतिस्पर्धा बढी छ। सहयोगभन्दा तुलना बढी छ। त्यसैले अशान्ति बढेको छ। यदि विद्यालयले ज्ञानसँगै मुदिता सिकाउने हो भने समाजमा ईर्ष्या घट्नेछ। यदि परिवारले तुलना होइन, प्रोत्साहन दिने हो भने सम्बन्धहरू बलिया हुनेछन्। यदि व्यक्तिले अरूको सफलतालाई प्रेरणा बनाउन सिक्ने हो भने आत्मशान्ति फर्किनेछ।
ईर्ष्याको अर्को खतरनाक पक्ष यसको अदृश्यता हो। मानिसले आफ्नो क्रोध स्वीकार गर्न सक्छ। आफ्नो दुःख पनि स्वीकार गर्न सक्छ। तर ईर्ष्या स्वीकार गर्न कठिन मान्छ। किनकि ईर्ष्याले आफ्नो अनुहार परिवर्तन गर्छ। कहिले आलोचनाको रूपमा आउँछ। कहिले व्यङ्ग्यको रूपमा। कहिले अफवाहको रूपमा। कहिले मौन असहयोगको रूपमा। कहिले झूटो नैतिकताको आवरण ओढेर। त्यसैले ईर्ष्या धेरै सम्बन्धहरू टुट्नुको कारण बन्छ। परिवार फुट्छ। मित्रता कमजोर हुन्छ। संस्थाहरू विभाजित हुन्छन्। समाजमा विश्वास घट्छ। राष्ट्रको सामूहिक चेतना पनि विषाक्त बन्छ। जहाँ योग्यताको सम्मान हुँदैन र ईर्ष्याको राजनीति हुन्छ, त्यहाँ सिर्जना मर्छ र औसतपनले शासन गर्न थाल्छ।
आजको डिजिटल युगले ईर्ष्यालाई अझ सूक्ष्म र तीव्र बनाएको छ। सामाजिक सञ्जालमा देखिने मुस्कानहरू धेरै पटक वास्तविक जीवनका प्रतिबिम्ब हुँदैनन्। मानिसहरूले आफ्नो जीवनको उज्यालो भाग मात्र देखाउँछन्। दुःख लुकाउँछन्। असफलता लुकाउँछन्। संघर्ष लुकाउँछन्। तर हेर्ने व्यक्तिले त्यसलाई पूर्ण सत्य ठान्छ। त्यसपछि आफ्नै जीवन अधुरो लाग्न थाल्छ। तुलना बढ्छ। आत्मविश्वास घट्छ। ईर्ष्या बढ्छ। आत्मशान्ति हराउँछ। यसरी प्रविधिले समस्या सिर्जना गरेको होइन; तुलना गर्ने मनलाई अझ धेरै ऐना दिएको मात्र हो।
ईर्ष्या आत्मअज्ञानको अर्को नाम हो। जसले आफूलाई चिनेको छ, उसलाई अरूको उचाइले डर लाग्दैन। समुद्रलाई नदीको गहिराइसँग प्रतिस्पर्धा गर्नु पर्दैन। हिमाललाई वनको हरियालीसँग ईर्ष्या हुँदैन। चन्द्रमाले सूर्यको तेज चोर्न खोज्दैन। सृष्टिमा प्रत्येक वस्तुको आफ्नै स्थान छ। मानिसले पनि यही सत्य स्वीकार गर्न सके जीवन सरल बन्छ। आफूलाई स्वीकार गर्ने व्यक्तिले अरूलाई पनि सहज रूपमा स्वीकार गर्न सक्छ। आत्मस्वीकृतिबाट आत्मशान्ति जन्मिन्छ। आत्मशान्तिबाट प्रेम जन्मिन्छ। प्रेम भएको ठाउँमा ईर्ष्या टिक्न सक्दैन।
ईर्ष्याको उपचार बाहिरी संसार परिवर्तन गर्नु होइन। आफ्नै दृष्टि परिवर्तन गर्नु हो। कृतज्ञता यसको सबैभन्दा प्रभावकारी औषधि हो। जसले आफूले पाएको कुराप्रति धन्यवाद दिन सिक्छ, उसले अरूले पाएको कुराप्रति डाह गर्न छोड्छ। आत्मचिन्तन अर्को औषधि हो। ध्यान अर्को औषधि हो। सेवा अर्को औषधि हो। जब मानिस आफ्ना स्वार्थभन्दा माथि उठेर अरूको हितमा बाँच्न थाल्छ, तब उसको मन विस्तार हुन्छ। विस्तारित चेतनामा ईर्ष्याले बस्ने ठाउँ पाउँदैन। त्यसैले आध्यात्मिक साधनाको लक्ष्य आफ्ना विकारहरूलाई चिन्नु र रूपान्तरण गर्नु पनि हो।
महान् व्यक्तिहरूको जीवन हेर्दा एउटा समानता भेटिन्छ। उनीहरूले अरूलाई हराउने लक्ष्य राखेनन्। उनीहरूले आफूलाई जित्ने लक्ष्य राखे। यही आत्मविजय नै वास्तविक विजय हो। संसारका सबै पुरस्कार जितेर पनि मन अशान्त छ भने त्यो जीवन पराजित छ। तर केही नपाए पनि मन सन्तुष्ट छ भने त्यो जीवन सफल छ। शान्ति किनेर पाइँदैन। पदले दिँदैन। सम्पत्तिले बचाउँदैन। यो केवल निर्मल चेतनाको फल हो।
ईर्ष्या एउटा यस्तो चोर हो, जसले घरको धन होइन, हृदयको उज्यालो चोर्छ। यसले अरूलाई भन्दा धेरै आफ्नै जीवनलाई क्षति पुर्याउँछ। जसले ईर्ष्यालाई जित्छ, उसले संसारलाई जित्न आवश्यक पर्दैन। उसले आफ्नै मनलाई जित्छ। र आफ्नै मनमाथिको विजय नै सबैभन्दा ठूलो विजय हो। जब मानिसले अरूको सफलतामा मुस्कुराउन सिक्छ, आफ्ना सीमाहरूलाई स्वीकार्न सिक्छ, आफ्ना गुणहरूलाई चिनेर कृतज्ञ हुन सिक्छ, तब आत्मशान्ति फेरि फर्कन्छ। त्यो शान्ति आत्मबोधको प्रसाद हो। त्यही प्रसादले जीवनलाई प्रकाशमय बनाउँछ। त्यही प्रकाशमा ईर्ष्याको अन्धकार आफैँ विलीन हुन्छ। त्यही क्षण मानिसले बुझ्छ साँचो सुख अरूभन्दा माथि उभिनुमा होइन, आफ्नै अन्तरात्मासँग मेलमिलाप गर्नुमा रहेछ।