19 वर्षदेखि निरन्तर
समकालीन साहित्य
समकालीन साहित्य
मदन कुमार भण्डारी नेपाली वामपन्थी राजनीतिक आन्दोलनका प्रभावशाली चिन्तक तथा वैचारिक नेता हुन् । उनले प्रतिपादन गरेको जनताको बहुदलीय जनवाद, नेपालको राजनीतिक चिन्तनका क्षेत्रमा मात्र सीमित छैन, यसले साहित्य, संस्कृति, कला र बौद्धिक विमर्शमा पनि गहिरो प्रभाव पारेको छ । जनताको बहुदलीय जनवादले लोकतन्त्र, राष्ट्रियता, सामाजिक न्याय, जनसहभागिता, बहुलवाद र वैज्ञानिक समाजवादलाई समन्वय गर्ने प्रयास गर्दछ । यही दृष्टिकोणले जनताको बहुदलीय जनवाद अनुसार साहित्यलाई जनजीवनसँग जोडिएको, यथार्थपरक, परिवर्तनमुखी र लोकतान्त्रिक चेतनाको माध्यमका रूपमा हेर्छ । मदन भण्डारी पेशागत रूपमा साहित्यकारभन्दा बढी राजनीतिक दार्शनिक थिए । तर उनका भाषण, लेख, अन्तर्वार्ता, विचार तथा सांस्कृतिक दृष्टिकोणले नेपाली साहित्यको सिद्धान्त निर्माणमा उल्लेखनीय प्रभाव पारेका छन् । जबजको वैचारिक आधार जनताको बहुदलीय जनवादद्वारा मार्क्सवाद–लेनिनवादलाई नेपाली समाजको विशिष्ट परिस्थितिसँग जोडेर विकसित गरिएको अवधारणा हो । यसका मुख्य आधारहरूमा बहुदलीय प्रतिस्पर्धात्मक लोकतन्त्र, जनताको सर्वोच्चता, अभिव्यक्ति तथा विचार स्वतन्त्रता, राष्ट्रिय स्वाधीनता, सामाजिक न्याय, वैज्ञानिक समाजवादतर्फको क्रमिक यात्रा, बहुलवाद र सहअस्तित्व जस्ता यसका विशिष्ट आधारहरूले साहित्यलाई पनि सिर्जनात्मक क्षेत्रको स्वतन्त्र, जनमुखी र सामाजिक उत्तरदायित्वको विषय क्षेत्रका रूपमा परिभाषित गर्न प्रेरित गर्छन् ।
१. जनताको बहुदलीय जनवादी साहित्य सिद्धान्त
साहित्य जनताको जीवनसँग अन्योन्याश्रित भएर जोडिनुपर्छ भन्ने यसको मूल मर्म हो । मदन भण्डारीका अनुसार साहित्य केवल मनोरञ्जनको साधन होइन । यसले समाजको वास्तविक जीवन, श्रम, सङ्घर्ष, आशा, पीडा र परिवर्तनका आकाङ्क्षालाई अभिव्यक्त गर्नुपर्छ । यस अर्थमा साहित्य जनताको भावनाको प्रतिनिधि बन्नुपर्छ ।
२. यथार्थवादको प्रयोग
जनताको बहुदलीय जनवादले समाजलाई यथार्थ रूपमा चित्रण गर्ने साहित्यलाई महत्व दिन्छ । गरिबी, शोषण, असमानता, विभेद, बेरोजगारी, लैङ्गिक उत्पीडन, जातीय समस्या आदिलाई कलात्मक रूपमा प्रस्तुत गर्नुपर्ने धारणा राख्छ । तर यो निराशावादी यथार्थवाद होइन, परिवर्तन सम्भव छ भन्ने आशावादी यथार्थवादलाई मान्छ ।
३. लोकतान्त्रिक साहित्य मूल्य
जनताको बहुदलीय जनवादले विचारको बहुलतालाई स्वीकार गर्ने हुँदा यसले साहित्यमा कुनै एक विचारको निरंकुशतालाई स्वीकार गर्दैन । लोकतान्त्रिक साहित्यका विशेषताका रूपमा रहेका- विचार स्वतन्त्रता, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रता, बहस र आलोचनाको सम्मान, सहिष्णुता तथा विविधताको स्वीकार जस्ता मान्यताहरू यसका आधारभूत आधार क्षेत्रभित्र पर्दछन् ।
४. राष्ट्रियता र संस्कृतिको प्रमुखता
मदन भण्डारीले नेपाली भाषा, संस्कृति, इतिहास र राष्ट्रिय पहिचानको संरक्षणलाई विशेष महत्व दिएका छन् । उनका अनुसार साहित्यले राष्ट्रिय स्वाभिमान बढाउन, स्थानीय संस्कृति जोगाउन, विदेशी सांस्कृतिक प्रभुत्वको अन्धानुकरण नगर्न, नेपाली मौलिकतालाई विकसित गर्न माटोको कसम खाएर योगदान दिनुपर्छ भन्ने मान्यतालाई जोड दिन्छ ।
५. मानव केन्द्रित दृष्टिकोण
जनताको बहुदलीय जनवादको अन्तिम लक्ष्य मानव मुक्ति हो । त्यसैले साहित्यले जात, वर्ग, लिङ्ग, धर्म वा क्षेत्रका आधारमा विभाजन होइन, मानव समानताको पक्ष लिनुपर्छ भन्ने जस्ता विषयवस्तु माथि साहित्यिक सिर्जनात्मक क्षेत्रको मानव केन्द्रित दृष्टिकोणलाई आत्मसात् गर्दछ ।
६. आलोचनात्मक चेतना
मदन भण्डारी अन्धसमर्थनका पक्षधर थिएनन् । उनले आत्मालोचना र रचनात्मक आलोचनालाई आवश्यक माने । त्यसैले साहित्यले गलत परम्पराको आलोचना, राजनीतिक विचलनको समीक्षा, सामाजिक विकृतिको विरोध तथा सुधारको चेतना विकास गर्नुपर्छ भन्ने सारसत्यलाई माने ।
७. जनताको बहुदलीय जनवाद र साहित्यिक सौन्दर्य
जनताको बहुदलीय जनवादले केवल राजनीतिक नारालाई साहित्य मान्दैन । साहित्यमा कलात्मकता, भाषिक सौन्दर्य, प्रतीक, बिम्ब, शैली र भावात्मक गहिराइ पनि आवश्यक हुन्छ भन्ने मान्छ । यसले कला र विचारबीच सन्तुलन खोज्छ ।
८. सिर्जनात्मक साहित्यिक योगदान
मदन भण्डारीले राजनैतिक वैचारिक चिन्तनको कुरा मात्रै होइन, सिर्जनात्मक साहित्यिक योगदानमा पनि मदन भण्डारीले कविता, कथा, निबन्ध तथा अन्य साहित्यिक विधाको सिर्जना गरेर सर्जकका रूपमा प्रस्तुत भएको देखिन्छ ।
(क) वैचारिक निबन्धः उनका निबन्धहरूमा पाइने विषय– लोकतन्त्र, समाजवाद, राष्ट्रियता, जनआन्दोलन, संस्कृति, राजनीतिक रूपान्तरण, कम्युनिस्ट आन्दोलन जस्ता विषयका निबन्धहरू गम्भीर बौद्धिक साहित्यका रूपमा अध्ययन गरिन्छन् ।
(ख) भाषण साहित्यः उनका सार्वजनिक भाषणहरू नेपाली राजनीतिक गद्यका उत्कृष्ट नमुना मानिन्छन् । विशेषताहरूका रूपमा सरल भाषा, तार्किक प्रस्तुति, उदाहरणको प्रयोग, प्रभावकारी शैली तथा साहित्यिक लय उनका भाषण साहित्यका गद्यसाहित्यका नमूना हुन् ।
(ग) वैचारिक पुस्तक: उनका विचारहरू विभिन्न पुस्तकमा सङ्कलित छन् । जनताको बहुदलीय जनवादसम्बन्धी विचार राजनीतिक दस्तावेज अन्तर्वार्ता भाषण सङ्ग्रह जस्ता कृतिहरू राजनीतिक साहित्यका महत्वपूर्ण सामग्री हुन् ।
(घ) सांस्कृतिक दृष्टिकोणः मदन भण्डारीले संस्कृति र साहित्यलाई वर्ग सङ्घर्षसँग मात्र होइन, राष्ट्रिय विकाससँग पनि जोडेर हेरेको पाइन्छ । उनका अनुसार कलाकार स्वतन्त्र हुनुपर्छ । साहित्य जनपक्षीय हुनुपर्छ । संस्कृतिले राष्ट्रिय एकता मजबुत बनाउनुपर्छ भन्ने दृष्टिकोण प्रस्तुत गरेको छ ।
९. साहित्यसम्बन्धी प्रमुख मान्यता
● साहित्य परिवर्तनको माध्यम होः साहित्यले समाज परिवर्तनमा चेतना जगाउँछ ।
● साहित्य स्वतन्त्र हुनुपर्छः राज्य वा दलको नियन्त्रणभन्दा स्वतन्त्र सिर्जना आवश्यक छ ।
● जनमुखी साहित्यः साहित्य अभिजात वर्गका लागि मात्र नभई सम्पूर्ण जनताको हुनुपर्छ ।
● बहुलवादी दृष्टिकोणः विभिन्न विचार, शैली र विधाको सहअस्तित्व आवश्यक छ ।
● वैज्ञानिक दृष्टिकोणः अन्धविश्वास, रूढिवाद र सामाजिक कुसंस्कारविरुद्ध साहित्य उभिनुपर्छ ।
१०. अन्य मार्क्सवादी साहित्य सिद्धान्तसँग तुलना
अन्य मार्क्सवादी साहित्य सिद्धान्तसँग जनताको बहुदलीय जनवादको तुलना गर्दा निम्नअनुसारको अन्तरहरू पाइन्छन्:
पक्ष---------------परम्परागत मार्क्सवाद----------जनताको बहुदलीय जनवाद
लोकतन्त्र--- -------सीमित-----------------------बहुदलीय लोकतन्त्र
विचार स्वतन्त्रता---अपेक्षाकृत सीमित------------व्यापक
साहित्य-----------वर्गसंघर्ष केन्द्रित--------------जनमुखी र लोकतान्त्रिक
संस्कृति----------वर्गीय दृष्टि प्रमुख---------------राष्ट्रियता र बहुलवादको समन्वय
परिवर्तन---------क्रान्तिमुखी----------------------लोकतान्त्रिक रूपान्तरण
११. जनताको बहुदलीय जनवादको साहित्यिक प्रभाव
जनताको बहुदलीय जनवादपछि नेपाली प्रगतिशील साहित्यमा केही परिवर्तन देखिएका छन् । यस वादको प्रभावमा लोकतान्त्रिक चेतनाको विस्तार, राष्ट्रियताको नयाँ व्याख्या, जनआन्दोलन केन्द्रित साहित्य, बहुलवादी विमर्श, जनताको सहभागितामूलक संस्कृति जस्तास विषयहरूलाई आत्मसात् गरेर धेरै लेखकहरूले जनजीवन, लोकतन्त्र, सामाजिक न्याय र राष्ट्रिय स्वाभिमानलाई आफ्ना रचनाहरूको केन्द्र बनाएको पाइन्छन् ।
१२. आलोचनात्मक मूल्याङ्कन
जनताको बहुदलीय जनवादको साहित्यिक दृष्टिकोणका केही अत्यन्त सबल पक्षहरूका रूपमा लोकतन्त्र र समाजवादको समन्वय, अभिव्यक्ति स्वतन्त्रताको सम्मान, राष्ट्रियताको संरक्षण, जनमुखी दृष्टिकोण, यथार्थवादी साहित्यलाई प्रोत्साहन जस्ता सन्दर्भहरू रहेका देखिन्छन् भने केही सीमाहरूलाई पनि यसले औँल्याइएको पाइन्छ । जसमा, स्पष्ट साहित्य सिद्धान्तका रूपमा पूर्ण विकसित हुन नसक्नु । राजनीतिक चिन्तनको प्रभाव साहित्यमा बढी देखिनु । सौन्दर्यशास्त्रको विस्तृत व्याख्या अपेक्षाकृत कम हुनु । सिर्जनात्मक कृतिभन्दा वैचारिक लेखन बढी हुनु जस्ता यसका सीमाहरूलाई निर्दिष्ट भएर बसेका देखिन्छन् ।
सारमा भन्नुपर्दा मदन कुमार भण्डारीको जनताको बहुदलीय जनवाद, नेपाली राजनीतिक इतिहासको मात्र होइन, साहित्यिक र सांस्कृतिक चिन्तनको पनि महत्त्वपूर्ण उपलब्धि हो । उनले साहित्यलाई जनताको जीवन, लोकतान्त्रिक चेतना, राष्ट्रियता, सामाजिक न्याय र मानव मुक्तिसँग जोडेर हेर्ने दृष्टिकोण प्रस्तुत गरेको पाइन्छ । यद्यपि उनले साहित्यिक सिर्जगात्मक क्षेत्रका विधागत स्वरूपमा कविता, कथा वा विबन्ध जस्ता साहित्तिक बान्कीमा धेरै योगदान दिएनन् । तर, उनका भाषण, निबन्ध, वैचारिक लेख तथा सांस्कृतिक अवधारणाहरू नेपाली राजनीतिक साहित्यका महत्वपूर्ण दस्तावेज हुन् । जनताको बहुदलीय जनवादको साहित्यिक दृष्टिकोणले साहित्यलाई केवल वर्गसङ्घर्षको उपकरण नभई लोकतान्त्रिक समाज निर्माण, जनचेतना अभिवृद्धि, सांस्कृतिक संरक्षण र मानवकेन्द्रित रूपान्तरणको सशक्त माध्यमका रूपमा स्थापित गर्ने प्रयास गरेको देखिन्छ । त्यसैले मदन भण्डारीको साहित्यिक योगदान प्रत्यक्ष सिर्जनाभन्दा बढी वैचारिक, सिद्धान्तगत र सांस्कृतिक मार्गदर्शनका रूपमा मूल्याङ्कन गर्न सकिन्छ ।
(७५ओैँ हीरक जयन्तीका सन्दर्भमा आलेख)