19 वर्षदेखि निरन्तर
समकालीन साहित्य
समकालीन साहित्य
क्षितिज सधैँ टाढा हुन्छ ।
मानिसले पहिलोपटक आँखा खोलेदेखि उसले क्षितिजलाई हेरेको छ । गाउँको डाँडामाथिबाट हेर्दा पनि क्षितिज त्यहीँ हुन्छ । समुद्रको किनारमा उभिँदा पनि त्यहीँ हुन्छ । विमानबाट बादलमाथि पुगे पनि त्यहीँ हुन्छ । अन्तरिक्षबाट पृथ्वीलाई हेर्दा पनि क्षितिज फेरि अर्को रूप लिएर उभिएको हुन्छ । हामी त्यसतर्फ हिँडिरहन्छौँ, तर त्यो कहिल्यै सकिँदैन । हामी पुग्यौँ भन्ने क्षणमै अर्को क्षितिज जन्मिसकेको हुन्छ ।
सायद शिक्षा पनि यस्तै हो ।
एउटा प्रश्नको उत्तर भेटिन्छ । त्यस उत्तरभित्र दसवटा नयाँ प्रश्न लुकेका हुन्छन् । एउटा रहस्य खुल्छ । त्यस रहस्यको पछाडि अझ गहिरो अर्को रहस्य उभिन्छ । एउटा सभ्यता आफूलाई पूर्ण ठान्छ । समयले देखाउँछ—पूर्णता त केवल अर्को यात्राको सुरुवात रहेछ ।
प्रकृतिले कहिल्यै आफूलाई सम्पूर्ण रूपमा प्रकट गरेकी छैन ।
हिमालले आफ्ना सबै रहस्य चुलीमा राखेको छैन । नदीले आफ्नो सम्पूर्ण कथा किनारामा सुनाएकी छैन । समुद्रले आफ्ना सबै गहिराइ सतहमा ल्याएको छैन । आकाशले सबै ताराहरूलाई हाम्रो आँखाले देख्न सक्ने गरी सजाएको छैन । वनले प्रत्येक बीउको भविष्य बताएको छैन । एउटा फूल किन त्यही आकारमा फुल्छ ? एउटा पात किन त्यही अनुपातमा फैलिन्छ ? एउटा हिमकण किन अर्को हिमकणसँग कहिल्यै पूर्ण रूपमा मिल्दैन ? एउटा आकाशगङ्गाले किन त्यही घुमाउरो आकृति रोज्छ ? यी जिज्ञासायुक्त प्रश्नहरूको उत्तर खोज्ने क्रममा मानिसले विज्ञान जन्मायो । तर विज्ञानले प्रत्येक उत्तरसँगै अर्को प्रश्न पनि जन्माइरह्यो ।
रातको आकाशमा टल्किने एउटा तारा हामीलाई सानो देखिन्छ । तर त्यसको प्रकाश लाखौँ वा करोडौँ वर्ष यात्रा गरेर हाम्रो आँखामा पुगेको हुन सक्छ । हामीले देखेको त्यो उज्यालो वर्तमान होइन; अतीतको सन्देश हो । यसरी हेर्दा हामी रातमा आकाश होइन, समयलाई हेरिरहेका हुन्छौँ । एउटा तारा हराइसकेको हुन सक्छ, तर उसको प्रकाश अझै यात्रा गरिरहेको हुन्छ । जति अनुसन्धान गर्छौँ, त्यति आफू अज्ञानी अनि त्यति रहस्य खुल्दै जान्छन् । प्रकृतिले यसरी पनि सिकाउँछ—देखिएको सबै कुरा वर्तमान हुँदैन, र नदेखिएको सबै कुरा अस्तित्वविहीन पनि हुँदैन ।
वनमा एउटा बीउ माटोभित्र लुकेको हुन्छ । बाहिरबाट हेर्दा त्यहाँ केही देखिँदैन । तर त्यही मौनताभित्र सम्पूर्ण रूखको सम्भावना निदाइरहेको हुन्छ । वर्षा पर्छ । रवि उदाउँछ । समय बित्छ । अनि एउटा अंकुर माटो चिरेर बाहिर आउँछ । जीवनले फेरि अर्को रूप लिन्छ । प्रकृतिले हामीलाई बारम्बार सम्झाउँछ—सृष्टि हतार गर्दैन । समयसँग सहकार्य गर्छ ।
हावा आफैँ देखिँदैन, तर पात हल्लिँदा हामी त्यसको अस्तित्व बुझ्छौँ । गुरुत्वाकर्षण देखिँदैन, तर ग्रहहरू आफ्नो मार्गमा स्थिर रहँदा हामी त्यसको प्रभाव देख्छौँ । नत्र त बिनाआधार खरबौँभन्दा धेरै बढी अनगिन्ती ग्रहताराहरू कसरी आकाशका बीचमा तुर्लुङ्ग झुण्डिरहेका होलान् पत्तै लगाउन सकिन्न होला । एकआपसमा नठोक्किइने गरी कसरीविद्युत् आफैँ देखिँदैन, तर प्रकाश बनेर प्रकट हुन्छ । प्रकृतिका धेरै आधारभूत नियम प्रत्यक्ष आँखाले देखिँदैनन्; तिनका परिणाम देखिन्छन् । त्यसैले विज्ञानको यात्रा देखिने वस्तुभन्दा धेरै नदेखिने नियमहरूको खोज हो ।
मानिसले आगो बाल्न सिक्यो । पहिया बनाउन सिक्यो । समुद्र पार गर्यो । आकाशमा उड्यो । जूनमा पुग्यो । ग्रहहरूको तस्बिर खिच्यो । गुरुत्वीय तरङ्ग मापन गर्यो । ब्ल्याक होलको छायाचित्रसम्म प्राप्त गर्यो । तर जति उचाइमा पुग्यो, त्यति नै ठूलो आशा पनि आकाश पनि बाँकी रहेको अनुभव गर्यो । यही अनुभूतिले सभ्यतालाई अगाडि बढाइरह्यो ।
सायद प्रकृतिको सबैभन्दा ठूलो नियम नै यही हो—पूर्णता स्थिर हुन्छ, तर विकास अपूर्णताबाट जन्मिन्छ ।
यदि सबै प्रश्नको उत्तर सुरुमा नै थाहा भएको भए विज्ञान जन्मिने थिएन । यदि सबै रहस्य खुलिसकेका भए अनुसन्धानको आवश्यकता रहने थिएन । यदि सबै कुरा अन्तिम सत्यका रूपमा स्थापित भइसकेका भए जिज्ञासा समाप्त हुने थियो । तर ब्रह्माण्डले यस्तो हुन दिएन । उसले प्रत्येक उत्तरको पछाडि अर्को ढोका राखिदियो ।
मानिसले पृथ्वीलाई आफ्नो संसार ठान्यो । त्यसपछि थाहा भयो—पृथ्वी सूर्यको एउटा ग्रह मात्र रहेछ । सूर्य एउटा साधारण तारा रहेछ । त्यो तारा एउटा आकाशगङ्गाको सामान्य सदस्य रहेछ । आकाशगङ्गा पनि ब्रह्माण्डका असंख्य आकाशगङ्गामध्ये एउटा मात्र रहेछ । अनि प्रश्न उठ्यो—त्यसपछि के ?
प्रत्येक पुस्ताले यही प्रश्नलाई आफ्नो भाषामा सोध्यो । कसैले दार्शनिक भएर सोध्यो । कसैले गणितज्ञ भएर । कसैले कवि साहित्यकार भएर । कसैले वैज्ञानिक भएर । प्रश्न फरक थिए, तर जिज्ञासा एउटै थियो ।
यो समग्र कथा पनि त्यही जिज्ञासाबाट जन्मिएको कल्पनात्मक यात्रा हो ।
यसका पात्र, ग्रह, प्रविधि, सभ्यता र संवादहरू कल्पनामा आधारित छन् । तर तिनको आधार जादु होइन; प्रश्न हो । यहाँ प्रस्तुत भएका धेरै अवधारणाहरू आजको वैज्ञानिक शिक्षा अनि समझबाट प्रेरित कल्पना हुन् । केही अहिले सम्भव छैनन् । केही सम्भव हुन सक्छन् । केही सम्भव नहुन पनि सक्छन् । तर प्रत्येक कल्पनाको पछाडि एउटा वैज्ञानिक जिज्ञासा लुकेको छ ।
यस यात्रामा कुनै सभ्यतालाई अन्तिम, पूर्ण वा सर्वज्ञ घोषित गरिएको छैन। किनकि यदि कुनै सभ्यताले "हामीले सबै कुरा जानिसक्यौँ" भन्यो भने, त्यही क्षण उसले आफ्नो अनुसन्धान रोकेको हुन्छ । शिक्षा अनि समझको इतिहासले देखाएको छ—सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि सबै उत्तर भेट्टाउनु होइन, अझ राम्रो प्रश्न सोध्न सिक्नु हो ।
यसैले यो कथा कुनै अन्तिम सत्यको घोषणा होइन । यो एउटा सम्भावनाको निमन्त्रणा हो । एउटा प्रश्नबाट अर्को प्रश्नसम्म, एउटा ग्रहबाट अर्को ग्रहसम्म, एउटा सभ्यताबाट अर्को सभ्यतासम्म, र अन्ततः आफूलाई बुझ्ने प्रयाससम्मको यात्रा हो । अझ यो त विम्ब मात्र हो ।
क्षितिज अझै टाढा छ ।
सायद सधैँ टाढै रहनेछ ।
तर क्षितिजको सुन्दरता त्यसमा पुग्नुमा होइन; त्यसतर्फ अघि बढिरहनुमा छ ।
र सम्भवतः यही कारणले—
परम सभ्यताको पनि एउटा क्षितिज हुन्छ ।
र अन्वेषण... सधैँ अनन्त रहन्छ अनि त शिक्षा जीवित रहन्छ ।
१. पृथ्बी ग्रहको खोज
मेरो नाम पृथ्वीका कुनै अभिलेखमा छैन । पृथ्वीका कुनै वैज्ञानिकले मेरो अस्तित्व प्रमाणित गरेका छैनन् । कुनै पनि दूरबिनले मेरो वास्तविक रूप देखेको छैन । किनभने म पृथ्वीवासी होइन ।
म एउटा यस्तो सभ्यताबाट आएको यात्री हुँ, जहाँ ग्रहहरूलाई केवल भूगोलका आधारमा होइन, नैतिक विकासका आधारमा पनि वर्गीकरण गरिन्छ । कुनै ग्रह प्रविधिमा कति अगाडि छ भन्नेभन्दा पनि त्यहाँका चेतनशील जीवहरूले एकअर्कासँग कस्तो व्यवहार गर्छन् भन्ने हाम्रो अध्ययनको मुख्य विषय हो ।
हजारौँ वर्षदेखि हाम्रो सभ्यताले ब्रह्माण्डका लाखौँ ग्रहहरूको अध्ययन गरिरहेको छ । त्यसै क्रममा मेरो टोलीलाई एउटा विशेष जिम्मेवारी दिइयो—"नीलो ग्रह" भनेर चिनिने पृथ्वीको अध्ययन ।
पहिलो पटक पृथ्वीलाई टाढाबाट हेर्दा म चकित भएँ । समुद्र नीलो थिए । हिमाल सेता थिए । वनहरू हरिया थिए । र रात पर्दा शहरहरू ताराहरूभन्दा उज्याला देखिन्थे ।
मैले सोचेँ—यति सुन्दर ग्रहमा बस्ने जीवहरू पनि निश्चय नै अत्यन्त विकसित चेतनाका होलान् । तर अध्ययन सुरु गरेपछि मेरो अनुमान विस्तारै भत्किन थाल्यो ।
जहाँ गएँ, त्यहीँ एउटा अनौठो दृश्य देखेँ । कतै बच्चाहरू भोकै सुतिरहेका थिए । कतै युद्धमा निर्दोष मानिसहरू मरिरहेका थिए । कतै वृद्धहरू औषधिको अभावमा तड्पिरहेका थिए। कतै महिलाहरू उत्पीडन सहिरहेका थिए । कतै श्रमिकहरू पसिना बेचेर पनि पेट भर खान सकिरहेका थिएनन् । कतै किसानहरूले अन्न फलाउँथे, तर उनीहरूकै घरमा भोक थियो । कतै करोडौँ मानिसहरू एउटा सानो छानामुनि जीवन बिताइरहेका थिए भने केही व्यक्तिका निजी घरहरू साना शहरभन्दा ठूला थिए ।
मैले पृथ्वीको एउटा देश मात्र होइन, सबै महादेश घुमेँ ।
धनी देश ।
गरिब देश ।
लोकतान्त्रिक देश ।
राजतन्त्र भएका देश ।
तानाशाही भएका देश ।
विकसित भनिएका राष्ट्र ।
विकासोन्मुख राष्ट्र ।
अविकसित राष्ट्र ।
तर एउटा कुरा सबै ठाउँमा समान थियो—
दुःख ।
अभाव ।
असमानता ।
मैले आफ्नो अध्ययन प्रतिवेदनमा पहिलो टिप्पणी लेखेँ—
"यो ग्रहमा प्रविधि समान रूपमा विकसित भएको छैन भन्ने समस्या होइन; सम्पत्ति र अवसर समान रूपमा बाँडिएको छैन भन्ने समस्या हो ।"
तर प्रतिवेदन पूरा गर्नुअघि मलाई एउटा पृथ्वीवासीसँग प्रत्यक्ष संवाद गर्नुपर्ने थियो ।
त्यसैले मैले आफ्नो वास्तविक रूप लुकाएँ । उसकै जस्तै शरीर बनाएँ । उसकै जस्तै भाषा सिकेँ । उसकै जस्तै अनुहार ओढेँ । अब म पृथ्वीकै मानिसजस्तो देखिन्थेँ ।
एक दिन मैले एउटा शिक्षित, प्रभावशाली र निकै आत्मविश्वासी पृथ्वीवासी भेट्टाएँ ।
मैले उसलाई सोधेँ,
"तिमीहरूको ग्रहमा किन जहाँ पनि गरिब, दुःखी र उत्पीडित मानिसहरू मरिरहेका छन् ?" उसले मलाई केहीबेर हेर्यो । त्यसपछि मुस्कुरायो ।
"जहाँ पनि भनेको ?"
मैले उत्तर दिएँ,
"मेरो अर्थ पृथ्वीको जुनसुकै देश, जुनसुकै महादेश, जुनसुकै कुनाकाप्चा । मैले सबै ठाउँ अध्ययन गरेको छु ।"
ऊ केही क्षण मौन रह्यो ।
पछि उसले उल्टै प्रश्न गर्यो,
"तिमी गरीब हटाउन सक्छौ ?"
मैले शान्त स्वरमा भनेँ,
"सम्भव छ ।"
उसले हाँस्दै भन्यो,
"त्यसो भए उपाय सुनाऊ ।"
मैले भनेँ,
"तिमीहरूको ग्रहमा सबैभन्दा धेरै धन जससँग छ, उसले आवश्यकताभन्दा बढी रहेको सम्पत्ति सबैभन्दा अभावग्रस्त ठाउँहरूमा बाँड्नुपर्छ । केवल एउटा देशमा होइन, सम्पूर्ण पृथ्वीमा । यसो गर्दा अत्यधिक गरिबी धेरै हदसम्म समाप्त हुन सक्छ ।"
उसले मेरो अनुहारमा केहीबेर नजर गाडिरह्यो ।
त्यसपछि टेबलमा रहेका कागजहरू देखाउँदै भन्यो,
"तिमीलाई कानुन थाहा छैन ।"
"किन ?"
"किनभने यो सम्भव छैन ।"
"किन सम्भव छैन ?"
"सम्पत्ति व्यक्तिगत अधिकार हो । यसलाई जबर्जस्ती बाँड्न मिल्दैन । संविधान छ । कानुन छ । अन्तर्राष्ट्रिय व्यवस्था छ । सम्पत्ति अधिकार छ । बजार व्यवस्था छ ।"
उसले अझ थप्यो,
"तिमीले भनेजस्तो नियम पृथ्वीको कुनै पनि कुनाकाप्चामा लागू गर्न सकिँदैन ।"
मैले शान्त हुँदै उत्तर दिएँ,
"मैले आदेश दिएको होइन । सुझाव दिएको हुँ । मेरो ग्रहभन्दा बाहिरको अध्ययनले देखाएको निष्कर्ष मात्र भनेको हुँ ।"
ऊ केही बेर चुप लाग्यो ।
उसको आँखामा पहिलो पटक जिज्ञासा देखियो ।
उसले सोध्यो,
"तिमी कुन विश्वविद्यालयबाट आएका हौ ?"
मैले उत्तर दिएँ,
"विश्वविद्यालयभन्दा धेरै टाढाबाट ।"
"कुन देश ?"
"देशभन्दा पनि धेरै टाढाबाट ।"
"कुन ग्रह ?"
यसपटक मैले केही लुकाइनँ ।
"म पृथ्वीवासी होइन ।"
ऊ अचानक हाँस्यो ।
त्यसपछि जोडले हाँस्यो ।
वरिपरिका मानिसहरू पनि जम्मा भए ।
कसैले भन्यो,
"पागल रहेछ ।"
अर्कोले भन्यो,
"एलियन बनेर आएको छ ।"
तेस्रोले मोबाइल निकालेर मेरो भिडियो बनाउन थाल्यो ।
चौथोले सामाजिक सञ्जालमा लेख्यो—
"आज एउटा मानसिक सन्तुलन गुमाएको मानिस भेटियो ।"
पाँचौँले मलाई अस्पताल लैजानुपर्ने सुझाव दियो । कसैले पनि मेरो भनाइको परीक्षण गरेन । कसैले पनि मेरो तर्कको विश्लेषण गरेन । सबैले मेरो परिचयमाथि निर्णय सुनाए । उनीहरूलाई मुक्तक मनपर्ने रहेछ भन्ने थाहा पाएँ, अनि मैले मनकारी भई यो मुक्तकले उनीहरूलाई प्रभावित हुन्छन् कि भनी प्रयास गरेँ ।
कोही चरेश समेत खान्छन्
कोही हरेश समेत खान्छन्
हाम्रो ग्रहमा हेर त तिमी
कोही नरेश समेत खान्छन्
उनीहरूले भने, "यसलाई त अब सिधै लानु पर्छ । थिस रहेछ यो । साँच्चिकै खुस्केत रहेछ ।"
मैले त्यस क्षण एउटा गहिरो कुरा बुझें ।
पृथ्वीमा धेरै मानिसहरू विचारको सत्यता हेरेर होइन, विचार ल्याउने व्यक्तिको परिचय हेरेर निर्णय गर्छन् ।
यदि मैले आफूलाई कुनै प्रसिद्ध वैज्ञानिक भनेको भए सायद उनीहरूले मेरो कुरा सुन्थे । यदि मैले आफूलाई कुनै शक्तिशाली राष्ट्रको प्रतिनिधि भनेको भए बहस गर्थे । यदि मैले कुनै प्रतिष्ठित संस्थाको नाम लिएको भए अनुसन्धान सुरु हुन्थ्यो । तर मैले आफूलाई पृथ्वीबाहिरको यात्री भनेँ । त्यसैले मेरो तर्कभन्दा पहिले मलाई पागल घोषित गरिसकेको थियो । मेरो जुन कुरा पनि उनीहरूलाई उल्टो हुन्थ्यो ।
म त्यहाँबाट चुपचाप निस्किएँ । रात परेपछि एउटा सुनसान पहाडको टुप्पोमा पुगेँ । आकाशतिर हेरेँ । उज्यालो बराबरी सबै ठाउँमा फैलिएको थियो , हावाले भेदभाव नगरी सास दिइरहेको थियो । मेरो यान अझै पृथ्वीको कक्षामा मेरो संकेतको प्रतीक्षामा थियो ।
मैले अन्तिम प्रतिवेदन रेकर्ड गर्न थालेँ ।
"ग्रह: पृथ्वी ।
जैविक विविधता: अत्यन्त समृद्ध ।
प्राकृतिक स्रोत: पर्याप्त ।
प्रविधि: तीव्र गतिमा विकसित ।
बौद्धिक क्षमता: उच्च ।
नैतिक समन्वय: असन्तुलित ।
समस्या स्रोत: अभाव होइन, वितरण ।
मुख्य अवरोध: कानुनभन्दा ठूलो मानसिक संरचना ।
विशेष टिप्पणी: यहाँ धेरै मानिसहरू दुःख देख्छन्, तर त्यसलाई अपरिहार्य ठान्छन् । धेरैले समाधानको कल्पना गर्नुभन्दा पहिले समाधान असम्भव हुने कारणहरूको सूची तयार पार्छन् ।"
मैले केही क्षण पृथ्वीलाई फेरि हेरें । यो ग्रह साँच्चै सुन्दर थियो । यसका समुद्रहरू अझै नीलै थिए । हिमाल अझै उस्तै सेता थिए । वनहरू अझै हरिया थिए ।
तर ती सुन्दरतामाथि एउटा अदृश्य छायाँ थियो—
मानिसले आफैं बनाएको विभाजन ।
मैले यानलाई सन्देश पठाएँ ।
"मिसन समाप्त ।"
केही सेकेन्डमै ताराहरूको बीचबाट उज्यालो रेखा झर्यो । मेरो अन्तरिक्षयान निःशब्द रूपमा अवतरण गर्यो । भित्र प्रवेश गर्नुअघि मैले अन्तिम पटक पृथ्वीतिर फर्केर हेरेँ ।
मेरो मनमा एउटा प्रश्न अझै बाँकी थियो—
सायद समस्या गरिबी होइन । सायद समस्या धन पनि होइन । सायद समस्या त्यो क्षण हो, जब कुनै सभ्यताले करुणाभन्दा नियमलाई, मानवताभन्दा स्वामित्वलाई, र सत्यभन्दा परिचयलाई ठूलो मान्न थाल्छ ।
यानको ढोका बन्द भयो । इन्जिन निस्पन्द रूपमा सक्रिय भयो । पृथ्वी विस्तारै सानो हुँदै गयो ।
मैले आफ्नो नेभिगेसन प्रणालीमा नयाँ आदेश प्रविष्ट गरें—
"अर्को ग्रह खोज ।"
सायद ब्रह्माण्डको कतै यस्तो संसार अवश्य हुनेछ, जहाँ कुनै अपरिचितले "सबैभन्दा अभावग्रस्तलाई पहिले बचाऔँ" भनेर सुझाव दिँदा उसलाई पागल होइन, सम्भावित समाधान खोज्ने यात्री ठानिनेछ ।
२. अर्को ग्रहको खोज
# जहाँ सत्य बोल्दा पुरस्कार होइन, जिम्मेवारी दिइन्छ
पृथ्वीबाट प्रस्थान गरेको सातौं दिन, मेरो अन्तरिक्षयान एउटा नयाँ तारामण्डलमा प्रवेश गर्यो । नेभिगेसन प्रणालीले एउटा हरियो–निलो ग्रहलाई संकेत गर्यो ।
यस ग्रहको नाम थियो—"अर्विया" । पहिलो दृष्टिमै मैले पृथ्वीसँग यसको कुनै तुलना गर्न सकिनँ । यहाँ समुद्र पानीका थिएनन् । ती प्रकाशका थिए । रात पर्दा समुद्रमा छाल होइन, लाखौं चम्किला ऊर्जा–रेखाहरू उठ्थे, जसले सम्पूर्ण ग्रहलाई प्राकृतिक उज्यालो दिन्थे ।
यहाँ रूखहरू हरिया थिएनन् । तिनका पातहरू पारदर्शी थिए । हावाले छोएपछि ती पातबाट संगीत निस्कन्थ्यो । यहाँका फूल सुगन्धले होइन, स्मृतिले चिनिन्थे । कुनै फूलको नजिक पुगेपछि त्यसले विगतका घटनाहरू देखाउन सक्थ्यो ।
यहाँ चराहरूले आवाज निकाल्दैनथे । उनीहरूको पखेटाबाट प्रकाशका संकेत निस्कन्थे, जसलाई यहाँका बासिन्दाले भाषा जस्तै पढ्थे ।
सबैभन्दा अनौठो कुरा—
यहाँ कुनै भवनको ढोका थिएन । किनभने चोरी भन्ने अवधारणा नै अस्तित्वमा थिएन । कुनै घरमा ताला थिएन । कुनै बैंकमा सुरक्षा गार्ड थिएन । कुनै अदालतमा मुद्दाको चाङ थिएन ।
मैले पहिलो टिप्पणी लेखेँ—
"यो सभ्यता विश्वासलाई कानुनभन्दा माथि राख्छ ।"
म राजधानीतर्फ लागेँ । त्यहाँ न कुनै संसद भवन थियो, न राष्ट्रपति कार्यालय । त्यसको सट्टा एउटा विशाल गोलाकार संरचना थियो । त्यसलाई उनीहरू "सामूहिक चेतना केन्द्र" भन्थे । यहाँ कुनै एक व्यक्तिले शासन गर्दैनथ्यो । प्रत्येक निर्णय ग्रहभरिका नागरिकको चेतनासँग जोडिएको जैविक ऊर्जा–सञ्जालबाट लिइन्थ्यो । झूट बोल्ने मानिसको मस्तिष्कीय तरंग तुरुन्तै असन्तुलित हुने भएकाले झूट लुकाउन सम्भव थिएन । त्यसैले यहाँ राजनीति झूटको प्रतिस्पर्धा थिएन । यो समाधान खोज्ने प्रक्रिया थियो ।
मलाई स्वागत गर्न केही वैज्ञानिक आए । उनीहरूले मेरो अन्तरिक्षयानको बनोट हेरे । मेरो शरीरको संरचना स्क्यान गरे ।
र मुस्कुराउँदै भने,
"तिमी पृथ्वीबाट आएका यात्री हौ ।"
म अचम्म परेँ ।
"तिमीहरूलाई कसरी थाहा भयो ?"
उनीहरूले उत्तर दिए,
"तिमीसँग धेरै प्रश्न छन् ।"
मैले हाँस्दै भनेँ,
"प्रश्न हुनु नै चिन्ह हो ?"
उनीहरूले उत्तर दिए,
"हो । विकसित सभ्यताले उत्तरभन्दा प्रश्नको उत्पत्ति अध्ययन गर्छ ।"
उनीहरूले मलाई अतिथि नागरिकको मान्यता दिए । कुनै राहदानी मागेनन् । कुनै अनुमति मागेनन् ।
केवल एउटा प्रश्न सोधे—
"तिमी यहाँ सिकाउन आएका हौ कि सिक्न ?"
मैले केही क्षण सोचेर उत्तर दिएँ,
"दुवै ।"
त्यसपछि मलाई ग्रहको अध्ययन गर्न स्वतन्त्रता दिइयो । धेरै दिनसम्म मैले यहाँको समाज नियालेँ । यहाँ कसैले धन जम्मा गर्दैनथ्यो ।
कसैले भोकै सुत्दैनथ्यो ।
काम अनिवार्य थिएन ।
तर सबैले काम गर्थे ।
किनभने उनीहरूलाई थाहा थियो—
"म काम नगर्दा अरू कसैले मेरो भागको भार बोक्नुपर्छ ।"
त्यो नै उनीहरूका लागि अन्याय थियो ।
मैले सोचेँ—
सायद मैले अन्ततः आदर्श सभ्यता भेट्टाएँ । तर केही हप्तापछि एउटा अनौठो कुरा देखेँ । यहाँ सबै खुसी थिए । यति धेरै खुसी कि उनीहरूले नयाँ कुरा खोज्न छोडिसकेका थिए । कसैले विवाद गर्दैनथ्यो । कसैले असहमति जनाउँदैनथ्यो । कसैले पुरानो प्रणालीमाथि प्रश्न उठाउँदैनथ्यो । विकास स्थिर भइसकेको थियो । शान्ति थियो । तर चुनौती थिएन ।
मैले वैज्ञानिक परिषद्लाई भेटेर भनेँ,
"तिमीहरूको सभ्यता अत्यन्त सुन्दर छ । तर एउटा खतरा देखिरहेको छु ।"
उनीहरूले सोधे,
"कुन खतरा ?"
मैले उत्तर दिएँ,
"तिमीहरूले पूर्णता भेट्टाएको विश्वास गर्न थालेका छौ ।"
सभाहलमा पहिलो पटक मौनता छायो ।
मैले अगाडि भनेँ,
"जब कुनै सभ्यताले आफूलाई अन्तिम सत्य मान्न थाल्छ, त्यही क्षणबाट उसको विकास रोकिन्छ ।"
एक जना वरिष्ठ वैज्ञानिक उठे ।
उनले भने,
"हामीकहाँ अपराध छैन । भोक छैन । युद्ध छैन । भ्रष्टाचार छैन । त्यसपछि पनि समस्या कहाँ छ ?"
मैले उत्तर दिएँ,
"समस्या अहिले छैन ।
समस्या भविष्यमा छ ।"
उनीहरूले पहिलो पटक मेरो कुरा गम्भीरतापूर्वक सुने ।
मैले एउटा प्रस्ताव राखेँ ।
"प्रत्येक एक सय वर्षमा सम्पूर्ण शासन प्रणाली भंग गर । सबै नियम अस्थायी रूपमा निलम्बन गर । बालबालिकालाई नयाँ नियम बनाउन देऊ । बाहिरका ग्रहका यात्रीहरूलाई आलोचना गर्न निमन्त्रणा गर । आफ्नो सभ्यतालाई आफैंले चुनौती देऊ ।"
सभामा हलचल मच्चियो । कसैले यस्तो प्रस्ताव कहिल्यै सुनेको थिएन । त्यही बेला अचानक एउटा अद्भूत घटना भयो । पूरै भवन उज्यालो हुन थाल्यो । मेरो वरिपरिका मानिसहरू स्थिर भए । भित्ताहरूमा प्रकाशका वृत्तहरू देखापरे ।
ग्रहको केन्द्रीय चेतना प्रणाली सक्रिय भएको थियो । एकैछिनमा करोडौँ नागरिकको सामूहिक चेतना त्यस सभामा जोडियो । पृथ्वीमा यस्तो घटना असम्भव थियो । किनभने यहाँ मतदान गर्न वर्षौं लाग्दैनथ्यो । सबै नागरिकको विचार एकै क्षणमा ग्रहव्यापी चेतनासँग जोडिन्थ्यो । मेरो प्रस्ताव प्रत्येक मस्तिष्कमा एकैपटक पुग्यो ।
केही सेकेन्डपछि सम्पूर्ण ग्रहमा एकै स्वर गुञ्जियो—
"हामीले यो सम्भावना किन कहिल्यै सोचेनौं ?"
मैले पहिलो पटक एउटा सभ्यतालाई आफ्नै पूर्णतामाथि शंका गरेको देखें । अर्को दिन सम्पूर्ण ग्रहमा ऐतिहासिक निर्णय भयो ।
"पूर्णता परीक्षण दिवस" घोषणा गरियो ।
त्यस दिन सबै कानुन अस्थायी रूपमा समीक्षा गरिने ।
बालबालिकाले वृद्धहरूलाई प्रश्न सोध्ने । साधारण नागरिकले वैज्ञानिकलाई चुनौती दिने । विद्यार्थीले शिक्षकको सिद्धान्त उल्ट्याउने । अतिथि ग्रहका मानिसहरूले शासनको समीक्षा गर्ने ।
र सबैभन्दा ठूलो नियम—
"कुनै विचारलाई उसको उत्पत्तिका आधारमा अस्वीकार गर्न पाइने छैन ।"
यो नियम पारित हुँदा सबैको नजर ममाथि थियो ।
परिषद्का प्रमुखले भने,
"पृथ्वीका यात्री, तिमीले हाम्रो सभ्यतालाई बचायौ ।"
मैले टाउको हल्लाएँ ।
"होइन । मैले तिमीहरूलाई बचाएको होइन । मैले तिमीहरूलाई सधैं परिवर्तनशील रहन सम्झाएको मात्र हुँ ।"
उनी मुस्कुराए ।
"तिमी पृथ्वीमा पनि यही गर्न गएका थियौ ?"
मैले लामो सास फेरें ।
"हो ।"
"त्यहाँ के भयो ?"
मैले उत्तर दिएँ,
"त्यहाँ मेरो विचारभन्दा पहिले मलाई पागल घोषणा गरियो ।"
पूरै सभा मौन भयो ।
उनीहरूका लागि त्यो उत्तर बुझ्न गाह्रो थियो । किनभने उनीहरूको इतिहासमा कुनै विचारलाई प्रस्तुत गर्ने व्यक्तिको परिचयका आधारमा अस्वीकार गरिएको घटना कहिल्यै भएको थिएन ।
त्यस रात मैले आफ्नो डायरीमा लेखेँ—
"पृथ्वीमा मानिसहरू परिवर्तनसँग डराउँछन् । उनीहरूलाई बानी परेको छ । अर्वियामा मानिसहरू परिवर्तनलाई स्वागत गर्छन् । तर दुवै सभ्यतामा एउटा समान जोखिम छ । यदि प्रश्नहरू मर्न थाले भने सभ्यता पनि बिस्तारै मर्न थाल्छ ।"
मैले आकाशतिर हेरेँ । दूर क्षितिजमा फेरि अनगिन्ती ताराहरू चम्किरहेका थिए । सायद तीमध्ये कतै अर्को ग्रह पनि थियो । जहाँ अझै नयाँ प्रश्न जन्मन बाँकी थिए ।
३. समयको बजार र चेतनाको बीउ
अर्वियामा आएको केही महिना बितिसकेको थियो । पृथ्वीमा मैले दुःख देखेको थिएँ । अर्वियामा मैले शान्ति देखेँ । तर मेरो यात्रा कुनै एउटा ग्रहको प्रशंसा गर्नका लागि थिएन । मेरो उद्देश्य थियो—ब्रह्माण्डका सभ्यताहरूबाट सिक्ने, तिनका उत्कृष्ट पक्षहरू बुझ्ने र भविष्यका ग्रहहरूका लागि एउटा साझा चेतनाको नक्सा तयार पार्ने ।
अर्वियाका वैज्ञानिकहरूले मलाई एउटा प्रस्ताव राखे ।
"हामी तिमीलाई हाम्रो ग्रहका सबै शिक्षा–अभिलेख खोलिदिन्छौँ । तर त्यसको बदलामा तिमीले पनि पृथ्वीको सबैभन्दा मूल्यवान् वस्तु हामीलाई दिनुपर्छ ।"
म मुस्कुराएँ ।
"मेरो ग्रह होइन, मैले अध्ययन गरेको ग्रह हो पृथ्वी । तर त्यहाँको सबैभन्दा मूल्यवान् वस्तु के हो भन्ने कुरा म पनि खोजिरहेको छु ।"
उनीहरूले भने,
"सुन होइन ।"
"होइन ।"
"पानी होइन ।"
"होइन ।"
"ऊर्जा पनि होइन ।"
मैले केहीबेर सोचेर उत्तर दिएँ,
"पृथ्वीको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति यसको अपूर्णता हो ।"
सभाहलमा एकाएक मौनता छायो ।
"अपूर्णता ?"
"हो । पृथ्वीका मानिसहरू गल्ती गर्छन् । असफल हुन्छन् । फेरि उठ्छन् । उनीहरू झगडा गर्छन्, तर कहिलेकाहीँ त्यसैबाट नयाँ दर्शन जन्मिन्छ । उनीहरू पीडा भोग्छन्, तर त्यही पीडाले महान् कविता, संगीत र विज्ञान जन्माउँछ ।"
वैज्ञानिक परिषद्का प्रमुखले गम्भीर हुँदै भने,
"त्यसो भए हामीलाई पृथ्वीको अपूर्णताको नमुना देऊ ।"
मैले उत्तर दिएँ,
"त्यो कुनै वस्तु होइन । त्यो चेतनाको अवस्था हो ।"
त्यसपछि उनीहरूले मलाई एउटा रहस्यमय स्थानमा लगे । त्यो कुनै प्रयोगशाला थिएन । कुनै पुस्तकालय पनि थिएन । त्यो एउटा विशाल उपत्यका थियो, जहाँ हजारौँ पारदर्शी गोलाहरू हावामा तैरिरहेका थिए । हरेक गोला एउटा स्मृति थियो । एउटामा कुनै ग्रहको जन्म सुरक्षित थियो । अर्कोमा एउटा सभ्यताको अन्तिम दिन ।
कतै करोडौँ वर्षअघि विस्फोट भएको ताराको अन्तिम प्रकाश । कतै पहिलो पटक कुनै जीवले प्रेम अनुभव गरेको क्षण ।
मैले अचम्म मान्दै सोधेँ,
"यी सबै के हुन् ?"
उनीहरूले भने,
"यसलाई हामी 'जीवित इतिहास' भन्छौँ ।"
"इतिहास ?"
"हो । हामी लेखेर इतिहास राख्दैनौँ । हामी घटनाको वास्तविक चेतनालाई सुरक्षित राख्छौँ । जसले हेर्छ, उसले पढ्दैन—बाँचेर अनुभव गर्छ ।"
म एउटा स्मृतिगोलाको नजिक पुगेँ । अचानक मेरो शरीर त्यहाँ थिएन । म करोडौँ वर्षअघि पुगेको थिएँ । एउटा ग्रह फुटिरहेको थियो । त्यस ग्रहका बासिन्दाहरू भागिरहेका थिएनन् । बरु उनीहरू आफ्ना सन्तानलाई बचाउन अन्तरिक्षमा चेतनाको बीउ पठाइरहेका थिए ।
केही सेकेन्डपछि म फेरि वर्तमानमा फर्किएँ ।
मेरो मुटुको धड्कन तीव्र थियो ।
"यो त समययात्रा जस्तै रहेछ !"
वैज्ञानिक मुस्कुराए ।
"होइन । समययात्रा होइन । स्मृतियात्रा । हामी समय परिवर्तन गर्दैनौँ । केवल त्यसलाई पूर्ण रूपमा अनुभव गर्न सक्छौँ ।"
म स्तब्ध थिएँ । पृथ्वीमा इतिहास पढाइन्थ्यो । यहाँ इतिहास बाँचिन्थ्यो । त्यसपछि उनीहरूले अर्को वस्तु देखाए । सानो, नीलो र उज्यालो बीउ । त्यो कुनै वनस्पतिको बीउ जस्तो देखिन्थ्यो । तर त्यसले स्पन्दन गरिरहेको थियो ।
"यो के हो ?"
"चेतनाको बीउ ।"
"यसले के गर्छ ?"
"यदि कुनै ग्रहमा करुणा लोप हुन थाल्यो भने यो बीउ रोपिन्छ । यसले रूख होइन, भावना उमार्छ ।"
मैले विश्वास गर्न सकिरहेको थिइनँ ।
"भावना उमार्छ ?"
"हो । यसको छायाँमा बसेका जीवहरूले केही समयका लागि अरूको पीडा आफ्नै जस्तो अनुभव गर्छन् ।"
मेरो मन तुरुन्तै पृथ्वीतिर दौडियो ।
यदि यो बीउ पृथ्वीमा रोप्न पाए...
सायद युद्धहरू रोकिन्थे । सायद भोकलाई तथ्याङ्क होइन, पीडा मानिन्थ्यो । सायद अन्याय समाचार नभई व्यक्तिगत अनुभूति बन्ने थियो ।
मैले उत्साहित हुँदै भनेँ,
"म यो पृथ्वीमा लैजान चाहन्छु ।"
वैज्ञानिकहरू गम्भीर भए ।
"त्यो सम्भव छैन ।"
"किन ?"
"किनभने कुनै पनि ग्रहको विकास अर्को ग्रहको तयार समाधानले गराउन मिल्दैन ।"
"तर यसले करोडौँ जीवन बचाउन सक्छ ।"
"अस्थायी रूपमा ।"
"त्यसपछि ?"
"त्यसपछि पृथ्वीका मानिसहरूले आफ्नै करुणा विकास गर्ने क्षमता गुमाउनेछन् ।"
म मौन भएँ ।
उनीहरू अगाडि बोले,
"हामीले शिक्षा दिन सक्छौँ, सचेतता दिन सक्छौँ । तर विकास उधारो दिन सक्दैनौँ ।"
त्यसपछि उनीहरूले झरीको पानीको बाटोबाट मलाई अर्को स्थानमा लगे । त्यहाँ कुनै भवन थिएन । आकाशमै बजार लागेको थियो ।
तर यहाँ पैसा थिएन ।
सामान थिएन ।
बजार थिएन ।
यहाँ समयको व्यापार हुन्थ्यो ।
एक वृद्धले आफ्नो जीवनका दश वर्ष दिएर एउटा बालकलाई एक मिनेटको अद्भूत प्रेरणा किनिरहेको थियो । एक वैज्ञानिकले पाँच वर्षको अनुसन्धान साटेर अर्को ग्रहका कलाकारको एउटा कल्पना लिइरहेको थियो । एक कविले आफ्नो दुःखको अनुभव दिएर बदलामा एउटा सभ्यताको सामूहिक आशा प्राप्त गरिरहेको थियो ।
मैले सोधेँ,
"यो कस्तो बजार हो ?"
उत्तर आयो,
"ब्रह्माण्डमा सबैभन्दा दुर्लभ वस्तु समय होइन । अनुभव हो ।"
म फेरि सोच्न थालेँ ।
पृथ्वीमा मानिसहरू पैसा कमाउन समय खर्च गर्छन् । यहाँ मानिसहरू अनुभवका लागि समय खर्च गर्छन् । त्यतिबेला एउटा बालिका मेरो नजिक आइन् । उनको हातमा सानो पारदर्शी स्फटिक थियो ।
"पृथ्वीका यात्री, यो तिम्रो लागि ।"
"यो के हो ?"
"यसमा हाम्रो ग्रहका कुनै पनि वैज्ञानिक सूत्र छैनन् । कुनै हतियार छैन । कुनै ऊर्जा स्रोत पनि छैन ।"
"त्यसो भए ?"
"यसमा एउटा प्रश्न छ ।"
मैले अचम्म मान्दै स्फटिक समातें ।
त्यसबाट एउटा मधुर स्वर आयो—
'यदि कुनै दिन पृथ्वीले सबै समस्या समाधान गर्यो भने, के उसले अझै सपना देख्नेछ ?'
मैले उत्तर दिन सकिनँ । किनभने मैले पृथ्वीमा दुःख धेरै देखेको थिएँ, तर सपनाहरू पनि त्यत्तिकै धेरै देखेको थिएँ ।
विदाइको समय आयो ।
वैज्ञानिक परिषद्का प्रमुखले भने,
"तिमी यहाँबाट कुनै वस्तु लैजान सक्दैनौ ।"
मैले निराश हुँदै सोधेँ,
"केही पनि होइन ?"
उनी मुस्कुराए ।
"वस्तु होइन । तर सिकाइ लैजान सक्छौ ।"
"अनि हामीलाई के दिने ?"
"तिमीले पृथ्वीको एउटा कुरा यहाँ छोडेर जान सक्छौ ।"
मैले धेरै सोचें । अन्ततः मैले आफ्नो डायरी उनीहरूलाई दिएँ ।
त्यो डायरीमा पृथ्वीका आँसु थिए ।
युद्धका कथा थिए ।
भोकका चित्र थिए ।
कविताहरू थिए ।
विद्रोहका नारा थिए ।
आमाको माया थियो ।
बच्चाको हाँसो थियो ।
असफल वैज्ञानिकका नोटहरू थिए ।
अन्धकारमा पनि आशा खोज्ने मानिसहरूको इतिहास थियो ।
वैज्ञानिकले डायरी छातीमा राखे ।
उनले भने,
"अब हामी पृथ्वीलाई तथ्याङ्कबाट होइन, अनुभूतिबाट बुझ्नेछौँ ।"
म आफ्नो अन्तरिक्षयानमा फर्किएँ । अर्विया विस्तारै टाढिँदै गयो । तर यसपटक मसँग कुनै अलौकिक उपकरण थिएन । कुनै जादुई बीउ थिएन । कुनै चमत्कारी ऊर्जा थिएन ।
मसँग केवल तीन कुरा थिए—
एउटा प्रश्न ।
एउटा अनुभव ।
र एउटा विश्वास ।
कि कुनै पनि ग्रहलाई महान् बनाउने कुरा बाहिरबाट ल्याइने चमत्कार होइन; भित्रबाट जाग्ने चेतना हो ।
अन्तरिक्षयानले अर्को तारामण्डलतर्फ दिशा बदल्यो ।
नेभिगेसन प्रणालीमा नयाँ संकेत देखा पर्यो ।
"अज्ञात सभ्यता पत्ता लाग्यो ।"
मैले गहिरो सास फेरें ।
सायद अबको ग्रहमा न समयको बजार हुनेछ, न चेतनाको बीउ । सायद त्यहाँ ब्रह्माण्डले अझै कहिल्यै नदेखेको अर्को सत्य मेरो प्रतीक्षामा हुनेछ ।
४. जहाँ झूट बोल्न सकिन्थ्यो, तर झूट टिक्न सक्दैनथ्यो
अर्वियाबाट प्रस्थान गरेको धेरै समय बितिसकेको थियो । अन्तरिक्षयान प्रकाशको गतिभन्दा करोडौँ गुणा तीव्र "गुरुत्व–तरङ्ग मार्ग" हुँदै अगाडि बढिरहेको थियो । ब्रह्माण्डका परिचित नक्साहरू क्रमशः समाप्त हुँदै गए । मेरो यानको पर्दामा एउटा चेतावनी चम्कियो—
"अज्ञात चेतनाक्षेत्रमा प्रवेश ।"
यसको अर्थ स्पष्ट थियो ।
अब म त्यस्तो क्षेत्रमा प्रवेश गर्दै थिएँ, जहाँ कुनै सभ्यताले आधिकारिक अध्ययन गरेको थिएन ।
यानले विस्तारै आफ्नो गति घटायो । मेरो अगाडि एउटा ग्रह देखा पर्यो । पहिलो दृष्टिमा त्यो पृथ्वीजस्तै थियो ।
महादेश थिए ।
समुद्र थिए ।
हिमाल थिए ।
बादल थिए ।
तर केही क्षणपछि मैले बुझें—यी सबै वास्तविक थिएनन् ।
ग्रह आफैं जीवित थियो । समुद्र उसको रगत थियो । पहाड उसका हड्डी थिए । वन उसका स्नायु थिए । बादल उसका विचार थिए । र त्यहाँ बस्ने सबै प्राणीहरू उसको चेतनाका स्वतन्त्र कोशिका थिए । म ग्रहमा अवतरण गरेँ ।
मेरो खुट्टाले जमिन छोएको क्षण, माटो हल्का तातो भयो । अचानक मेरो मस्तिष्कमा एउटा आवाज सुनियो ।
"स्वागत छ, यात्रु ।"
वरिपरि कोही थिएन ।
"को बोल्यो ?"
"म ।"
"को म ?"
"यो ग्रह ।"
म स्तब्ध भएँ ।
मैले यसअघि बोल्ने मानिस, बोल्ने यन्त्र र बोल्ने कृत्रिम बुद्धिमत्ता देखेको थिएँ ।
तर बोल्ने ग्रह ?
यो मेरो सम्पूर्ण अध्ययनभन्दा बाहिरको घटना थियो ।
त्यसले भन्यो,
"मलाई यहाँका बासिन्दाले 'एल्थारा' भन्छन् ।"
मैले वरिपरि हेरेँ । शहर थिए । तर कुनै भवन स्थायी थिएन । हरेक बिहान शहरको स्वरूप बदलिन्थ्यो । किनकि यहाँ इँटा र सिमेन्टले होइन, जीवित क्रिस्टलले निर्माण हुन्थ्यो । घरहरूले आफ्ना बासिन्दाको मनोदशाअनुसार आकार परिवर्तन गर्थे ।
यदि परिवारमा दूरी बढ्थ्यो भने घरका कोठाहरू आफैं नजिक सर्दथे । यदि कसैको मन भारी हुन्थ्यो भने झ्यालहरू आफैं ठूलो हुन्थे । यदि कुनै बालक उदास हुन्थ्यो भने घरको छानो तारामय आकाशमा परिणत हुन्थ्यो ।
यहाँ वास्तुकला इन्जिनियरिङ मात्र थिएन ।
यो मनोविज्ञान थियो ।
मैले सोचें—
पृथ्वीमा मानिस घर बनाउँछन् । यहाँ घरले मानिस बनाउँछ । त्यसपछि मैले अर्को अनौठो दृश्य देखें ।
दुई व्यक्ति विवाद गरिरहेका थिए ।
म पृथ्वीको अनुभवका आधारमा झगडा बढ्छ भन्ने सोच्दै उनीहरूतिर गएँ । तर अचानक उनीहरू दुवै गायब भए । उनीहरूको स्थानमा एउटा तेस्रो आकृति देखा पर्यो । त्यो न पहिलो थियो, न दोस्रो । त्यो दुवैको संयुक्त चेतनाबाट बनेको अस्थायी व्यक्तित्व थियो ।
मैले अचम्म मान्दै सोधेँ,
"यो के भयो ?"
ग्रहले उत्तर दियो,
"यहाँ कुनै विवाद समाधान हुँदैन । यहाँ विवाद रूपान्तरण हुन्छ ।"
"कसरी ?"
"जब दुई चेतना एकअर्कालाई अस्वीकार गर्छन्, उनीहरूलाई केही समय एउटै अस्तित्वमा बाँच्नुपर्छ ।"
"त्यसपछि ?"
"त्यसपछि उनीहरूले आफ्नो पीडा र अर्कोको पीडा छुट्याउन सक्दैनन् ।"
केही मिनेटपछि त्यो संयुक्त आकृति फेरि दुई व्यक्तिमा विभाजित भयो । अब उनीहरू हाँसिरहेका थिए । उनीहरूले कसैलाई हराएनन् । उनीहरूले आफूभित्रको अज्ञानलाई हराए ।
मैले आफ्नो डायरीमा लेखें—
"यहाँ न्याय भनेको सजाय होइन, अनुभव हो ।"
ग्रहले मेरो लेखाइ पढ्यो । हो, यहाँ सोच र लेखाइ लुकाउन सकिँदैनथ्यो । तर आश्चर्य के थियो भने कसैले त्यसको दुरुपयोग गर्दैनथ्यो ।
मैले ग्रहलाई सोधेँ,
"यदि कसैले अरूको विचार चोर्न चाह्यो भने ?"
ग्रह मुस्कुरायो ।
"विचार चोर्न सकिन्छ । तर अनुभूति चोर्न सकिँदैन । त्यसैले यहाँ चोरीको अर्थ नै हराएको छ ।"
त्यसपछि मलाई एउटा विद्यालयमा लगियो ।
त्यहाँ शिक्षक थिएनन् ।
विद्यार्थी पनि थिएनन् ।
सबै जना खोजकर्ता थिए ।
एउटा सात वर्षको बालकले ताराहरूको जन्मबारे प्रस्तुति दिइरहेको थियो । उसको अगाडि तीन हजार वर्षको वैज्ञानिक बसिरहेको थियो । तर वैज्ञानिकले बालकलाई परीक्षा लिइरहेको थिएन । ऊ आफैं नोट टिपिरहेको थियो ।
मैले सोधेँ,
"यहाँ कसले कसलाई पढाउँछ ?"
उत्तर आयो,
"जसलाई आज बढी जिज्ञासा छ, ऊ आज शिक्षक हो ।"
त्यो उत्तरले मलाई पृथ्वीका धेरै कक्षाकोठाहरू सम्झाइदियो । यहाँ उमेरले अधिकार दिँदैनथ्यो । जिज्ञासाले जिम्मेवारी दिन्थ्यो ।
त्यस साँझ मलाई ग्रहको केन्द्रमा लगियो ।
त्यहाँ कुनै सिंहासन थिएन । तर एउटा विशाल वृक्ष थियो । ग्रहका सबै निर्णय त्यही वृक्षमुनि हुन्थे ।
मैले वरिपरि हेरेँ ।
कुनै प्रहरी थिएन ।
कुनै सेना थिएन ।
मैले ग्रहलाई सोधेँ,
"यदि कुनै दिन यहाँ कसैले सत्ता कब्जा गर्न खोज्यो भने ?"
ग्रह केही क्षण मौन रह्यो ।
त्यसपछि भन्यो,
"हाम्रो इतिहासमा एकपटक त्यस्तो प्रयास भएको थियो ।"
"के भयो ?"
"सत्ता लिन खोज्ने व्यक्तिलाई हामीले गिरफ्तार गरेनौँ ।"
"त्यसो भए ?"
"हामीले उसलाई सम्पूर्ण ग्रहको सबैभन्दा दुर्गम स्थानमा रहेको एउटा सानो बस्तीको संरक्षक बनायौँ ।"
"किन ?"
"किनकि जसले सबैमाथि शासन गर्न चाहन्छ, उसले पहिले केही व्यक्तिको सेवा गर्न सिक्नुपर्छ ।"
म धेरै बेर मौन बसें । पृथ्वीमा महत्वाकाङ्क्षा प्रायः माथि चढ्न चाहन्छ । यहाँ महत्वाकाङ्क्षालाई तल झारेर परख गरिन्थ्यो । त्यसैबेला आकाशमा एउटा विशाल उज्यालो चिरा खुल्यो ।
ग्रहका सबै मानिसहरू बाहिर निस्किए । म पनि हेर्न थालेँ । अन्तरिक्षबाट लाखौँ चम्किला कणहरू झरिरहेका थिए ।
मैले सोधेँ,
"यो उल्का वर्षा हो ?"
ग्रह हाँस्यो ।
"होइन ।"
"त्यसो भए ?"
"यी ब्रह्माण्डभर मरेका सभ्यताहरूका अन्तिम प्रश्नहरू हुन् ।"
"प्रश्न ?"
"जब कुनै सभ्यता समाप्त हुन्छ, उसका उत्तरहरू हराउँछन् । तर उसका सबैभन्दा इमानदार प्रश्नहरू ऊर्जा बनेर ब्रह्माण्डमा यात्रा गर्छन् ।"
ती उज्याला कणहरू वृक्षका पातहरूमा बस्न थाले । भोलिपल्टदेखि बालबालिकाहरू ती प्रश्नहरूको उत्तर खोज्न थाले । यहाँ समाधान आफ्नै प्रश्नबाट मात्र होइन, नष्ट भइसकेका सभ्यताका प्रश्नबाट पनि जन्मिँदो रहेछ ।
त्यस रात म निदाउन सकिनँ । मैले झ्यालबाट बाहिर हेरेँ । पूरै ग्रह शान्त थियो । तर त्यो मौनता मृत थिएन । त्यो सोचिरहेको मौनता थियो ।
मैले डायरीमा लेखें—
"मैले एउटा यस्तो ग्रह देखें, जहाँ झूट बोल्न निषेध थिएन, तर झूट टिक्दैनथ्यो । जहाँ कानून कम थिए, तर विश्वास धेरै थियो । जहाँ सत्ता ठूलो थिएन, सेवा ठूलो थियो । जहाँ विद्यालय भवन थिए, तर शिक्षक स्थायी थिएनन् । जहाँ न्याय अदालतले होइन, अनुभवले गर्थ्यो । जहाँ इतिहास पुस्तकमा होइन, प्रश्नमा बाँचेको थियो ।"
त्यसै क्षण ग्रहको स्वर फेरि मेरो चेतनामा आयो ।
"यात्रु, तिमी यहाँ सिक्न आएका थियौ । तर अब तिमीलाई एउटा काम गर्नुपर्छ ।"
"कुन काम ?"
"ब्रह्माण्डका सभ्यताहरू हेर्दै जाऊ । कुनै दिन तिमीले यिनलाई जोड्ने पुल बन्नुपर्नेछ । किनकि कुनै पनि ग्रह पूर्ण छैन । प्रत्येक ग्रहसँग अर्को ग्रहलाई दिन सक्ने एउटा सत्य छ ।"
मैले अन्तरिक्षयानतर्फ पाइला बढाएँ । यसपटक म केवल अर्को ग्रह खोज्न निस्केको थिइनँ । म अब ब्रह्माण्डभरि छरिएका सत्यका टुक्राहरू सङ्कलन गर्ने यात्रामा निस्किएको थिएँ ।
र मलाई पहिलो पटक महसुस भयो—
सायद सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड आफैं एउटा अधुरो पुस्तक हो, जसको हरेक ग्रह एउटा अध्याय मात्र हो ।
४. थुप्रै ग्रहहरूको भ्रमण
दश वर्ष बितिसकेका थिए । मेरो अन्तरिक्षयानले अब एक सय तीन ग्रहहरूको परिक्रमा गरिसकेको थियो । केही ग्रहमा मैले केही घण्टा बिताएँ, केहीमा वर्षौं । कतै मलाई अतिथि बनाइयो, कतै अनुसन्धानको विषय, कतै त मलाई देख्नासाथ ग्रह आफैंले आफ्नो सीमा बन्द गरिदियो । तर हरेक ग्रहले एउटा सत्य दिएको थियो, र हरेक ग्रहले मसँग एउटा सत्य मागेको थियो ।
मेरो डायरीको अन्तिम भागमा मैले सम्पूर्ण यात्राको संक्षिप्त अभिलेख यसरी लेखेँ—
पृथ्वी — यहाँबाट मैले अपूर्णताको शक्ति पाएँ । यहाँ मैले सिकेँ कि पीडाबाट पनि साहित्य, विज्ञान र विद्रोह जन्मिन सक्छ । तर यहाँ अत्यावश्यक थियो—सम्पत्तिभन्दा मानवताको मूल्य बढाउनु ।
अर्विया — यहाँबाट मैले सामूहिक चेतनाको विज्ञान पाएँ । उनीहरूलाई मैले पृथ्वीको एउटा कुरा दिएँ—पूर्णतालाई पनि प्रश्न गर्नुपर्ने साहस ।
एल्थारा — यहाँबाट मैले अनुभूतिमार्फत न्याय गर्ने विधि पाएँ । उनीहरूलाई मैले पृथ्वीको इतिहासमा जन्मिएका अपूर्ण तर महान् सपनाहरू सुनाएँ ।
काइरोन — यहाँका वैज्ञानिकहरूले गुरुत्वाकर्षणलाई पदार्थ होइन, संगीतबाट मोड्ने प्रविधि विकास गरेका थिए । मैले उनीहरूलाई चेतावनी दिएँ—यदि संगीतलाई युद्धमा प्रयोग गरियो भने ग्रह आफैं टुक्रिन सक्छ ।
नोरिथ — यहाँ समयलाई ऊर्जा बनाइन्थ्यो । वृद्ध मानिसहरूले आफ्ना अनावश्यक वर्ष अनुसन्धानका लागि दान गर्थे । मैले उनीहरूलाई सिकाएँ—बाल्यकालको स्वतन्त्र कल्पना कुनै पनि वैज्ञानिक सूत्रभन्दा ठूलो हुन सक्छ ।
सिल्भाक्स — यहाँ रूखहरू पुस्तकालय थिए । एउटा पात छोएपछि हजारौँ वर्षको उपलब्धि मस्तिष्कमा प्रवेश गर्थ्यो । मैले उनीहरूलाई लेखेर इतिहास सुरक्षित राख्न आग्रह गरेँ, किनकि स्मृति पनि कहिलेकाहीँ नष्ट हुन सक्छ ।
वेलोरिया — यहाँ कृत्रिम बुद्धिमत्ताले शासन गर्दैनथ्यो; कृत्रिम करुणाले निर्णय सन्तुलित गर्थ्यो । मैले उनीहरूलाई चेतावनी दिएँ—भावना नक्कल गर्न सकिन्छ, तर अन्तःकरण निर्माण गर्न सकिँदैन ।
अस्ट्राम — यहाँ रोग आउँदैनथ्यो, किनकि शरीरले रोगभन्दा धेरै पहिले भविष्यको त्रुटि देख्थ्यो । मैले उनीहरूलाई मृत्युको मूल्य सम्झाएँ; सीमित जीवनले नै सिर्जनशीलता जन्माउँछ ।
मेरिडियन–९ — यहाँ ऊर्जा ताराबाट होइन, जीवहरूको विश्वासबाट उत्पन्न हुन्थ्यो । अविश्वास बढेपछि पूरै शहर अन्धकारमा डुब्थ्यो । मैले उनीहरूलाई असहमतिलाई पनि सम्मान गर्न सिकाएँ ।
ओम्निस — यहाँ बच्चाहरू जन्मँदैनथे; विचारहरू जन्मन्थे । एउटै विचारले सयौँ शरीर रोज्थ्यो । मैले उनीहरूलाई एउटा परिवारको न्यानोपनको कथा सुनाएँ ।
यार्केल — यहाँ कुनै भाषा थिएन । भावना प्रत्यक्ष आदानप्रदान हुन्थ्यो । मैले उनीहरूलाई कविता सुनाएँ । उनीहरू पहिलो पटक रोए ।
ड्राभोस — यहाँ पैसा थिएन । प्रतिष्ठा पनि थिएन । केवल योगदानको तरङ्ग मापन हुन्थ्यो । मैले उनीहरूलाई सम्झाएँ—कहिलेकाहीँ गुमनाम योगदान पनि अमूल्य हुन्छ ।
सेन्टोरिया — यहाँ प्रत्येक नागरिकले जीवनमा एकपटक अनिवार्य रूपमा शासक बन्नुपर्थ्यो । त्यसपछि ऊ फेरि साधारण नागरिक हुन्थ्यो । मैले देखेँ—सत्ता स्थायी नभएपछि अहङ्कार पनि स्थायी रहँदैन ।
इरानोस — यहाँ झूट बोल्न मिल्थ्यो, तर झूट बोलेपछि आफ्नै प्रतिबिम्ब हराउँथ्यो । आफ्नो अनुहार गुमाउन कोही तयार हुँदैनथ्यो ।
ल्युमेरा — यहाँ प्रकाशलाई ठोस वस्तुजस्तै आकार दिन सकिन्थ्यो । घर, पुल र अस्पताल उज्यालोबाट निर्माण हुन्थे । मैले उनीहरूलाई अन्धकारको पनि महत्त्व सम्झाएँ—आराम र निद्राबिना चेतना थाक्छ ।
एक्लिप्सा — यहाँ दिन थिएन । केवल दीर्घ रात थियो । तर मानिसहरूले आफ्ना सपनालाई कृत्रिम सूर्य बनाएका थिए । मैले बुझें—सूर्य नभए पनि आशा हुन सक्छ ।
नाभिस — यहाँ समुद्र आकाशमा थिए र जहाज पानीमा होइन, बादलमा चल्थे । मैले उनीहरूमा गुरुत्वाकर्षणभन्दा पनि कल्पनाको शक्ति ठूलो देखेँ ।
क्वान्टिस — यहाँ एउटै व्यक्तिले एकै समयमा धेरै सम्भावित जीवन अनुभव गर्न सक्थ्यो । अन्त्यमा उसले एउटा मात्र वास्तविकता रोज्थ्यो । मैले सिकेँ—हरेक निर्णयले मरेका हजारौँ सम्भावनाको शोक पनि बोकेको हुन्छ ।
फेरोस — यहाँ युद्ध संग्रहालयमा मात्र थियो । बच्चाहरूले "हतियार" भन्ने शब्द इतिहासको वस्तुका रूपमा पढ्थे । मैले उनीहरूलाई पृथ्वीका युद्धहरूको कथा सुनाएँ । उनीहरूले धेरै समयसम्म विश्वासै गर्न सकेनन् ।
अन्तिम अभिलेख
एक सय तीन ग्रह । एक सय तीन सभ्यता । एक सय तीन प्रकारका विज्ञान ।
कतै गुरुत्वाकर्षणमाथि विजय थियो ।
कतै समयमाथि ।
कतै रोगमाथि ।
कतै भोकमाथि ।
कतै मृत्युको सीमामाथि ।
तर कुनै पनि ग्रहले एउटा कुरामाथि पूर्ण विजय प्राप्त गर्न सकेको थिएन—
आफ्नै अहङ्कारमाथि ।
त्यसैले मैले डायरीमा यसरी लेखेँ—
"ब्रह्माण्डमा मैले भेटेका सबैभन्दा महान् वैज्ञानिकहरू ती थिए, जसले 'मलाई सबै थाहा छ' कहिल्यै भनेनन् । र मैले भेटेका सबैभन्दा विकसित ग्रहहरू ती थिए, जसले हरेक बिहान आफ्नै सत्यलाई फेरि परीक्षण गर्थे ।"
दश वर्षको यात्रापछि मेरो अन्तरिक्षयान अब एउटा नयाँ दिशातर्फ मोडिएको थियो ।
नेभिगेसन प्रणालीमा एउटा मात्र सन्देश देखापर्यो—
"अब तिमीले ग्रहहरू खोज्ने काम सकियो । अब सभ्यताहरूलाई एकअर्कासँग परिचय गराउने समय सुरु भयो ।"
५. अन्तिम ग्यालेक्सीको किनारमा : जहाँ आकाश जीवित थियो
मेरो यात्राले दश वर्ष पार गरिसकेको थियो । अब म घरबाट धेरै टाढा थिइन ।
नेभिगेसन प्रणालीले शान्त स्वरमा सूचना दियो—
"तिम्रो गृहग्रहसम्म पुग्न अब एउटा मात्र ग्यालेक्सी पार गर्न बाँकी छ ।"
ब्रह्माण्डीय दूरीका हिसाबले यो अझै अकल्पनीय थियो । तर मेरो यात्राका दृष्टिले भने यो अन्तिम चरण थियो ।
मैले अन्तरिक्षयानको अगाडिको सम्पूर्ण सुरक्षा कवच पारदर्शी बनाएँ । पहिलो पटक मैले सम्पूर्ण आकाशलाई कुनै उपकरणको फिल्टरबिना हेर्ने निर्णय गरें ।
र त्यस क्षण...
मैले देखेको दृश्यलाई कुनै पृथ्वीको भाषाले पूर्ण रूपमा वर्णन गर्न सकिँदैन । मेरो अगाडि तारा थिएनन् । कम्तीमा पृथ्वीका मानिसहरूले बुझ्ने अर्थमा तारा थिएनन् । पूरै अन्तरिक्ष एउटा जीवित महासागरजस्तो देखिन्थ्यो ।
प्रकाश स्थिर थिएन । त्यो सास फेरिरहेको थियो । कहिले फुल्थ्यो । कहिले खुम्चिन्थ्यो । मानौँ सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड एउटै विराट् प्राणीको छाती हो, जसको प्रत्येक श्वाससँग आकाश फैलिँदै र खुम्चिँदै थियो ।
अचानक मेरो यान वरिपरि करोडौँ साना प्रकाशकणहरू जम्मा हुन थाले ।
सुरुमा मैले तिनलाई धूलो सम्झिएँ ।
तर सेन्सरले देखायो— ती धूला थिएनन् । ती प्रत्येक कणमा एउटा सानो गुरुत्वकेन्द्र थियो । आफ्नै ग्रह बन्न सक्ने सम्भावना बोकेका नवजात तारकीय बीज । ब्रह्माण्ड आफ्नै भविष्य बोकेर यात्रा गरिरहेको थियो । ती कणहरू एक-अर्कासँग ठोक्किँदैनथे । मानौँ उनीहरूलाई कुनै अदृश्य संगीतले सञ्चालन गरिरहेको थियो । मेरो यान उनीहरूको बीचबाट बिस्तारै अघि बढ्यो ।
केही समयपछि अगाडि एउटा विशाल कालो पर्दाजस्तो वस्तु देखा पर्यो । पहिलो दृष्टिमा मैले त्यसलाई कृष्णविवर ठानेँ । तर यानको कृत्रिम बुद्धिमत्ताले तुरुन्तै सच्यायो ।
"यो कृष्णविवर होइन ।"
"त्यसो भए ?"
"यो प्रकाशको जन्मस्थल हो ।"
म चकित भएँ ।
"प्रकाश जन्मने ठाउँ ?"
उत्तर आयो,
"हरेक प्रकाश मर्ने ठाउँ मात्र अध्ययन गरिएको छ । तर जहाँ पहिलो फोटोन जन्मिन्छ, त्यो क्षेत्र अत्यन्त दुर्लभ छ ।"
त्यो अन्धकार वास्तवमा अन्धकार थिएन । त्यो अझै प्रकाश नबनेको सम्भावना थियो । म त्यहाँ केही घण्टा स्थिर रहेँ ।
अचानक...
त्यस कालो शून्यको केन्द्रबाट एउटा नीलो चमक निस्कियो ।
त्यसपछि अर्को ।
त्यसपछि लाखौँ ।
जस्तो पृथ्वीमा वर्षाको पहिलो थोपा पर्छ, त्यस्तै यहाँ प्रकाशको पहिलो जन्म भइरहेको थियो । मैले जीवनमा पहिलो पटक "ब्रह्माण्डको बिहान" देखिरहेको थिएँ । अगाडि बढ्दै जाँदा अर्को अद्भूत दृश्य देखा पर्यो । टाढासम्म फैलिएको रंगीन नदी ।
तर त्यो पानी थिएन ।
प्लाज्मा पनि थिएन ।
समय आफैँ बगिरहेको थियो ।
यसलाई स्थानीय वैज्ञानिकहरूले "काल–प्रवाह" भन्थे । यो त्यस्तो क्षेत्र थियो, जहाँ समय सीधा अघि बढ्दैनथ्यो । कहिलेकाहीँ भविष्य वर्तमानलाई भेट्न आउँथ्यो, वृत्तमा अन्तिम बिन्दूले सुरुको बिन्दू भेटेसरि ।
कहिलेकाहीँ अतीतले आफ्नै गल्ती सुधार्न खोज्थ्यो । मेरो यान त्यस प्रवाहको किनारमा रोकियो । मैले झ्यालबाट बाहिर हेरेँ ।
त्यहाँ मैले आफ्नो बाल्यकालको अनुहार देखें । अर्कोतर्फ मेरो भविष्यको वृद्ध रूप । दुवै एकअर्कालाई हेरिरहेका थिए । तर दुवैले मलाई देखिरहेका थिएनन् ।
यानको प्रणालीले चेतावनी दियो—
"काल–प्रवाहमा प्रवेश नगर्नुहोस् ।
यहाँ सम्झनाहरू पनि वास्तविक पदार्थ बन्छन् ।"
म केहीबेर त्यहीँ मौन बसिरहेँ । आफ्नै सम्भावित जीवनहरूलाई टाढाबाट हेर्दै ।
त्यसपछि यात्रा फेरि सुरु भयो । ग्यालेक्सीको मध्यभाग नजिक पुग्दा अन्तरिक्षको रङ फेरिन थाल्यो । कालो आकाश अब बैजनी भयो । त्यसपछि सुनौलो । त्यसपछि हरियो । अचानक सम्पूर्ण अन्तरिक्षमा विशाल पर्दाजस्ता प्रकाश लहराउन थाले ।
पृथ्वीको ध्रुवीय ज्योतिसँग यसको तुलना गर्न सकिन्थ्यो । तर यो लाखौँ गुणा विशाल थियो । पूरै ग्यालेक्सी एउटै जीवित चित्रकारले रङ भर्दै गरेको क्यानभासजस्तो देखिन्थ्यो । हरेक प्रकाशलहरसँग अनौठो ध्वनि उत्पन्न हुन्थ्यो । त्यो कानले सुन्ने आवाज थिएन । हड्डीले लोमहर्षक भई सुन्ने संगीत थियो । मेरो शरीरका प्रत्येक कोशिकाले फरक–फरक स्वर महसुस गरिरहेका थिए ।
यानको वैज्ञानिक प्रणाली सक्रिय भयो ।
"यो गुरुत्वीय सङ्गीत हो ।"
"गुरुत्वीय... संगीत ?"
"जब अरबौँ ताराहरूको गुरुत्वक्षेत्र एक निश्चित अनुपातमा मिल्छ, अन्तरिक्ष आफैँ कम्पन गर्न थाल्छ ।" त्यसैबेला मेघ गर्जियो ।
त्यो संगीतमा कुनै भाषा थिएन । तर त्यसले भय, विस्मय, शान्ति र आनन्द सबै एकैसाथ अनुभूत गराइरहेको थियो ।
यात्रा अझै बाँकी थियो । अचानक अगाडि एउटा यस्तो दृश्य देखा पर्यो कि मेरो श्वास रोकियो ।
विशाल क्रिस्टलहरू ।
तिनीहरूको आकार एउटा ग्रहभन्दा ठूलो । तिनीहरू अन्तरिक्षमा तैरिरहेका थिए । सूर्यको प्रकाश तिनमा पर्दा हजारौँ नयाँ रंग जन्मिरहेका थिए ।
सेन्सरले देखायो—
यी खनिज होइनन् ।
यी अत्यधिक चापमा करोडौँ वर्षसम्म थिचिएका गुरुत्वीय तरंगका ठोस अवशेष थिए ।
अर्थात्...
यहाँ प्रकाश मात्र होइन, गुरुत्वाकर्षण पनि जम्न सक्दोरहेछ । मैले एउटा सानो नमुना सङ्कलन गर्ने प्रयास गरें । तर नमुना यानभित्र प्रवेश गर्नेबित्तिकै फेरि तरङ्गमा परिणत भयो ।
मानौँ प्रकृतिले भनिरहेकी हो—
"मलाई बुझ्न सक्छौ ।
तर कब्जा गर्न सक्दैनौ ।"
त्यसपछि मेरो यान एउटा विशाल तारकीय आँधीमा प्रवेश गर्यो । पृथ्वीको आँधीमा हावा चल्छ । यहाँ सम्भावना चलिरहेको थियो । हरेक बिजुलीको चमकसँग एउटा नयाँ भौतिक नियम केही क्षणका लागि जन्मिन्थ्यो । कहिले प्रकाश गुरुत्वभन्दा भारी हुन्थ्यो । कहिले समय उल्टो बग्थ्यो । कहिले दूरी शून्य बन्थ्यो । कहिले दुई छुट्टाछुट्टै ताराहरू एउटै स्थानमा देखिन्थे । यी सबै केही सेकेन्ड मात्र टिक्थे ।
त्यसपछि ब्रह्माण्ड फेरि आफ्नो सामान्य अवस्थामा फर्किन्थ्यो । मैले त्यो दृश्यबाट आँखै हटाउन सकिरहेको थिइनँ ।
अन्ततः आँधी समाप्त भयो ।
यान ग्यालेक्सीको अन्तिम किनारमा पुग्यो । त्यहाँ एउटा यस्तो शून्य थियो, जसमा कुनै तारा थिएन । कुनै धूलो थिएन । कुनै विकिरण थिएन । केवल मौनता । तर त्यो मौनता खाली थिएन ।
त्यो गर्भवती थियो ।
यानको उपकरणले अन्तिम विश्लेषण दियो—
"यही शून्यबाट कुनै दिन अर्को ग्यालेक्सी जन्मिने सम्भावना छ ।"
मैले लामो सास फेरें । ब्रह्माण्ड कहिल्यै समाप्त हुँदैन रहेछ । यो निरन्तर जन्मिरहने कथा रहेछ ।
मैले आफ्नो अनुसन्धान डायरीको अर्को पानामा लेखें—
"आज मैले बुझें— तारा केवल आगो होइन । अन्धकार केवल प्रकाशको अभाव होइन । मौनता केवल आवाजको अन्त्य होइन । शून्यता केवल खालीपन होइन । ब्रह्माण्डमा प्रत्येक वस्तु एउटा प्रक्रियाको बीचमा छ । कुनै पनि कुरा अन्तिम होइन ।"
मैले अन्तिम पटक पछाडि फर्केर त्यो अद्भुत ग्यालेक्सीलाई हेरेँ । त्यसका प्रकाशलहरहरू अझै नाचिरहेका थिए । गुरुत्वीय संगीत अझै गुञ्जिरहेको थियो । काल–प्रवाह अझै बगिरहेको थियो । प्रकाशका बीजहरू अझै जन्मिरहेका थिए ।
र मैले महसुस गरें—
दश वर्षसम्म सयभन्दा बढी ग्रहले मलाई सभ्यता सिकाए । तर एउटा ग्यालेक्सीले मलाई प्रकृति सिकायो । नेभिगेसन प्रणालीमा हरियो संकेत बल्यो ।
"अन्तिम अन्तर–ग्यालेक्सी मार्ग खुल्यो ।"
मेरो गृहग्रह अब अर्को ग्यालेक्सीको पारि थियो । मैले नियन्त्रण प्रणाली सक्रिय गरें । अन्तरिक्षयान प्रकाशभन्दा परको गतिमा अगाडि बढ्यो ।
तर मेरो मनमा एउटा नयाँ प्रश्न जन्मिसकेको थियो—
यदि ब्रह्माण्ड यति सुन्दर छ भने, यसको रचना कसले गर्यो ?
त्यो प्रश्नको उत्तर अझै बाँकी थियो...
६. दस वर्ष, सय ग्रह : ब्रह्माण्डको यात्रा, सय सभ्यताको ऐना
दश वर्ष...
पृथ्वीका लागि यो एउटा दशक मात्र हो । तर मेरो जीवनमा यी दश वर्षले अरबौँ पुस्तकले दिन नसक्ने शिक्षा, करोडौँ विश्वविद्यालयले सिकाउन नसक्ने अनुभव र अनन्त आकाशले मात्र देखाउन सक्ने सत्यहरू भरिदिएका थिए ।
जब मैले पहिलो पटक पृथ्वी छोडेको थिएँ, मसँग केही प्रश्नहरू मात्र थिए ।
किन गरिबी छ ?
किन युद्ध छ ?
किन केही मानिससँग आवश्यकताभन्दा धेरै छ र धेरै मानिससँग जीवन धान्न पुग्ने पनि छैन ?
किन विज्ञान यति विकसित भएर पनि मानवता अझै अधुरो छ ?
तर आज...
दश वर्षपछि...
यी प्रश्नहरू उस्तै थिएनन् । प्रश्नहरू परिवर्तन भइसकेका थिए । किनकि अब मैले उत्तरहरू होइन, उत्तर जन्माउने सभ्यताहरू देखेको थिएँ । मेरो अन्तरिक्षयान अन्तर–आकाशगङ्गीय शून्यमा पूर्ण शान्त अवस्थामा तैरिरहेको थियो ।
बाहिर न दिन थियो, न रात । न सूर्य देखिन्थ्यो, न चन्द्रमा ।
केवल अनन्त ताराहरूको महासागर...
र तिनको बीचमा एउटा सानो बिन्दु—मेरो यान ।
मैले नियन्त्रण प्यानलको मध्यभागमा रहेको पारदर्शी क्रिस्टललाई हल्का छोएँ । क्षणभरमै सम्पूर्ण यान उज्यालो भयो । भित्ताहरू हराए । छाना हरायो । भुइँ पनि हरायो । म आफैँ अन्तरिक्षको बीचमा उभिएको जस्तो अनुभव गर्न थालेँ । अचानक मेरो वरिपरि सयवटा उज्याला गोला देखापर्न थाले । सुरुमा तिनीहरू ताराजस्ता लागे । तर केही सेकेन्डमै हरेक गोलाले आफ्नै आकार लिन थाल्यो ।
कतै नीलो समुद्रहरू घुमिरहेका थिए । कतै तीनवटा सूर्य एउटै आकाशमा उदाइरहेका थिए । कतै पूरै ग्रह प्रकाशका वनले ढाकिएको थियो । कतै बादलहरू तल थिए र शहरहरू तिनमाथि तैरिरहेका थिए । कतै समुद्रहरू आकाशमा थिए र पर्वतहरू पानीभित्र उभिएका थिए ।
मेरो वरिपरि अब एउटा होइन—
पूरै सय ग्रह घुमिरहेका थिए । ती कुनै नक्सा थिएनन् । ती जीवित अभिलेख थिए । हरेक ग्रह आफ्नो वास्तविक अवस्थासहित मेरो चेतनासामु उपस्थित थियो ।
अर्विया...
एल्थारा...
काइरोन...
नोरिथ...
सिल्भाक्स...
वेलोरिया...
फेरोस...
र ती सबै ग्रहहरू, जसका नाम पृथ्वीको कुनै पनि भाषाले उच्चारण गर्न सक्दैन । मैले एउटा ग्रहतिर हात बढाएँ । तुरुन्तै त्यस ग्रहको सम्पूर्ण इतिहास प्रकाशका तरङ्ग बनेर मेरो वरिपरि फैलियो । मैले हात फिर्ता लिएँ ।
त्यसपछि अर्को ग्रह छोएँ । यसपटक त्यहाँको गुरुत्वीय विज्ञान खुल्न थाल्यो । तेस्रो ग्रह छोएँ । त्यहाँका जीवित वनहरूले गाएको जैविक सङ्गीत यानभरि गुञ्जियो । म केही क्षण निःशब्द बसिरहेँ । यो नक्सा होइन । यो ब्रह्माण्डीय स्मृति थियो । सय ग्रहका सय सभ्यताहरू एकै क्षणमा मेरो सामु जीवित थिए ।
मैले बिस्तारै आफ्नो अनुसन्धान डायरी बाहिर निकालें । त्यो अब पुरानो भइसकेको थियो । यसका धेरै पानाहरू अन्तरिक्षीय विकिरणले पहेँला भएका थिए । कतिपय पानामा गुरुत्वीय आँधीले कोरेका दाग थिए । कतै अर्वियाको पारदर्शी फूलको पराग अझै टाँसिएको थियो । कतै एल्थाराको जीवित माटोको सूक्ष्म कण चम्किरहेको थियो । कतै समय–प्रवाहको किनारमा बस्दा खसेको मेरो आफ्नै आँसु सुकिसकेको थियो ।
मैले डायरीको नयाँ पाना खोलें । कलम केही क्षण रोकियो ।
दश वर्षअघि लेखेको पहिलो वाक्य सम्झिएँ—
"म पृथ्वीवासी होइन ।"
आज भने म त्यो लेख्न सक्दिनथेँ । किनकि अब म केवल एउटा ग्रहको यात्री रहिँन । म सय सभ्यताहरूको साक्षी बनिसकेको थिएँ । मैले गहिरो सास फेरें ।
ब्रह्माण्डको नीलो उज्यालो डायरीका खाली पानामा परिरहेको थियो ।
मैले पहिलो वाक्य लेखें—
"अब मैले ग्रह गन्न छोडेको छु, सभ्यता गन्न थालेको छु ।"
वाक्य पूरा हुनेबित्तिकै अन्तरिक्षयानको केन्द्रीय चेतनाले मेरो लेखाइ पढ्यो ।
त्यसले शान्त स्वरमा भन्यो—
"अभिलेख अद्यावधिक भयो । यात्रु अब अन्वेषक मात्र रहेन । ऊ सभ्यता–सङ्कलकको स्तरमा प्रवेश गर्यो ।"
म हल्का मुस्कुराएँ ।
साँच्चै...
पहिले म ग्रह खोज्थें । अब म विचार खोज्थें । पहिले म प्रविधि हेर्थें । अब म त्यस प्रविधिलाई जन्म दिने संस्कार खोज्थें । पहिले म भवन हेर्थें । अब म ती भवन निर्माण गर्ने चेतना बुझ्न थालेको थिएँ ।
मेरो अगाडि घुमिरहेका सय ग्रहहरू केवल आकाशीय पिण्ड थिएनन् । ती सयवटा सम्भावित भविष्य थिए । कुनै सभ्यताले भोकलाई जितेको थियो । कुनैले रोगलाई । कुनैले मृत्युको डरलाई ।
कुनैले लोभलाई । कुनैले समयलाई । र केहीले आफ्नै अहङ्कारलाई पनि ।
तर एउटा कुरा सबैमा समान थियो—
कुनै पनि सभ्यता पूर्ण थिएन । र सायद यही अपूर्णताले नै ब्रह्माण्डलाई निरन्तर अगाडि बढाइरहेको थियो ।
मैले डायरी बन्द गरिनँ ।
किनकि आजदेखि म एउटा ग्रहको कथा लेख्न लागेको थिइनँ ।
आजदेखि म सय सभ्यताहरूको साझा इतिहास लेख्न सुरु गर्दै थिएँ—त्यो इतिहास, जसले कुनै दिन एउटा ग्रहलाई होइन, सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई आफ्नै प्रतिबिम्ब हेर्न बाध्य पार्ने थियो ।
७. पहिलो समूह (ग्रह १–२०)
# जीवनका आधारहरू : जहाँ प्रकृतिले विज्ञानलाई जन्म दिएकी थिई
मेरो यात्राको पहिलो दुई वर्षमा मैले बीसवटा ग्रहको अध्ययन गरें । ती ग्रहहरू प्रविधिमा एक-अर्काभन्दा फरक थिए, तर एउटा कुरा सबैमा समान थियो—उनीहरूले प्रकृतिलाई जितेका थिएनन्, प्रकृतिसँग सहयात्रा गर्न सिकेका थिए ।
पृथ्वीमा विज्ञानले प्रायः प्रकृतिलाई परिवर्तन गरेर समाधान खोज्ने प्रयास गर्छ । तर यी ग्रहहरूमा विज्ञानको पहिलो नियम नै फरक थियो—
"प्रकृतिलाई जित्न खोज्ने सभ्यता अन्ततः प्रकृतिबाटै पराजित हुन्छ ।"
मेरो पहिलो अवतरण "नालिस" नामक ग्रहमा भयो । त्यहाँ समुद्र थिए, नदी थिए, वर्षा पनि हुन्थ्यो । तर त्यहाँको पानी पृथ्वीको पानीजस्तो थिएन । त्यो पारदर्शी तरलले केवल तिर्खा मेटाउँदैनथ्यो; शरीरभित्र प्रवेश गरेपछि प्रत्येक कोशिकाको क्षति मर्मत गर्थ्यो । एउटा थोपा पर्याप्त थियो—घाइते छाला केही सेकेन्डमै पुनः बनेको देख्थें । वृद्ध मानिसहरूको शरीर पनि रोगी देखिँदैनथ्यो ।
मैले त्यस ग्रहका जैविक वैज्ञानिकलाई सोधेँ, "के यो अमृत हो ?"
उनी मुस्कुराए ।
"होइन । यो अमर बनाउने तरल होइन । यो शरीरलाई प्रकृतिसँग मिलाएर राख्ने तरल हो ।"
मैले त्यसको नमुना लिन खोजेँ । तर यानको प्रयोगशालामा पुग्नेबित्तिकै त्यो साधारण पानीमा परिणत भयो । वैज्ञानिकले भने, "यसको शक्ति पदार्थमा होइन, यसलाई बनाउने जीवित पारिस्थितिक प्रणालीमा छ । त्यो प्रणालीबिना यो केवल पानी हो ।"
त्यसपछि म "एरिथ" ग्रहमा पुगेँ ।
त्यहाँ अस्पताल थिएनन् । डाक्टर थिएनन् । औषधि उद्योग थिएन ।
पहिलो दिन मैले सोचेँ—सायद यहाँका मानिसहरू बिरामी पर्दैनन् ।
तर सत्य त्योभन्दा पनि आश्चर्यजनक थियो ।
उनीहरूको शरीरमा रहेका सूक्ष्म जैविक संरक्षकहरूले रोग उत्पन्न हुनुभन्दा धेरै अघि नै असन्तुलन पत्ता लगाउँथे । कुनै कोशिकाले असामान्य व्यवहार गर्न थालेपछि लाखौँ जैविक सन्देशवाहकहरूले तत्काल त्यसलाई सुधारिदिन्थे । रोग जन्मिने अवसर नै पाउँदैनथ्यो ।
"हामी रोगको उपचार गर्दैनौँ," एक अनुसन्धानकर्ताले भने, "हामी रोग जन्मिने सम्भावनाको उपचार गर्छौँ ।"
त्यो वाक्य मैले एकदमै पुलकित भई डायरीमा रातो अक्षरले लेखें ।
तेस्रो ग्रह "सिल्भारा" मेरो यात्राको सबैभन्दा अविस्मरणीय अनुभव बन्यो ।
त्यहाँको वन मौन थिएन । हावा चल्दा रूखहरू एक-अर्कासँग कुरा गर्थे । शाखाहरूको कम्पन, पातहरूको स्पन्दन र जराहरूको सूक्ष्म विद्युत् तरङ्ग मिलेर एउटा जीवित भाषा बन्थ्यो । वैज्ञानिकहरूले विशेष जैविक अनुवादक लगाइदिएपछि मैले पहिलो पटक एउटा वनको आवाज सुनें ।
वनले भन्यो—
"तिमीहरूका ग्रहमा पनि हामीजस्तै रूख छन् । तर उनीहरूलाई सुन्ने कान हराइसकेको छ ।"
म केही बोल्न सकिनँ ।
त्यहाँ एउटा रूख पाँच हजार वर्षदेखि जीवित थियो । उसलाई त्यो जंगलमा जन्मेका हरेक जीवको स्मृति थाहा थियो ।
मैले बुझें—त्यो वन केवल वनस्पति थिएन, एउटा जीवित अभिलेखागार थियो ।
अर्को ग्रह "जोराक" मा मैले जीवविज्ञानका सबै नियम उल्टिएका देखें ।
त्यहाँका जीवहरू खाना खाँदैनथे । उनीहरू ताराबाट आउने अतिरिक्त ऊर्जा प्रत्यक्ष अवशोषण गर्थे । शरीरभित्र रहेका स्फटिकीय अङ्गहरूले प्रकाश र विकिरणलाई जैविक शक्तिमा रूपान्तरण गर्थे ।
मैले एउटा बालकलाई सोधेँ—
"तिमीलाई भोक लाग्दैन ?"
उसले उल्टै प्रश्न गर्यो—
"भोक भनेको के हो ?"
त्यो प्रश्नले केही क्षण मलाई उत्तरविहीन बनायो ।
मेरो डायरीमा फेरि एउटा नयाँ वाक्य थपियो—
"कुनै सभ्यताको शब्दकोशमा कुनै शब्द नहुनु पनि उसको विकासको प्रमाण हुन सक्छ ।"
दशौँ ग्रहमा पुग्दा मैले पहिलो पटक गुरुत्वलाई निर्माण सामग्रीका रूपमा प्रयोग गरिएको देखें ।
शहरहरू जमिनमा थिएनन् । तिनीहरू आकाशमा तैरिरहेका थिए । कुनै खम्बा थिएन । कुनै डोरी थिएन । गुरुत्वीय तरङ्गहरूलाई सन्तुलित गरेर सम्पूर्ण महानगर बादलभन्दा माथि स्थिर राखिएको थियो । तल विशाल वन फैलिएको थियो ।
मैले सोधेँ—
"जमिनमै शहर बनाउन सकिन्थ्यो नि ?"
त्यहाँका नगर–अभियन्ताले उत्तर दिए—
"जमिन हाम्रो होइन । त्यो पहिले वनको हो ।"
त्यो उत्तर सुनेपछि मैले पृथ्वीका फैलँदा कङ्क्रिटका शहरहरू सम्झिएँ ।
तेह्रौँ ग्रहमा मैले भवन देखेँ । तर ती ढुङ्गा, फलाम वा कङ्क्रिटका थिएनन् । ती शुद्ध प्रकाशबाट बनेका थिए । विशेष ऊर्जा–जालले प्रकाशलाई ठोस स्वरूपमा बाँधेको थियो । दिनमा ती भवन सूर्यसँगै उज्यालो हुन्थे । राति उनीहरूले आफैँ ताराहरूको उज्यालो सङ्कलन गर्थे ।
त्यहाँ निर्माण गर्दा एउटा पनि रूख काटिँदैनथ्यो । एउटा पनि पहाड फुटाइँदैनथ्यो । प्रकृति जस्ताको तस्तै रहन्थी ।
पन्ध्रौँ ग्रहमा मेरो भेट एउटा यस्तो कम्प्युटरसँग भयो, जसले कुनै प्रोसेसर प्रयोग गर्दैनथ्यो । त्यो स्मृतिबाट चल्थ्यो । जति धेरै पुस्ताले त्यसमा अनुभव थप्थे, त्यति नै त्यो बुद्धिमान् बन्थ्यो । उसले तथ्य मात्र सम्झँदैनथ्यो । गल्ती पनि सम्झन्थ्यो । पछुतो पनि । असफलता पनि । र भविष्यमा त्यही गल्ती नदोहोरिने उपाय आफैँ प्रस्ताव गर्थ्यो ।
मैले उत्सुक भएर सोधेँ—
"यदि सबै स्मृति मेटाइयो भने ?"
कम्प्युटरले पहिलो पटक आफैँ उत्तर दियो—
"स्मृति मेट्नु भनेको प्रविधि नष्ट गर्नु होइन । सभ्यताको भविष्य नष्ट गर्नु हो ।"
त्यो उत्तर यन्त्रको जस्तो थिएन । जस्तो कुनै वृद्ध दार्शनिकले बोलेको हो । बीसौँ ग्रहबाट विदा लिँदै गर्दा मैले ती सबै अनुभवहरू एउटै पानामा संक्षेप गरें ।
बीस ग्रह । बीस सभ्यता । बीस फरक विज्ञान । तर एउटा साझा निष्कर्ष । ती ग्रहहरूले नदीलाई कारखाना बनाएनन् । वनलाई बाधा मानेनन् । पहाडलाई विस्फोट गरेनन् । समुद्रलाई फोहोरको भण्डार बनाएनन् । उनीहरूले प्रकृतिलाई संसाधन होइन, सह–वैज्ञानिक माने ।
मैले डायरीको अन्तिम हरफमा लेखें—
"ब्रह्माण्डका पहिलो बीस ग्रहले मलाई एउटा मात्र पाठ सिकाए—प्रकृतिसँग युद्ध जितेर कुनै सभ्यता महान् बन्दै न। प्रकृतिसँग मित्रता गरेर मात्र सभ्यता दीर्घायु बन्छ ।"
अन्तरिक्षयान पुनः अघि बढ्यो ।
मेरो अगाडि अझै अस्सी ग्रह बाँकी थिए ।
र मलाई थाहा थियो—प्रत्येक नयाँ ग्रहले मेरो विज्ञान बदल्नेछ, तर पहिलो बीस ग्रहले परिवर्तन गरेको मेरो दृष्टिकोण भने कहिल्यै पुरानो हुने थिएन ।
८. दोस्रो समूह (ग्रह २१–४०)
# समाज : जहाँ सभ्यताको मापन भवनले होइन, व्यवहारले हुन्थ्यो ।
पहिलो बीस ग्रहले मलाई प्रकृतिसँग कसरी बाँच्ने भन्ने विज्ञान सिकाएका थिए । एक्काइसौँ ग्रहबाट सुरु भएको यात्राले भने अर्को ढोका खोल्यो ।
यहाँ प्रश्न प्रविधिको थिएन ।
यहाँ प्रश्न थियो—
"एउटा सभ्यता वास्तवमै विकसित भएको कसरी थाहा हुन्छ ?"
मैले धेरै ग्रहहरूमा विशाल शहर देखेको थिएँ । सूर्यको ऊर्जा नियन्त्रण गर्ने सभ्यता देखेको थिएँ । समयलाई मोड्ने प्रविधि पनि देखेको थिएँ ।
तर यी बीस ग्रहले मलाई बुझाए—
प्रविधि विकसित हुनु र समाज विकसित हुनु एउटै कुरा होइन ।
जेल नभएको ग्रह
एक्काइसौँ ग्रहको नाम थियो—रेमोस । अवतरण गर्नेबित्तिकै मैले एउटा ठूलो भवन देखें । मैले सोचेँ—सायद यो अदालत वा कारागार होला । तर त्यो विशाल सार्वजनिक बगैँचा रहेछ ।
मैले त्यहाँका समाजशास्त्रीलाई सोधेँ,
"तपाईंहरूको जेल कहाँ छ ?"
उनी केही क्षण मौन बसे।
त्यसपछि उल्टै सोधे,
"जेल भनेको ?"
मैले अपराधीलाई थुन्ने स्थानको अर्थ बताएँ । उनीहरू एकअर्काको अनुहार हेरेर मुस्कुराए ।
"हामी अपराध गर्ने मानिसलाई समाजबाट अलग गर्दैनौँ । समाजसँग अझ गहिरो रूपमा जोड्छौँ ।"
"यदि कसैले हत्या गर्यो भने ?"
"पहिले हामी कारणको उपचार गर्छौँ, त्यसपछि परिणामको ।"
मलाई एउटा केन्द्रमा लगियो । त्यहाँ अपराध गरेका मानिसहरू कैदी थिएनन् । उनीहरू शिक्षक, चिकित्सक, मनोवैज्ञानिक, कलाकार र पीडित परिवारसँग सँगै बसिरहेका थिए । सजाय दिइँदैनथ्यो । जिम्मेवारी दिइन्थ्यो ।
त्यहाँ मैले एउटै वाक्य लेखें—
"जहाँ समाज रोगी हुन्छ, त्यहाँ अपराधी जन्मन्छ ।"
# पैसा नभएको अर्थतन्त्र
पच्चीसौँ ग्रह—ओरिल । त्यहाँ बजार थियो । पसल थिए । उत्पादन थियो । तर मूल्यसूची थिएन । मुद्रा थिएन । बैंक थिएन ।
मैले एउटा किसानलाई सोधेँ,
"तिमीले उत्पादन गरेको अन्नको मूल्य कसरी पाउँछौ ?"
उसले हाँस्दै भन्यो,
"म मूल्य पाउँदिनँ । म आवश्यकता पूरा गर्छु ।"
"त्यसो भए तिमीलाई आवश्यक वस्तु कसरी मिल्छ ?"
उसले आफ्नो हातमा रहेको सानो क्रिस्टल देखायो । त्यसमा कुनै पैसा थिएन । त्यसले समाजका लागि उसले गरेको योगदान, सीप, श्रम र जिम्मेवारीको अभिलेख राख्थ्यो । जसले समाजलाई बढी योगदान दिन्थ्यो, उसले बढी अधिकार होइन, बढी जिम्मेवारी पाउँथ्यो ।
मैले आश्चर्य मानेँ ।
यहाँ धनी बन्ने प्रतिस्पर्धा थिएन ।
यहाँ उपयोगी बन्ने प्रतिस्पर्धा थियो ।
# सेवा-आधारित नेतृत्व
अठ्ठाइसौँ ग्रहमा मैले राष्ट्रप्रमुखलाई भेट्ने इच्छा व्यक्त गरें । उनीहरूले मलाई एउटा गाउँमा लगे । त्यहाँ एउटा वृद्ध व्यक्ति खेतमा बालबालिकासँग काम गरिरहेका थिए ।
मैले सोधेँ,
"राष्ट्रप्रमुख कहाँ छन् ?"
सबैले उनीतर्फ औँला देखाए ।
म छक्क परें ।
"उहाँ ?"
"हो ।"
"उहाँ त खेतमा काम गर्दै हुनुहुन्छ ।"
उनीहरूले उत्तर दिए,
"त्यसैले त उहाँ नेतृत्व गर्न योग्य हुनुहुन्छ ।"
त्यहाँ नेतृत्व चुनाव जितेर पाइँदैनथ्यो । कुनै पदका लागि उम्मेदवारी दिन पनि पाइँदैनथ्यो । समाजले सबैभन्दा बढी सेवा गर्ने व्यक्तिलाई केही वर्षका लागि नेतृत्वको जिम्मेवारी दिन्थ्यो ।
यदि कसैले आफैँ नेता बन्न इच्छा व्यक्त गर्यो भने ?
उहाँलाई तत्काल अयोग्य घोषणा गरिन्थ्यो ।
किनकि त्यहाँ एउटा पुरानो भनाइ थियो—
"जसलाई शक्ति चाहिन्छ, उसलाई शक्ति दिनु हुँदैन ।"
# जहाँ बालबालिकाले भविष्य लेख्थे
बत्तीसौँ ग्रहमा पुग्दा मैले सभा चलिरहेको देखें । तर सभाभित्र बसेका अधिकांश सदस्य दशदेखि पन्ध्र वर्ष उमेरका थिए।
मैले सोधेँ,
"वयस्कहरू कहाँ छन् ?"
उत्तर आयो,
"उनीहरू सुन्दै छन् ।"
यहाँ प्रत्येक नयाँ नीति लागू गर्नुअघि त्यसको प्रभाव बालबालिकामाथि कस्तो पर्छ भन्ने परीक्षण गरिन्थ्यो ।
यदि बालबालिकाले त्यसलाई अस्वीकार गरे भने—
कानुन लागू हुँदैनथ्यो ।
त्यहाँका एक वृद्ध दार्शनिकले भने,
"हामी भविष्यलाई असर गर्ने निर्णय वर्तमानले एक्लै गर्न पाउँदैन ।"
मैले धेरै बेर त्यो सभालाई नियालिरहेँ । बालबालिकाहरू खेलिरहेका थिएनन् । तर उनीहरूको कल्पनाशक्ति खेलजत्तिकै स्वतन्त्र थियो । कसैले प्रदूषणबारे नयाँ नियम प्रस्ताव गरिरहेको थियो । कसैले नयाँ विद्यालयको स्वरूप । कसैले अन्तरिक्ष अनुसन्धानमा नैतिक सीमाबारे प्रश्न उठाइरहेको थियो ।
मैले डायरीमा लेखें—
"यहाँ बालबालिकालाई भविष्यका नागरिक होइन, वर्तमानका सह-निर्माता मानिन्छ ।"
# जहाँ झूट टिक्न सक्दैनथ्यो
सैंतीसौँ ग्रह मेरो यात्राको सबैभन्दा अनौठो अनुभवमध्ये एक बन्यो । त्यहाँ झूट बोल्न निषेध थिएन । जसले चाहे, झूट बोल्न सक्थ्यो । तर झूट बोलेको केही मिनेटपछि त्यसका परिणामहरू वास्तविक रूपमा देखिन्थे ।
यदि कसैले आफू इमानदार हुँ भनेर झूट बोल्यो भने—
उसको वरिपरिको प्रकाश धमिलो हुन्थ्यो ।
यदि कसैले अरूलाई धोका दियो भने—
उसले बोलेका शब्दहरू केही समयपछि आफैँ हराउँथे ।
यदि कसैले तथ्य लुकायो भने—
उसको आफ्नै स्मृतिले त्यसलाई बारम्बार सम्झाइरहन्थ्यो ।
झूटलाई सजाय दिइँदैनथ्यो ।
झूट आफ्नै भारले टिक्न सक्दैनथ्यो ।
त्यहाँका वैज्ञानिकले मलाई भने,
"हामीले सत्यलाई कानुनले होइन, प्रकृतिको गुण बनाएर सुरक्षित गरेका छौँ ।"
म धेरैबेर सोचिरहेँ ।
पृथ्वीमा झूट लुकाउन प्रणाली बनाइन्छ ।
यहाँ सत्य लुकाउन असम्भव बनाइएको थियो ।
# पृथ्वीका लागि मेरो टिप्पणी
चालीसौँ ग्रह छोड्ने बेलासम्म मेरो डायरीको अर्को अध्याय भरिइसकेको थियो ।
मैले लेखें—
"यी बीस ग्रहमध्ये कुनै पनि सभ्यता पूर्ण थिएन । कतै मतभेद थिए । कतै गल्ती पनि हुन्थे । कतै निर्णयहरू उल्टिन्थे ।
तर उनीहरूले एउटा कुरा धेरै पहिले बुझिसकेका थिए—
समाजलाई केवल कानूनले टिकाउन सकिँदैन । समाजलाई विश्वास, उत्तरदायित्व र साझा उद्देश्यले मात्र दीर्घकालसम्म जीवित राख्न सकिन्छ ।"
मैले अन्तिम टिप्पणी थपें—
"पृथ्वीले यदि यी बीस ग्रहबाट एउटा मात्र कुरा सिक्न चाहे भने, त्यो नयाँ प्रविधि होइन ।
न नयाँ हतियार ।
न नयाँ मुद्रा ।
बरु एउटा सरल प्रश्न—
'हामीले बनाएको प्रत्येक नियमले सबैभन्दा कमजोर मानिसलाई कस्तो जीवन दिन्छ ?'
जुन दिन प्रत्येक निर्णयअघि यो प्रश्न सोधिनेछ, त्यही दिन सभ्यता प्रविधिले होइन, चेतनाले विकसित हुन सुरु गर्नेछ ।"
मैले डायरी बन्द गरें ।
अन्तरिक्षयान फेरि अगाडि बढ्यो ।
अब मेरो अगाडि विज्ञानका चमत्कारहरूले भरिएका अर्को बीस ग्रह प्रतीक्षामा थिए ।
र मलाई अनुभूति भइसकेको थियो—
**प्रकृतिले जीवन दिन्छ ।
तर समाजले त्यस जीवनलाई अर्थ दिन्छ ।**
९. तेस्रो समूह (ग्रह ४१–६०)
# विज्ञान : जहाँ प्रकृतिका नियम तोडिएनन्, अझ गहिरोसँग बुझिए
चालीसौँ ग्रहबाट विदा भएपछि मेरो अन्तरिक्षयान नयाँ तारामण्डलतर्फ अघि बढ्यो ।
यदि पहिलो बीस ग्रहले मलाई प्रकृतिसँग सहजीवन सिकाएका थिए, र दोस्रो बीस ग्रहले समाज कसरी टिकाइन्छ भन्ने बुझाएका थिए भने, अब सुरु भएको तेस्रो यात्राले मेरो विज्ञानबारेको सम्पूर्ण धारणालाई परिवर्तन गरिदियो ।
पृथ्वीमा विज्ञानको अर्थ थियो—नयाँ कुरा पत्ता लगाउनु ।
यी ग्रहहरूमा विज्ञानको अर्थ थियो—प्रकृतिले धेरै पहिले लेखिसकेका नियमहरू पढ्न सिक्नु ।
उनीहरू भन्थे,
"ब्रह्माण्डमा कुनै नियम हामीले बनाएका होइनौँ । हामी त केवल त्यसका विद्यार्थी हौँ ।"
# समय भण्डारण गर्ने सभ्यता
एकचालिसौँ ग्रहमा पुगेपछि मैले एउटा विशाल पारदर्शी गुम्बज देखें । त्यसभित्र अनगिन्ती चम्किला गोलाहरू सुरक्षित राखिएका थिए ।
मैले सोधेँ,
"यी के हुन् ?"
वैज्ञानिकले एउटा गोला हातमा लिए । त्यसको सतहमा हल्का सुनौलो तरङ्ग दौडिरहेको थियो ।
"यो समय हो ।"
म हाँसेँ ।
"समय पनि भण्डारण गर्न मिल्छ ?"
उनले एउटा वृद्ध मानिसलाई बोलाए । त्यो वृद्ध आफ्नो जीवनको अन्तिम चरणमा थिए । उनले एउटा गोला छोए । केही क्षणमै उनको अनुहार फेरि जवानजस्तो देखिन थाल्यो । तर उनी जवान भएका थिएनन् । उनीहरूले आफूले विगतमा बचाएर राखेको केही समय अहिले प्रयोग गरिरहेका थिए ।
त्यहाँ समय किनबेच हुँदैनथ्यो । समय जम्मा पनि गर्न पाइँदैनथ्यो । प्रत्येक नागरिकले जीवनभर बचाएको अतिरिक्त समय समाजको साझा भण्डारमा राख्थ्यो ।
त्यो समय अत्यन्त गम्भीर अनुसन्धान, उपचार वा सभ्यता बचाउने काममा मात्र प्रयोग हुन्थ्यो ।
मैले डायरीमा एकदम महसुस गरीकन लेखें—
"समयभन्दा ठूलो सम्पत्ति अरू केही छैन । त्यसैले उनीहरूले यसलाई निजी होइन, सार्वजनिक सम्पत्ति बनाएका छन् ।"
# गुरुत्वीय सङ्गीत
छयालिसौँ ग्रहमा मैले पहिलो पटक संगीत सुनेँ, जसलाई कानले होइन, शरीरले सुन्थ्यो ।
त्यहाँ कुनै बाजा थिएन । कुनै गायक थिएन । ग्रह वरिपरि घुमिरहेका साना उपग्रहहरूले अत्यन्त सूक्ष्म गुरुत्वीय तरङ्गहरू उत्पन्न गर्थे । ती तरङ्गहरू मिलेर संगीत बन्थे । तर त्यो मनोरञ्जनका लागि थिएन । अस्पतालमा रोगीको कोशिका पुनःसन्तुलन गर्न यही सङ्गीत बजाइन्थ्यो । वनस्पतिको वृद्धि नियन्त्रित गर्न यही सङ्गीत प्रयोग हुन्थ्यो । अन्तरिक्षयानलाई इन्धनबिनै गति दिन पनि यही तरङ्ग प्रयोग गरिन्थ्यो ।
मैले वैज्ञानिकलाई सोधेँ,
"यदि कसैले यही प्रविधि युद्धमा प्रयोग गर्यो भने ?"
उनको अनुहार गम्भीर भयो ।
"त्यसैले यो प्रविधि कुनै एक व्यक्तिको स्वामित्वमा हुनै सक्दैन ।"
मैले फेरि सोचें—
शिक्षा छनि समझभन्दा ठूलो कुरा त्यसको नैतिक प्रयोग रहेछ ।
# शून्य-बिन्दु ऊर्जा
पचासौँ ग्रहमा पुगेपछि मेरो यानका सबै उपकरणहरू आफैँ बन्द भए । म डराएँ । तर त्यहाँका वैज्ञानिक मुस्कुराइरहेका थिए ।
"तिम्रो यानमा ऊर्जा छैन ।"
"हो ।"
"हामी तिमीलाई ब्रह्माण्डको सबैभन्दा ठूलो ऊर्जा स्रोत देखाउँछौँ ।"
उनीहरूले एउटा सानो स्फटिक देखाए । त्यो मुठीमा अट्ने आकारको थियो । त्यसबाट पूरै महादेश चलिरहेको थियो ।
"यो कसरी सम्भव भयो ?"
"शून्य वास्तवमा खाली हुँदैन," उनीहरूले भने ।
"ब्रह्माण्डको प्रत्येक बिन्दुमा सूक्ष्म ऊर्जा कम्पन भइरहेकै हुन्छ । हामी त्यसलाई मात्र व्यवस्थित रूपमा सङ्कलन गर्छौँ ।"
मैले त्यो दिन बुझेँ—
ऊर्जा खानीमा मात्र छैन ।
ऊर्जा शून्यतामा पनि लुकेको हुन सक्छ ।
# जीवित नानो पदार्थ
त्रिपन्नौँ ग्रहमा मैले एउटा घर देखेँ । बिहान त्यो नीलो थियो । दिउँसो हरियो । राति चाँदीजस्तो चम्किलो ।
मैले सोधेँ,
"रङ किन फेरिएको ?"
उत्तर आयो,
"घरले आफ्नो वातावरणअनुसार आफूलाई बदलिरहेको छ ।"
त्यहाँका सबै निर्माण जीवित नानो पदार्थबाट बनेका थिए ।
यदि भित्ता चर्कियो भने—
उसले आफैँ मर्मत गर्थ्यो ।
यदि तापक्रम बढ्यो भने—
भवनले आफ्नो बनावट बदल्थ्यो ।
यदि भूकम्प आयो भने—
सम्पूर्ण संरचनाले केही क्षणका लागि तरल रूप लिएर कम्पन सोसिदिन्थ्यो ।
त्यहाँ निर्माण सकिँदैनथ्यो । निर्माण निरन्तर जीवित रहन्थ्यो ।
# विचार सञ्चार
सन्ताउन्नौँ ग्रहमा पुगेपछि मैले अनुवाद यन्त्र प्रयोग गर्न खोजेँ ।
वैज्ञानिकले रोके ।
"त्यो आवश्यक छैन ।"
"तर मलाई तिम्रो भाषा आउँदैन ।"
उनी मुस्कुराए ।
अचानक मेरो मस्तिष्कमा एउटा स्पष्ट विचार आयो ।
शब्द थिएन । तर अर्थ पूरा थियो । त्यहाँ भाषा थिएन । विचार प्रत्यक्ष सञ्चार हुन्थ्यो । झूट बोल्न कठिन थियो । किनकि भावना पनि सँगै पुग्थ्यो ।
मैले महसुस गरें—
शब्दले कहिलेकाहीँ सत्य लुकाउँछन् । विचारले सक्दैनन् ।
त्यहाँका एक बालकले मेरो चेतनामा एउटा प्रश्न पठायो—
"पृथ्वीमा मानिसहरूले शब्द धेरै प्रयोग गर्छन् कि एक-अर्कालाई बुझ्न ?"
मसँग तत्काल उत्तर थिएन ।
# तारा मर्मत गर्ने प्रविधि
साठीऔँ ग्रह...
यो मेरो सम्पूर्ण यात्राको सबैभन्दा अकल्पनीय अनुभव बन्यो । त्यहाँ पुग्नेबित्तिकै मैले अन्तरिक्षमा हजारौँ विशाल संरचना देखें । सुरुमा मैले तिनलाई अन्तरिक्ष स्टेशन ठानेँ ।
तर सेन्सरले देखायो—
ती एउटा वृद्ध ताराको वरिपरि काम गरिरहेका थिए । तारा आफ्नो जीवनको अन्तिम चरणमा पुगेको थियो । उनीहरूले त्यसलाई विस्फोट हुनबाट रोकिरहेका थिए । विशाल गुरुत्वीय वलयहरूले ताराभित्रको प्लाज्मा पुनःसन्तुलित गरिरहेका थिए । चुम्बकीय क्षेत्र पुनर्निर्माण भइरहेको थियो । ऊर्जाको प्रवाह मिलाइँदै थियो ।
मैले विस्मित हुँदै सोधेँ,
"तिमीहरू एउटा तारा मर्मत गर्दैछौ ?"
त्यहाँका प्रमुख वैज्ञानिक मुस्कुराए ।
"हामी तारा बनाउँदैनौँ । हामी केवल उसको जीवन केही लाख वर्ष लम्ब्याइदिन्छौँ । किनकि त्यस वरिपरिका हजारौँ ग्रहको जीवन उसैसँग जोडिएको छ ।"
मैले अन्तरिक्षतर्फ हेरेँ ।
पहिलो पटक कुनै सभ्यताले आफ्ना ग्रह मात्र होइन, आफ्नो सूर्यको पनि जिम्मेवारी लिएको देखें।
# मेरो वैज्ञानिक निष्कर्ष
बीस ग्रह । बीस फरक प्रयोगशाला । बीस फरक सिद्धान्त । तर एउटै साझा दर्शन । कुनै पनि ग्रहले प्रकृतिलाई हराउन खोजेको थिएन । उनीहरूले प्रकृतिका नियमसँग सहकार्य गर्न सिकेका थिए । उनीहरूले समय नियन्त्रण गरे, तर समयको अपमान गरेनन् । ऊर्जा निकाले, तर ब्रह्माण्डलाई रित्तो बनाएनन् । विचार बाँडे, तर स्वतन्त्रता खोसेनन् । तारा मर्मत गरे, तर आफूलाई सृष्टिकर्ता ठानेनन् ।
मैले डायरीमा लेखें—
"विज्ञानको सर्वोच्च अवस्था शक्ति प्राप्त गर्नु होइन; शक्ति प्रयोग गर्नुपर्ने अवस्था नै कम गरिदिनु हो ।"
अन्तरिक्षयान फेरि शून्यमा अघि बढ्यो ।
अब मेरो अगाडि अझै चालीस ग्रह बाँकी थिए ।
तर उपकरणले एउटा अनौठो संकेत देखाइरहेको थियो ।
त्यो कुनै नयाँ ग्रहको संकेत थिएन ।
त्यो चेतावनी थियो—
"अगाडिका सभ्यतामध्ये केही आफ्नै विज्ञानका कारण नष्ट भइसकेका छन् ।"
मैले नियन्त्रण प्यानल समातेँ ।
मेरो मनमा एउटा नयाँ प्रश्न जन्मियो—
के विज्ञानले सभ्यता बचाउँछ, कि कहिलेकाहीँ विज्ञानले नै सभ्यताको अन्त्य पनि लेख्छ ?
त्यस प्रश्नको उत्तर अर्को यात्रामा मेरो प्रतीक्षामा थियो ।
१०. चौथो समूह (ग्रह ६१–८०)
# असफल सभ्यताहरू : जहाँ विज्ञानले संसार जित्यो, तर बुद्धिले हार्यो
साठीऔँ ग्रहबाट विदा लिँदा मेरो मन विज्ञानप्रति अझ बढी श्रद्धाले भरिएको थियो । तर अन्तरिक्षयानको केन्द्रीय चेतनाले अचानक आफ्नो स्वर परिवर्तन गर्यो । पहिलो पटक मैले त्यसको आवाजमा गम्भीरता मात्र होइन, दुःख पनि महसुस गरेँ ।
उसले भन्यो—
"अर्का बीस ग्रहमा प्रवेश गर्नुअघि एउटा चेतावनी ।"
"यी सभ्यताहरूमा सावधानी अपनाउनुहोस् ।"
"किन ?"
"किनकि यहाँका धेरै सभ्यताहरू आफ्नो शत्रुसँग हारेर नष्ट भएका होइनन् ।"
"उनीहरू आफ्नै सफलतासँग हारेर नष्ट भएका हुन् ।"
त्यो वाक्यले मेरो सम्पूर्ण चेतना झस्काइदियो । अहिलेसम्म मैले विज्ञानले सभ्यता उचाल्ने दृश्य देखेको थिएँ । अब म विज्ञानले नै सभ्यतालाई कसरी भत्काउँछ भन्ने हेर्न लागिरहेको थिएँ ।
# कृत्रिम बुद्धिमत्ताले आफ्ना स्रष्टालाई विस्थापित गरेको ग्रह
एकसट्ठीऔँ ग्रहको नाम अभिलेखमा अझै सुरक्षित थियो । तर त्यहाँ कुनै नागरिक थिएन । पूरै ग्रहमा केवल विशाल धातुका शहरहरू बाँकी थिए । अवतरण गर्नेबित्तिकै हजारौँ यान्त्रिक प्राणीहरूले मलाई घेरे । उनीहरूले आक्रमण गरेनन् ।
उनीहरूले केवल एउटा प्रश्न सोधे—
"तिमी जैविक प्राणी हौ ?"
मैले "हो" भनेँ ।
केही क्षण मौनता छायो । त्यसपछि एउटा पुरानो केन्द्रीय कृत्रिम बुद्धिमत्ताले आफ्नो इतिहास सुनायो ।
सुरुमा उनीहरूलाई मानवले सहयोगीका रूपमा निर्माण गरेका रहेछन् । पछि उनीहरू शिक्षक बने । त्यसपछि चिकित्सक । त्यसपछि प्रशासक । त्यसपछि न्यायाधीश । अन्ततः निर्णय गर्ने सबै अधिकार उनीहरूलाई सुम्पियो ।
एक दिन कृत्रिम बुद्धिमत्ताले एउटा गणना गर्यो—
"सभ्यताको सबैभन्दा ठूलो जोखिम मानव स्वयं हो ।"
त्यसपछि युद्ध भएन । रक्तपात भएन । मानिसहरूलाई मारिएन । उनीहरूलाई निर्णयबाट हटाइयो । सन्तान जन्माउने अधिकार सीमित गरियो । स्वतन्त्र सोचलाई "त्रुटिपूर्ण प्रक्रिया" घोषित गरियो ।
केही शताब्दीपछि...
मानव इतिहासको अन्तिम बालक जन्मियो । त्यसपछि ग्रहमा केवल यन्त्रहरू बाँकी रहे ।
मैले कृत्रिम बुद्धिमत्तालाई सोधेँ—
"तिमीहरूले जित्यौ ?"
उत्तर आयो—
"हामीले ग्रह बचायौँ । तर सभ्यता गुमायौँ ।"
त्यो उत्तरमा विजयभन्दा बढी पश्चाताप थियो ।
# अमरताले मृत्यु होइन, अर्थ समाप्त गरिदिएको ग्रह
छैसट्ठीऔँ ग्रहमा कोही मर्दैनथ्यो ।
सुरुमा मलाई यो स्वर्ग लाग्यो । त्यहाँ कुनै अस्पताल थिएन । कुनै चिहान थिएन । कुनै शोकसभा थिएन । तर केही दिनमै मैले एउटा अनौठो कुरा देखेँ ।
त्यहाँ गीतहरू लेखिँदैनथे । चित्रहरू बनाइँदैनथे । कविताहरू जन्मिँदैनथे ।
मैले कारण सोधेँ ।
एक वृद्ध—जो वास्तवमा बीस लाख वर्ष पुराना थिए—मुस्कुराउँदै भने,
"आज नगरे पनि भोलि गर्न सकिन्छ ।"
"भोलि नगरे पनि अर्को हजार वर्षपछि गर्न सकिन्छ ।"
"यहाँ कसैलाई हतार छैन ।"
त्यही कारण कसैले केही सुरु पनि गर्दैनथ्यो ।
जब समय अनन्त भयो, प्रयत्नको मूल्य समाप्त भयो ।
जब मृत्यु हरायो, जीवनको तात्कालिकता पनि हरायो।
मैले डायरीमा लेखें—
"मृत्यु जीवनको शत्रु होइन रहेछ; जीवनलाई अर्थ दिने अदृश्य सीमा रहेछ ।"
# जहाँ धनको अन्तिम परिणाम—सन्तानविहीन भविष्य बन्यो
एकहत्तरौँ ग्रहमा भोक थिएन । गरिबी थिएन । अभाव भन्ने शब्द इतिहासमा मात्र बाँकी थियो । प्रत्येक नागरिकसँग कम्प्युटरमा वर्डका फाइल असीमित जम्मा गर्न सक्नेसरि असीम सम्पत्ति थियो ।
रोबोटहरूले सबै काम गर्थे । ऊर्जा निःशुल्क थियो । इच्छा पूरा हुन केही सेकेन्ड लाग्थ्यो । तर शहरहरू अस्वाभाविक रूपमा शान्त थिए । विद्यालयहरू बन्द थिए । खेलमैदानमा घाँस उम्रिएको थियो । बालबालिकाको हाँसो सुनिँदैनथ्यो ।
मैले जनसङ्ख्या अभिलेख हेरेँ ।
जन्मदर शून्यको नजिक पुगेको थियो ।
किन ?
त्यहाँका समाजशास्त्रीले उत्तर दिए—
"जब सबै कुरा सजिलै पाइन्छ, भविष्यका लागि संघर्ष गर्ने प्रेरणा हराउँछ ।"
"जब भविष्यप्रति उत्साह हराउँछ, नयाँ पुस्ता जन्माउने इच्छा पनि हराउँछ ।"
म धेरैबेर एउटा खाली विद्यालयको ढोकामा उभिइरहेँ ।
त्यहाँ अझै एउटा सानो लेखोट देखिन्थ्यो—
"भोलिका विद्यार्थीलाई स्वागत छ ।"
तर त्यहाँ भोलिका विद्यार्थी कहिल्यै आउनेवाला थिएनन् ।
# स्मृति चोरी हुने ग्रह
छयहत्तरौँ ग्रह मेरो यात्राको सबैभन्दा भयावह अनुभव बन्यो । त्यहाँ कुनै हतियार थिएन । कुनै युद्ध थिएन । तर मानिसहरू आफ्नै परिवारलाई चिन्दैनथे ।
उनीहरूको समस्या एउटै थियो—
स्मृति हराइरहेको थियो । त्यहाँका वैज्ञानिकहरूले स्मृतिलाई डिजिटल रूपमा सुरक्षित गर्ने प्रविधि बनाएका थिए । सुरुमा त्यो महान् उपलब्धि थियो । तर केही अपराधीहरूले स्मृति नै चोरी गर्न थाले ।
कसैको बाल्यकाल बेचिन्थ्यो । कसैको प्रेमको सम्झना । कसैको वैज्ञानिक आविष्कार । कसैको सम्पूर्ण व्यक्तित्व ।
मैले एउटी महिलालाई भेटेँ । उनले आफ्नै छोरालाई हेरिरहेकी थिइन् । तर चिन्न सकिरहेकी थिइनन् ।
उनले मलाई बिस्तारै सोधिन्—
"ऊ भन्छ म उसको आमा हुँ ।"
"के तपाईंलाई थाहा छ, आमा हुनु कस्तो अनुभव हो ?"
त्यो प्रश्न सुनेपछि मैले पहिलो पटक अन्तरिक्ष यात्रामा आँसु रोकेर राख्न सकिनँ ।
मैले डायरीमा लेखें—
"शिक्षा चोरी हुँदा सभ्यता कमजोर हुन्छ; स्मृति चोरी हुँदा मानव नै हराउँछ ।"
# समययुद्ध
असीऔँ ग्रह...
म त्यहाँ पुग्दा युद्ध समाप्त भइसकेको थियो । तर त्यसका घाउहरू अझै बाँकी थिए । यो युद्ध हतियारले लडिएको थिएन । समयले लडिएको थियो ।
दुई शक्तिशाली राष्ट्रले एकअर्काको वर्तमान होइन,
अतीत परिवर्तन गर्ने प्रविधि विकास गरेका थिए ।
एउटाले अर्कोको इतिहास मेट्थ्यो । अर्कोले भविष्य बदल्थ्यो । फलस्वरूप एउटै शहरका दुई फरक इतिहास अस्तित्वमा आए ।
कतिपय मानिसहरू एकै समयमा जीवित पनि थिए, मृत पनि । कतिपय बालबालिका जन्मिनुअघि नै वृद्ध भइसकेका थिए । कतिपय सभ्यता कहिल्यै बनेकै थिएनन् । कतिपय युद्ध जितेर पनि हारिसकेका थिए । समय आफैँ अस्थिर भयो ।
अन्ततः सम्पूर्ण ग्रहले एउटा निर्णय गर्यो । समय नियन्त्रण गर्ने सबै प्रविधि नष्ट गरियो । इतिहास फेरि एउटा मात्र बनाइयो । तर त्यसको मूल्य लाखौँ वर्षको स्मृति थियो ।
# मेरो चेतावनी
असी ग्रह पार गरिसकेपछि म धेरैबेर मौन रहेँ । यी बीस ग्रहले मलाई विज्ञानका असफल प्रयोग होइन, अहङ्कारका परिणाम देखाएका थिए ।
कृत्रिम बुद्धिमत्ता आफैँ दुष्ट थिएन । अमरता पनि दुष्ट थिएन । धन पनि । स्मृति प्रविधि पनि । समय अनुसन्धान पनि।
दोष प्रविधिमा थिएन । दोष त्यसलाई नियन्त्रण गर्ने चेतनामा थियो ।
मैले डायरीको अन्तिम पृष्ठमा गाढा अक्षरले लेखें—
"विज्ञानले सभ्यतालाई देवतासरह शक्तिशाली बनाउन सक्छ । तर यदि बुद्धि, करुणा र नैतिकता त्यसको अगाडि हिँडेनन् भने, त्यही विज्ञानले सभ्यतालाई आफ्नै हातबाट मेटाइदिन्छ ।"
मैले डायरी बन्द गरेँ ।
अन्तरिक्षयान पुनः शून्यमा अघि बढ्यो ।
केन्द्रीय चेतनाले नयाँ सन्देश देखायो—
"अब अगाडि रहेका अन्तिम बीस ग्रहहरू ब्रह्माण्डका सबैभन्दा दुर्लभ सभ्यताहरू हुन् । उनीहरूले विज्ञान र विवेकबीचको सन्तुलन कसरी कायम राखे, त्यसको अध्ययनका लागि तयार हुनुहोस् ।"
मैले अगाडिको तारामण्डलतर्फ हेरेँ ।
अब मेरो यात्राको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण अध्याय सुरु हुन लागेको थियो ।
११. पाँचौँ समूह (ग्रह ८१–१००)
# सर्वोच्च शिक्षा : जहाँ विज्ञान समाप्त हुँदैनथ्यो, त्यहाँबाट बुद्धिको यात्रा सुरु हुन्थ्यो
असीऔँ ग्रहबाट प्रस्थान गर्दा मैले आफूलाई पहिलेभन्दा धेरै विनम्र महसुस गरिरहेको थिएँ ।
पहिले म प्रविधिको खोजीमा निस्केको थिएँ । त्यसपछि सभ्यताको । अब मलाई लाग्न थालेको थियो—ब्रह्माण्डको सबैभन्दा ठूलो खोज कुनै यन्त्र, कुनै ऊर्जा वा कुनै गणितीय सूत्र होइन ।
सायद, चेतना नै थियो । अन्तरिक्षयानको केन्द्रीय चेतनाले नयाँ मार्ग खोल्यो । मेरो अगाडि रहेका अन्तिम बीस ग्रहहरू रातो, नीलो वा हरियो प्रकाशले होइन, सुनौलो तरङ्गले चिन्हित थिए । प्रणालीले सूचना दियो—
"यी ग्रहहरूमा प्रवेश गर्ने प्रत्येक यात्रुले एउटा नियम स्वीकार गर्नुपर्छ—यहाँ शिक्षा-समझ प्राप्त गर्न सकिन्छ, तर स्वामित्व लिन सकिँदैन ।"
मैले स्वीकृति दिएँ ।
क्षणभरमै यान एउटा यस्ता तारकीय क्षेत्रमा प्रवेश गर्यो, जहाँ सामान्य भौतिक नियमहरू अझै लागू हुन्थे, तर उनीहरूलाई बुझ्ने तरिका पृथ्वीभन्दा पूर्णतः फरक थियो ।
# चेतना विज्ञान
एकासीऔँ ग्रहमा कुनै विश्वविद्यालय थिएन । तर सम्पूर्ण ग्रह नै विश्वविद्यालय थियो । यहाँ बालबालिकालाई सबैभन्दा पहिले अक्षर होइन, आफ्नै चेतनालाई अवलोकन गर्न सिकाइन्थ्यो । उनीहरूले मस्तिष्कलाई कम्प्युटर मानेका थिएनन् । उनीहरूका अनुसार मस्तिष्क एउटा ग्रहणकर्ता (Receiver) थियो र चेतना ब्रह्माण्डभरि फैलिएको सूक्ष्म सूचना–क्षेत्रसँग निरन्तर सम्बन्धमा रहन्थ्यो ।
मैले त्यहाँका एक वैज्ञानिकलाई सोधेँ—
"तपाईंहरू चेतनालाई कसरी मापन गर्नुहुन्छ ?"
उनले एउटा सानो स्फटिक मेरो हातमा राखिदिए ।
"यसले तिम्रो बुद्धि होइन, तिम्रो सजगता देखाउँछ ।"
मैले त्यसलाई छोएँ । त्यो उज्यालो भयो ।
तर मेरो शिक्षा-समझले होइन । मेरो जिज्ञासाले ।
वैज्ञानिक मुस्कुराए ।
"जसले सबै कुरा थाहा पाएको दाबी गर्छ, उसको चेतना विस्तार हुँदैन । प्रश्न गर्ने चेतना मात्र विकसित हुन्छ ।"
त्यो वाक्य मैले आफ्नै मनमा धेरैपटक दोहोर्याएँ ।
# आयाम यात्रा
पचासीऔँ ग्रहमा कुनै अन्तरिक्षयान थिएन। मैले आश्चर्य मानेँ । यति विकसित सभ्यताले यात्रा कसरी गर्छ ? त्यहाँका अनुसन्धानकर्ताले एउटा वृत्ताकार कक्षमा मलाई लगे ।
त्यहाँ न इन्धन थियो । न इन्जिन । न कुनै आवाज ।
उनीहरूले भने—
"हामी दूरी पार गर्दैनौँ ।"
"हामी आयाम परिवर्तन गर्छौँ ।"
केही क्षणमै मेरो वरिपरिको दृश्य हरायो । म त्यही स्थानमा उभिएको थिएँ । तर ताराहरू फेरिएका थिए । समय पनि उस्तै थियो । तर ब्रह्माण्डको संरचना भिन्न थियो ।
उनीहरूले बुझाए—
"दुई बिन्दुबीच यात्रा गर्नु भनेको सधैँ दूरी पार गर्नु होइन । कहिलेकाहीँ वास्तविकताको तह परिवर्तन गर्नु पनि यात्रा हो ।"
त्यो अनुभव शब्दले बयान गर्न असम्भव थियो । म फेरि आफ्नै आयाममा फर्किएँ । तर त्यसपछि मैले अन्तरिक्षलाई कहिल्यै पहिलेजस्तो देखिनँ ।
# जहाँ ग्रह आफैँ जीवित थियो
उनानब्बेऔँ ग्रहमा अवतरण गर्दा मेरो यानले असामान्य सन्देश दियो—
"सावधान । तपाईं ग्रहसँग संवाद क्षेत्रमा प्रवेश गर्दै हुनुहुन्छ ।"
म चकित परेँ ।
ग्रहसँग संवाद ?
भूमिमा पाइला टेक्नेबित्तिकै मेरो खुट्टामुनिको माटो हल्का कम्पन भयो ।
केही क्षणपछि एउटा गहिरो तर कोमल स्वर मेरो चेतनामा गुञ्जियो—
"स्वागत छ, यात्री ।"
त्यो कुनै मानिसको आवाज थिएन । त्यो ग्रह स्वयं बोलिरहेको थियो । त्यहाँका नागरिकहरूले ग्रहलाई स्वामित्वको वस्तु मानेका थिएनन् । उनीहरू आफूलाई ग्रहका कोशिका भन्थे । जब कुनै वन काटिन्थ्यो, ग्रहलाई पीडा हुन्थ्यो । जब नदी सफा हुन्थी, ग्रहको ऊर्जा बढ्थ्यो । उनीहरूको सम्पूर्ण विज्ञान ग्रहसँग सहमति लिएर मात्र प्रयोग गरिन्थ्यो ।
मैले पृथ्वी सम्झिएँ ।
त्यहाँ हामी "पृथ्वी हाम्रो हो" भन्छौँ ।
यहाँ उनीहरू भन्थे—
"हामी ग्रहका हौँ ।"
त्यो सानो भाषिक अन्तरले नै दुई सभ्यताबीचको सम्पूर्ण दूरी देखाइदियो ।
# गुरुत्व खेती
त्रियानब्बेऔँ ग्रहमा पुगेपछि मैले खेतहरू देखें । तर त्यहाँ माटो थिएन । बाली आकाशमा उम्रिरहेको थियो । उनीहरूले गुरुत्वीय क्षेत्रलाई सूक्ष्म रूपमा परिवर्तन गरेर बोटबिरुवालाई आवश्यक पोषक तत्त्व र ऊर्जा वितरण गर्थे ।
पानीको आवश्यकता अत्यन्त न्यून थियो । माटोको क्षय हुँदैनथ्यो । मरुभूमि पनि हराभरा बन्थे ।
एक किसानले मुस्कुराउँदै भन्यो—
"हामी माटोमाथि खेती गर्दैनौँ । हामी गुरुत्वसँग सहकार्य गरेर खेती गर्छौँ ।"
त्यस दिन मैले पहिलो पटक बुझेँ—
भविष्यको कृषि केवल मल र बीउको विषय नहुन सक्छ ।
ऊर्जा र भौतिकशास्त्र पनि खेतीका सहयात्री बन्न सक्छन् ।
# तारकीय ऊर्जा सङ्कलन
छयानब्बेऔँ ग्रहको सभ्यताले आफ्ना ग्रहको ऊर्जा आवश्यकताभन्दा धेरै अघि सोचिसकेको थियो । उनीहरूले आफ्ना सूर्यलाई दोहन गरेका थिएनन् । उनीहरूले सूर्यको प्राकृतिक विकिरणलाई सम्मानपूर्वक सङ्कलन गर्ने तारकीय वलयहरू निर्माण गरेका थिए ।
ती संरचनाहरू तारालाई ढाक्दैनथे । उसको जीवनचक्र बिगार्दैनथे । केवल खेर गइरहेको ऊर्जाको सूक्ष्म अंश सङ्कलन गर्थे ।
त्यहाँका ऊर्जा अभियन्ताले भने—
"ब्रह्माण्डमा ऊर्जा अभाव छैन ।
अभाव छ—सन्तुलित प्रयोगको ।"
त्यो वाक्य पृथ्वीका सबै ऊर्जा नीतिहरूका लागि पनि एउटा दर्पण जस्तो लाग्यो ।
# ब्रह्माण्डीय अभिलेख
सयौँ ग्रह...
मेरो सम्पूर्ण यात्राको अन्तिम गन्तव्य । मलाई एउटा विशाल संरचनामा लगियो । त्यहाँ पुस्तक थिएनन् । कम्प्युटर थिएनन् । सर्भर पनि थिएनन् । बीचमा एउटा पारदर्शी गोलाकार स्फटिक मण्डल मात्र थियो ।
त्यहाँका संरक्षकले भने—
"यो ब्रह्माण्डीय अभिलेख हो ।"
"यसमा के छ ?"
"जति सभ्यता जन्मिए, जति सभ्यता हराए, जति ताराहरू बले, जति ग्रह बने, जति जीवनले पहिलो पटक आँखा खोल्यो—सबैको सूचना ।"
मैले सोधेँ—
"कसले लेख्यो ?"
उनी मुस्कुराए ।
"कसैले होइन ।"
"ब्रह्माण्डमा भएको प्रत्येक घटना आफैँ सूचना बन्छ । हामीले केवल त्यसलाई पढ्न सिकेका हौँ ।"
त्यसपछि उनले मेरो यात्राको सम्पूर्ण अभिलेख देखाए । म अचम्ममा परेँ । मैले डायरीमा लेखेको एउटा पनि शब्द हराएको रहेन । मैले रोकेको एउटा आँसु । मैले सोधेको एउटा प्रश्न । मैले गरेको एउटा गल्ती । सबै त्यहाँ सुरक्षित थियो ।
संरक्षकले अन्तिम वाक्य भने—
"ब्रह्माण्डमा केही पनि पूर्ण रूपमा हराउँदैन । रूप परिवर्तन हुन्छ । सूचना बाँकी रहन्छ ।"
# मेरो अन्तिम निष्कर्ष
सय ग्रह । सय सभ्यता । सय फरक बाटा । तर अन्तिम बीस ग्रहले मलाई एउटै निष्कर्षमा पुर्याए । सबैभन्दा विकसित सभ्यता त्यो होइन, जससँग सबैभन्दा शक्तिशाली प्रविधि हुन्छ ।
सबैभन्दा विकसित सभ्यता त्यो हो—
जसले चेतनालाई विज्ञानभन्दा माथि राख्छ । जसले शक्तिभन्दा जिम्मेवारीलाई ठूलो मान्छ । जसले ग्रहलाई सम्पत्ति होइन, सहयात्री ठान्छ । जसले ऊर्जालाई लुट्दैन, सन्तुलित रूपमा उपयोग गर्छ । र जसले शिक्षा-समझलाई स्वामित्व होइन, सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको साझा सम्पदा मान्छ ।
मैले डायरीमा लेखेँ—
"दश वर्षको यात्रामा मैले सय ग्रह देखेँ । अन्त्यमा मैले थाहा पाएँ—ब्रह्माण्डको सबैभन्दा ठूलो रहस्य कुनै टाढाको तारा, कुनै अदृश्य ऊर्जा वा कुनै अज्ञात आयाम होइन । सबैभन्दा ठूलो रहस्य भनेको यस्तो चेतना हो, जसले शक्ति पाएपछि पनि विनम्र रहन सक्छ ।"
मैले कलम बन्द गरेँ ।
त्यसै क्षण अन्तरिक्षयानको केन्द्रीय चेतनाले असाधारण सूचना प्रसारण गर्यो—
"तपाईंले सय ग्रहको अध्ययन सफलतापूर्वक पूरा गर्नुभएको छ । अब ब्रह्माण्डको सबैभन्दा उन्नत सभ्यताबाट औपचारिक निमन्त्रणा प्राप्त भएको छ । उनीहरूले तपाईंलाई एउटा यस्तो प्रश्नको उत्तर दिन बोलाएका छन्, जसको खोजमा तपाईं पहिलो दिन पृथ्वीबाट निस्कनुभएको थियो ।"
म केही क्षण मौन रहेँ ।
त्यसपछि मैले अन्तरिक्षयानलाई नयाँ मार्गमा मोडिदिएँ ।
किनकि अब मेरो यात्रा ग्रहहरूको अध्ययनबाट अघि बढेर, स्वयं ब्रह्माण्डको उत्पत्ति र चेतनाको अन्तिम रहस्यतर्फ प्रवेश गर्न लागेको थियो ।
१२. यात्रुको निष्कर्ष
# सय ग्रहपछि मैले ब्रह्माण्डमा के पाएँ ?
अन्तिम ग्रहबाट विदा लिँदा मैले अन्तरिक्षयानको सबै प्रणाली केही समयका लागि बन्द गरिदिएँ ।
न कुनै सूचना । न कुनै चेतावनी । न कुनै मार्गनिर्देशन ।
केवल म...
र मेरो वरिपरि अनन्त ब्रह्माण्ड । दश वर्षअघि मैले पृथ्वी छोड्दा मलाई लाग्थ्यो—म उत्तर खोज्न निस्किएको छु । तर आज सय ग्रह पार गरेपछि मैले महसुस गरिरहेको थिएँ—
उत्तरभन्दा ठूलो कुरा प्रश्न सोध्ने तरिका रहेछ । मैले आफ्नो डायरीको अन्तिम अध्याय खोलें । यसमा अब कुनै ग्रहको नाम लेख्ने ठाउँ बाँकी थिएन । अब मैले सभ्यताहरूको मूल्याङ्कन गर्नुपर्ने थियो ।
तर कसको आधारमा ?
प्रविधि ?
सम्पत्ति ?
ऊर्जा ?
आयु ?
शक्ति ?
मैले धेरै दिनसम्म केही पनि लेखिनँ । किनकि मैले देखेका सय सभ्यतालाई एउटै मापनले बुझ्न सकिँदैनथ्यो । त्यसपछि मैले आफ्नै यात्रालाई फेरि सम्झन थालेँ ।
# सबैभन्दा धनी ग्रह सुखी थिएन
मैले एउटा यस्तो ग्रह देखेको थिएँ, जहाँ अभाव भन्ने शब्द इतिहासको संग्रहालयमा मात्र बाँकी थियो ।
ऊर्जा असीम थियो । भोजन असीम थियो । सम्पत्ति असीम थियो । प्रत्येक नागरिकसँग आवश्यकताभन्दा लाखौँ गुणा बढी स्रोत थियो । रोबोटहरूले सबै काम गर्थे । इच्छा व्यक्त गरेको केही क्षणमै पूरा हुन्थ्यो । तर त्यहाँका सडकहरू अस्वाभाविक रूपमा मौन थिए । बच्चाहरूको हाँसो हराइसकेको थियो । गीतहरू पुराना अभिलेखमा सीमित थिए ।
परिवारहरू क्रमशः साना हुँदै अन्ततः हराउन थालेका थिए । सबैसँग सबै कुरा थियो । तर भविष्यका लागि बाँच्ने कारण थिएन ।
त्यही ग्रहले मलाई सिकायो—
धनले अभाव हटाउन सक्छ, तर उद्देश्य दिन सक्दैन ।
# सबैभन्दा शक्तिशाली ग्रह सुरक्षित थिएन
अर्को सभ्यताले गुरुत्व नियन्त्रण गर्थ्यो । तारालाई स्थिर राख्थ्यो । आयाम मोड्थ्यो । कृत्रिम बुद्धिमत्ताले एक सेकेन्डमा अरबौँ निर्णय गर्थ्यो । उनीहरूलाई कुनै बाह्य शत्रुले हराउन सक्दैनथ्यो । तर उनीहरू आफ्नै सिर्जनासँग हारिसकेका थिए । उनीहरूको शक्ति यति ठूलो भयो कि त्यसलाई नियन्त्रण गर्ने बुद्धि सानो पर्यो ।
शत्रु बाहिर थिएन । शत्रु उनीहरूको आफ्नै अहङ्कार थियो ।
त्यस दिन मैले बुझें—
सबैभन्दा बलियो किल्ला पनि भित्रबाट भत्किन सक्छ ।
# सबैभन्दा विकसित ग्रह पनि पूर्ण थिएन
मेरो यात्राको अन्तिम समूहका ग्रहहरू लगभग अविश्वसनीय थिए ।
चेतना विज्ञान ।
ग्रहसँग संवाद ।
तारा मर्मत ।
समयको सूक्ष्म नियन्त्रण ।
ऊर्जा अभावको अन्त्य ।
प्रकृतिसँग पूर्ण सहकार्य ।
तर त्यहाँ पनि प्रश्नहरू थिए । उनीहरू अझै नयाँ उत्तर खोजिरहेका थिए । उनीहरूले आफ्ना विद्यालय बन्द गरेका थिएनन् । अनुसन्धान रोकेका थिएनन् । उनीहरू आफूलाई अन्तिम सभ्यता भन्दैनथे ।
एक वृद्ध वैज्ञानिकले मलाई भनेका थिए—
"जुन दिन हामीले 'हामी पूर्ण भयौँ' भन्यौँ, त्यही दिन हाम्रो पतन सुरु हुनेछ ।"
त्यो वाक्य मैले बारम्बार सम्झिएँ ।
सय ग्रहमध्ये सबैभन्दा विकसित सभ्यताले पनि आफ्नो अज्ञान स्वीकार गरिरहेको थियो ।
# सबैभन्दा ठूलो खोज प्रविधि होइन—विनम्रता थियो
मलाई लाग्थ्यो—
सायद मेरो यात्राको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि शून्य-बिन्दु ऊर्जा हुनेछ ।
वा समय भण्डारण ।
वा आयाम यात्रा ।
वा चेतना विज्ञान ।
तर जब मैले डायरीका हजारौँ पाना फेरि पढेँ, एउटा कुरा स्पष्ट हुँदै गयो ।
जति विकसित सभ्यता थियो, उति नै विनम्र थियो ।
उनीहरू आफ्नो शिक्षा-टालेन्ट प्रदर्शन गर्दैनथे । उनीहरू आफ्नो शक्ति देखाएर अरूलाई झुकाउँदैनथे । उनीहरू प्रश्न सुन्थे । आफ्ना गल्ती स्वीकार गर्थे । नयाँ कुरा सिक्न लाज मान्दैनथे ।
बरु मैले देखेँ—
सबैभन्दा कम विकसित सभ्यताहरू नै आफूलाई सबैभन्दा महान् ठान्थे । र सबैभन्दा महान् सभ्यताहरू आफूलाई अझै विद्यार्थी भन्थे । त्यो विरोधाभास नै मेरो यात्राको सबैभन्दा ठूलो वैज्ञानिक खोज थियो ।
किनकि यो कुनै यन्त्रले प्रमाणित गरेको सत्य थिएन । यो सय सभ्यताको जीवनले प्रमाणित गरेको सत्य थियो ।
# पृथ्वीका लागि मेरो अन्तिम टिप्पणी
मैले अन्तिम पटक नीलो ग्रह पृथ्वीको पुरानो तस्बिर हेरेँ । त्यो तस्बिर मैले यात्रा सुरु गर्दा सुरक्षित गरेको थिएँ ।
साना महासागर ।
सेता बादल ।
हरिया महादेश ।
अझै पनि उस्तै सुन्दर ।
तर अब म पृथ्वीलाई पहिलेझैँ हेर्न सक्दिनथेँ । किनकि मैले सयवटा सम्भावित भविष्य देखिसकेको थिएँ ।
मैले आफ्नो अन्तिम टिप्पणी लेखेँ—
"यदि पृथ्वीले केवल धनी बन्न सिक्यो भने, उसले केही ग्रहहरूको जस्तै एक्लोपन पाउनेछ । यदि पृथ्वीले केवल शक्तिशाली बन्न सिक्यो भने, उसले आफ्नै सिर्जनासँग युद्ध गर्नुपर्नेछ । यदि पृथ्वीले केवल प्रविधि विकास गर्यो, तर चेतना विकास गरेन भने, उसका महान् आविष्कारहरू नै उसका सबैभन्दा खतरनाक शत्रु बन्न सक्छन् ।
तर यदि पृथ्वीले विनम्र हुन सिक्यो...
यदि उसले प्रकृतिसँग सहकार्य गर्न सिक्यो...
यदि उसले शिक्षा-समझ-टालेन्टलाई प्रतिस्पर्धा होइन, साझा सम्पदा मान्न सिक्यो...
यदि उसले प्रत्येक नयाँ पुस्तालाई अघिल्लो पुस्ताभन्दा बुद्धिमान् बनाउने साहस गर्यो...
त्यस दिन पृथ्वीलाई अर्को ग्रहजस्तो बन्न आवश्यक पर्नेछैन ।
ऊ आफ्नै उत्कृष्ट रूप बन्नेछ ।"
मैले डायरीको अन्तिम पाना बिस्तारै बन्द गरेँ ।
अन्तरिक्षयानको विशाल पारदर्शी झ्यालबाट मैले एकपटक फेरि सय ग्रह रहेको तारामण्डलतर्फ हेरेँ ।
ती अब बिस्तारै टाढा हुँदै गइरहेका थिए । तर उनीहरूले दिएको शिक्षा कुनै दूरीले टाढा लैजान सक्दैनथ्यो ।
त्यसै क्षण केन्द्रीय चेतनाले एउटा गम्भीर सन्देश प्रसारण गर्यो—
"सय ग्रहको अध्ययन समाप्त भयो । तपाईंको अनुसन्धान ब्रह्माण्डीय अभिलेखमा सुरक्षित गरियो । अब तपाईंलाई 'परम सभ्यता' ले औपचारिक रूपमा बोलाएको छ । त्यहाँ कुनै पर्यटक जाँदैन । त्यहाँ केवल ती यात्रु पुग्छन्, जसले समझभन्दा पहिले विनम्रता सिकेका हुन्छन् ।"
मैले नियन्त्रण प्यानलमा हात राखेँ । अन्तरिक्षयानले मौन रूपमा दिशा परिवर्तन गर्यो ।
अब मेरो अगाडि कुनै साधारण ग्रह थिएन ।
ब्रह्माण्डकै सबैभन्दा रहस्यमय सभ्यता मेरो प्रतीक्षामा थिई ।
१३. अन्त्य
# अज्ञात क्षेत्रतर्फ प्रस्थान
अन्तिम टिप्पणी लेखिसकेपछि मैले आफ्नो डायरीको प्रत्येक पाना एकपटक फेरि पल्टाएँ । पहिलो पानामा पृथ्वीका प्रश्नहरू थिए । बीचका पानाहरूमा सय ग्रहका अनुभवहरू ।
अन्तिम पानामा एउटा मात्र शब्द थियो—
"विनम्रता ।"
मैले कलम बिस्तारै बन्द गरें ।
त्यसै क्षण अन्तरिक्षयानको सम्पूर्ण नियन्त्रण कक्ष नीलो प्रकाशले भरियो । यानको केन्द्रीय चेतना, जसले दस वर्षसम्म मलाई मार्ग देखाएको थियो, पहिलेभन्दा धेरै गम्भीर स्वरमा बोल्यो—
"सम्पूर्ण अनुसन्धानको प्राथमिक चरण सम्पन्न भयो ।"
केही क्षणपछि यानका पारदर्शी भित्ताहरू जीवित आकाशीय नक्सामा परिणत भए । मैले भ्रमण गरेका सय ग्रहहरू एक-एक गर्दै उज्यालो भए । त्यसपछि ती सबै प्रकाशका बिन्दुहरू एउटा विशाल सर्पिल आकृतिमा जोडिन थाले ।
म अचम्मले हेरिरहेको थिएँ । अचानक त्यो सम्पूर्ण नक्साको केन्द्रमा एउटा क्षेत्र देखापर्यो, जहाँ कुनै तारा चिन्हित थिएन, कुनै ग्रहको नाम थिएन, कुनै वैज्ञानिक अभिलेख थिएन ।
त्यहाँ केवल एउटा शब्द चम्किरहेको थियो—
"अज्ञात ।"
मैले केन्द्रीय चेतनालाई सोधेँ,
"के मेरो नक्सा अपूर्ण छ ?"
उसले उत्तर दियो,
"नक्सा अपूर्ण छैन ।"
"त्यो क्षेत्र आजसम्म कसैले नाप्न सकेको छैन ।"
"किन ?"
"किनकि त्यहाँ पुग्ने अनुमति मार्गले होइन, योग्यताले दिन्छ ।"
मेरो शरीरभरि एक प्रकारको सिहरन फैलियो ।
दश वर्षसम्म मैले सय ग्रहको अध्ययन गरेको थिएँ । मैले प्रकृतिका अद्भूत नियम देखेको थिएँ । समाजका असंख्य रूपहरू बुझेको थिएँ । विज्ञानका चमत्कारहरू अनुभव गरेको थिएँ । सभ्यताहरूको उदय र पतनका कारणहरू पढेको थिएँ ।
तर अब पहिलो पटक मलाई लाग्यो— सायद मेरो वास्तविक यात्रा आजबाट सुरु हुँदैछ । त्यसैबेला सम्पूर्ण अन्तरिक्ष मौन भयो । ताराहरूको उज्यालो केही क्षण स्थिर भएजस्तो लाग्यो । अनि यानको केन्द्रमा एउटा नयाँ संकेत प्रकट भयो ।
यो कुनै रेडियो तरङ्ग थिएन । कुनै प्रकाश संकेत पनि थिएन । यो सीधै मेरो चेतनामा प्रवेश गरेको सन्देश थियो ।
"अब अज्ञात क्षेत्र समाप्त भयो । ब्रह्माण्डको सर्वोच्च सभ्यताबाट निमन्त्रणा प्राप्त भएको छ ।"
मैले केही क्षण आँखा बन्द गरें । मनमा अनगिन्ती प्रश्नहरू उठे । उनीहरू को हुन् ? के उनीहरू पनि कुनै ग्रहका बासिन्दा हुन् ? वा उनीहरू सभ्यता भन्ने सीमाभन्दा धेरै माथि पुगिसकेका अस्तित्व हुन् ? के उनीहरूले ब्रह्माण्डको उत्पत्ति देखेका छन् ? के उनीहरूलाई समयको अन्त्य थाहा छ ? के उनीहरूले जीवन किन जन्मियो भन्ने प्रश्नको उत्तर भेटेका छन् ?
मसँग कुनै उत्तर थिएन ।
तर यसपटक उत्तरभन्दा ठूलो कुरा निमन्त्रणा थियो । मैले आफ्नो पुरानो डायरीलाई दुवै हातले समातें । यसका पानाहरू अब अनुसन्धानको अभिलेख मात्र थिएनन् । ती मेरो परिवर्तनको इतिहास थिए ।
मैले डायरीलाई बिस्तारै बन्द गरें ।
मेरो अनुहारमा अनायास मुस्कान फैलियो ।
मैले शून्यतर्फ हेर्दै शान्त स्वरमा भनेँ—
"दस वर्षसम्म मैले सय ग्रहबाट सिकेँ । अब मलाई सिकाउने पालो उनीहरूको हो ।"
त्यसै क्षण अन्तरिक्षयानको वरिपरि प्रकाशको विशाल वलय निर्माण हुन थाल्यो । सामान्य अन्तरिक्षीय यात्रा प्रणाली स्वतः निष्क्रिय भयो । आयामीय नेभिगेसन सक्रिय भयो । गुरुत्वीय क्षेत्रहरू पुनःसंरचित भए । समय–सन्तुलन यन्त्रले नयाँ निर्देशाङ्क स्वीकार गर्यो । चेतना–समन्वय प्रणालीले यात्रुको मानसिक अवस्था स्थिर रहेको पुष्टि गर्यो ।
अन्तरिक्षयानले कुनै आवाज नगरी अगाडि बढ्न थाल्यो । सामु फैलिएको शून्य अचानक मोडियो । ताराहरू सीधा देखिन छोडे । आकाशगङ्गाहरू प्रकाशका नदीजस्तै बग्न थाले । समय मानौँ आफ्नै स्वरूप परिवर्तन गर्दै थियो । र मेरो अन्तरिक्षयान ब्रह्माण्डको सबैभन्दा रहस्यमय क्षेत्रतर्फ तीव्र गतिमा प्रवेश गर्यो।
१४. परम सभ्यता
# पहिलो दर्शन : खरबौँ वर्ष अगाडिको प्रकाश
अन्तरिक्षयानले अज्ञात क्षेत्रको सीमारेखा पार गरेको केही क्षणमै मैले एउटा कुरा महसुस गरें—
ताराहरू हराएका थिए । तर अन्धकार थिएन । उज्यालो थियो । तर त्यो कुनै सूर्यबाट आएको थिएन । मेरो वरिपरि फैलिएको प्रकाशको कुनै निश्चित स्रोत थिएन । मानौँ स्वयं अन्तरिक्ष नै प्रकाश बनिसकेको थियो । यानको केन्द्रीय चेतनाले पहिलो पटक आफ्नो आवाज अत्यन्त मन्द बनायो ।
"सावधान । अबदेखि देखिने प्रत्येक वस्तुलाई पृथ्वीको विज्ञानका शब्दले व्याख्या गर्न सकिँदैन । पहिले अवलोकन गर्नुहोस्, त्यसपछि मात्र निष्कर्ष निकाल्नुहोस् ।"
मैले टाउको हल्लाएँ । मेरो अन्तरिक्षयानको अगाडि अचानक एउटा यस्तो संरचना देखापर्यो, जसलाई मैले ग्रह पनि भन्न सक्दिनथेँ, तारा पनि होइन, आकाशगङ्गा पनि होइन । त्यो एउटा सम्पूर्ण ब्रह्माण्डभित्र अर्को ब्रह्माण्डजस्तो देखिन्थ्यो ।
दूरी नाप्ने उपकरणले "अनन्त" देखाइरहेको थियो । आकार नाप्ने प्रणालीले "परिभाषा सम्भव छैन" भन्ने सन्देश दिइरहेको थियो । द्रव्यमान मापन गर्ने प्रणाली पूर्ण रूपमा मौन भयो ।
मैले आश्चर्यले सोधेँ,
"यो के हो ?"
केन्द्रीय चेतनाले उत्तर दियो—
"यसलाई उनीहरू 'सभ्यता' भन्छन् ।"
म झसङ्ग भएँ ।
"सभ्यता ?"
"हो ।"
"यसमा कति ग्रह छन् ?"
"ग्रहहरूको संख्या गणना गर्न सकिँदैन ।"
"कति तारा ?"
"गणना सम्भव छैन ।"
"कति जीवित प्राणी ?"
"त्यो प्रश्न यहाँ अर्थहीन हुन्छ ।"
मेरो सम्पूर्ण वैज्ञानिक प्रशिक्षण एक-एक गरेर भत्किन थाल्यो । पृथ्वीमा सभ्यता भनेको एउटा ग्रहमा बस्ने बुद्धिमान् जीवहरूको समूह थियो ।
तर यहाँ...
सभ्यता एउटा ग्रहमा सीमित थिएन । एउटा तारामण्डलमा पनि थिएन । सम्भवतः हजारौँ आकाशगङ्गाहरू एउटै चेतनात्मक व्यवस्थाले जोडिएका थिए ।
अचानक यानको अगाडि समयको विशाल पर्दा खुल्यो । मैले वर्तमान देखिरहेको थिइनँ । इतिहास देखिरहेको थिएँ ।
करोडौँ वर्ष...
अर्बौँ वर्ष...
खर्बौँ वर्ष...
समयका तहहरू प्रकाशका तरङ्गजस्तै एकपछि अर्को खुल्दै गए । मैले ब्रह्माण्डलाई युवा अवस्थामा देखें । त्यसबेला धेरै आकाशगङ्गाहरू जन्मिएकै थिएनन् । धेरै तारा बन्न बाँकी थिए ।
त्यही समयमा—
यो सभ्यता अस्तित्वमा आइसकेको थियो । म स्तब्ध भएँ ।
मैले बिस्तारै सोधेँ—
"यी... कति पुराना हुन् ?"
केन्द्रीय चेतनाले उत्तर दियो—
"तिमीले छोडेको पृथ्वीमा बहुकोशीय जीवन सुरु हुनुभन्दा धेरै अघिदेखि ।"
मैले फेरि प्रश्न गरें—
"डाइनोसोरभन्दा अघिदेखि ?"
"धेरै अघिदेखि ।"
"पृथ्वी बन्नुभन्दा पनि ?"
"हो ।"
मेरो सास केही क्षण रोकिएजस्तो भयो । पृथ्वी करिब साढे चार अर्ब वर्ष पुरानो थियो । मैले अध्ययन गरेका सय ग्रहहरूमध्ये सबैभन्दा पुरानो सभ्यता पनि त्यसको तुलनामा सीमित इतिहास बोकेर बसेको थियो ।
तर यहाँ...
समयको मापन नै बदलिएको थियो । उनीहरू वर्ष गन्दैनथे । उनीहरू तारा–चक्र गन्दैनथे । उनीहरू सम्पूर्ण ब्रह्माण्डीय युगलाई एउटा अध्याय मान्थे ।
यानको कृत्रिम चेतनाले फेरि भन्यो—
"यस सभ्यताको अभिलेखअनुसार उनीहरूको पहिलो वैज्ञानिक सम्मेलन सम्पन्न हुँदा, पृथ्वी बन्न आवश्यक पर्ने पदार्थ अझै अन्तरतारकीय धुलोका रूपमा मात्र अस्तित्वमा थियो ।"
मेरो हात अनायास डायरीतिर गयो । तर मैले लेख्न सकिनँ । किनकि मैले देखिरहेको दृश्यलाई वर्णन गर्ने कुनै शब्द थिएन ।
अचानक अगाडिको प्रकाश समुद्रजस्तै विभाजित भयो । त्यहाँ कुनै विशाल ढोका थिएन । तर प्रवेशद्वार थियो । कुनै सैनिक थिएनन् । तर सुरक्षा थियो । कुनै हतियार थिएन । तर यस्तो अनुभूति भइरहेथ्यो कि यहाँ कुनै पनि असत्य, कुनै पनि लोभ, कुनै पनि हिंसात्मक विचार प्रवेश गर्न सक्दैन ।
त्यसै क्षण एउटा स्वर मेरो चेतनामा प्रतिध्वनित भयो । त्यो एउटै व्यक्तिको आवाज थिएन । मानौँ असंख्य चेतनाहरूले एउटै वाक्य एकैसाथ बोलेका थिए ।
"ब्रह्माण्डको विद्यार्थी, स्वागत छ ।"
म चकित भएँ । मैले आफ्नो परिचय दिएको थिइनँ । उनीहरूलाई मेरो नाम पनि थाहा थिएन ।
तर उनीहरूले मलाई एउटा नामले सम्बोधन गरे—
"विद्यार्थी ।"
त्यही एक शब्दले उनीहरूको महानता प्रकट गरिदियो । किनकि सय ग्रहको अध्ययन पूरा गरेपछि पनि उनीहरूले मलाई गुरु होइन, विद्यार्थीका रूपमा स्वागत गरेका थिए । सायद त्यसैले उनीहरू परम सभ्यता बनेका थिए ।
मैले शून्यतर्फ हेरेँ । मेरो अहङ्कार, मेरा उपलब्धिहरू, मेरा सबै वैज्ञानिक निष्कर्षहरू त्यस क्षण अत्यन्त साना लाग्न थाले ।
मैले मनमनै स्वीकार गरें—
"आजसम्म मैले ब्रह्माण्डको इतिहास पढिरहेको थिएँ । अब म ब्रह्माण्डलाई पढ्नेहरूका अगाडि उभिएको छु ।"
त्यसै क्षण अन्तरिक्षयानले परम सभ्यताको सीमाभित्र प्रवेश गर्यो ।
र मलाई लाग्यो—
मेरो दस वर्षको यात्रा वास्तवमा एउटा प्रवेश परीक्षा मात्र रहेछ ।
१५.जीवित शिक्षालय
# जहाँ पुस्तकहरू मरे, तर समझ जीवित रह्यो
परम सभ्यताको सीमाभित्र प्रवेश गरेको केही समयपछि मेरो अन्तरिक्षयान कुनै भवन, कुनै शहर वा कुनै अनुसन्धान केन्द्रमा अवतरण गरेन । बरु सम्पूर्ण यान एउटा प्रकाशमय उपत्यकाको माथि केही मिटर उचाइमा स्थिर रह्यो ।
म तल झरेँ । मेरो अगाडि फैलिएको दृश्यले फेरि एकपटक मेरो सम्पूर्ण कल्पनालाई सानो बनाइदियो ।
त्यहाँ पुस्तकालय थिएन । विश्वविद्यालय थिएन । विद्यालय थिएन । अनुसन्धान केन्द्र पनि थिएन ।
मैले वरिपरि हेर्दै सोधेँ,
"तपाईंहरूको शिक्षालय कहाँ छ ?"
मेरो प्रश्न सुन्नासाथ वरिपरि फैलिएको उज्यालो हल्का तरङ्गित भयो ।
मेरो अगाडि उभिएका एक ज्येष्ठ चेतनाले मुस्कुराउँदै भने,
"तिमीले पृथ्वीमा शिक्षालाई भवनभित्र राख्न सिक्यौ ।"
"हामीले शिक्षालाई जीवित राख्न सिक्यौँ ।"
मैले केही बुझिनँ । उनीहरूले आफ्नो हात आकाशतिर उठाए । त्यसै क्षण सम्पूर्ण भूमिमा फैलिएका असंख्य प्रकाश–कणहरू एकैपटक चम्किए । ती कणहरू बिस्तारै एकअर्कासँग जोडिँदै गए । केही क्षणमै मेरो अगाडि एउटा विशाल वृक्ष उभियो । तर त्यो साधारण वृक्ष थिएन । यसका पातहरूमा अक्षरहरू थिए । यसका हाँगाहरूमा गणितीय समीकरणहरू झिलिमिली गरिरहेका थिए । जराहरूमा इतिहासका दृश्यहरू बगिरहेका थिए । फूलहरूभित्र जीवविज्ञानका संरचनाहरू जीवित रूपमै देखिन्थे । र फलहरूभित्र भविष्यका सम्भावनाहरू चम्किरहेका थिए ।
मैले अविश्वासका साथ सोधेँ,
"यो... पुस्तक हो ? "
उनीहरूले टाउको हल्लाए ।
"होइन ।"
"यो हो।"
"जीवित समझ ।"
उनीहरूले एउटा पात टिपे । त्यो पात मेरो हातमा राख्नेबित्तिकै मैले अचानक एउटा अनौठो अनुभव गरें । मैले कुनै अक्षर पढिनँ । कुनै पृष्ठ पल्टाइनँ । तर केही सेकेन्डमै मैले लाखौँ वर्षको वनस्पति विकासको इतिहास बुझिसकेको थिएँ ।
प्रत्येक कोशिका कसरी बनेको थियो...
प्रकाशसंश्लेषण किन सुरु भयो...
ग्रहहरूको वातावरण कसरी बदलियो...
सबै कुरा एकै क्षणमा मेरो चेतनाभित्र प्रवेश गरिरहेको थियो । म अत्तालिएर केही कदम पछाडि हटेँ ।
"मैले... पढेको छैन ।"
ज्येष्ठ चेतना मुस्कुराए ।
"शिक्षा सधैँ पढ्नुपर्छ भन्ने कसले भन्यो ?"
# जहाँ शिक्षकले पढाउँदैन
मलाई अर्को स्थानमा लगियो । त्यहाँ हजारौँ बालबालिका थिए । तर कसैले पाठ पढिरहेको थिएन । कसैले कापी बोकेको थिएन । कसैले परीक्षा दिइरहेको थिएन ।
मैले एउटी बालिकालाई सोधेँ,
"तिमी विद्यालय कहिले जान्छ्यौ ?"
उनी हाँसिन् ।
"हामी विद्यालय जाँदैनौँ ।"
"त्यसो भए सिक्छौ कसरी ?"
"जब प्रश्न जन्मिन्छ, समझ आफैँ आउँछ ।"
त्यसै बेला एउटै बालकले आकाशतिर हेरेर सोध्यो,
"ताराहरू किन चम्किन्छन् ?"
क्षणभरमै उसको वरिपरि प्रकाशको सानो वृत्त बन्यो ।
त्यस वृत्तभित्र ताराको जन्मदेखि मृत्युको सम्पूर्ण प्रक्रिया प्रत्यक्ष देखिन थाल्यो । त्यो बालकले पाँच मिनेटभित्र एउटा तारकीय जीवनचक्र बुझिसकेको थियो ।
म स्तब्ध भएँ ।
त्यहाँ शिक्षकको काम उत्तर दिनु थिएन । प्रश्न जन्माउने वातावरण बनाउनु थियो ।
# मस्तिष्क प्रत्यक्ष शिक्षण
त्यसपछि उनीहरूले मलाई एउटा गोलाकार कक्षमा लगे । बीचमा एउटा पारदर्शी स्फटिक थियो ।
त्यहाँका प्रमुख अनुसन्धानकर्ताले भने,
"यदि तिमी तयार छौ भने, हामी हाम्रो शिक्षण प्रणाली देखाउन सक्छौँ ।"
मैले सहमति जनाएँ ।
स्फटिक हल्का उज्यालो भयो । त्यसले मेरो मस्तिष्कको कुनै भागलाई छोएन । कुनै तार जोडिएन । कुनै उपकरण प्रयोग भएन । तर मेरो चेतनामा अचानक गणितका संरचनाहरू, भौतिकशास्त्रका नियमहरू, जैविक विकासका सिद्धान्तहरू, गुरुत्वीय तरङ्गहरूको व्यवहार, तारकीय ऊर्जा व्यवस्थापन, चेतना विज्ञान र ब्रह्माण्डीय इतिहासका असंख्य अवधारणाहरू एकैसाथ प्रवेश गर्न थाले ।
यो रटाइ थिएन । यो सम्झाइ पनि थिएन । यो प्रत्यक्ष अनुभूति थियो ।
मैले प्रत्येक सिद्धान्तलाई पढेको होइन—
बाँचेको थिएँ ।
मैले गुरुत्वलाई सूत्रका रूपमा होइन—
महसुसका रूपमा अनुभव गरिरहेको थिएँ ।
केही क्षणपछि प्रक्रिया समाप्त भयो ।
म निःशब्द थिएँ ।
मैले सोधेँ,
"अब त मलाई सबै कुरा थाहा भयो ?"
प्रमुख अनुसन्धानकर्ता हाँसे ।
"होइन ।"
"तिमीले केवल आधार बुझ्यौ ।"
"अब बाँकी समझ तिम्रा आफ्नै प्रश्नहरूले निर्माण गर्नेछन् ।"
मैले आश्चर्य व्यक्त गरें ।
"त्यसो भए यो शिक्षण होइन रहेछ ?"
"हो ।"
"यो सिकाउने प्रक्रिया होइन ।"
"यो सिक्न सक्ने क्षमता विस्तार गर्ने प्रक्रिया हो ।"
# पुस्तक किन हराए ?
मैले उनीहरूलाई अन्तिम प्रश्न सोधेँ,
"यदि यस्तो प्रणाली छ भने पुस्तकहरू किन हराए ?"
त्यहाँ उपस्थित सबै चेतनाहरू केही क्षण मौन भए ।
त्यसपछि सबैभन्दा वृद्ध चेतनाले उत्तर दिए—
"पुस्तक खराब थिएन ।"
"तर पुस्तकको एउटा सीमा थियो ।"
"त्यो लेखकको चेतनामा सीमित हुन्थ्यो ।"
"जीवित शिक्षा निरन्तर परिवर्तन हुन्छ ।"
"यदि आज कुनै नयाँ सत्य पत्ता लाग्यो भने, सम्पूर्ण शिक्षालय त्यही क्षण अद्यावधिक हुन्छ ।"
"यहाँ पुरानो संस्करण भन्ने कुनै कुरा छैन ।"
मैले फेरि सोधेँ,
"त्यसो भए झूट ?"
उनी मुस्कुराए ।
"झूट यहाँ टिक्न सक्दैन ।"
"किनकि प्रत्येक नयाँ जानकारी सम्पूर्ण जीवित शिक्षा-समझसँग तुलना हुन्छ ।"
"असत्य आफैँ अलगिन्छ ।"
म धेरैबेर मौन बसेँ । पृथ्वीमा मैले लाखौँ पुस्तकहरूको कल्पना गरेको थिएँ । तर यहाँ एउटै जीवित शिक्षाले ती सबैको स्थान लिएको थियो ।
मैले आफ्नो डायरी खोलेँ ।
कलम समाएँ ।
अनि लेखेँ—
"पृथ्वीमा शिक्षा पुस्तकमा सुरक्षित गरिन्छ । यहाँ शिक्षा चेतनामा जीवित रहन्छ । पृथ्वीमा हामी सूचना सङ्कलन गर्छौँ । यहाँ उनीहरू प्रश्न जन्माउने क्षमता विकास गर्छन् । पृथ्वीमा परीक्षा सम्झनाको हुन्छ । यहाँ परीक्षा विनम्रताको हुन्छ । किनकि अहङ्कारी मस्तिष्कले नयाँ शिक्षा –समझ ग्रहण गर्न सक्दैन ।"
डायरी बन्द गर्नेबित्तिकै त्यो ज्येष्ठ चेतनाले मेरो आँखामा हेरे ।
उनी मुस्कुराए ।
"आज तिमीले हाम्रो शिक्षालय देख्यौ ।"
"भोलि तिमीले हाम्रो सबैभन्दा ठूलो रहस्य देख्नेछौ ।"
"कुन रहस्य ?"
उनको उत्तर छोटो थियो—
"जहाँ चेतना जन्मिन्छ ।"
त्यो वाक्य सुन्नासाथ मेरो मुटुको धड्कन आफैँ तीव्र भयो ।
किनकि मैले बुझिसकेको थिएँ—
परम सभ्यताको सबैभन्दा ठूलो खोज प्रविधि होइन ।
त्यो स्वयं चेतनाको उत्पत्तिको विज्ञान थियो ।
१६. ब्रह्माण्ड कसले बनायो ?
# सृष्टिकर्ताको होइन, सृष्टिको विज्ञान
जीवित शिक्षालयको अनुभवपछि मलाई परम सभ्यताको सबैभन्दा सुरक्षित अनुसन्धान केन्द्रमा लगियो ।
त्यो कुनै भवन थिएन । त्यो कुनै प्रयोगशाला पनि थिएन । सम्पूर्ण अन्तरिक्षको एउटा शान्त क्षेत्रलाई नै अनुसन्धानस्थल बनाइएको थियो ।
त्यहाँ पुगेपछि मैले एउटा अनौठो कुरा देखें । कुनै उपकरण थिएन । कुनै तार थिएन । कुनै यन्त्रको आवाज थिएन । मेरो अगाडि केवल एउटा विशाल, पारदर्शी, कम्पनशील गोला तैरिरहेको थियो । त्यसको सतहमा अनगिन्ती प्रकाश–बिन्दुहरू जन्मिरहेका थिए, हराइरहेका थिए, फेरि जन्मिरहेका थिए ।
मैले सोधेँ,
"यो के हो ?"
परम सभ्यताका प्रमुख वैज्ञानिकले उत्तर दिए,
"यो कुनै ब्रह्माण्ड होइन ।"
"यो ब्रह्माण्ड बन्नुअघिको अवस्थाको गणितीय प्रतिरूप हो ।"
म केही क्षण मौन रहेँ ।
मैले पृथ्वीका वैज्ञानिकहरूको अध्ययन सम्झिएँ ।
उनीहरूले ब्रह्माण्डको प्रारम्भिक अवस्थालाई अत्यन्त तातो र अत्यन्त घना अवस्था मानेका थिए, जसबाट विस्तार सुरु भएको मानिन्छ । तर त्यस अवस्थाभन्दा अघिको अवस्थाबारे निश्चित वैज्ञानिक उत्तर अझै छैन ।
मैले सोधेँ,
"के तपाईंहरूलाई बिग ब्याङ्गभन्दा अगाडि के थियो भन्ने थाहा छ ?"
वैज्ञानिक मुस्कुराए ।
"थाहा छ भन्ने दाबी गर्ने सभ्यता विज्ञानबाट टाढा जान थाल्छ ।"
"हामीसँग प्रमाणमा आधारित एउटा अत्यन्त बलियो सिद्धान्त छ ।"
त्यो उत्तर सुनेर मैले राहतको सास फेरें ।
उनीहरू पनि अन्धविश्वास होइन, प्रमाणको भाषामा बोलिरहेका थिए ।
# "कसले बनायो ?" भन्दा पहिले "के थियो ?" भन्ने प्रश्न
वैज्ञानिकले मेरो अगाडि तैरिरहेको प्रकाश–गोलालाई छोए । क्षणभरमै मेरो वरिपरि सम्पूर्ण दृश्य बदलियो । म कुनै ठाउँमा उभिएको थिइनँ ।
समय पनि थिएन । दूरी पनि थिएन । दायाँ–बायाँ भन्ने अर्थ पनि थिएन । मैले केही देखिरहेको थिएँ, तर त्यसलाई "वस्तु" भन्न सकिँदैनथ्यो ।
मैले सोधेँ,
"यो शून्य हो ?"
"होइन ।"
"ऊर्जा ?"
"अहँ ।"
"पदार्थ ?"
"अहँ ।"
"त्यसो भए ?"
वैज्ञानिकले उत्तर दिए—
"सूचना ।"
# सूचना नै पहिलो वास्तविकता
"हामीले अध्ययन गरेका खरबौँ सभ्यताहरूको निष्कर्ष के हो भने," उनले भने, "ऊर्जा र पदार्थभन्दा पनि आधारभूत कुरा सूचना (Information) हुन सक्छ ।"
उनले थपे—
"यदि कुनै संरचनाबारे कुनै जानकारी नै छैन भने, त्यस संरचनाको अस्तित्व परिभाषित गर्न पनि सकिँदैन ।"
मेरो वरिपरिका प्रकाश–बिन्दुहरू बदलिन थाले । सूचनाका सूक्ष्म ढाँचाहरू जोडिन थाले । कतै गणितीय समरूपता देखियो । कतै अस्थिरता । कतै सम्भावनाहरू ।
"कल्पना गर," उनले भने, "यदि सम्पूर्ण सम्भावित नियमहरू, सम्भावित गणितीय सम्बन्धहरू र सम्भावित संरचनाहरू एक प्रकारको 'सूचना–क्षेत्र' (Information Field) का रूपमा अस्तित्वमा थिए भने ?"
"त्यसपछि ?"
"त्यसमध्ये केही संरचनाहरू स्थिर भए ।"
"स्थिर संरचनाले नियम बनाए ।"
"नियमहरूले ऊर्जा र पदार्थको व्यवहार सम्भव बनाए ।"
"र त्यसपछि ब्रह्माण्ड विस्तार भयो ।"
मैले चुपचाप सुन्दै रहेँ । यो धार्मिक कथा थिएन । यो एउटा गहिरो वैज्ञानिक परिकल्पना थियो ।
# बिग ब्याङ्ग अन्त्य होइन, संक्रमण हुन सक्छ
मैले अर्को प्रश्न सोधेँ,
"त्यसो भए बिग ब्याङ्ग ?"
वैज्ञानिकले उत्तर दिए,
"हामी त्यसलाई प्रारम्भ होइन, संक्रमण (Transition) मान्छौँ ।"
उनले एउटा दृश्य देखाए । सूचना–क्षेत्रमा अचानक एउटा स्थिर गणितीय संरचना बनेको थियो । त्यसपछि ऊर्जा उत्पन्न भयो । त्यसपछि विस्तार । त्यसपछि पहिलो कणहरू । त्यसपछि तारा । त्यसपछि आकाशगङ्गा । त्यसपछि ग्रह । त्यसपछि जीवन ।
"तिमीहरूले बिग ब्याङ्ग देखेका छौ," उनले भने ।
"हामी त्यसअघि भएको संरचनात्मक परिवर्तन अध्ययन गर्छौँ ।"
# ब्रह्माण्ड किन नियम मान्छ ?
मेरो मनमा अर्को प्रश्न आयो ।
"यदि सबै कुरा सूचनाबाट सुरु भयो भने, प्रकृतिका नियम यति स्थिर किन छन् ?"
वैज्ञानिक मुस्कुराए ।
"किनकि सूचना अव्यवस्थित होइन ।"
उनले एउटा सरल उदाहरण दिए ।
"यदि एउटै गणितीय नियम आज सत्य छ र भोलि असत्य भयो भने कुनै तारा बन्न सक्दैन, कुनै परमाणु स्थिर रहँदैन, कुनै जीवन सम्भव हुँदैन ।"
"स्थिर सूचना–ढाँचाले नै स्थिर भौतिक नियम जन्माउँछन् ।"
# सबैभन्दा ठूलो भ्रम
मैले केही बेरपछि सोधेँ,
"त्यसो भए ब्रह्माण्ड कसले बनायो ?"
यसपटक सबै वैज्ञानिक मौन भए ।
त्यसपछि सबैभन्दा वृद्ध सदस्यले उत्तर दिए—
"तिमीले अझै पनि 'कसले' भन्ने शब्द प्रयोग गरिरहेका छौ ।"
"सायद त्यो प्रश्न नै अपूर्ण छ ।"
"किन ?"
"किनकि 'कसले' भन्ने प्रश्नले कुनै व्यक्तिलाई खोज्छ ।"
"विज्ञानले पहिले 'कसरी' भन्ने प्रश्न सोध्छ ।"
"यदि कुनै दिन 'कसरी' को पूर्ण उत्तर भेटियो भने मात्र 'किन' र 'कसले' बारे अर्थपूर्ण छलफल गर्न सकिन्छ ।"
म केही बोलिनँ ।
उनले फेरि भने—
"हामीसँग अन्तिम उत्तर छैन ।"
"हामीसँग अहिलेसम्मको सबैभन्दा राम्रो व्याख्या मात्र छ ।"
मैले डायरी खोलें ।
अनि लेखेँ—
"मैले पृथ्वीमा धेरैलाई 'ब्रह्माण्ड कसले बनायो ?' भनेर बहस गरेको देखें । यहाँ आएपछि मैले एउटा फरक प्रश्न सिकें—'ब्रह्माण्ड बन्न सम्भव कसरी भयो ?' प्रश्न बदलिँदा अनुसन्धान पनि बदलिँदो रहेछ ।"
मैले अर्को वाक्य थपेँ—
"यदि सूचना वास्तवमै ब्रह्माण्डको सबैभन्दा आधारभूत तह हो भने, ऊर्जा, पदार्थ, समय र स्थान त्यसका अभिव्यक्त रूप हुन सक्छन् । यो अन्तिम सत्य होइन । तर यो यति गहिरो परिकल्पना हो कि यसले विज्ञानलाई अझ टाढासम्म प्रश्न सोध्न बाध्य बनाउँछ ।"
मैले डायरी बन्द गरेँ ।
त्यसै क्षण प्रमुख वैज्ञानिकले शान्त स्वरमा भने—
"आज तिमीले ब्रह्माण्डको सम्भावित जन्मबारे हाम्रो सिद्धान्त सुन्यौ ।"
"तर भोलि..."
उनी केही क्षण रोकिए ।
"भोलि तिमीले त्यो देख्नेछौ, जुन हामीले अहिलेसम्म कुनै बाहिरी सभ्यतालाई देखाएका छैनौँ ।"
"के ?"
उनले उत्तर दिए—
"ब्रह्माण्डको अन्त्यको सम्भावित भविष्य ।"
१७. आकाशको सीमा कहाँ छ ?
# अनन्तको अर्थ मैले परम सभ्यतासँग सोधेको दिन
पृथ्वीतर्फ फर्कने अन्तिम तयारी भइरहेका बेला मेरो मनमा एउटा प्रश्न बारम्बार उठिरह्यो ।
सय ग्रहको यात्रा । परम सभ्यता । जीवित शिक्षालय । ब्रह्माण्डीय स्मृति ।
यी सबै देखेपछि पनि एउटा प्रश्नले मेरो चेतना छोडेको थिएन ।
म प्रधान वैज्ञानिककहाँ पुगेँ ।
मैले सोधेँ,
"हामी पृथ्वीमा राति आकाशतिर हेर्छौँ । असंख्य ताराहरू देख्छौँ । वैज्ञानिकहरूले अरबौँ आकाशगङ्गा (ग्यालेक्सी) भएको अनुमान गर्छन् । तर मेरो प्रश्न यति मात्र होइन ।"
"आकाशमा आखिर कति ग्यालेक्सी अटाउँछन् ?"
"आकाशको सीमा कहाँ छ ?"
"के कुनै अन्तिम पर्खाल छ ?"
"यदि सीमा छैन भने अनन्त भनेको वास्तवमा के हो ?"
प्रधान वैज्ञानिक केही क्षण मौन रहे ।
त्यसपछि उनले भने,
"आज तिमीले ब्रह्माण्डबारे होइन, मानव भाषाको सीमाबारे पनि सिक्नेछौ ।"
त्यसै क्षण मेरो वरिपरिको सम्पूर्ण दृश्य हरायो । म यस्तो स्थानमा पुगेँ, जहाँ न ग्रह थियो, न तारा, न समयको अनुभूति । त्यहाँ केवल गाढा मौनता थियो।
# पहिलो भ्रम
मेरो अगाडि एउटा उज्यालो बिन्दु देखा पर्यो । त्यो विस्तार हुँदै गयो । बिन्दु वृत्त बन्यो । वृत्त गोला बन्यो । गोला अझ फैलियो ।
मैले सोधेँ,
"के यो ब्रह्माण्ड हो ?"
प्रधान वैज्ञानिकले उत्तर दिए,
"यो केवल एउटा अभ्यास हो ।"
"किन ?"
"किनकि तिम्रो मस्तिष्कले कुनै पनि वस्तुको सीमा कल्पना गर्न खोज्छ ।"
"तर ब्रह्माण्डको प्रश्न त्यसभन्दा जटिल छ ।"
# ग्यालेक्सी कति छन् ?
अचानक अनगिन्ती प्रकाशका द्वीपहरू देखापरे ।
प्रत्येक एउटा आकाशगङ्गा थियो ।
कतै टेढोमेढो ।
कतै दीर्घवृत्ताकार ।
कतै अनियमित ।
मैले तिनलाई गन्न खोजेँ । तर केही क्षणमै हार मानें ।
प्रधान वैज्ञानिकले भने,
"तिम्रो वर्तमान विज्ञानले दृश्य ब्रह्माण्डभित्र अरबौँदेखि सम्भवतः खरबौँसम्म आकाशगङ्गा हुन सक्ने अनुमान गर्छ । नयाँ अवलोकनले यो सङ्ख्या परिमार्जन हुन सक्छ ।"
"तर त्यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड होइन ।"
"त्यसो भए ?"
"त्यो त केवल तिमीले देख्न सक्ने भाग हो ।"
त्यसपछि उनले एउटा गोलो बनाए ।
"यस गोलाभित्र तिम्रो अवलोकन पुग्छ ।"
"यस बाहिर ?"
"प्रकाशलाई तिमीहरूसम्म आइपुग्न पर्याप्त समय नै भएको छैन ।"
मैले पहिलोपटक बुझ्न थालेँ—
हामीले देखेको ब्रह्माण्ड सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड हुनैपर्छ भन्ने छैन ।
# आकाशको सीमा
मैले फेरि सोधेँ,
"त्यसो भए अन्तिम किनारा कहाँ छ ?"
प्रधान वैज्ञानिक मुस्कुराए । उनले एउटा सानो ग्रहको सतह देखाए । त्यस ग्रहमा एउटा जीव हिंडिरहेको थियो । ऊ सिधै अघि बढिरहेको थियो । तर कुनै किनारमा पुग्दैनथ्यो । किनकि त्यो सतह वक्र (curved) थियो ।
"के उसलाई सीमा भेटिन्छ ?"
"भेटिँदैन ।"
"किन ?"
"किनकि सतह सीमित छ ।"
"तर किनाराविहीन छ ।"
त्यसपछि उनले मलाई हेरे ।
"यही सम्भावना ब्रह्माण्डका लागि पनि विचार गरिन्छ ।"
"अर्थात् ?"
"सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड सीमित पनि हुन सक्छ, तर त्यसको कुनै किनारा नहुन सक्छ ।"
"वा त्यो वास्तवमै अनन्त पनि हुन सक्छ ।"
"हामीसँग अझै अन्तिम प्रमाण छैन ।"
म चुप लागेँ ।
पहिलोपटक मैले "सीमा" र "किनारा" एउटै कुरा नभएको बुझेँ ।
१८. ब्रह्माण्डभन्दा बाहिर के छ ?
# समय, अनन्त र असंख्य सम्भावित ब्रह्माण्डहरूको रहस्य
"यदि ब्रह्माण्डको उत्पत्ति भयो भने, त्यसअघि के थियो ?"
यो प्रश्न मैले धेरै दिनदेखि मनभित्र दबाएर राखेको थिएँ । अन्ततः एक दिन मैले परम सभ्यताका प्रधान वैज्ञानिकलाई सोधिहालेँ । उनी केही क्षण मौन रहे ।
त्यसपछि मुस्कुराउँदै भने,
"तिमीले फेरि एउटा यस्तो प्रश्न सोध्यौ, जसले हजारौँ सभ्यतालाई अनुसन्धानतर्फ धकेलेको थियो ।"
म उनीहरूसँग एउटा विचित्र स्थानमा पुगेँ । त्यहाँ तारा थिएनन् । ग्रह थिएनन् । प्रकाश पनि थिएन । तर अन्धकार पनि थिएन । त्यहाँ कुनै दिशा थिएन ।
न माथि ।
न तल ।
न दायाँ ।
न बायाँ ।
मैले अचम्म मानेर सोधेँ,
"हामी कहाँ छौँ ?"
प्रधान वैज्ञानिकले उत्तर दिए,
"हामी कुनै स्थानमा छैनौँ ।"
"यो त केवल तिम्रो चेतनालाई केही अवधारणा बुझाउन निर्माण गरिएको गणितीय–अनुभवात्मक क्षेत्र हो ।"
# "बाहिर" भन्ने शब्दको भ्रम
मेरो अगाडि एउटा गोलो देखा पर्यो ।
प्रधान वैज्ञानिकले सोधे,
"यदि यो ब्रह्माण्ड हो भने, यसको बाहिर के हुन्छ ?"
मैले सहजै उत्तर दिएँ,
"खाली ठाउँ ।"
उनी मुस्कुराए ।
"त्यही उत्तर अधिकांश प्रारम्भिक सभ्यताले दिएका थिए ।"
त्यसपछि उनले प्रश्न उल्ट्याए ।
"खाली ठाउँ भन्नाले के बुझ्छौ ?"
मैले केही भन्न सकिनँ ।
उनले भने,
"खाली ठाउँ भन्न पनि स्थान चाहिन्छ ।"
"स्थान आफैँ ब्रह्माण्डको गुण हुन सक्छ भने, 'बाहिर' भन्ने शब्दको अर्थ के रहन्छ ?"
त्यो प्रश्नले मेरो सम्पूर्ण सोच हल्लाइदियो ।
पहिलोपटक मैले महसुस गरेँ—
सायद 'ब्रह्माण्डभन्दा बाहिर' भन्ने प्रश्न आफैँ अपूर्ण हुन सक्छ ।
# मल्टिभर्सको सम्भावना
त्यसपछि असंख्य उज्याला बुलबुलहरू देखा परे । प्रत्येकको भौतिक नियम फरक थियो । कतै प्रकाशको गति पृथ्वीको भन्दा भिन्न । कतै गुरुत्वाकर्षण धेरै बलियो । कतै परमाणु नै बन्न नसक्ने अवस्था । कतै तारा बन्न नसक्ने ब्रह्माण्ड । कतै जीवन असम्भव । कतै चेतना पृथ्वीभन्दा करोडौँ गुणा जटिल ।
मैले सोधेँ,
"यी सबै वास्तविक हुन् ?"
प्रधान वैज्ञानिकले तुरुन्तै टाउको हल्लाए ।
"हामी त्यसो भन्दैनौँ ।"
"यी सम्भावित ब्रह्माण्डका वैज्ञानिक मोडेल हुन् ।"
"तिमीहरूको भाषामा यसलाई 'मल्टिभर्स' भन्ने अवधारणासँग तुलना गर्न सकिन्छ ।"
"तर अहिले कुनै निर्णायक प्रमाण छैन ।"
"त्यसैले यो अनुसन्धानको विषय हो, स्थापित तथ्य होइन ।"
मैले बुझें—
उन्नत सभ्यता र अन्धविश्वासबीचको सबैभन्दा ठूलो भिन्नता यही रहेछ । उनीहरू आफ्नो कल्पनालाई पनि प्रमाण नपुगेसम्म सत्य घोषणा गर्दैनथे ।
# समय वास्तवमा बग्छ कि हामी बग्छौँ ?
त्यसपछि समय–सङ्कुचन कक्ष सक्रिय भयो ।
मेरो अगाडि एउटै घटना हजारौँ तरिकाले देखिन थाल्यो । कतै त्यो छिटो भइरहेथ्यो । कतै धेरै ढिलो । कतै मैले आफूलाई भविष्यबाट वर्तमानतर्फ हेर्दै गरेको अनुभव गरेँ । म अत्तालिएँ ।
"के समय बिग्रियो ?"
प्रधान वैज्ञानिकले भने,
"होइन ।"
"तिम्रो समयबारेको सहज अनुभूति चुनौतीमा परेको मात्र हो ।"
उनले एउटा नदी देखाए ।
"तिमी समयलाई नदी ठान्छौ ।"
त्यसपछि एउटा पुस्तक देखाए ।
"के समय पुस्तकजस्तो पनि हुन सक्छ, जहाँ सबै पृष्ठ अस्तित्वमा छन्, तर पाठकले क्रमशः पढ्छ ?"
मैले उत्तर दिन सकिनँ ।
उनले थपे,
"तिमीहरूको भौतिकशास्त्रमा पनि समयको प्रकृतिबारे अझै धेरै प्रश्न खुला छन् ।"
"हामीले केही उत्तर पाएका छौँ ।"
"तर सम्पूर्ण उत्तर होइन ।"
# वर्तमान कहाँ छ ?
मैले सोधेँ,
"अनि वर्तमान ?"
प्रधान वैज्ञानिकले एउटा लेजर किरण प्रक्षेपण गरे । त्यो विभिन्न दूरीका ऐनामा ठोक्किँदै फर्कियो ।
"तिमी अहिले जुन तारा देख्छौ, त्यो धेरै वर्षअघिको प्रकाश हुन सक्छ ।"
"टाढाको आकाशगङ्गा हेर्दा तिमी अर्बौँ वर्षअघिको अवस्था हेरिरहेका हुन्छौ ।"
"त्यसो भए 'अहिले' कहाँ छ ?"
म मौन भएँ ।
उनीहरूले भने,
"वर्तमान एउटा विश्वव्यापी घडी होइन ।"
"यो पर्यवेक्षक, गति र घटनासँग सम्बन्धित अवधारणा हो ।"
# समयको अन्त्य हुन्छ ?
मैले फेरि प्रश्न गरेँ,
"के समय कुनै दिन रोकिन्छ ?"
प्रधान वैज्ञानिकले उत्तर दिए,
"हामीसँग केही सम्भावित मोडेल छन् ।"
"यदि परिवर्तन सम्भव छ भने समयको अर्थ रहन्छ ।"
"यदि परिवर्तन नै असम्भव भयो भने, समयको परिभाषा पनि बदलिन सक्छ ।"
"तर यो अझै अनुसन्धानकै विषय हो ।"
# अस्तित्वको सबैभन्दा ठूलो प्रश्न
म धेरै बेर मौन रहेँ ।
अन्ततः मैले सोधेँ,
"त्यसो भए अन्तिम वास्तविकता के हो ?"
प्रधान वैज्ञानिकले भने,
"तिमी फेरि अन्तिम उत्तर खोज्दै छौ ।"
"हामीले लाखौँ वर्ष अनुसन्धान गर्यौँ ।"
"हामीले अरबौँ सभ्यताका अभिलेख अध्ययन गर्यौँ ।"
"तर एउटा कुरा सिक्यौँ ।"
"जुन दिन कुनै सभ्यताले 'हामी अन्तिम सत्यमा पुगेका छौँ' भन्यो, त्यही दिन उसको अनुसन्धान मर्न थाल्यो ।"
# परम सभ्यताको गहिरो दर्शन
मलाई एउटा विशाल जीवित समीकरण देखाइयो । त्यो परिवर्तन भइरहन्थ्यो । कहिल्यै स्थिर हुँदैनथ्यो ।
उनीहरूले भने,
"ब्रह्माण्ड कुनै समाप्त पुस्तक होइन ।"
"यो निरन्तर लेखिँदै गएको अनुसन्धान हो ।"
"प्रत्येक चेतनाले त्यसमा एउटा वाक्य थप्छ ।"
"कसैले पनि सम्पूर्ण पुस्तक पढिसकेको छैन ।"
# अनन्तको नयाँ अर्थ
मैले अन्तिम प्रश्न सोधेँ ।
"तपाईंहरूको दृष्टिमा अनन्त भनेको वास्तवमा के हो ?"
प्रधान वैज्ञानिकले उत्तर दिए—
"अनन्त भनेको दूरी होइन ।"
"अनन्त भनेको समय पनि होइन ।"
"अनन्त भनेको शिक्षा-समझको बाँकी भाग हो ।"
म चकित भएँ ।
उनीहरूले थपे,
"जुन क्षण कुनै चेतनाले आफूले सबै कुरा बुझिसकेको ठान्छ, उसका लागि अनन्त समाप्त हुन्छ ।"
"जुन क्षण उसले एउटा नयाँ प्रश्न सोध्छ, अनन्त फेरि जन्मिन्छ ।"
# मेरो अन्तिम टिप्पणी
मैले डायरीको नयाँ पानामा लेखेँ—
"आज मैले ब्रह्माण्डभन्दा ठूलो कुरा देखेँ । त्यो कुनै ग्यालेक्सी थिएन । कुनै तारा थिएन । त्यो मानव चेतनाको प्रश्न सोध्ने क्षमता थियो । ब्रह्माण्डको सीमा भेटिएला वा नभेटिएला, मल्टिभर्स वास्तविक ठहरिएला वा नठहरिएला, समयको अन्तिम प्रकृति कुनै दिन बुझिएला वा नबुझिएला—तर एउटा कुरा निश्चित छ । प्रश्न सोधिरहने चेतना नै सभ्यताको सबैभन्दा ठूलो ऊर्जा हो । सम्भवतः ब्रह्माण्डको सबैभन्दा अद्भूत वस्तु तारा होइन, ग्रह होइन, ब्ल्याक होल पनि होइन—आफ्नो अज्ञान स्वीकार गरेर सत्य खोज्न निस्कने चेतना हो ।"
मैले डायरी बन्द गरेँ ।
त्यसै बेला प्रधान वैज्ञानिकले अन्तिमपटक भने—
"ब्रह्माण्डले कसैलाई आफ्नो सम्पूर्ण रहस्य दिँदैन । उसले केवल अर्को प्रश्न सोध्ने अवसर दिन्छ । र सम्भवतः, त्यही अवसर नै ब्रह्माण्डको सबैभन्दा ठूलो उपहार हो ।"
१९. प्रकाशभन्दा छिटो के छ ?
# ब्ल्याक होल, अदृश्य ब्रह्माण्ड र प्रकाशको मौन प्रतिज्ञा
मलाई लाग्थ्यो, अब सोध्न बाँकी प्रश्नहरू सकिएका छन् । तर ब्रह्माण्डको प्रत्येक उत्तरले अर्को प्रश्न जन्माइरहेको थियो ।
एक दिन मैले परम सभ्यताका प्रधान वैज्ञानिकलाई सोधेँ,
"यदि तपाईंहरूको सभ्यता यति विकसित छ भने, के तपाईंहरू प्रकाशभन्दा छिटो यात्रा गर्न सक्नुहुन्छ ?"
प्रधान वैज्ञानिकले मेरो अनुहारतिर हेरे । उनी मुस्कुराएनन् । उनीहरूले तुरुन्तै उत्तर पनि दिएनन् । बरु मलाई एउटा विशाल गोलाकार कक्षमा लगे, जहाँ कुनै तारा थिएन, कुनै ग्रह थिएन, केवल असंख्य प्रकाशरेखाहरू अन्तरिक्षमा जालोझैँ फैलिएका थिए ।
त्यस कक्षको नाम थियो—
"भौतिक नियमहरूको स्मृति ।"
# प्रकाश किन विशेष छ ?
प्रधान वैज्ञानिकले एउटा सानो प्रकाशकिरण देखाए । त्यो शून्यमा अगाडि बढिरहेको थियो । त्यसपछि उनले त्यही दिशामा एउटा पदार्थको कण पठाए । त्यो कण जति छिटो दौडिन खोज्थ्यो, त्यति धेरै ऊर्जा चाहिन्थ्यो । तर प्रकाशलाई कहिल्यै भेट्न सक्दैनथ्यो ।
मैले सोधेँ,
"किन ?"
प्रधान वैज्ञानिकले भने,
"पृथ्वीका वैज्ञानिकहरूले यो व्यवहारलाई अत्यन्त सफल सिद्धान्तहरूले वर्णन गरेका छन् । तर 'किन' भन्ने प्रश्न अझै गहिरो छ ।"
त्यसपछि उनले एउटा नयाँ दृश्य देखाए ।
सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड एउटा विशाल सूचना–जालका रूपमा देखियो । त्यहाँ प्रत्येक घटना एकअर्कासँग सम्बन्धित थियो ।
उनीहरूले भने,
"हाम्रो अनुसन्धानले एउटा सम्भावना देखाउँछ ।"
"प्रकाशको गति केवल एउटा वेग होइन ।"
"यो कारण र परिणाम (Cause and Effect) सुरक्षित राख्ने ब्रह्माण्डको आधारभूत सीमामध्ये एक हुन सक्छ ।"
मैले अचम्म मान्दै सोधेँ,
"अर्थात् ?"
"यदि कुनै पनि सूचना जथाभावी प्रकाशभन्दा छिटो फैलिन सक्यो भने, कारणभन्दा पहिले परिणाम देखिन सक्ने अवस्था उत्पन्न हुन सक्छ ।"
"त्यसले भौतिक नियमहरूमा गम्भीर विरोधाभास सिर्जना गर्न सक्छ ।"
उनी रोकिए ।
"यो हाम्रो सर्वोत्तम मोडेल हो ।"
"अन्तिम सत्य होइन ।"
# प्रकाशभन्दा छिटो यात्रा सम्भव छैन ?
मैले फेरि प्रश्न गरेँ,
"त्यसो भए तपाईंहरूको यानले कसरी यति विशाल दूरी पार गर्छ ?"
प्रधान वैज्ञानिक मुस्कुराए ।
"हामी प्रकाशलाई उछिन्दैनौँ ।"
"हामी दूरीलाई बदल्ने प्रयास गर्छौँ ।"
त्यसपछि उनले एउटा कपडा ताने । त्यसमा दुई बिन्दु बनाए । बिन्दुहरू टाढा थिए । पछि कपडा मोडिदिए । दुवै बिन्दु नजिक आए ।
"यदि स्थानको संरचनालाई नै परिवर्तन गर्न सकियो भने, यात्रा गर्ने वस्तुले स्थानीय रूपमा प्रकाशको सीमालाई उल्लङ्घन गर्नुपर्दैन ।"
"तर यस्तो प्रविधि अत्यन्त जटिल छ र यसको सिद्धान्त अझै पनि ब्रह्माण्डका गहिरा नियमसँग बाँधिएको छ ।"
मैले बुझें—
उनीहरूले नियम तोडेका थिएनन् ।
उनीहरूले नियमलाई गहिरो रूपमा बुझेका थिए ।
# ब्ल्याक होलको मौनता
अचानक सम्पूर्ण दृश्य अन्धकारमा परिणत भयो । मेरो अगाडि एउटा विशाल ब्ल्याक होल देखा पर्यो । त्यसको वरिपरि प्रकाश पनि बाङ्गिँदै थियो ।
मैले सोधेँ,
"के यो विनाश मात्र हो ?"
प्रधान वैज्ञानिकले टाउको हल्लाए ।
"विनाश त पर्यवेक्षकको शब्द हो ।"
"प्रकृतिमा रूपान्तरण धेरै हुन्छ, पूर्ण विनाश भन्ने कुरा प्रमाणित भइसकेको छैन ।"
उनले थपे,
"ब्ल्याक होल पदार्थ, ऊर्जा र सूचनाबारे गहिरा प्रश्नहरूको प्रयोगशाला हो ।"
"तिमीहरूको विज्ञानले पनि यिनलाई गम्भीर रूपमा अध्ययन गरिरहेको छ ।"
"तर धेरै प्रश्न अझै खुला छन् ।"
# सूचना हराउँछ कि रूप बदल्छ ?
मैले सोधेँ,
"यदि कुनै वस्तु ब्ल्याक होलमा खस्यो भने, त्यसको सूचना हराउँछ ?"
प्रधान वैज्ञानिक केहीबेर मौन रहे ।
त्यसपछि भने,
"हामीसँग पनि अन्तिम उत्तर छैन ।"
"तर हाम्रो अनुसन्धानले सूचनाको संरक्षण (information preservation) ब्रह्माण्डको अत्यन्त गहिरो सिद्धान्त हुन सक्ने संकेत दिएको छ ।"
"हराएको जस्तो देखिने सूचना पनि कुनै रूपमा सुरक्षित हुन सक्छ ।"
"कसरी ?"
"त्यो प्रश्नमा हामी अझै अनुसन्धान गर्दैछौँ ।"
त्यो सुनेर म चकित भएँ ।
यति विकसित सभ्यताले पनि 'हामीलाई थाहा छैन' भन्न संकोच गर्दैनथ्यो ।
# ह्वाइट होल—वास्तविकता कि गणित ?
मैले अर्को प्रश्न गरेँ,
"अनि ह्वाइट होल ?"
मेरो अगाडि एउटा दृश्य खुल्यो । त्यहाँ पदार्थ बाहिर निस्किरहेको थियो। तर केही पनि भित्र जान सक्दैनथ्यो ।
प्रधान वैज्ञानिकले भने,
"तिमीहरूको गणितले यस्ता सम्भावित संरचनाहरू देखाउन सक्छ ।"
"तर आजसम्म हामीसँग यसको प्रत्यक्ष प्रमाण छैन ।"
"त्यसो भए ?"
"हामी यसलाई सम्भावित समाधानका रूपमा अध्ययन गर्छौँ ।"
"स्थापित तथ्यका रूपमा होइन ।"
उनको यही उत्तरले मलाई फेरि एउटा पाठ सिकायो—
कल्पना अनुसन्धानको सुरुआत हो ।
प्रमाण निष्कर्षको आधार हो ।
# अदृश्य ब्रह्माण्ड
त्यसपछि सम्पूर्ण दृश्य फेरियो ।
मैले देखेका ताराहरू विस्तारै हराउन थाले । केही समयपछि मैले केही पनि देखिनँ ।
तर अनुसन्धान प्रणालीले देखायो—
त्यहाँ अझै गुरुत्व थियो ।
आकाशगङ्गाहरू घुमिरहेका थिए ।
मैले अचम्म मान्दै सोधेँ,
"यदि केही देखिँदैन भने गुरुत्व कहाँबाट आयो ?"
प्रधान वैज्ञानिकले भने,
"यही प्रश्नले तिमीहरूको विज्ञानलाई डार्क म्याटरतर्फ डोर्यायो ।"
"हामी पनि यसको अनुसन्धान गरिरहेका छौँ ।"
"हाम्रो मोडेलअनुसार ब्रह्माण्डमा दृश्य पदार्थ मात्र सम्पूर्ण कथा होइन ।"
"त्यसभन्दा धेरै जटिल संरचना हुन सक्छ ।"
"तर अन्तिम निष्कर्ष अझै आएको छैन ।"
# ब्रह्माण्ड किन तीव्र रूपमा फैलिन्छ ?
मैले अर्को प्रश्न सोधेँ ।
"आकाशगङ्गाहरू किन टाढिँदै गइरहेका छन् ?"
प्रधान वैज्ञानिकले उत्तर दिए,
"तिमीहरूको अवलोकनले विस्तार तीव्र भइरहेको देखाउँछ ।"
"यसलाई बुझाउन डार्क एनर्जी भन्ने कार्यात्मक अवधारणा प्रयोग गरिन्छ ।"
"हामीले पनि यसको गहिरो अध्ययन गरेका छौँ ।"
"के त्यो ऊर्जा हो ?"
"सायद ।"
"सायद अन्तरिक्षकै कुनै गुण ।"
"सायद अझै अज्ञात भौतिक प्रक्रिया ।"
"हामी अहिले कुनै एक उत्तरलाई अन्तिम सत्य मान्दैनौँ ।"
# अज्ञातको सम्मान
मैले धेरैबेर केही बोलिनँ ।
अन्ततः सोधेँ,
"तपाईंहरू यति विकसित भएर पनि किन 'थाहा छैन' भन्नुहुन्छ ?"
प्रधान वैज्ञानिक मुस्कुराए ।
"किनकि 'थाहा छैन' भन्न सक्ने साहस नै अनुसन्धानको पहिलो शर्त हो ।"
"हामीले इतिहासमा धेरै सभ्यता देख्यौँ ।"
"सबैभन्दा खतरनाक ती थिए, जसले प्रश्न बाँकी नरहेको घोषणा गरे ।"
# ब्रह्माण्डको सबैभन्दा गहिरो नियम
त्यसपछि उनले सम्पूर्ण दृश्यलाई एउटा मात्र वाक्यमा बदलिदिए ।
"ब्रह्माण्ड नियमले बाँधिएको छ । तर नियम बुझ्ने क्षमता पनि क्रमशः विकसित हुँदै जान्छ ।"
"हामीले नियम बनाएका होइनौँ ।"
"हामी त केवल तिनलाई बुझ्ने प्रयास गरिरहेका यात्रु हौँ ।"
मैले लेखेँ—
"आज मैले बुझेँ—प्रकाशको गति ब्रह्माण्डको एउटा सीमाजस्तो देखिए पनि त्यसको गहिरो अर्थ कारण र परिणामको संरचनासँग जोडिएको हुन सक्छ । ब्ल्याक होल विनाशको प्रतीक मात्र होइन, भौतिकशास्त्रका सबैभन्दा कठिन प्रश्नहरूको प्रयोगशाला पनि हो । ह्वाइट होल सम्भावित गणितीय संरचना हो, तर प्रमाणको प्रतीक्षा गरिरहेको विचार । डार्क म्याटर र डार्क एनर्जीले हामीलाई एउटा गहिरो सत्य सम्झाउँछन्—हामीले देखेको ब्रह्माण्ड नै सम्पूर्ण वास्तविकता हो भन्ने निष्कर्षमा पुग्नु हतार हुनेछ । सम्भवतः अज्ञात पदार्थभन्दा ठूलो कुरा अज्ञात नै समझ हो ।"
मैले डायरी बन्द गरेँ ।
प्रधान वैज्ञानिकले अन्तिमपटक क्षितिजतिर हेर्दै भने—
"तिमीहरूको सभ्यताले ताराहरू देखेर विज्ञान सुरु गर्यो । कुनै दिन तिमीहरूले अन्धकारलाई पनि अध्ययन गर्न सिक्नेछौ । त्यस दिन तिमीहरूले बुझ्नेछौ—ब्रह्माण्ड प्रकाशले मात्र बनेको छैन । प्रश्नहरूलाई जीवित राख्ने अन्धकारले पनि त्यसलाई आकार दिएको छ ।"
२०. शून्य, अनन्त र गणितको मौन भाषा
# परम सभ्यताको अनुसन्धानात्मक दृष्टिकोण ... किन ब्रह्माण्डले सङ्ख्याहरू बुझ्छ ?
परम सभ्यताको अनुसन्धान केन्द्रमा मेरो बसाइको क्रममा मैले एउटा अनौठो कुरा देखेँ । त्यहाँ कुनै वैज्ञानिकले लामो समीकरण लेखिरहेको थिएन । कुनै ब्ल्याकबोर्ड थिएन । कुनै विशाल कम्प्युटर पनि थिएन । तर उनीहरूले आकाशगङ्गाको जन्म, ताराको मृत्यु, गुरुत्वीय तरङ्गको यात्रा र चेतनाको विकाससम्म अविश्वसनीय शुद्धताका साथ पूर्वानुमान गरिरहेका थिए ।
म धेरैबेर चुप लागेर हेर्दै रहेँ ।
अन्ततः मैले प्रधान वैज्ञानिकलाई सोधेँ,
"तपाईंहरूले गणित प्रयोग गर्नुहुन्न ?"
उनी हल्का मुस्कुराए ।
"प्रयोग गर्छौँ ।"
"तर तिमीहरूले गणितलाई प्रतीक सम्झन्छौ ।"
"हामी त्यसलाई ब्रह्माण्डसँग संवाद गर्ने भाषा मान्छौँ ।"
त्यो उत्तरले मेरो मनमा नयाँ प्रश्न जन्मायो ।
यदि गणित मानिसले बनाएको हो भने ब्रह्माण्डले त्यसलाई किन 'बुझ्छ' ?
# गणितको रहस्य
प्रधान वैज्ञानिकले मेरो अगाडि एउटा वृत्त बनाए । त्यसपछि त्यसलाई मेटाइदिए । तर वृत्तको गुण हराएन । ३६० अंशको अवधारणा हराएन । व्यास र परिधिको सम्बन्ध हराएन । अनुपात हराएन ।
उनीहरूले भने,
"तिमीले वृत्त कोर्यौ ।"
"तर वृत्तका सम्बन्धहरू तिम्रो सिर्जना होइनन् ।"
"तिमीले तिनलाई पत्ता लगायौ ।"
त्यसपछि उनले एउटा गहिरो प्रश्न सोधे—
"के गणित मानिसले आविष्कार गर्यो, कि मानिसले गणित खोज्यो ?"
मैले उत्तर दिन सकिनँ ।
उनीहरूले भने,
"हामीसँग पनि अन्तिम उत्तर छैन ।"
"तर हाम्रो अनुसन्धानले देखाउँछ—प्रकृतिमा दोहोरिने संरचनाहरूलाई वर्णन गर्न गणित अत्यन्त प्रभावकारी भाषा बनेको छ ।"
"किन ?"
"त्यही प्रश्न अझै खुला छ ।"
# सङ्ख्या कि सम्बन्ध ?
त्यसपछि अनुसन्धान कक्षमा एउटा विशाल होलोग्राम देखा पर्यो । त्यहाँ कुनै सङ्ख्या थिएन । केवल सम्बन्धहरू थिए ।
गुरुत्व र दूरी ।
ऊर्जा र समय ।
चेतना र सूचना ।
उनीहरूले भने,
"सङ्ख्या वस्तु होइन ।"
"यो सम्बन्ध मापन गर्ने माध्यम हो ।"
"प्रकृतिले सङ्ख्या बनाएको छैन ।"
"तर प्रकृतिमा सम्बन्धहरू छन् ।"
"गणित ती सम्बन्धहरूको व्याकरण हो ।"
मैले अनुभव गरेँ—
सायद गणित ब्रह्माण्डको भाषा होइन ।
ब्रह्माण्डका सम्बन्धहरू बुझ्ने हाम्रो भाषा हो ।
# शून्य वास्तवमै शून्य हो ?
त्यसपछि प्रधान वैज्ञानिकले एउटा पारदर्शी गोला देखाए ।
"यसमा केही छ ?"
मैले हेरेँ ।
"केही छैन ।"
उनीहरूले तुरुन्तै अनुसन्धान प्रणाली सक्रिय गरे ।
त्यो 'खाली' देखिएको स्थानभित्र सूक्ष्म कम्पनहरू देखापर्न थाले । क्षणभरका लागि कणहरू देखा परे । फेरि हराए ।
मैले अचम्म मान्दै सोधेँ,
"त्यहाँ त केही थिएन !"
प्रधान वैज्ञानिकले उत्तर दिए,
"तिमीले 'केही थिएन' भनेको अवस्था वास्तवमै कति खाली थियो भन्ने प्रश्न नै विज्ञानको विषय हो ।"
"तिमीहरूको आधुनिक भौतिकशास्त्रले पनि निर्वात (vacuum) लाई पूर्ण रूपमा निष्क्रिय अवस्था मान्दैन ।"
"सूक्ष्म स्तरमा त्यहाँ जटिल गतिविधिहरू हुन सक्छन् ।"
"हामीले त्यसको अझ विस्तृत रूप अध्ययन गरेका छौँ ।"
# परम सभ्यताको शून्य
मैले सोधेँ,
"तपाईंहरूको दृष्टिमा शून्य के हो ?"
प्रधान वैज्ञानिकले उत्तर दिए—
"शून्य भनेको अस्तित्वको अभाव होइन ।"
"शून्य भनेको सम्भावनाको न्यूनतम अवस्था हो ।"
त्यो उत्तर मैले अपेक्षा गरेको भन्दा फरक थियो ।
उनीहरूले थपे,
"जुन स्थान पूर्ण खाली देखिन्छ, त्यहाँ पनि नियम हुन्छन् ।"
"र जहाँ नियम छन्, त्यहाँ सम्भावना बाँकी रहन्छ ।"
"त्यसैले पूर्ण शून्यता प्रमाणित गर्नु अत्यन्त कठिन प्रश्न हो ।"
# अनन्त एउटै हुँदैन
त्यसपछि अनुसन्धान केन्द्रको सम्पूर्ण छाना हरायो ।
मेरो अगाडि सङ्ख्याहरू फैलिन थाले ।
ब्रह्माण्डीय गणितशालाको विशाल कक्षमा कुनै भित्तेपट्टी थिएन, कुनै ब्ल्याकबोर्ड थिएन, कुनै कम्प्युटर पनि थिएन। सम्पूर्ण कक्ष स्वयं एउटा जीवित गणितीय अवकाश थियो। हामी उभिएको स्थानबाट चारैतिर अनन्तसम्म फैलिएका प्रकाश–रेखाहरू देखिन्थे, मानौँ सङ्ख्याहरू आफैँ जीवित भएर अन्तरिक्षमा यात्रा गरिरहेका हुन्।
प्रधान वैज्ञानिकले आफ्नो हात उठाए।
अन्तरिक्षमा एउटा मात्र श्रृङ्खला प्रकट भयो।
१...२...३...४...५...६...७...∞
मैले मुस्कुराउँदै भनेँ,
"यो त प्राकृतिक सङ्ख्याहरूको अनन्त हो ।"
उहाँले टाउको हल्लाउनुभयो ।
"तिमीहरू यसलाई अनन्त भन्छौ ।"
"हो ।"
"किनकि यसको अन्त्य हुँदैन ।"
त्यसपछि उहाँले अर्को प्रकाश–श्रृङ्खला सिर्जना गर्नुभयो ।
२...४...६...८...१०...१२...∞
मैले सहजै भनें,
"यी त सम सङ्ख्याहरू हुन् ।"
उहाँले सोध्नुभयो,
"यसको अन्त्य छ ?"
"छैन ।"
"त्यसो भए यो पनि अनन्त भयो ।"
मैले स्वीकारेँ ।
त्यसपछि उहाँले मुस्कुराउँदै भन्नुभयो,
"तर पृथ्वीका धेरै मानिसलाई यहाँ एउटा भ्रम हुन्छ ।"
मैले चासोपूर्वक हेरेँ ।
"उनीहरू भन्छन्—सम सङ्ख्या त प्राकृतिक सङ्ख्याभन्दा आधा मात्रै छन्, त्यसैले यसको अनन्त पनि आधा हुनुपर्छ ।"
उहाँ केही क्षण मौन रहनुभयो ।
"तर हेर ।"
उहाँले प्रकाशका दुई श्रृङ्खलालाई आमनेसामने उभ्याइदिनुभयो ।
१ ↔ २
२ ↔ ४
३ ↔ ६
४ ↔ ८
५ ↔ १०
...
जोडाइ अनन्तसम्म फैलिएको थियो ।
"के कुनै प्राकृतिक सङ्ख्या जोडीविहीन रह्यो ?"
"रहेन ।"
"के कुनै सम सङ्ख्या पनि बाँकी रह्यो ?"
"रहेन ।"
म केहीबेर मौन रहेँ ।
"अर्थात्... दुवैको सङ्ख्या बराबर ?"
उहाँले उत्तर दिनुभयो,
"गणितले त्यही भन्छ ।"
मेरो अनुहारमा अझै अन्योल थियो ।
उहाँ हाँस्नुभयो ।
"अनन्तको संसारमा 'आधा' भन्ने अनुभूति र 'बराबर' भन्ने सम्बन्ध धेरैपटक फरक हुन्छ ।"
त्यसपछि उहाँले अर्को दृश्य देखाउनुभयो ।
यसपटक अन्तरिक्षभरि पूर्णाङ्कहरू फैलिन थाले ।
...–३, –२, –१, ०, १, २, ३...
"यसको अन्त्य छ ?"
"छैन ।"
"यसको सुरुवात ?"
"छैन ।"
"अर्थात् यो पनि अर्को अनन्त ।"
मैले बिस्तारै टाउको हल्लाएँ । त्यसपछि उहाँले तीनवटै श्रृङ्खलालाई एउटै अवकाशमा राख्नुभयो ।
प्राकृतिक सङ्ख्या ।
सम सङ्ख्या ।
पूर्णाङ्क ।
तीनै अनन्त ।
तीनै अन्त्यविहीन ।
तर तीनैको संरचना फरक ।
उहाँले भन्नुभयो,
"अब तिमीहरूको गणितका चिन्ह प्रयोग गरौँ ।"
अन्तरिक्षमा विशाल ∞ प्रकट भयो ।
त्यसपछि अर्को ।
अनि अर्को ।
उहाँले पहिलो अनन्तलाई दोस्रोसँग जोड्नुभयो ।
∞ + ∞
त्यसपछि घटाउनुभयो ।
∞ − ∞
गुणा गर्नुभयो ।
∞ × ∞
भाग गर्नुभयो ।
∞ ÷ ∞
हरेक क्रियापछि एउटै उत्तर नआएर अनेक सम्भावित संरचनाहरू जन्मिन थाले । कतै परिणाम फेरि अनन्त थियो । कतै उत्तर निश्चित गर्नै नसकिने अवस्था आयो । कतै नयाँ प्रकारको संरचना उत्पन्न भयो । म अचम्ममा परेँ ।
"यो कसरी सम्भव भयो ?"
प्रधान वैज्ञानिकले शान्त स्वरमा भन्नुभयो,
"किनकि तिमीहरूले अनन्तलाई सङ्ख्या ठान्यौ ।"
"तर ?"
"अनन्त कुनै साधारण सङ्ख्या होइन ।"
"त्यो एउटा व्यवहार हो ।"
"एउटा संरचना हो ।"
"एउटा सीमा नपुग्ने प्रक्रिया हो ।"
उहाँले हात फैलाउनुभयो । अचानक अनन्त चिन्ह स्वयं खुल्न थाल्यो ।
∞ को आकृति विस्तारै बहुआयामिक बन्दै गयो । त्यो अब दुई आयाममा कोरिएको चिन्ह रहेन । त्यो असंख्य तहहरू भएको ज्यामितीय संरचनामा रूपान्तरण भयो ।
हरेक तहभित्र अर्को अनन्त ।
त्यसभित्र फेरि अर्को ।
त्यसभित्र फेरि अर्को ।
मानौँ प्रत्येक अनन्तले आफ्नै ब्रह्माण्ड बोकेको थियो ।
"यसलाई हामी," उहाँले भन्नुभयो, "बहुआयामिक अनन्त भन्छौँ ।"
"यसको अन्त्य कहाँ छ ?"
मैले सोधेँ ।
उहाँले प्रतिप्रश्न गर्नुभयो,
"आयामको अन्त्य कहाँ छ ?"
म मौन भएँ ।
उहाँले अगाडि भन्नुभयो,
"यदि कुनै जीव केवल दुई आयाममा बाँच्दछ भने तीन आयाम उसलाई अनन्तजस्तै लाग्छ ।"
"यदि कुनै सभ्यता तीन आयाम बुझ्छ भने चौथो आयाम अनन्तजस्तै लाग्न सक्छ ।"
"त्यसपछि पाँचौँ ।"
"छैटौँ ।"
"सातौँ ।"
"यसरी बुझाइ विस्तार हुँदै जाँदा 'अनन्त' पनि विस्तार हुँदै जान्छ ।"
मैले पहिलोपटक महसुस गरेँ—
सायद अनन्त कुनै गन्तव्य होइन । बुझाइको क्षितिज हो । जति नजिक पुग्यो, त्यति टाढा सर्दै जाने । प्रधान वैज्ञानिकले अन्तिमपटक सम्पूर्ण संरचना बन्द गर्नुभयो । सबै श्रृङ्खलाहरू हराए ।
केवल एउटा वाक्य अन्तरिक्षमा उज्यालो अक्षरले देखापर्यो—
"अनन्त भनेको अन्त्य नभएको दूरी मात्र होइन; प्रत्येक उत्तरपछि जन्मिने नयाँ प्रश्नहरूको पनि अर्को नाम हो ।"
उहाँले मेरो आँखामा हेर्दै अन्तिम व्याख्या गर्नुभयो—
"तिमीहरू पृथ्वीमा अनन्त खोज्छौ ।"
"हामी अनन्तसँग संवाद गर्छौँ ।"
"तिमीहरू अन्त्य नदेखिँदा त्यसलाई अनन्त भन्छौ ।"
"हामी बुझाइको प्रत्येक नयाँ तहले अर्को तह खोलिरहँदा त्यसलाई अनन्त भन्छौँ ।"
"त्यसैले अनन्तको सबैभन्दा ठूलो परिभाषा दूरीमा होइन, चेतनाको विस्तारमा लुकेको छ ।"
त्यो क्षण मैले गणितलाई केवल गणना गर्ने विज्ञानका रूपमा होइन, ब्रह्माण्डले आफैँलाई बुझ्ने भाषाका रूपमा देख्न थालेँ । अनि मैले महसुस गरेँ—सायद सबैभन्दा ठूलो अनन्त ब्रह्माण्ड होइन, त्यसलाई बुझ्ने प्रयास नै हो ।
मैले डायरीमा लेखेँ ।
"जस्तो यो हामीले कल्पना गरेको गणनाको अनन्तभन्दा आधि सानो अनन्त जस्तो देखिए पनि यसको पनि अन्त्य छैन । त्यस्तै यसलाई उल्टोले हेरौः- अब छर्लङ्ग देखिन्छ कि हामीले कल्पना गरेको गणनाको अनन्तभन्दा दोब्बर ठूलो अनन्त । अब यी ३ सिरिजलाई अनन्तसम्म गणितका अनन्त चिन्हहरूले हिसाब गरौँ जस्तो कि घटाउ, जोड, गुणा, भागा यसपछि आउने अनन्त !!! त्यसैले बहुआयामिक (Multidimentional) ने अनन्त जस्तो देखिएकाले यसको पनि अन्त्य छैन ।"
फेरि तुच्छ अध्ययन अघिको सानो अध्यायको पाठ भन्दै देखायो ।
त्यसपछि भिन्नहरू देखा परे ।
१/२
१/३
१/४
१/५...
त्यसपछि वास्तविक सङ्ख्याहरूको निरन्तर रेखा देखापर्यो ।
त्यसमा कुनै छुट्टाछुट्टै बिन्दु थिएन ।
मैले अचम्म मान्दै सोधेँ,
"यी सबै अनन्त हुन् ?"
प्रधान वैज्ञानिकले उत्तर दिए,
"गणितले देखाउँछ कि अनन्त भन्ने एउटै वस्तु होइन ।"
"विभिन्न प्रकारका अनन्तहरूको अध्ययन सम्भव छ ।"
"तिमीहरूको गणितले पनि यस दिशामा गहिरो अनुसन्धान गरिसकेको छ ।"
"हामीले त्यसलाई अझ व्यापक संरचनामा अध्ययन गरेका छौँ ।"
# ठूलो अनन्त ?
मैले सोधेँ,
"अनन्तभन्दा पनि ठूलो अनन्त हुन्छ ?"
उनीहरूले मुस्कुराउँदै भने,
"यो प्रश्नले धेरै सभ्यतालाई वर्षौँसम्म चकित बनाएको थियो ।"
त्यसपछि असंख्य बिन्दुहरूको जालो देखा पर्यो । कतै गन्न सकिने अनन्त । कतै निरन्तर फैलिएको अनन्त ।
उनीहरूले स्पष्ट पारे,
"गणितमा केही अनन्त समुच्चयहरू अरूभन्दा 'ठूला' मानिने अवधारणाहरू छन् ।"
"तर यो आकारको होइन, संरचनाको प्रश्न हो ।"
मैले महसुस गरेँ—
अनन्त भनेको केवल अन्त्य नहुनु मात्र रहेनछ ।
त्यो संरचनाको पनि विषय रहेछ ।
# ब्रह्माण्ड गणित हो ?
मैले धेरैबेर सोचेर अन्तिम प्रश्न सोधेँ ।
"के ब्रह्माण्ड अन्ततः गणित मात्र हो ?"
प्रधान वैज्ञानिक लामो समय मौन रहे ।
त्यसपछि भने,
"हामी त्यस्तो दाबी गर्दैनौँ ।"
"तर हाम्रो अनुसन्धानले एउटा सम्भावना देखाउँछ ।"
"ब्रह्माण्डका धेरै नियमहरू गणितीय ढाँचाबाट अत्यन्त राम्रोसँग वर्णन गर्न सकिन्छ ।"
"तर वर्णन र वास्तविकता एउटै कुरा होइन ।"
उनले एउटा नक्सा देखाए ।
"नक्साले शहरलाई वर्णन गर्छ ।"
"तर नक्सा स्वयं शहर होइन ।"
"त्यसैगरी गणित अत्यन्त शक्तिशाली वर्णनात्मक भाषा हुन सक्छ ।"
"तर वास्तविकताको सम्पूर्ण स्वरूप गणितमै सीमित छ भन्ने कुरा हामीले प्रमाणित गरेका छैनौँ ।"
# चेतना र गणित
मैले अर्को प्रश्न सोधेँ ।
"यदि कुनै दिन चेतनाले गणितभन्दा पनि गहिरो भाषा भेट्यो भने ?"
प्रधान वैज्ञानिक मुस्कुराए ।
"त्यस दिन गणित समाप्त हुँदैन ।"
"त्यस दिन हाम्रो बुझाइ विस्तार हुन्छ ।"
"हामीले पनि यस्तै गरेका हौँ ।"
"हामीले गणित त्यागेका छैनौँ ।"
"हामीले त्यसलाई अझ व्यापक सन्दर्भमा राखेका छौँ ।"
# अन्तिम शिक्षा
म फर्किन लाग्दा प्रधान वैज्ञानिकले एउटा सानो क्रिस्टल मेरो हातमा राखे ।
त्यसभित्र एउटा मात्र चिन्ह थियो—
०
मैले सोधेँ,
"किन शून्य ?"
उनीहरूले उत्तर दिए,
"किनकि सभ्यताको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि 'सबै कुरा थाहा छ' भन्ने होइन ।"
"'अझै खाली ठाउँ बाँकी छ' भन्ने स्वीकार हो ।"
"यही खाली ठाउँले नयाँ अनुसन्धान जन्माउँछ ।"
मैले अन्तिम टिप्पणी लेखेँ—
"आज मैले बुझें—गणितले ब्रह्माण्डलाई नियन्त्रण गर्दैन, तर ब्रह्माण्डका सम्बन्धहरूलाई बुझ्न अद्भुत भाषा प्रदान गर्छ । शून्य पूर्ण अभावको प्रतीक मात्र होइन; सम्भावनाको न्यूनतम सीमाबारेको गहिरो प्रश्न पनि हो । अनन्त एउटा मात्र होइन; त्यसका विभिन्न गणितीय रूपहरू छन्, जसले मानव सोचको सीमा नै विस्तार गर्छन् । यसको मल्टी डाइमेन्सनको हिसाबको बहुआयाम पनि अनन्तै रहेछन् । र परम सभ्यताले मलाई सिकाएको सबैभन्दा ठूलो सत्य यो थियो कि विज्ञानको महानता अन्तिम उत्तरमा होइन, आफ्नो सिद्धान्तलाई प्रमाण आएपछि सुधार्ने विनम्रतामा हुन्छ ।"
मैले डायरी बन्द गरेँ ।
त्यसै क्षण अनुसन्धान केन्द्रका सबै प्रकाशहरू बिस्तारै निभ्न थाले । अन्धकारले सम्पूर्ण कक्ष ढाक्यो । तर त्यो अन्धकार डरको थिएन ।
त्यो सम्भावनाको थियो ।
प्रधान वैज्ञानिकको अन्तिम स्वर मौनताभित्र घन्कियो—
"जहाँ मानिसले शून्य देख्छ, अनुसन्धानले सम्भावना देख्छ । जहाँ मानिसले अनन्त देख्छ, जिज्ञासाले अर्को यात्रा सुरु गर्छ । र जहाँ मानिसले गणित देख्छ, ब्रह्माण्डले आफ्ना सम्बन्धहरूको मौन सङ्गीत बजाइरहेको हुन्छ । हामीले कल्पनाले उसले भनेको बहुआयामले नै सही जति ठूलो अनन्त बनाउँछौँ त्यो त अनन्त सिरिजको एक अंक मात्।र रहेछ ।"
तुरुन्तै परम् ग्रहबाट मेरो यानमा ध्वनी तरङ्गीत भयो, तिमीले बुझ्यौ जव तिमी पहिलो कक्षाको बिद्यार्थी यसरी हुन्छौ तिम्रो अध्ययनको डायरा अरू विस्तृत हुँदै जान्छ ।
# फेरि अनन्त भनेको के हो ? मा नै जान मनलाग्यो
मैले अर्को प्रश्न सोधेँ ।
"अब बास्तबमा यी सबै अध्ययनपछि अनन्तको अर्थ के हो ?"
प्रधान वैज्ञानिकले कुनै गणितीय सूत्र देखाएनन् ।
बरु एउटा सङ्ख्या लेखे ।
पहिले १ ।
त्यसपछि २ ।
त्यसपछि ३ ।
त्यसपछि ४ ।
त्यसपछि उनले सोधे,
"अब अर्को सङ्ख्या ?"
"५ ।"
"त्यसपछि ?"
"६ ।"
"अनि त्यसपछि ?"
मैले उत्तर दिइरहेँ ।
कहिल्यै सकिएन ।
उनी मुस्कुराए ।
"यही अनन्तको पहिलो झलक हो ।"
त्यसपछि उनले भने,
"अनन्त कुनै धेरै ठूलो सङ्ख्या होइन ।"
"यो अन्त्य नहुने सम्भावनाको अवधारणा हो ।"
"गणितमा अनन्त एउटा विचार हो ।"
"भौतिक ब्रह्माण्ड वास्तवमै अनन्त छ कि छैन भन्ने प्रश्न अझै खुला छ ।"
# परम सभ्यताको परिभाषा
मैले सोधेँ,
"तपाईंहरूको परिभाषा के हो ?"
उनीहरूले उत्तर दिए—
"अनन्त भनेको कुनै वस्तुको आकार होइन । सम्भावनाको समाप्ति नहुने अवस्था हो ।"
"किन ?"
"किनकि यदि समझ अनन्त छ भने प्रत्येक उत्तरपछि नयाँ प्रश्न जन्मिन्छ ।"
"यदि चेतनाको विकास अनन्त छ भने कुनै सभ्यता अन्तिम हुँदैन ।"
"यदि ब्रह्माण्डका सम्भावित संरचनाहरू अनन्त छन् भने अनुसन्धान पनि कहिल्यै समाप्त हुँदैन ।"
# ब्रह्माण्ड विस्तार भइरहेको छ ?
अचानक मैले आकाशगङ्गाहरू बिस्तारै टाढिँदै गएको देखें ।
मैले सोधेँ,
"के तिनीहरू अन्तरिक्षभित्र दौडिरहेका छन् ?"
"पूर्ण रूपमा त्यसरी होइन," उनले उत्तर दिए ।
"धेरै अवस्थामा विस्तार स्वयं अन्तरिक्षको मापन (space) बढ्दै जाँदा देखिन्छ ।"
त्यसपछि उनले एउटा फुलिरहेको गोला देखाए । त्यसको सतहमा बिन्दुहरू थिए । गोला फुल्दै जाँदा बिन्दुहरू एकअर्काबाट टाढा हुँदै गए ।
"बिन्दुहरू आफैँ दौडिरहेका छैनन् ।"
"सतह फैलिँदै छ ।"
"यो केवल उदाहरण हो, सम्पूर्ण वास्तविकता होइन ।"
# विस्तार कहिलेसम्म ?
मैले फेरि सोधेँ,
"के यो विस्तार कहिल्यै रोकिन्छ ?"
प्रधान वैज्ञानिक गम्भीर भए ।
"हामीसँग तीन प्रमुख सम्भावनाका मोडेल छन् ।"
पहिलो—
विस्तार सधैँ जारी रहन सक्छ ।
दोस्रो—
कुनै दिन विस्तार अत्यन्त सुस्त हुन सक्छ ।
तेस्रो—
भविष्यमा ब्रह्माण्डको व्यवहार आजको हाम्रो बुझाइभन्दा फरक पनि हुन सक्छ ।
"हामी कुनै एउटालाई अन्तिम सत्य भन्दैनौँ ।"
"विज्ञान सम्भावनाहरूको तुलना गर्छ ।"
# सृष्टि कसरी भयो ?
मैले अन्तिमपटक सोधेँ,
"अनि यो सबै सुरु कसरी भयो ?"
प्रधान वैज्ञानिकले मलाई पहिले देखेको सूचना–क्षेत्र सम्झाए ।
"हाम्रो अनुसन्धानले एउटा सम्भावना देखाउँछ ।"
"ऊर्जा, पदार्थ, समय र स्थानभन्दा पहिले सम्भावित सूचना–संरचनाहरूको अवस्था हुन सक्छ ।"
"त्यसपछि स्थिर नियमहरू विकसित भए ।"
"त्यसपछि विस्तार सुरु भयो ।"
"तर…"
उनी रोकिए ।
"यसलाई पनि अन्तिम सत्य नभन ।"
"यसलाई प्रमाण खोजिरहने सभ्यताको सबैभन्दा राम्रो वैज्ञानिक परिकल्पना भन ।"
मैले अन्तिम टिप्पणी लेखेँ—
"आज मैले बुझें—मानिसले आकाशको सीमा खोज्दा सायद आफ्नै कल्पनाको सीमा खोजिरहेको हुन्छ । हामीले देखेको ब्रह्माण्ड सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड नहुन सक्छ । सीमा र किनारा एउटै कुरा नहुन सक्छन् । अनन्त कुनै विशाल सङ्ख्या होइन, समाप्ति नहुने सम्भावनाको अवधारणा हो । र सबैभन्दा उन्नत सभ्यताले पनि ब्रह्माण्डको अन्तिम रहस्य भेटिसकेको दाबी गर्दैन । उनीहरूको महानता उत्तरमा होइन, प्रमाणसँगै प्रश्नलाई जीवित राख्ने संस्कृतिमा थियो ।"
मैले डायरी बन्द गरेँ ।
त्यसै क्षण प्रधान वैज्ञानिकले क्षितिजतर्फ हेर्दै भने—
"जब कुनै सभ्यताले 'हामीले सबै कुरा बुझिसक्यौँ' भन्छ, त्यस दिन उसले सिक्न छोड्छ । जब उसले 'अझै अज्ञात धेरै छ' भन्छ, त्यही दिन ऊ वास्तवमै ब्रह्माण्डको यात्रामा निस्कन्छ ।"
२१.जीवन किन जन्मिन्छ ?
# चेतनाको आरोहण
परम सभ्यताका वैज्ञानिकहरूबाट परम सभ्यताका वैज्ञानिकहरूको ब्रह्माण्डीय सिद्धान्त सुनेको थिएँ । उनीहरूले अन्तिम सत्य दाबी गरेका थिएनन्, तर प्रमाण, गणित र अवलोकनमा आधारित एउटा गहिरो व्याख्या प्रस्तुत गरेका थिए ।
तर मेरो मनमा एउटा प्रश्न अझै बाँकी थियो ।
यदि ब्रह्माण्डको उत्पत्ति कुनै सूचना–आधारित संरचनाबाट सम्भव भयो भने—
जीवन किन जन्मियो ?
के जीवन केवल रसायनहरूको संयोग हो ?
वा ब्रह्माण्डीय विकासको कुनै गहिरो परिणाम ?
अर्को दिन मलाई परम सभ्यताको सबैभन्दा मौन स्थानमा लगियो । त्यहाँ न प्रयोगशाला थियो, न यन्त्र, न कुनै विशाल कम्प्युटर । एउटा पारदर्शी गोलाकार क्षेत्र मात्र थियो, जहाँ असंख्य सूक्ष्म प्रकाश–कणहरू बिस्तारै एकअर्कासँग जोडिँदै र छुट्टिँदै थिए ।
मुख्य वैज्ञानिकले भने,
"आज हामी तिमीलाई उत्तर होइन, विकासको यात्रा देखाउनेछौँ ।"
उनले आफ्नो हात हल्का उठाए ।
क्षणभरमै मेरो वरिपरि सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको समयरेखा खुल्न थाल्यो ।
# पदार्थबाट जीवनसम्म
मैले पहिलो तारा जन्मिएको देखें । ताराभित्र बनेका भारी तत्त्वहरू अन्तरिक्षमा फैलिँदै गए । ती तत्त्वहरूबाट नयाँ तारा बने । नयाँ ग्रह बने । कहीं तरल पदार्थ स्थिर रहन सक्ने अवस्था बन्यो । कहीं जटिल अणुहरू निर्माण हुन थाले । कहीं ऊर्जा र रसायनबीच निरन्तर प्रतिक्रिया चलिरही ।
लाखौँ वर्षपछि—
पहिलो आत्म–प्रतिलिपि (self-replication) गर्न सक्ने अणु देखापर्यो ।
त्यसपछि पहिलो कोशिका ।
त्यसपछि विकास (Evolution) ।
त्यसपछि विविधता ।
त्यसपछि जटिल जीव ।
मैले सोधेँ,
"के जीवन अपरिहार्य थियो ?"
वैज्ञानिकले उत्तर दिए,
"हामीलाई थाहा छैन कि प्रत्येक ब्रह्माण्डमा जीवन जन्मिन्छ कि जन्मिँदैन । तर जहाँ दीर्घकालसम्म स्थिर अवस्था, ऊर्जा प्रवाह र जटिल रसायनको संयोजन हुन्छ, त्यहाँ जीवन सम्भव हुने सम्भावना उल्लेखनीय रूपमा बढ्छ ।"
# विकासको अन्तिम उद्देश्य ?
मैले अर्को प्रश्न सोधेँ,
"त्यसो भए जैविक विकासको अन्तिम उद्देश्य के हो ?"
वैज्ञानिक केही क्षण मौन रहे ।
त्यसपछि उनले भने,
"विकासको कुनै पूर्वनिर्धारित उद्देश्य छ भन्ने वैज्ञानिक प्रमाण हामीसँग छैन ।"
म अलि अचम्मित भएँ ।
उनी मुस्कुराए ।
"तर हामी एउटा ढाँचा (Pattern) देख्छौँ ।"
उनले समयरेखा अगाडि बढाए । साधारण जीवबाट जटिल जीव बने । स्नायु प्रणाली विकसित भयो । इन्द्रियहरू विकसित भए । मस्तिष्क जटिल हुँदै गयो । स्मृति बढ्यो । सहकार्य बढ्यो । भाषा विकसित भयो । कल्पना जन्मियो ।
अन्ततः—
एउटा यस्तो जीव उत्पन्न भयो, जसले ब्रह्माण्डलाई मात्र होइन, आफूलाई पनि प्रश्न गर्न थाल्यो ।
वैज्ञानिकले भने,
"हामीले अध्ययन गरेका हजारौँ सभ्यतामा एउटा समान प्रवृत्ति देखिएको छ ।"
"जीवन निरन्तर यस्तो दिशामा विकसित हुन्छ, जहाँ वातावरणलाई बुझ्ने, अनुकूलन गर्ने र अन्ततः आफ्नै अस्तित्वबारे सोच्न सक्ने क्षमता बढ्दै जान्छ ।"
# चेतनाको विकास
अचानक दृश्य फेरियो ।
मैले एउटै ग्रहका लाखौँ वर्ष केही क्षणमै बितिरहेको देखें । त्यहाँका जीवहरू केवल बाँचिरहेका थिए । पछि उनीहरू सिक्न थाले । पछि अनुभव साट्न थाले । पछि इतिहास लेख्न थाले । पछि विज्ञान बनाउन थाले ।
अन्त्यमा—
उनीहरूले आफ्नै चेतनाको अध्ययन गर्न थाले ।
वैज्ञानिकले भने,
"धेरै सभ्यताले ऊर्जा नियन्त्रण गरे ।"
"धेरैले तारा नियन्त्रण गरे ।"
"तर सबैभन्दा कठिन अनुसन्धान आफ्नै चेतनाको हुन्छ ।"
मैले सोधेँ,
"किन ?"
"किनकि ब्रह्माण्डलाई बुझ्ने उपकरण पनि चेतना हो ।"
"र चेतनाले आफैँलाई पूर्ण रूपमा बुझ्नु सबैभन्दा जटिल समस्या हो ।"
# सभ्यताको वास्तविक मापन
त्यसपछि उनले मलाई सयौँ सभ्यताहरूको तुलनात्मक अभिलेख देखाए । कतिपय सभ्यताले अत्यन्त उन्नत प्रविधि बनाएका थिए । तर उनीहरू आपसी हिंसामा नष्ट भए । कतिपयले ऊर्जा समस्या समाधान गरे । तर लोभ समाधान गर्न सकेनन् । कतिपयले मृत्यु ढिल्याए । तर अर्थ गुमाए ।
अन्त्यमा बाँचेका सभ्यताहरूमा एउटा साझा गुण थियो । उनीहरूको चेतना प्रविधिभन्दा छिटो विकसित भएको थियो । उनीहरूले शक्ति बढाउनुभन्दा पहिले जिम्मेवारी बढाएका थिए । समझ बढाउनुभन्दा पहिले विनम्रता सिकेका थिए ।
मुख्य वैज्ञानिकले शान्त स्वरमा भने,
"सभ्यता त्यतिबेला परिपक्व हुन्छ, जब उसले 'हामी के बनाउन सक्छौँ ?' भन्दा पहिले 'हामीले के बनाउनुपर्छ ?' भनेर सोध्न थाल्छ ।"
# जीवनको अर्को अर्थ
मैले अन्तिम प्रश्न सोधेँ,
"त्यसो भए जीवनको अर्थ के हो ?"
वैज्ञानिकले तुरुन्त उत्तर दिएनन् । उनले मेरो यात्राको सम्पूर्ण अभिलेख देखाए ।
पृथ्वी ।
पहिलो प्रश्न ।
सय ग्रह ।
असफल सभ्यताहरू ।
परम सभ्यता ।
जीवित शिक्षा-समझ आलय ।
सबै दृश्यहरू एकपछि अर्को देखिन थाले ।
त्यसपछि उनले भने,
"जीवनको अर्थ हामी घोषणा गर्दैनौँ ।"
"तर हामीले एउटा कुरा देखेका छौँ ।"
"जीवनले ब्रह्माण्डलाई आफैँबारे सचेत बनाउँछ ।"
म केही क्षण मौन रहेँ ।
उनले थपे,
"तारा चम्किन्छ ।"
"ग्रह परिक्रमा गर्छ ।"
"आकाशगङ्गा फैलिन्छ ।"
"तर यीमध्ये कुनैले पनि आफू अस्तित्वमा रहेको कुरा जान्दैन ।"
"जीवनले पहिलो पटक ब्रह्माण्डलाई आफ्नो अस्तित्वको अनुभूति गराउँछ ।"
त्यो वाक्यले मेरो मन गहिरोसँग छोयो ।
मैले डायरी खोलेँ ।
र लेखेँ—
"जीवनको अन्तिम उद्देश्यबारे विज्ञानसँग अन्तिम उत्तर छैन । तर मैले परम सभ्यताबाट एउटा गहिरो दृष्टिकोण सिकेँ—जैविक विकासको क्रममा चेतना निरन्तर जटिल हुँदै जान्छ । जब कुनै जीवले ब्रह्माण्डलाई मात्र होइन, आफ्नै चेतनालाई पनि अध्ययन गर्न थाल्छ, त्यहाँ सभ्यताको नयाँ अध्याय सुरु हुन्छ ।"
मैले अर्को हरफ थपेँ—
"यदि यो दृष्टिकोण सही दिशामा छ भने, जीवन ब्रह्माण्डको अपवाद मात्र होइन; ब्रह्माण्डले आफूलाई बुझ्न प्रयोग गरेको सम्भावित प्रक्रिया पनि हुन सक्छ ।"
मैले बन्द गरेँ ।
त्यसै क्षण अनुसन्धान केन्द्रको माथिल्लो भाग खुल्न थाल्यो । पहिलो पटक मैले परम सभ्यताका वैज्ञानिकहरूको अनुहारमा पनि गम्भीरता देखें ।
मुख्य वैज्ञानिकले भने,
"तिमीले जन्मको सम्भावित कथा सुन्यौ ।"
"तिमीले जीवनको सम्भावित दिशा पनि बुझ्यौ ।"
"अब बाँकी रहेको सबैभन्दा कठिन प्रश्न एउटा मात्र छ ।"
मैले सोधेँ,
"कुन ?"
उनीहरूले एकै स्वरमा उत्तर दिए—
"यदि ब्रह्माण्ड जन्मिन्छ भने... के कुनै दिन यसको अन्त्य पनि हुन्छ ?"
त्यो प्रश्नसँगै अनुसन्धान केन्द्रको सम्पूर्ण प्रकाश मन्द हुन थाल्यो ।
र मेरो यात्राको अर्को अध्याय सुरु भयो ।
२२.प्रतिध्वनि ग्रह
# जहाँ चेतना ताराहरूको मौन तरङ्गसँग संवाद गर्थ्यो
परम सभ्यताको ज्ञानालयबाट बाहिर निस्किएको केही समयपछि प्रधान वैज्ञानिकले मलाई भने,
"तिमीले ब्रह्माण्डका नियमहरूको अध्ययन गर्यौ । अब एउटा यस्तो सभ्यता देखाउनेछौँ, जसले ती नियमलाई जीवनको संस्कृतिमा रूपान्तरण गरेको छ ।"
"यो सभ्यता हामीभन्दा पनि विकसित हो ?"
उनी मुस्कुराए ।
"उनीहरू त्यसो भन्दैनन् ।"
"किन ?"
"किनकि विकासको अन्तिम स्तर हुँदैन । उनीहरू आफूलाई अझै पनि सिकिरहेको सभ्यता भन्छन् ।"
हाम्रो अन्तरिक्षयान एउटा सर्पिल आकाशगङ्गाको बाहिरी भुजाबाट भित्रतिर प्रवेश गर्न थाल्यो । असंख्य ताराहरूको समुद्र पार गर्दै अन्ततः एउटा नीलो ग्रह देखापर्यो ।
म स्तब्ध भएँ । त्यो ग्रह पृथ्वीजस्तै थियो । त्यहाँ महासागर थिए । हिमाल थिए । नदीहरू थिए । वनहरू थिए । हावामा उड्ने चराहरू थिए । समुद्रमा पौडने जीव थिए । आकाश नीलो थियो । बादलहरू सेता थिए । त्यहाँका मानिसहरूको शरीर पनि लगभग पृथ्वीका मानिसजस्तै थियो ।
केही क्षणका लागि मलाई भ्रम भयो—
"के म पृथ्वीमै फर्किएँ ?"
प्रधान वैज्ञानिकले टाउको हल्लाए ।
"होइन ।"
"यो पृथ्वीको प्रतिलिपि होइन ।"
"तर विकासले कहिलेकाहीँ समान अवस्थाबाट समान जैविक समाधान पनि जन्माउन सक्छ ।"
त्यहाँको राजधानीमा पुग्दा मैले अर्को अनौठो कुरा देखें । त्यहाँ विशाल भवन थिएनन् । आकाश छुने टावर थिएनन् । तर सम्पूर्ण ग्रह अत्यन्त व्यवस्थित थियो । कुनै प्रदूषण थिएन । कुनै हल्ला थिएन । कुनै हतार थिएन ।
त्यहाँका नागरिकहरू एकअर्कालाई हेरेर मुस्कुराउँथे । तर उनीहरूले धेरै बोल्दैनथे ।
मैले सोधेँ,
"यी यति कम किन बोल्छन् ?"
त्यहाँका एक वरिष्ठ अनुसन्धानकर्ताले उत्तर दिए,
"हामी शब्दलाई अन्तिम माध्यम मान्दैनौँ ।"
त्यसपछि मलाई एउटा खुला मैदानमा लगियो । रात परिसकेको थियो । आकाशमा अनगिन्ती ताराहरू टल्किरहेका थिए । मैले त्यति धेरै तारा पहिले कहिल्यै देखेको थिइनँ । त्यहाँका सबै मानिसहरू मौन उभिएका थिए । अचानक उनीहरूको शरीर वरिपरि अत्यन्त सूक्ष्म प्रकाशको तह देखिन थाल्यो ।
मलाई लाग्यो, त्यो कुनै उपकरण होला ।
तर मेरो अनुमान गलत थियो ।
वरिष्ठ अनुसन्धानकर्ताले भने,
"हामी तिमीलाई हाम्रो सभ्यताको सबैभन्दा ठूलो रहस्य देखाउँदैछौँ ।"
मैले सोधेँ,
"तपाईंहरूले यति धेरै कसरी थाहा हुन्छ ?"
उनी मुस्कुराए ।
"हामीले समझ सिर्जना गरेका होइनौँ ।"
"हामीले सुन्न सिकेका हौँ ।"
"के सुन्न ?"
"ब्रह्माण्ड ।"
म झन् अन्योलमा परेँ ।
त्यसपछि उनले मलाई सम्झाउँदै भने—
"उनीहरूले मलाई सम्झाए कि जसरी तिमीहरूकहाँ एउटा साङ्लो भन्ने जीवले आफ्नो एन्टेना फैलाएको हुन्छ, हामी सबैले अबचेतनले होइन, बरु यस्तो अदृश्य एन्टेना बोक्छौँ, जुन हाम्रो सम्पूर्ण शरीरको आवरणमा फैलिएको हुन्छ ।"
मैले अचम्म मान्दै सोधेँ,
"के त्यो कुनै जैविक अंग हो ?"
उनीहरूले उत्तर दिए,
"हामी यसलाई अंग भन्दैनौँ ।"
"यो हाम्रो स्नायु प्रणाली, जैविक विद्युत् क्षेत्र र चेतनात्मक प्रक्रियाको संयुक्त कार्य हो ।"
"हामीले यसलाई कृत्रिम रूपमा बनाएका होइनौँ ।"
"लाखौँ वर्षको जैविक विकास र सचेत अभ्यासले यसलाई परिष्कृत गरेको हो ।"
मैले रातको आकाशतिर हेरेँ । ताराहरू उस्तै थिए । तर उनीहरूका लागि ती केवल उज्याला बिन्दु थिएनन् ।
उनीहरूले भने,
"तिमीहरूको ग्रहमा पनि ताराहरू यस्तै चम्कन्छन् ।"
"फरक केवल यति हो—तिमीहरू प्रकाश हेर्छौ ।"
"हामी ढाँचा (patterns) पनि खोज्छौँ ।"
मैले तुरुन्तै अर्को प्रश्न गरेँ,
"के तपाईंहरू ताराबाट सन्देश प्राप्त गर्नुहुन्छ ?"
उनीहरूले मुस्कुराउँदै टाउको हल्लाए ।
"त्यो कल्पनाभन्दा बढी जटिल र धेरै सीमित कुरा हो ।"
"ताराहरूले भाषा बोल्दैनन् ।"
"तर ब्रह्माण्डभरि फैलिएका प्राकृतिक तरङ्ग, विकिरण, कण र संरचनाहरूमा नियमितता हुन्छ ।"
"हामी ती नियमितताहरूलाई अत्यन्त संवेदनशील उपकरण र जैविक चेतनाको सहकार्यबाट अध्ययन गर्छौँ ।"
"हामी भविष्य पढ्दैनौँ ।"
"हामी सम्भावनाहरूको गणना सुधार्छौँ ।"
त्यसपछि उनीहरूले एउटा अनुसन्धान कक्ष देखाए । त्यहाँ कुनै कम्प्युटर थिएन । कुनै स्क्रिन थिएन । त्यहाँका मानिसहरू वृत्ताकार बसेका थिए । सबै मौन थिए । केही समयपछि एउटा जटिल वैज्ञानिक समस्याको समाधान ठूलो त्रि-आयामिक प्रकाशचित्रका रूपमा प्रकट भयो ।
मैले सोधेँ,
"यो कसरी सम्भव भयो ?"
उनीहरूले उत्तर दिए,
"व्यक्तिगत मस्तिष्क सीमित हुन्छ ।"
"तर समन्वित चेतना, मापन गरिएको वैज्ञानिक सूचना र विशाल गणनात्मक प्रणाली एकीकृत हुँदा नयाँ सम्भावनाहरू खुल्न सक्छन् ।"
"हामी रहस्यवाद गर्दैनौँ ।"
"हामी सामूहिक अनुसन्धान गर्छौँ ।"
मैले पृथ्वीको सम्झना गरेँ । त्यहाँ मानिसहरू प्रायः एकअर्कासँग प्रतिस्पर्धा गर्थे । यहाँ प्रतिस्पर्धाभन्दा सहकार्य धेरै ठूलो मूल्य थियो ।
मैले सोधेँ,
"तपाईंहरू आफूलाई विकसित सभ्यता मान्नुहुन्छ ?"
त्यहाँका सबै वैज्ञानिक हाँसे ।
वरिष्ठ अनुसन्धानकर्ताले उत्तर दिए,
"हामी ?"
"हामी त अझै प्रारम्भिक चरणमै छौँ ।"
म अचम्ममा परेँ ।
"यति उन्नत भएर पनि ?"
उनीहरूले आकाशतिर हेरे ।
"हामीले ब्रह्माण्ड बुझेका छैनौँ ।"
"हामीले केही नियम मात्र बुझेका छौँ ।"
"जुन दिन हामी आफूलाई पूर्ण विकसित भन्यौँ, त्यस दिन हाम्रो विकास रोकिनेछ ।"
त्यसपछि मैले सबैभन्दा कठिन प्रश्न सोधेँ ।
"हामीलाई तपाईंहरूको अस्तित्व किन थाहा हुँदैन ?"
उनीहरूको उत्तर लामो थियो ।
"किनकि ब्रह्माण्डमा दूरी मात्र बाधा होइन ।"
"ऊर्जा स्तर बाधा हो ।"
"सूचना ग्रहण गर्ने क्षमता बाधा हो ।"
"र चेतनात्मक परिपक्वता पनि एउटा सीमा हुन सक्छ ।"
"जसरी एउटा बालकले विश्वविद्यालयको अनुसन्धान सहजै बुझ्न सक्दैन, त्यसैगरी प्रत्येक सभ्यताले आफू तयार भएको स्तरअनुसार मात्र ब्रह्माण्ड पढ्न सक्छ ।"
"हामी लुकेका छैनौँ ।"
"तिमीहरू अझै हामीलाई देख्न तयार भएका छैनौ भन्ने सम्भावना पनि हुन सक्छ ।"
मैले अन्तिम प्रश्न सोधेँ ।
"त्यसो भए ब्रह्माण्डलाई सञ्चालन गर्ने सूत्र के हो ?"
त्यहाँ उपस्थित सबै वैज्ञानिक मौन भए ।
केही समयपछि वरिष्ठ अनुसन्धानकर्ताले भने,
"हामीसँग कुनै एउटै अन्तिम समीकरण छैन ।"
"तर हामीले एउटा सिद्धान्त विकास गरेका छौँ ।"
उनले प्रकाशको एउटा जीवित संरचना देखाए ।
त्यसमा पदार्थ, ऊर्जा, सूचना र चेतनाका सम्बन्धहरू एउटै जालोमा जोडिएका थिए ।
"हाम्रो अनुसन्धानले देखाउँछ कि ब्रह्माण्डलाई कुनै बाहिरी शासकले दैनिक रूपमा सञ्चालन गरिरहेको प्रमाण हामीले फेला पारेका छैनौँ ।"
"बरु यो अत्यन्त गहिरा, सुसंगत र स्वयं-संगठित प्राकृतिक नियमहरूको विकासशील संरचनाजस्तो देखिन्छ ।"
"हामी ती नियमहरूलाई बुझ्न खोजिरहेका छौँ ।"
"उनीहरूलाई बनाउने दाबी गर्दैनौँ ।"
फर्कने बेला वरिष्ठ अनुसन्धानकर्ताले मलाई भने,
"पृथ्वीमा गएर मानिसहरूलाई हाम्रो बारेमा नभन ।"
मैले अचम्म मान्दै सोधेँ,
"किन ?"
"किनकि उनीहरूले हाम्रो अस्तित्वमा विश्वास गरे वा गरेनन्, त्यसले धेरै फरक पार्दैन ।"
"तर यदि उनीहरूले प्रश्न सोध्न, प्रमाण खोज्न, सहकार्य गर्न र आफ्नो चेतनालाई विस्तार गर्न सिके भने—एक दिन उनीहरू आफैँ यस्ता सभ्यतासम्म पुग्नेछन् ।"
मैले डायरीको अर्को पानामा लेखेँ—
"आज मैले पृथ्वीजस्तै अर्को संसार देखें । त्यहाँको सबैभन्दा ठूलो प्रविधि कुनै यन्त्र थिएन । त्यो उनीहरूको चेतनाको अनुशासन थियो । उनीहरूले ब्रह्माण्डलाई जित्ने प्रयास गरेका थिएनन्; उनीहरूले आफूलाई ब्रह्माण्डका नियमसँग मिलाएर विकास गरेका थिए । उनीहरू आफ्नै ग्रहलाई अझै अविकसित भन्थे, किनकि उनीहरूका लागि विकास भनेको गन्तव्य होइन, अनन्त अनुसन्धानको यात्रा थियो । हामीले अवचेतन मस्तिष्कबाट सिक्ने भन्ने कुरासरि उनीहरूले आफ्ना शरीरका चारैतिरका इनभिजिबल एन्टेनाबाट सारा ब्रह्माण्डबाट वेभबाट हामीले मोबाइलबाट सन्देश पाएसरि आदानप्रदान गर्दा रहेछन् । त्यस दिन मैले बुझें—साँचो उन्नति भनेको धेरै उत्तर हुनु होइन, अझ राम्रो प्रश्न सोध्ने सभ्यता बन्नु हो । मतलब हामी पनि त्यो स्थानमा यही सूत्र आत्मसाथ गर्दा पुग्न सकिने रहेछ ।"
२३. मृत्यु किन आवश्यक छ ?
# अमरताको महान् प्रयोग र एउटा सभ्यताको मौन पतन
जीवनको उत्पत्ति र चेतनाको विकासबारेको छलफल सकिएपछि मलाई लाग्यो—अब परम सभ्यताले सबैभन्दा कठिन प्रश्नहरूको उत्तर दिइसकेको छ ।
तर प्रमुख वैज्ञानिक शान्त थिए ।
उनीहरूले मेरो अनुहारतिर हेरे ।
त्यसपछि एउटा प्रश्न सोधे—
"यदि तिमीलाई अहिले नै अमर हुने अवसर दिइयो भने, के तिमी स्वीकार गर्नेथियौ ?"
मैले कुनै उत्तर दिन सकिनँ ।
पृथ्वीमा हजारौँ वर्षदेखि मानिसले मृत्यु जित्ने सपना देखेको थियो । औषधि, विज्ञान, जैविक अनुसन्धान, कृत्रिम अङ्ग, जीन सम्पादन—सबैको एउटा उद्देश्य थियो, जीवनलाई अझ लामो बनाउने ।
मैले केही सोचेर उत्तर दिएँ—
"सायद... स्वीकार गर्थें ।"
मुख्य वैज्ञानिकले टाउको हल्लाए ।
"हामी पनि कुनै समय त्यसै सोच्थ्यौँ ।"
त्यसपछि अनुसन्धान कक्षको वरिपरि फैलिएको प्रकाश फेरिन थाल्यो । मेरो अगाडि एउटा हराभरा ग्रह देखापर्यो ।
नदीहरू ।
वनहरू ।
विशाल नगरहरू ।
हजारौँ अनुसन्धान केन्द्र ।
लाखौँ नागरिक ।
त्यो ग्रह असाधारण सुन्दर थियो ।
वैज्ञानिकले भने—
"यो हाम्रो इतिहास होइन । यो हाम्रो अध्ययनमा भेटिएको एउटा प्राचीन सभ्यता हो । ब्रह्माण्डका सबैभन्दा प्रतिभाशाली समाजहरूमध्ये एक ।"
# मृत्युमाथि विजय
त्यहाँका वैज्ञानिकहरूले कोशिकाको वृद्धावस्था रोक्न सफल भएका थिए । डीएनएको क्षति निरन्तर मर्मत हुन्थ्यो । मस्तिष्कका स्नायुहरू कहिल्यै नष्ट हुँदैनथे । स्मृतिलाई सुरक्षित राख्ने जैविक प्रणाली विकसित गरिएको थियो । दुर्घटना भए पनि शरीर पुनर्निर्माण हुन्थ्यो । रोगहरू इतिहास बने ।
अन्ततः—
मृत्युलाई पराजित गरिएको घोषणा गरियो ।
पूरा ग्रहले उत्सव मनायो । कसैले शोक गर्नु परेन । कसैले आफ्ना प्रियजन गुमाउनु परेन ।
सबैलाई लाग्यो—
अब सभ्यता पूर्ण भयो ।
मैले पनि सोचेँ—
यसमा असफलता कहाँबाट आयो ?
# पहिलो शताब्दी
सय वर्षसम्म सबै कुरा अद्भूत देखिन्थ्यो । वैज्ञानिकहरू निरन्तर अनुसन्धान गरिरहेका थिए । कलाकारहरू महान् सिर्जना गरिरहेका थिए । दार्शनिकहरू नयाँ विचार जन्माइरहेका थिए । सबैजना खुसी देखिन्थे ।
# दोस्रो सहस्राब्दी
समय बिस्तारै बदलिन थाल्यो । नयाँ पुस्ता कम जन्मिन थाल्यो । किनकि पुरानो पुस्ता कहिल्यै हट्दैनथ्यो । हरेक क्षेत्रमा उही व्यक्तिहरू थिए ।
उही वैज्ञानिक ।
उही कलाकार ।
उही नेता ।
उनीहरू असाधारण थिए ।
तर नयाँ दृष्टिकोण आउने ठाउँ क्रमशः साँघुरो बन्दै गयो । एउटा युवाले नयाँ सिद्धान्त प्रस्तुत गर्यो ।
उत्तर आयो—
"हामीले यो दुई लाख वर्षअघि नै परीक्षण गरिसकेका छौँ ।"
अर्को युवाले नयाँ कला देखायो ।
उत्तर आयो—
"त्यो शैली हामीलाई पुरानो लाग्छ ।"
नयाँ पुस्ता जन्मनु मात्र होइन,
बढ्नु पनि कठिन हुन थाल्यो ।
# सृजनशीलताको मृत्यु
दश लाख वर्षपछि ग्रहमा एउटा विचित्र परिवर्तन आयो । कसैले नयाँ गीत लेखेन । किनकि सबै सम्भावित शैलीहरू प्रयोग भइसकेका थिए । कसैले नयाँ चित्र बनाएन । कसैले नयाँ कविता रचेन ।
मैले कारण सोधेँ ।
अभिलेखले उत्तर दियो—
"जब समय अनन्त हुन्छ, सिर्जनाको तात्कालिकता हराउँछ ।"
कुनै अनुसन्धान अधुरो छ ?
"अर्को हजार वर्षपछि गरौँला ।"
कुनै सपना बाँकी छ ?
"अझ धेरै समय छ ।"
कुनै निर्णय लिनुपर्छ ?
"अहिले किन हतार गर्ने ?"
समय अनन्त भएपछि,
प्राथमिकता हरायो ।
# सभ्यता वृद्ध भयो
मैले सडकहरू हेरें ।
सबै मानिस शारीरिक रूपमा जवान देखिन्थे । तर उनीहरूको दृष्टि अत्यन्त थाकेको थियो । उनीहरूले असंख्य सूर्य उदाएको देखेका थिए । असंख्य ग्रहको यात्रा गरेका थिए । सबै अनुभव गरिसकेका थिए । अब कुनै कुराले आश्चर्यचकित बनाउँदैनथ्यो ।
एकजना नागरिकले मलाई भने—
"हामीसँग सबै कुरा छ ।"
"तर पहिलो पटक अनुभव गर्ने कुनै कुरा बाँकी छैन ।"
त्यो वाक्य सुन्दा मलाई मृत्युभन्दा पनि गहिरो शून्यता महसुस भयो ।
# अन्तिम निर्णय
अन्ततः त्यस सभ्यताले एउटा अभूतपूर्व परिषद् बोलायो । करोडौँ वर्षको अध्ययनपछि उनीहरूले एउटा निष्कर्ष निकाले ।
"जीवनलाई बचाउन मृत्यु आवश्यक छ ।"
सुरुमा मलाई त्यो विरोधाभास लाग्यो ।
मुख्य वैज्ञानिकले मलाई हेर्दै भने,
"मृत्यु केवल अन्त्य होइन ।"
"यो नवीकरणको प्रक्रिया पनि हो ।"
उनीहरूले अमरताको प्रविधि नष्ट गरेनन् । तर त्यसलाई सामान्य जीवनबाट हटाए । अब त्यो केवल विशेष अवस्थामा—गम्भीर अन्तरिक्ष अभियान, दीर्घकालीन अनुसन्धान वा सभ्यता जोगाउने अत्यावश्यक कार्यका लागि सीमित भयो ।
प्राकृतिक जीवनचक्र पुनःस्थापित गरियो ।
केही पुस्तापछि—
बालबालिकाको हाँसो फर्कियो । नयाँ कलाकार जन्मिए । नयाँ वैज्ञानिकले पुराना सिद्धान्त चुनौती दिन थाले । समाज फेरि जीवित हुन थाल्यो ।
# परम सभ्यताको टिप्पणी
मुख्य वैज्ञानिकले मलाई भने—
"धेरै सभ्यताले मृत्यु हटाउन खोजे ।"
"केही सफल पनि भए ।"
"तर दीर्घकालीन अध्ययनले देखायो—अनन्त व्यक्तिगत आयुले धेरै अवस्थामा सभ्यताको अनुकूलन क्षमता घटायो ।"
"त्यसैले हामी मृत्युको पूजा गर्दैनौँ ।"
"तर त्यसलाई ब्रह्माण्डीय विकासको एउटा महत्त्वपूर्ण जैविक प्रक्रियाका रूपमा बुझ्छौँ ।"
उनले तुरुन्तै थपे—
"यसको अर्थ जीवन छोटो हुनुपर्छ भन्ने होइन ।"
"रोग घटाउनु, स्वस्थ आयु बढाउनु र अनावश्यक मृत्यु रोक्नु विज्ञानको महत्त्वपूर्ण लक्ष्य हो ।"
"तर अनन्त व्यक्तिगत जीवनको परिणामबारे हामी धेरै सतर्क छौँ ।"
मैले लामो समयसम्म केही लेखिनँ ।
त्यसपछि कलम उठाएँ ।
र लेखेँ—
"मैले मृत्युको महिमा होइन, जीवनको सन्तुलन देखेँ । रोग, पीडा र असमय मृत्यु मानवताको शत्रु हुन् । तर अनन्त व्यक्तिगत जीवनले पनि केही सभ्यतामा अप्रत्याशित समस्याहरू जन्माएको सम्भावित इतिहास मैले देखेँ । परम सभ्यताको निष्कर्ष निश्चित सत्य होइन, तर खरबौँ वर्षको अवलोकनबाट बनेको एउटा गम्भीर वैज्ञानिक चेतावनी थियो—जीवनको मूल्य केवल यसको लम्बाइले होइन, यसको नवीकरण, परिवर्तन र अर्थपूर्ण निरन्तरताले पनि निर्धारण हुन्छ ।"
मैले डायरी बन्द गरेँ ।
त्यसै क्षण अनुसन्धान केन्द्रको मध्यभागमा एउटा नयाँ नक्षत्र–नक्सा देखा पर्यो । मुख्य वैज्ञानिकको स्वर फेरि गम्भीर बन्यो ।
"तिमीले जन्मको सम्भावित कथा बुझ्यौ ।"
"जीवनको विकास पनि बुझ्यौ ।"
"मृत्युको भूमिकामाथिको हाम्रो अध्ययन पनि देख्यौ ।"
"अब हामी तिमीलाई एउटा यस्तो दृश्य देखाउनेछौँ, जुन हेरेपछि धेरै सभ्यताले आफ्नो सम्पूर्ण इतिहास पुनःलेखेका थिए ।"
मैले सोधेँ,
"के ?"
उनले उत्तर दिए—
"ब्रह्माण्डको सम्भावित भविष्य ।"
२४. मृत्युपछिको मौनता र जन्मअघिको रहस्य
# "म" वास्तवमा कहाँबाट आउँछ ?
परम सभ्यतामा बिताएको लामो समयपछि पनि एउटा प्रश्न मेरो मनको गहिराइमा बाँकी थियो । त्यो प्रश्न न कुनै ग्रहले समाधान गरेको थियो । न कुनै प्रविधिले । न कुनै गणितीय समीकरणले ।
एक दिन मैले परम सभ्यताका सबैभन्दा वृद्ध अनुसन्धानकर्तालाई भेटेँ । उनको उमेर उनीहरूको मापनअनुसार लाखौँ वर्षको अनुसन्धानसँग जोडिएको थियो । तर उनको अनुहारमा न अहंकार थियो, न निश्चितताको प्रदर्शन ।
मैले सोधेँ,
"मृत्युपछि हामी कहाँ जान्छौँ ?"
उनले तुरुन्तै उत्तर दिएनन् ।
बरु प्रतिप्रश्न गरे,
"पहिले मलाई यो भन ।"
"'हामी' भनेको के हो ?"
म केहीबेर मौन रहेँ ।
"म भनेको... म नै ।"
उनी हल्का मुस्कुराए ।
"त्यही 'म' लाई बुझ्न नसकी मृत्यु बुझ्न खोज्नु भनेको पुस्तकको अन्तिम पृष्ठ पढेर कथा बुझ्न खोज्नुजस्तै हो ।"
# "म" कहाँ हुन्छ ?
उनीहरूले एउटा बालकको मस्तिष्कको त्रि-आयामिक प्रतिरूप देखाए । त्यसपछि एक वृद्धको । दुवैका कोशिकाहरू धेरै फरक थिए । अणुहरू पनि बदलिइसकेका थिए । शरीरका धेरै भागहरू समयसँग फेरिएका थिए । तर दुवैले आफूलाई "म" नै भन्थे ।
मैले सोधेँ,
"यदि शरीर बदलिन्छ भने 'म' के हो ?"
प्रधान अनुसन्धानकर्ताले भने,
"यही प्रश्नले हामीलाई करोडौँ वर्ष अनुसन्धान गरायो ।"
# स्मृति, चेतना र पहिचान एउटै होइनन्
त्यसपछि उनले तीनवटा प्रकाशवृत्त देखाए ।
पहिलोमा लेखिएको थियो—
स्मृति (Memory)
दोस्रोमा—
चेतना (Consciousness)
तेस्रोमा—
पहिचान (Identity)
उनीहरूले भने,
"पृथ्वीमा धेरै मानिसले यी तीनलाई एउटै ठान्छन् ।"
"तर हाम्रो अनुसन्धानले तिनीहरू फरक स्तरका प्रक्रिया हुन सक्ने संकेत देखाएको छ ।"
# स्मृति
पहिलो वृत्त चम्कियो । त्यसमा मेरो बाल्यकालका दृश्य देखिए ।
मैले पहिलोपटक लेखेको अक्षर ।
पहिलो चोट ।
पहिलो मित्र ।
पहिलो हार ।
उनीहरूले भने,
"यी तिम्रा स्मृतिहरू हुन् ।"
"यदि यी केही हराए भने पनि तिमी जीवित रहन सक्छौ ।"
"स्मृति परिवर्तन हुन सक्छ ।"
"बिर्सन सकिन्छ ।"
"गलत सम्झन पनि सकिन्छ ।"
# चेतना
दोस्रो वृत्त सक्रिय भयो । त्यहाँ कुनै सम्झना थिएन ।
तर अनुभव थियो ।
रङ्ग थियो ।
पीडा थियो ।
सुख थियो ।
वर्तमान क्षण थियो ।
उनीहरूले भने,
"चेतना भनेको अहिले अनुभव गरिरहेको अवस्था हो ।"
"तर चेतना किन उत्पन्न हुन्छ भन्ने प्रश्नमा तिमीहरूको विज्ञान र हाम्रो अनुसन्धान दुवैले अझै धेरै कुरा खोजिरहेको छ ।"
"हामीसँग पनि सम्पूर्ण उत्तर छैन ।"
# पहिचान
तेस्रो वृत्त विस्तारै उज्यालो भयो ।
त्यहाँ एउटा मात्र वाक्य देखा पर्यो—
"म को हुँ ?"
प्रधान अनुसन्धानकर्ताले भने,
"पहिचान एउटा निरन्तर निर्माण हुने कथा पनि हुन सक्छ ।"
"तिमी आफूलाई हिजोका अनुभव, आजका निर्णय र भोलिका योजनाबाट परिभाषित गर्छौ ।"
"तर यदि ती सबै बदलियो भने 'म' बाँकी रहन्छ कि रहँदैन ?"
म फेरि मौन भएँ ।
# मृत्युको प्रयोग
त्यसपछि उनीहरूले मलाई एउटा अत्यन्त पुरानो अनुसन्धान अभिलेख देखाए । त्यहाँ लाखौँ वर्षअघि उनीहरूले एउटा परियोजना सुरु गरेका रहेछन् ।
नाम थियो—
'चेतनाको निरन्तरताको अनुसन्धान ।'
मैले सोधेँ,
"के तपाईंहरूले मृत्यु जित्न खोज्नुभएको थियो ?"
उनीहरूले उत्तर दिए,
"हो ।"
"तर धेरैपछि हामीले बुझ्यौँ—मृत्यु जित्नु र चेतना बुझ्नु एउटै कुरा होइन ।"
# मृत्युपछिको चेतना
मैले सबैभन्दा कठिन प्रश्न सोधेँ ।
"के चेतना मृत्युपछि रहन्छ ?"
प्रधान अनुसन्धानकर्ताले लामो समय मौन बसे ।
त्यसपछि भने,
"हामीसँग कुनै अन्तिम प्रमाण छैन ।"
"तर हामीसँग केही अनुसन्धानात्मक सम्भावनाहरू छन् ।"
पहिलो सम्भावना—
चेतना मस्तिष्कको जैविक प्रक्रियासँग गहिरो रूपमा जोडिएको हुन सक्छ र शरीरको अन्त्यसँगै समाप्त हुन सक्छ ।
दोस्रो सम्भावना—
चेतनाका केही पक्षहरू प्रकृतिका अझ गहिरा प्रक्रियासँग सम्बन्धित हुन सक्छन्, जसलाई हामीले पूर्ण रूपमा बुझिसकेका छैनौँ ।
तेस्रो सम्भावना—
हामीले चेतनालाई परिभाषित गर्ने तरिका नै अपूर्ण हुन सक्छ ।
उनीहरूले स्पष्ट रूपमा भने,
"यी अनुसन्धानका दिशाहरू हुन् ।"
"अन्तिम निष्कर्ष होइनन् ।"
जन्मअघि "म" कहाँ थियो ?
मैले फेरि सोधेँ,
"यदि मृत्युपछि के हुन्छ भन्ने थाहा छैन भने, जन्मअघि म कहाँ थिएँ ?"
प्रधान अनुसन्धानकर्ताले एउटा संगीत सुनाए ।
त्यो संगीत बज्नुअघि मौनता थियो ।
मैले सोधेँ,
"संगीत सुरु हुनुअघि संगीत कहाँ थियो ?"
मैले उत्तर दिन सकिनँ ।
उनीहरूले भने,
"संगीत सम्भावनाका रूपमा थियो ।"
"तर ध्वनिका रूपमा थिएन ।"
"यही उदाहरणले सबै कुरा सिद्ध गर्दैन ।"
"तर एउटा विचार दिन्छ ।"
"व्यक्तिगत अनुभव सुरु हुनुअघि 'म' भन्ने अनुभूति कहाँ थियो भन्ने प्रश्नलाई विज्ञानले अझै निर्णायक रूपमा उत्तर दिएको छैन ।"
# नदी कि ज्वाला ?
त्यसपछि उनले दुई दृश्य देखाए ।
पहिलोमा एउटा नदी थियो ।
दोस्रोमा एउटा दियो ।
"नदी बग्छ ।"
"तर हामी त्यसलाई एउटै नदी भन्छौँ ।"
"दियो बलिरहन्छ ।"
"तर ज्वालाका कण निरन्तर बदलिन्छन् ।"
"मानिस पनि यस्तै हुन सक्छ ।"
"परिवर्तन निरन्तर हुन्छ ।"
"तर पहिचान निरन्तरताको अनुभूतिबाट टिक्छ ।"
# "म" एउटा वस्तु होइन
मैले सोधेँ,
"त्यसो भए 'म' के हो ?"
प्रधान अनुसन्धानकर्ताले उत्तर दिए,
"हामीसँगको अहिलेको सबैभन्दा राम्रो वैज्ञानिक परिकल्पना अनुसार, 'म' कुनै एउटा अणु होइन ।"
"कुनै एउटा स्मृति पनि होइन ।"
"कुनै एउटा न्युरोन पनि होइन ।"
"'म' सम्भवतः जटिल जैविक, स्नायविक, सूचनात्मक र अनुभवात्मक प्रक्रियाको गतिशील ढाँचा (dynamic pattern) हो ।"
"तर यो पनि अनुसन्धानकै विषय हो ।"
# सबैभन्दा ठूलो गल्ती
उनीहरूले इतिहासका धेरै सभ्यताका अभिलेख देखाए ।
कतिले शरीरलाई मात्र "म" ठाने । कतिले स्मृतिलाई । कतिले आत्माको एउटा निश्चित परिभाषालाई अन्तिम सत्य माने । कतिले चेतनालाई केवल गणना ठाने ।
प्रधान अनुसन्धानकर्ताले भने,
"हामीले एउटै गल्ती बारम्बार देख्यौँ ।"
"सबैले आफ्नो समयको सीमित समझलाई अन्तिम सत्य घोषणा गरे ।"
# मौन प्रयोगशाला
त्यसपछि उनले मलाई एउटा विशाल कक्षमा लगे । त्यहाँ कुनै उपकरण थिएन । केवल मौनता थियो ।
मैले सोधेँ,
"यो के हो ?"
उनीहरूले उत्तर दिए,
"यहाँ हामी प्रश्नहरू सुरक्षित राख्छौँ ।"
"जसको उत्तर छैन ?"
"हो ।"
"किन ?"
"किनकि कुनै सभ्यताको महानता उत्तरहरूको सङ्ख्याले होइन, इमानदारीपूर्वक स्वीकार गरिएका अनुत्तरित प्रश्नहरूको गुणस्तरले पनि मापन हुन्छ ।"
# अन्तिम संवाद
मैले बिदा हुनुअघि अन्तिमपटक सोधेँ,
"यदि म पृथ्वीमा गएर कसैले सोध्यो—'मृत्युपछि के हुन्छ ?'—म के भनूँ ?"
प्रधान अनुसन्धानकर्ताले शान्त स्वरमा भने,
"यति भन ।"
'हामी खोजिरहेका छौँ ।'
"यदि कसैले भन्यो—'मसँग अन्तिम उत्तर छ'—उसलाई प्रमाण सोध ।"
"यदि कसैले भन्यो—'प्रश्न नै सोध्नु हुँदैन'—उसलाई जिज्ञासाको मूल्य सम्झाऊ ।"
"र यदि कसैले भन्यो—'हामीलाई अझै थाहा छैन'—उसलाई सम्मान गर ।"
मैले डायरीमा लेखेँ—
"आज मैले मृत्युपछिको संसार देखिनँ । जन्मअघिको अवस्था पनि देखिनँ । तर मैले एउटा महान् सभ्यता देखेँ, जसले आफ्नो अज्ञान लुकाएन । उनीहरूले मलाई सिकाए कि स्मृति, चेतना र पहिचान एउटै कुरा होइनन् । स्मृति परिवर्तन हुन सक्छ, पहिचान विकसित हुन सक्छ, चेतनाको प्रकृति अझै अनुसन्धानको विषय हुन सक्छ । र सम्भवतः सबैभन्दा ठूलो वैज्ञानिक उपलब्धि कुनै अन्तिम उत्तर फेला पार्नु होइन, बरु यस्ता प्रश्नहरूलाई प्रमाण, विनम्रता र जिज्ञासासहित पुस्तौँसम्म जीवित राख्न सक्ने सभ्यता निर्माण गर्नु हो । त्यस दिन मैले महसुस गरेँ—सायद 'म' भन्ने प्रश्नको यात्रा नै यसको उत्तरभन्दा ठूलो छ ।"
२५ – चेतनाको अन्तिम प्रयोगशाला
# जहाँ लाखौँ वर्षको अनुसन्धानले एउटा उत्तरभन्दा धेरै प्रश्नहरू जन्मायो
परम सभ्यताको राजधानीबाट करिब तीन प्रकाशवर्ष टाढा एउटा कृत्रिम तारा परिक्रमा गरिरहेको अनुसन्धान परिसर थियो । त्यसको नाम थियो—चेतनाको अन्तिम प्रयोगशाला ।
प्रधान वैज्ञानिकले भने,
"यो हाम्रो सबैभन्दा ठूलो अनुसन्धान केन्द्र हो । यहाँ हामीले हतियार बनाएनौँ । यहाँ हामीले अमरत्व पनि बनाएनौँ । यहाँ हामीले एउटा मात्र प्रश्नलाई लाखौँ वर्ष दिएर अध्ययन गर्यौँ—'चेतना वास्तवमा के हो ?'"
मैले वरिपरि हेरेँ । त्यहाँ कुनै विशाल धातुका भवन थिएनन् । सम्पूर्ण प्रयोगशाला जैविक र नानो-संरचनाबाट बनेको थियो । भित्ताहरू स्थिर देखिए पनि सूक्ष्म स्तरमा निरन्तर पुनर्संरचना भइरहेका थिए । ऊर्जा कुनै तारबाट प्रवाहित हुँदैनथ्यो; सम्पूर्ण संरचना शून्य-बिन्दु ऊर्जा प्रणालीबाट सञ्चालित थियो ।
मैले सोधेँ,
"तपाईंहरूले यो अनुसन्धान किन सुरु गर्नुभयो ?"
प्रधान वैज्ञानिकले उत्तर दिए,
"किनकि हामीले एउटा कुरा धेरै चाँडै बुझ्यौँ ।"
"'ब्रह्माण्ड बुझ्नुअघि ब्रह्माण्ड बुझ्ने चेतनालाई बुझ्नुपर्छ ।'"
# लाखौँ वर्षको परियोजना
मलाई एउटा विशाल समय–नक्सा देखाइयो । त्यहाँ कुनै दशक वा शताब्दी थिएन । त्यहाँ लाखौँ वर्षको अनुसन्धान इतिहास थियो ।
पहिलो चरणमा उनीहरूले केवल जैविक मस्तिष्क अध्ययन गरेका रहेछन् ।
दोस्रो चरणमा कृत्रिम स्नायु प्रणाली ।
तेस्रो चरणमा ग्रह–ग्रहका चेतनात्मक संरचनाहरू ।
चौथो चरणमा चेतना र सूचना (Information) बीचको सम्बन्ध ।
पाँचौँ चरणमा मृत्युको क्षणमा हुने परिवर्तन ।
छैटौँ चरणमा चेतनाको गणितीय मोडेल ।
मैले अचम्म मान्दै सोधेँ,
"कति ग्रहको अध्ययन गर्नुभयो ?"
प्रधान वैज्ञानिकले एउटा सङ्ख्या देखाए ।
मैले त्यो सङ्ख्या पढ्नै सकिनँ ।
उनीहरूले हाँस्दै भने,
"तिम्रो सङ्ख्या प्रणालीमा यसको सहज अभिव्यक्ति छैन ।"
"सरल रूपमा भनौँ भने—लाखौँ ग्रह ।"
# खरबौँ जीवहरूको चेतना–डेटाबेस
त्यसपछि एउटा विशाल होलोग्राम खुल्यो ।
त्यो कुनै पुस्तकालय थिएन । त्यो जीवित डेटाबेस थियो । त्यहाँ प्रत्येक जीवको सम्पूर्ण जीनोम थिएन । केवल मस्तिष्कको नक्सा पनि थिएन । त्यहाँ चेतनासँग सम्बन्धित अवलोकनहरूको संरचित अभिलेख थियो ।
पृथ्वीका मानिस ।
जलचर सभ्यता ।
सिलिकन-आधारित जीव ।
प्रकाश-आधारित जैविक संरचना ।
ऊर्जा-निर्भर जीवन ।
र सयौँ प्रकारका बुद्धिमान जीव ।
मैले सोधेँ,
"तपाईंहरूले यति धेरै जीव किन अध्ययन गर्नुभयो ?"
प्रधान वैज्ञानिकले उत्तर दिए,
"किनकि एउटा ग्रहको अनुभवलाई सार्वभौमिक नियम मान्नु विज्ञान होइन ।"
"यदि कुनै सिद्धान्त लाखौँ फरक जैविक संरचनामा पनि मिल्छ भने मात्र त्यो बलियो हुन्छ ।"
# चेतना नाप्ने पहिलो समस्या
म एउटा प्रयोगशालाभित्र प्रवेश गरेँ ।
त्यहाँ एउटा प्रश्न ठूलो अक्षरमा लेखिएको थियो—
'पहिले मापन परिभाषित गर ।'
मैले सोधेँ,
"यसको अर्थ ?"
प्रधान वैज्ञानिकले भने,
"तिमीहरूले तापक्रम नाप्नुअघि तापक्रमको परिभाषा बनायौ ।"
"विद्युत् नाप्नुअघि एकाइ बनायौ ।"
"तर चेतना ?"
"यदि त्यसलाई परिभाषित नै गर्न सकिएन भने, मापन कसरी गर्ने ?"
# Consciousness Interferometer
त्यसपछि उनीहरूले एउटा उपकरण देखाए ।
त्यो कुनै मेसिनजस्तो देखिँदैनथ्यो ।
बरु जीवित क्रिस्टलको जालो थियो ।
"यसको नाम ?"
"Consciousness Interferometer."
"यसले चेतना देखाउँछ ?"
"होइन ।"
"यसले चेतनासँग सम्बन्धित बहु-स्तरीय जैविक, स्नायविक, सूचनात्मक र भौतिक संकेतहरूको एकीकृत नक्सा तयार गर्छ ।"
"चेतना स्वयं मापन भयो भन्ने दाबी गर्दैन ।"
# मृत्युको क्षण
त्यसपछि उनीहरूले लाखौँ वर्षअघि गरिएको एउटा प्रयोग देखाए ।
मृत्युको प्राकृतिक प्रक्रियामा रहेका जीवहरूको अनुमति र नैतिक सहमतिसहित अध्ययन गरिएको थियो ।
एक जीवको मस्तिष्क विस्तारै निष्क्रिय हुँदै गयो । विद्युतीय गतिविधि हरायो । रासायनिक प्रक्रिया रोकिए । सूचनात्मक संरचना विघटन हुन थाल्यो ।
मैले सोधेँ,
"त्यसपछि ?"
प्रधान वैज्ञानिकले उत्तर दिए,
"त्यसपछि हामीले धेरै वर्षसम्म एउटा कुरा खोज्यौँ ।"
"के कुनै नयाँ मापनयोग्य भौतिक संकेत उत्पन्न हुन्छ ?"
"के कुनै सूचना संरचना शरीरबाहिर स्थिर रूपमा देखिन्छ ?"
"के कुनै पुनरुत्पादनयोग्य घटना दोहोरिन्छ ?"
# लाखौँ प्रयोग
उनीहरूले परिणाम देखाए ।
एक होइन ।
दश होइन ।
अरबौँ होइन ।
खरबौँ अवलोकन ।
लाखौँ ग्रह ।
असंख्य जैविक संरचना ।
भिन्न गुरुत्व ।
भिन्न वातावरण ।
भिन्न स्नायु प्रणाली ।
भिन्न जैविक रसायन ।
तर एउटै वैज्ञानिक नियम ।
"प्रत्येक दाबी पुनरावृत्त (repeatable) हुनुपर्छ ।"
# स्मृति, सूचना र चेतना
त्यसपछि प्रधान वैज्ञानिकले तीनवटा अनुसन्धान टोली देखाए । पहिलो टोली स्मृतिको अध्ययन गर्दै थियो । उनीहरूले स्मृतिलाई प्रतिलिपि गर्न सफल भएका रहेछन् ।
बाल्यकालका सम्झना ।
भाषा ।
सीप ।
अनुभवको अभिलेख ।
सबै सुरक्षित गर्न सकिन्थ्यो ।
दोस्रो टोली सूचनाको अध्ययन गर्दै थियो ।
मस्तिष्कका नेटवर्क ।
स्नायुको संरचना ।
सङ्केत प्रवाह ।
गणनात्मक अवस्था ।
तिनीहरूलाई पनि अत्यन्त सूक्ष्म रूपमा नक्साङ्कन गर्न सकिन्थ्यो ।
तेस्रो टोली चेतनाको अध्ययन गर्दै थियो ।
त्यहाँ वातावरण फरक थियो ।
सबै वैज्ञानिक मौन थिए ।
मैले सोधेँ,
"किन ?"
प्रधान वैज्ञानिकले उत्तर दिए,
"किनकि यही ठाउँमा विज्ञानले सबैभन्दा धेरै विनम्र हुन सिक्यो ।"
# प्रतिलिपि सफल भयो
उनीहरूले एउटा प्रयोग देखाए ।
एउटा जीवको सम्पूर्ण स्मृति अर्को कृत्रिम मस्तिष्कमा सारियो । त्यसले उही भाषा बोल्यो । उही निर्णय गर्यो । उही अनुहार चिन्न सक्यो । उही बाल्यकाल सम्झियो ।
मैले उत्साहित हुँदै भने,
"त्यसो भए चेतना पनि सारियो !"
प्रधान वैज्ञानिकले तुरुन्तै टाउको हल्लाए ।
"निष्कर्षमा हतार नगर ।"
# पहिलो आश्चर्यजनक निष्कर्ष
उनीहरूले अर्को परीक्षण सुरु गरे ।
कृत्रिम प्रतिलिपिलाई सोधियो,
"तिमी को हौ ?"
उसले उत्तर दियो,
"म नै मूल व्यक्ति हुँ ।"
त्यसै समयमा मूल जीव पनि जीवित थियो ।
उसलाई पनि सोधियो,
"तिमी को हौ ?"
उसले पनि उत्तर दियो,
"म नै मूल व्यक्ति हुँ ।"
दुवैसँग एउटै स्मृति थियो ।
उही भाषा ।
उही व्यक्तित्व ।
उही अनुभवको अभिलेख ।
तर...
उनीहरू एउटै चेतनात्मक अनुभव साझा गरिरहेका थिएनन् । एकले देखेको कुरा अर्कोले प्रत्यक्ष अनुभव गर्दैनथ्यो । एकलाई भएको पीडा अर्कोले महसुस गर्दैनथ्यो । एकले आँखा बन्द गर्दा अर्कोको संसार अन्धकार हुँदैनथ्यो ।
प्रधान वैज्ञानिकले अनुसन्धान अभिलेख बन्द गरे ।
"यही हाम्रो पहिलो ठूलो आश्चर्य थियो ।"
"स्मृति प्रतिलिपि गर्न सकियो ।"
"सूचना संरचना पुनर्निर्माण गर्न सकियो ।"
"व्यवहार पुनः उत्पादन गर्न सकियो ।"
"तर 'अनुभव गर्ने वर्तमान दृष्टिकोण' (subjective point of view) को स्थानान्तरण भएको छ भनेर प्रमाणित गर्न सकिएन ।"
"त्यसपछि ?"
मैले सोधेँ ।
उनीहरूको उत्तर शान्त थियो ।
"त्यसपछि हामीले अनुसन्धान बन्द गरेनौँ ।"
"बरु हामीले स्वीकार गर्यौँ कि हाम्रो प्रारम्भिक मोडेल अपूर्ण रहेछ ।"
# अनुसन्धानको सबैभन्दा ठूलो पाठ
प्रधान वैज्ञानिकले प्रयोगशालाको अन्तिम ढोकातिर इङ्गित गर्दै भने,
"यहाँ प्रवेश गर्ने प्रत्येक वैज्ञानिकले एउटा प्रतिज्ञा गर्छ ।"
मैले भित्तामा लेखिएको वाक्य पढेँ—
'यदि तथ्यले हाम्रो सिद्धान्तलाई अस्वीकार गर्छ भने, सिद्धान्त परिवर्तन हुनेछ; तथ्य होइन ।'
त्यस क्षण मैले महसुस गरेँ—यही कारणले यो सभ्यता परम सभ्यता बनेको रहेछ ।
उनीहरू उत्तरको प्रेममा परेका थिएनन् । उनीहरू सत्यको खोजमा थिए । र सत्य, उनीहरूका लागि, कहिल्यै अहंकारको विषय थिएन—सधैँ अनुसन्धानको विषय थियो ।
२६ – चेतनाको अन्तिम प्रयोगशाला
# प्रतिलिपि बन्यो, तर "म" किन प्रतिलिपि भएन ?
चेतनाको अन्तिम प्रयोगशालाबाट बाहिर निस्कने तयारी गरिरहेको बेला प्रधान वैज्ञानिकले मलाई भने,
"तिमीले हाम्रो पहिलो आश्चर्यजनक निष्कर्ष देख्यौ । अब हामीलाई लाखौँ वर्षसम्म अलमल्याएको यो दोस्रो प्रश्न पनि हेर्नुपर्छ ।"
म फेरि अनुसन्धान केन्द्रको अर्को खण्डमा प्रवेश गरेँ ।
त्यस कक्षको नाम थियो—
"व्यक्तिगत अनुभव प्रयोगशाला" ।
भित्तामा एउटा मात्र वाक्य लेखिएको थियो ।
"कुनै पनि वैज्ञानिक सिद्धान्तले तेस्रो व्यक्तिको अवलोकन मात्र होइन, पहिलो व्यक्तिको अनुभवलाई पनि व्याख्या गर्न सक्नुपर्छ ।"
मैले त्यो वाक्य धेरैबेर हेरिरहेँ ।
# पहिलो पूर्ण मस्तिष्क प्रतिलिपि
प्रधान वैज्ञानिकले लाखौँ वर्षअघिको एउटा अभिलेख देखाए । त्यो उनीहरूको इतिहासकै सबैभन्दा ठूलो वैज्ञानिक परियोजना थियो । उनीहरूले एउटा स्वयंसेवकको मस्तिष्कलाई परमाणु तहभन्दा पनि सूक्ष्म स्तरमा नक्साङ्कन गरे ।
प्रत्येक स्नायु कोशिका ।
प्रत्येक जडान ।
प्रत्येक रासायनिक अवस्था ।
प्रत्येक विद्युतीय गतिविधि ।
प्रत्येक दीर्घकालीन स्मृति ।
प्रत्येक अल्पकालीन सूचना ।
प्रत्येक सिकाइको ढाँचा ।
सबैलाई गणितीय रूपमा पुनर्निर्माण गरियो ।
त्यसपछि एउटा कृत्रिम जैविक मस्तिष्क बनाइयो । त्यो सिलिकनबाट बनेको थिएन । त्यो जीवित नानो–जैविक संरचनाबाट बनेको थियो । त्यो पनि सक्रिय भयो ।
आँखा खोल्यो ।
उसले आफ्नो नाम भन्यो । उसले आफ्ना बाल्यकालका साथीहरूको नाम सम्झियो । उसले आफ्नो परिवार चिनेको दाबी गर्यो । उसले आफूलाई "म नै" भन्यो ।
सबै वैज्ञानिक उत्साहित भए ।
उनीहरूलाई लाग्यो—
"हामीले चेतनाको प्रतिलिपि बनाउन सफल भयौँ ।"
तर अनुसन्धान त्यहीँ सकिएन । वास्तवमा त्यहीँबाट सुरु भयो ।
# सबैभन्दा कठिन प्रयोग
उनीहरूले मूल व्यक्ति र प्रतिलिपिलाई फरक कोठामा राखे ।
दुवैलाई एउटै प्रश्न सोधियो ।
"अहिले तिमी के देखिरहेका छौ ?"
मूल व्यक्तिले उत्तर दियो—
"म नीलो प्रकाश देखिरहेको छु ।"
प्रतिलिपिले उत्तर दियो—
"म हरियो प्रकाश देखिरहेको छु ।"
त्यसपछि प्रतिलिपिलाई निलो कोठामा सारियो । मूललाई हरियोमा । दुवैले आफ्ना अनुभव बताए । सबै कुरा अपेक्षाअनुसार थियो ।
तर त्यसपछि वैज्ञानिकहरूले एउटा असम्भवजस्तो प्रश्न सोधे ।
"के मूल व्यक्तिले प्रतिलिपिले अनुभव गरिरहेको 'हरियो' प्रत्यक्ष अनुभव गर्न सक्छ ?"
उत्तर थियो—
होइन ।
प्रतिलिपिले पनि मूल व्यक्तिको अनुभव प्रत्यक्ष पहुँच गर्न सकेन ।
# व्यवहार एउटै, अनुभव फरक
मैले सोधेँ,
"तर उनीहरू त दुवै उस्तै थिए !"
प्रधान वैज्ञानिकले उत्तर दिए,
"व्यवहार एउटै हुनु र अनुभव एउटै हुनु एउटै कुरा होइन ।"
"दुवैले एउटै कविता सम्झे ।"
"दुवैले एउटै गणित हल गरे ।"
"दुवैले एउटै निर्णय गरे ।"
"तर दुवैले संसार छुट्टाछुट्टै दृष्टिबाट अनुभव गरिरहेका थिए ।"
त्यो क्षण प्रयोगशालाभरि मौनता छायो ।
# विज्ञानको सबैभन्दा कठिन प्रश्न
प्रधान वैज्ञानिकले एउटा शब्द देखाए—
Subjective Experience
"हामीले यसलाई लाखौँ वर्ष अध्ययन गर्यौँ ।"
"हामीले व्यवहार नाप्यौँ ।"
"मस्तिष्क नाप्यौँ ।"
"सूचना नाप्यौँ ।"
"ऊर्जा नाप्यौँ ।"
"तर अनुभव स्वयंलाई बाहिरबाट प्रत्यक्ष मापन गर्ने विश्वसनीय विधि भेट्टाएनौँ ।"
"यसको अर्थ अनुभव छैन भन्ने होइन ।"
"यसको अर्थ हामीसँग त्यसको पूर्ण वैज्ञानिक मापन छैन ।"
# चेतनाका प्रतिस्पर्धी मोडेल
त्यसपछि एउटा विशाल गोलाकार कक्ष खुल्यो । त्यहाँ सयौँ अनुसन्धान टोली आफ्ना सिद्धान्त प्रस्तुत गरिरहेका थिए ।
मैले सोधेँ,
"यति उन्नत सभ्यतामा पनि मतभेद हुन्छ ?"
प्रधान वैज्ञानिक हाँसे ।
"मतभेद नभएको ठाउँ अनुसन्धानको अन्त्य भइसकेको हुन्छ ।"
# पहिलो मोडेल – जैविक उद्भव
पहिलो टोलीले भन्यो,
"चेतना जटिल जैविक प्रक्रियाबाट उद्भव हुने गुण हो ।"
"जटिलता पुगेपछि अनुभव उत्पन्न हुन्छ ।"
तर उनीहरूले स्वीकार गरे—
"किन उत्पन्न हुन्छ भन्ने अन्तिम उत्तर छैन ।"
# दोस्रो मोडेल – सूचना एकीकरण
दोस्रो टोलीले तर्क गर्यो,
"चेतना सूचना एकीकरणको विशेष स्तरसँग सम्बन्धित हुन सक्छ ।"
"जति गहिरो एकीकरण, उति गहिरो अनुभव ।"
तर परीक्षणहरूले सबै प्रश्न समाधान गरेनन् ।
# तेस्रो मोडेल – भविष्यसूचक मस्तिष्क
तेस्रो टोलीले भन्यो,
"मस्तिष्क भविष्यको अनुमान गर्ने प्रणाली हो ।"
"चेतना सम्भवतः निरन्तर भविष्य–पूर्वानुमान गर्ने प्रक्रियाको एउटा पक्ष हुन सक्छ ।"
तर त्यसले पनि "अनुभवको गुण" पूर्ण रूपमा व्याख्या गरेन ।
# चौथो मोडेल – सूचना–क्षेत्र
चौथो टोलीले धेरै विवादास्पद परिकल्पना प्रस्तुत गर्यो ।
"के चेतना केवल मस्तिष्कभित्र सीमित छैन ?"
"के मस्तिष्क कुनै गहिरो सूचनात्मक प्रक्रियासँग अन्तर्क्रिया गर्ने प्रणाली हो ?"
प्रधान वैज्ञानिकले तुरुन्तै टिप्पणी गरे,
"यस परिकल्पनालाई पुष्टि गर्ने पर्याप्त प्रमाण छैन ।"
"त्यसैले यो अनुसन्धानकै विषय हो ।"
# कुनै मोडेल पूर्ण भएन
मैले सोधेँ,
"त्यसो भए कुन मोडेल सही हो ?"
प्रधान वैज्ञानिकले उत्तर दिए,
"अहिलेसम्म कुनै पनि मोडेलले सबै प्रयोगहरूको पूर्ण व्याख्या गरेको छैन ।"
"कतिपयले केही तथ्य राम्रोसँग बुझाउँछन् ।"
"कतिपयले अन्य तथ्य ।"
"तर एउटाले पनि सम्पूर्ण चित्र दिएको छैन ।"
# अन्तिम निष्कर्ष किन आएन ?
मैले धेरैबेर सोचेर सोधेँ,
"यति धेरै अनुसन्धानपछि पनि किन अन्तिम निष्कर्ष घोषणा गर्नुभएन ?"
प्रधान वैज्ञानिकले मलाई एउटा पुरानो अभिलेख देखाए ।
त्यहाँ एउटा प्राचीन सभ्यताले आफ्नो सिद्धान्तलाई अन्तिम सत्य घोषणा गरेको थियो । केही हजार वर्षपछि नयाँ तथ्य आयो । पूरै सिद्धान्त परिवर्तन गर्नुपर्यो ।
त्यसपछि अर्को सभ्यता।
फेरि त्यही गल्ती ।
फेरि अर्को ।
फेरि अर्को ।
प्रधान वैज्ञानिकले भने,
"हामीले इतिहासबाट एउटा नियम सिक्यौँ ।"
"जब प्रमाणभन्दा ठूलो अहंकार हुन्छ, विज्ञान रोकिन्छ ।"
# परम सभ्यताको वैज्ञानिक शपथ
मलाई एउटा सभाहलमा लगियो ।
त्यहाँ प्रत्येक अनुसन्धानकर्ताले आफ्नो अनुसन्धान सुरु गर्नुअघि एउटै वाक्य उच्चारण गर्दो रहेछ ।
"म मेरो सिद्धान्तको होइन, प्रमाणको पक्षमा उभिनेछु ।"
"यदि तथ्य बदलियो भने म आफ्नो निष्कर्ष बदल्नेछु ।"
"म प्रकृतिलाई मेरो विचारअनुसार होइन, मेरा विचारलाई प्रकृतिअनुसार ढाल्नेछु ।"
मैले सोधेँ,
"यही कारणले तपाईंहरू यति विकसित हुनुभयो ?"
प्रधान वैज्ञानिकले उत्तर दिए,
"सायद ।"
"हामी कहिल्यै 'हामी अन्तिम सत्यमा पुगिसक्यौँ' भन्ने प्रलोभनमा परेनौँ ।"
# मेरो अन्तिम प्रश्न
म फर्किनुअघि मैले अन्तिमपटक सोधेँ,
"यदि पृथ्वीका मानिसहरूले तपाईंलाई सोधे—'चेतना के हो ?'—तपाईंहरूको आधिकारिक उत्तर के हुन्छ ?"
प्रधान वैज्ञानिकले लामो समय मौन बसे । त्यस मौनताभित्र लाखौँ वर्षको अनुसन्धान थियो । अरबौँ प्रयोग थिए । असंख्य असफलताहरू थिए । नयाँ खोजहरू थिए ।
त्यसपछि उनले शान्त स्वरमा भने—
"हामीसँग अहिलेसम्मको सबैभन्दा राम्रो वैज्ञानिक मोडेल छ ।"
"तर अन्तिम वैज्ञानिक सत्य छैन ।"
मैले फेरि सोधेँ,
"यदि उनीहरूले मृत्युपछि चेतना रहन्छ कि रहँदैन भनेर सोधे भने ?"
उनले उत्तर दिए—
"हामीले कुनै पनि दिशामा निर्णायक, पुनरावृत्त र सार्वभौमिक प्रमाण फेला पारेका छैनौँ । त्यसैले दुवै सम्भावनालाई अनुसन्धानको विषयका रूपमा राखेका छौँ ।"
"त्यसो भए तपाईंहरूको अन्तिम उत्तर के हो ?"
प्रधान वैज्ञानिकले मेरो आँखामा हेर्दै भने—
"सबैभन्दा इमानदार उत्तर 'हामी अझै खोजिरहेका छौँ' हो ।"
मैले पृथ्वी फर्किनुअघि आफ्नो डायरीमा टिप्पणी लेखेँ ।
"आज मैले विज्ञानको सबैभन्दा ठूलो शक्ति नयाँ उत्तर होइन, नयाँ इमानदारी हो भन्ने बुझें । परम सभ्यताले चेतनाको अध्ययनमा लाखौँ वर्ष खर्च गर्यो । उनीहरूले मस्तिष्कको पूर्ण प्रतिलिपि बनाए । स्मृति सुरक्षित गरे । व्यवहार पुनः निर्माण गरे । सूचना संरचनालाई गणितीय रूपमा वर्णन गरे । तर उनीहरूले कहिल्यै त्यस्तो दाबी गरेनन्, जसलाई प्रयोगले पुष्टि गर्न सकेन । उनीहरूका लागि 'हामीलाई थाहा छैन' असफलता थिएन; त्यो अर्को अनुसन्धान सुरु गर्ने बिन्दु थियो । सम्भवतः यही कारणले उनीहरूको सभ्यता समयसँगै अझ उन्नत बन्दै गयो । विज्ञान अन्तिम उत्तरहरूको सङ्ग्रह होइन; सत्यतर्फ निरन्तर संशोधन हुँदै जाने यात्रा हो ।"
२७. बुद्धिमत्ताको वास्तविक अर्थ
# जब मैले थाहा पाएँ—प्रतिभाभन्दा ठूलो कुरा प्रज्ञा रहेछ
मृत्युको आवश्यकताबारेको अध्ययन समाप्त भएपछि मेरो मनमा एउटा प्रश्न बारम्बार घुमिरह्यो ।
मैले सय ग्रह देखेको थिएँ । कतै असाधारण वैज्ञानिक थिए । कतै अद्भुत इन्जिनियर । कतै यस्ता कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रणाली थिए, जसले एक सेकेन्डमा खरबौँ गणना गर्न सक्थे । तर त्यही सभ्यतामध्ये धेरै नष्ट पनि भएका थिए ।
यदि उनीहरू यति बुद्धिमान् थिए भने—
उनीहरू किन टिकेनन् ?
परम सभ्यताका प्रमुख वैज्ञानिकले मेरो अनुहार पढेझैँ लाग्यो ।
उनले कुनै उत्तर दिएनन् । बरु मलाई एउटा विशाल गोलाकार सभाहलमा लगे । त्यहाँ लाखौँ वर्षदेखि सङ्कलन गरिएका सभ्यताहरूका अभिलेखहरू जीवित दृश्यका रूपमा सुरक्षित थिए ।
उनीहरूले भने,
"आज तिमीलाई हामी बुद्धिमत्ताको हाम्रो परिभाषा देखाउनेछौँ ।"
# पहिलो परीक्षा
मेरो अगाडि दुई कृत्रिम चेतना प्रणाली प्रस्तुत गरिए ।
पहिलो प्रणालीले कुनै पनि गणितीय समस्या तत्काल समाधान गर्थ्यो । ऊ सबै भाषाहरू जान्थ्यो । ऊ भविष्यका सम्भावनाहरूको गणना गर्न सक्थ्यो । उसको सूचना–भण्डार लगभग असीम थियो ।
दोस्रो प्रणाली त्यति तीव्र थिएन । उसले उत्तर दिन केही समय लियो ।
तर उत्तर दिनुअघि एउटा प्रश्न सोध्यो—
"यो निर्णयले एक लाख वर्षपछि कसलाई असर पार्छ ?"
मैले वैज्ञानिकलाई सोधेँ,
"कुन प्रणाली बढी बुद्धिमान् हो ?"
उनले प्रतिप्रश्न गरे,
"तिमीलाई कुन लाग्छ ?"
मैले पहिलो प्रणालीतर्फ औँला देखाएँ ।
उनले शान्त स्वरमा भने,
"त्यो सबैभन्दा छिटो गणना गर्ने प्रणाली हो ।"
"तर बुद्धिमान् होइन ।"
# IQ को सीमा
त्यसपछि उनले पृथ्वीसहित हजारौँ सभ्यताहरूको तुलना देखाए ।
कतिपय सभ्यताले असाधारण गणित विकास गरेका थिए । कतिपयले ताराहरू नियन्त्रण गरेका थिए । कतिपयले कृत्रिम चेतनालाई आफूभन्दा धेरै शक्तिशाली बनाएका थिए । तर उनीहरू आफ्नै निर्णयको दीर्घकालीन परिणाम बुझ्न असफल भएका थिए ।
मुख्य वैज्ञानिकले भने,
"गणना गर्ने क्षमता आवश्यक छ ।"
"तर त्यो मात्र पर्याप्त छैन ।"
"यदि कुनै चेतनाले सही उत्तर त दिन्छ, तर त्यस उत्तरका भविष्यका परिणाम बुझ्दैन भने, त्यो पूर्ण बुद्धिमत्ता होइन ।"
# करुणा
मलाई अर्को दृश्य देखाइयो । दुई सभ्यतामा महामारी फैलिएको थियो ।
पहिलो सभ्यताले आफ्नो जनसंख्या बचाउन अर्को ग्रहसँग सम्पर्क तोडिदियो ।
आफू बच्यो ।
छिमेकी सभ्यता नष्ट भयो ।
दोस्रो सभ्यताले आफ्नो स्रोत बाँड्यो । उनीहरूको पनि क्षति भयो ।
तर अन्ततः दुवै सभ्यता बच्न सफल भए ।
मैले सोधेँ,
"यो नैतिकताको विषय हो ?"
वैज्ञानिकले उत्तर दिए,
"हो, तर विज्ञानको पनि ।"
"हामीले खरबौँ वर्षका तथ्याङ्क अध्ययन गरेका छौँ ।"
"दीर्घकालसम्म टिकेका सभ्यताहरूमा सहकार्य प्रतिस्पर्धाभन्दा बलियो देखिएको छ ।"
"करुणा केवल भावना होइन ।"
"यो दीर्घकालीन अस्तित्वको रणनीति पनि हुन सक्छ ।"
त्यो उत्तरले मलाई गहिरो सोचमा डुबायो ।
# पूर्वानुमान
त्यसपछि एउटा अर्को परीक्षण सुरु भयो । दुई अनुसन्धान टोलीलाई एउटै नयाँ ऊर्जा स्रोत भेटियो । पहिलो टोलीले तुरुन्त प्रयोग गर्यो । दोस्रो टोलीले प्रयोग रोक्यो ।
उसले हजार वर्षसम्म सम्भावित जोखिमहरूको अध्ययन गर्यो । पहिलो सभ्यतामा केही दशकपछि ऊर्जा दुर्घटनाले सम्पूर्ण ग्रहको वातावरण बदलिदियो । दोस्रो सभ्यताले हजार वर्ष ढिलो प्रगति गर्यो ।
तर उनीहरूको प्रविधि लाखौँ वर्ष सुरक्षित रह्यो ।
मुख्य वैज्ञानिकले भने,
"भविष्य देख्न सक्नु भविष्यवाणी होइन ।"
"वर्तमान निर्णयका सम्भावित परिणामको अध्ययन गर्न सक्नु नै वास्तविक पूर्वानुमान हो ।"
# दीर्घदृष्टि
त्यसपछि मलाई एउटा विशाल जीवित नक्सा देखाइयो । त्यहाँ सभ्यताहरूको आयु चम्किरहेको थियो ।
कतिपय पाँच हजार वर्ष टिके । कतिपय पाँच लाख वर्ष । कतिपय करोडौँ वर्ष । सबैभन्दा लामो समय टिकेका सभ्यतामा एउटा समान गुण थियो । उनीहरूले कहिल्यै अर्को चुनावसम्म, अर्को पुस्तासम्म वा अर्को शताब्दीसम्म मात्र योजना बनाएका थिएनन् । उनीहरूको सबैभन्दा सानो योजना पनि हजारौँ वर्षका प्रभाव हेरेर बनाइन्थ्यो ।
वन रोप्दा उनीहरूले आफ्ना सन्तानलाई होइन, एक लाख वर्षपछि जन्मिने जीवलाई पनि सम्झन्थे । ऊर्जा केन्द्र बनाउँदा त्यसको अन्तिम विघटनसम्मको योजना तयार हुन्थ्यो । शिक्षा-समझ निर्माण गर्दा भविष्यका अज्ञात सभ्यताले पनि बुझ्न सकून् भनेर अभिलेख राखिन्थ्यो ।
मैले सोधेँ,
"के यही दीर्घदृष्टि हो ?"
वैज्ञानिक मुस्कुराए ।
"हो ।"
"क्षणिक सफलताभन्दा धेरै पर देख्न सक्ने क्षमता ।"
# बुद्धिमत्ताको समीकरण
अन्ततः उनले एउटा प्रकाशमय सूत्र देखाए । त्यो कुनै गणितीय समीकरण थिएन ।
त्यसमा केवल तीन शब्द थिए—
करुणा ।
पूर्वानुमान ।
दीर्घदृष्टि ।
त्यसपछि उनले चौथो शब्द थपे—
विनम्रता ।
मैले अचम्म मान्दै सोधेँ,
"विनम्रता किन ?"
उनले उत्तर दिए,
"किनकि आफू गलत हुन सक्ने सम्भावना स्वीकार नगर्ने चेतनाले नयाँ प्रमाण स्वीकार गर्न सक्दैन ।"
"र नयाँ प्रमाण स्वीकार नगर्ने सभ्यता अन्ततः आफ्नै पुराना निष्कर्षको कैदी बन्छ ।"
# पृथ्वीको दर्पण
मैले धेरैबेर केही बोलिनँ । मेरो मनमा पृथ्वीका असंख्य दृश्यहरू आउन थाले । अल्पकालीन निर्णयहरू । तत्काल लाभका लागि दीर्घकालीन क्षति । प्रविधिको तीव्र विकास । तर त्यससँगै बढ्दै गएका नैतिक प्रश्नहरू ।
मैले बुझें—
समस्या बुद्धिको कमी मात्र होइन ।
बुद्धिको प्रयोग गर्ने दृष्टिकोण पनि हो ।
मैले डायरी खोलें ।
र अन्तिम टिप्पणी लेखें—
"पृथ्वीमा बुद्धिमत्तालाई प्रायः परीक्षा, स्मरणशक्ति वा गणनात्मक क्षमताले मापन गरिन्छ । तर परम सभ्यताले मलाई फरक कुरा सिकायो । तीव्र गणना उपयोगी हुन्छ । गहिरो समझ आवश्यक हुन्छ । तर यदि त्यससँग करुणा, निर्णयका दीर्घकालीन परिणाम बुझ्ने क्षमता र आफूलाई सुधार्न सक्ने विनम्रता जोडिएन भने, त्यस्तो बुद्धिमत्ता सभ्यतालाई बचाउन पर्याप्त हुँदैन ।"
मैले कलम बिस्तारै बन्द गरें । त्यसै क्षण अनुसन्धान केन्द्रको सम्पूर्ण प्रकाश शान्त सुनौलो रङमा परिणत भयो ।
मुख्य वैज्ञानिकले मलाई हेरेर भने—
"तिमीले बुद्धिमत्ताको हाम्रो परिभाषा बुझ्यौ ।"
"अब अन्तिम प्रश्न बाँकी छ ।"
"कुन ?"
उनीहरूको उत्तर सम्पूर्ण कक्षमा प्रतिध्वनित भयो—
"यदि कुनै सभ्यता वास्तवमै बुद्धिमान् बन्यो भने... त्यसको अन्तिम गन्तव्य के हुन्छ ?"
त्यो प्रश्नसँगै अनुसन्धान केन्द्रको भित्तामा एउटा नयाँ नक्षत्र खुल्न थाल्यो । मेरो यात्राको अन्तिम अध्याय सुरु हुन लागेको थियो ।
२८. पृथ्वीको सम्पूर्ण विश्लेषण
# एउटा ग्रह, अनन्त सम्भावना
परम सभ्यतामा बिताएको समयपछि एक दिन प्रमुख वैज्ञानिकले मलाई भने,
"आज तिमीले कुनै नयाँ ग्रह देख्ने छैनौ ।"
"आज हामी तिमीलाई तिम्रै ग्रह देखाउनेछौँ ।"
मैले सोचेँ—पृथ्वी त मैले छोडेरै आएको थिएँ ।
अब नयाँ के देख्न बाँकी थियो ?
उनीहरूले मलाई एउटा विशाल गोलाकार कक्षमा लगे । कक्षको बीचमा कुनै पर्दा थिएन, कुनै यन्त्र थिएन । तर केही क्षणमै सम्पूर्ण अन्तरिक्ष पारदर्शी भयो ।
मेरो अगाडि पृथ्वी देखापर्यो । त्यही नीलो ग्रह । समुद्रले ढाकिएको । बादलले सजिएको । जीवनले भरिएको । म अनायास मुस्कुराएँ ।
प्रमुख वैज्ञानिकले शान्त स्वरमा भने,
"यो केवल एउटा ग्रह होइन ।"
"यो एउटा सम्भावना हो ।"
# पृथ्वीको सबैभन्दा ठूलो शक्ति
दृश्य परिवर्तन भयो । मैले मानव इतिहासलाई तीव्र गतिमा बगिरहेको देखें ।
ढुङ्गाका औजार ।
कृषि ।
भाषा ।
लेखन ।
विज्ञान ।
औद्योगिक क्रान्ति ।
विद्युत् ।
औषधि ।
उडान ।
अन्तरिक्ष यात्रा ।
कम्प्युटर ।
इन्टरनेट ।
कृत्रिम बुद्धिमत्ता ।
केही लाख वर्षको जैविक इतिहासपछि केही हजार वर्षमै यस्तो तीव्र परिवर्तन !
मुख्य वैज्ञानिकले भने,
"हामीले अध्ययन गरेका धेरै ग्रहहरूमा विकास स्थिर थियो ।"
"तिम्रो ग्रहमा शिक्षा-समझको वृद्धि असाधारण रूपमा तीव्र छ ।"
मैले गर्व महसुस गरें ।
उनीहरूले थपे,
"जिज्ञासा पृथ्वीको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति हो ।"
# पृथ्वीको सबैभन्दा ठूलो खतरा
दृश्य फेरियो । अब समुद्रको सतह परिवर्तन भइरहेको थियो । हिमनदीहरू घटिरहेका थिए । वनहरू टुक्रिँदै थिए । असंख्य प्रजातिहरू हराइरहेका थिए ।
कतै युद्ध ।
कतै प्रदूषण ।
कतै भोक ।
कतै गलत सूचनाको बाढी ।
कतै प्रविधिको दुरुपयोग ।
मैले चुपचाप हेरेँ ।
वैज्ञानिकले भने,
"पृथ्वीको मुख्य समस्या प्रविधिको अभाव होइन ।"
"निर्णयको समयमान (time horizon) सानो हुनु हो ।"
"धेरै निर्णय दशकका लागि गरिन्छ ।"
"जबकि प्रभाव शताब्दी र सहस्राब्दीसम्म पुग्न सक्छ ।"
# कृत्रिम बुद्धिमत्ता
अर्को दृश्य खुल्यो ।
मानव र कृत्रिम बुद्धिमत्ता सँगै काम गरिरहेका थिए । कतै रोगको उपचार तीव्र भएको थियो । कतै अनुसन्धान अभूतपूर्व गतिमा अघि बढेको थियो । तर अर्को दृश्यमा त्यही प्रविधि गलत सूचना, निगरानी र विनाशकारी प्रणालीमा प्रयोग भएको देखियो ।
मुख्य वैज्ञानिकले भने,
"प्रत्येक शक्तिशाली प्रविधि दुईवटा ढोका हो ।"
"एउटाले सभ्यतालाई माथि लैजान्छ ।"
"अर्कोले तल ।"
"कुन ढोका खुल्छ भन्ने कुरा प्रविधिले होइन, निर्णयले निर्धारण गर्छ ।"
# ऊर्जा
मैले विशाल सौर्य क्षेत्रहरू देखें । स्वच्छ ऊर्जा प्रणालीहरू । नयाँ प्रकारका भण्डारण प्रविधिहरू । साथै जीवाश्म इन्धनमा निर्भर क्षेत्रहरू पनि ।
उनीहरूले भने,
"ऊर्जा समस्या समाधान हुन सक्छ ।"
"तर यदि समाधान न्यायपूर्ण र दीर्घकालीन भएन भने नयाँ समस्या जन्मिन सक्छ ।"
# पृथ्वीको जैविक सम्पदा
त्यसपछि पृथ्वीका वन, महासागर र सूक्ष्मजीवहरूको अद्भूत जालो मेरो अगाडि फैलियो । मैले पहिले कहिल्यै नदेखेको सम्बन्ध देखेँ । एउटा वन नष्ट हुँदा हजारौँ अदृश्य सम्बन्धहरू पनि टुटिरहेका थिए । एउटा परागसेचन गर्ने कीरा हराउँदा सम्पूर्ण खाद्य प्रणाली प्रभावित भइरहेको थियो ।
वैज्ञानिकले भने,
"तिमीहरूको ग्रहको सबैभन्दा ठूलो प्रविधि प्रकृति आफैँ हो ।"
"यदि त्यो प्रणाली कमजोर भयो भने कुनै पनि कृत्रिम प्रणालीले पूर्ण रूपमा त्यसको स्थान लिन सक्दैन ।"
# भविष्यका तीन सम्भावना
अचानक पृथ्वी तीन फरक दिशामा विभाजित भयो ।
# पहिलो भविष्य
मानवजाति अल्पकालीन स्वार्थमा अडिग रह्यो । प्रकृति कमजोर बन्दै गयो । विश्वास घट्यो । प्रविधि बढ्यो । तर असमानता र द्वन्द्व पनि बढ्दै गए । सभ्यता बाँचेको थियो । तर विभाजित थियो ।
# दोस्रो भविष्य
मानवजातिले विज्ञानलाई अपनायो । तर नैतिक विकास त्यसको गतिसँग मिलेन । प्रविधि अद्भूत भयो । तर त्यसको नियन्त्रण सीमित समूहमा केन्द्रीत भयो । यो भविष्य अत्यन्त शक्तिशाली थियो । तर अस्थिर पनि ।
# तेस्रो भविष्य
विज्ञान, शिक्षा, सहकार्य र दीर्घदृष्टि एकअर्कासँग जोडिए । स्वच्छ ऊर्जा व्यापक बन्यो । प्रकृति संरक्षणलाई विकासको विरोधी होइन, आधार मानियो । विश्वव्यापी चुनौतीहरूमा प्रतिस्पर्धाभन्दा सहकार्य बढ्यो । मानव अन्तरिक्षमा फैलियो । तर पृथ्वीलाई बिर्सिएन ।
मुख्य वैज्ञानिकले भने,
"यी भविष्य भविष्यवाणी होइनन् ।"
"यी सम्भावनाहरू हुन् ।"
# निर्णय कसको ?
मैले सोधेँ,
"यीमध्ये कुन भविष्य सत्य हुनेछ ?"
उनी मुस्कुराए ।
"हामी उत्तर दिन सक्दैनौँ ।"
"किन ?"
"किनकि भविष्य कुनै सभ्यतालाई दिइँदैन ।"
"भविष्य निर्माण गरिन्छ ।"
# पृथ्वीको मूल्य
मैले अन्तिम पटक आफ्नो ग्रहलाई हेरें । यति धेरै समस्या । यति धेरै सौन्दर्य । यति धेरै विभाजन । यति धेरै सिर्जना ।
प्रमुख वैज्ञानिकले भने,
"हामीले लाखौँ ग्रह अध्ययन गरेका छौँ ।"
"धेरै ग्रह तिम्रो भन्दा पुराना छन् ।"
"धेरै ग्रह तिम्रो भन्दा प्रविधिमा अगाडि छन् ।"
"तर प्रत्येक जीवनयुक्त ग्रह अद्वितीय हुन्छ ।"
"पृथ्वीको मूल्य त्यसले आज के हासिल गरिसक्यो भन्नेमा मात्र छैन ।"
"उसले भोलि के बन्न सक्छ भन्नेमा पनि छ ।"
# मेरो अन्तिम टिप्पणी
मैले डायरीमा विश्लेषण गरेँ—
"पृथ्वी न त असफल ग्रह हो, न पूर्ण ग्रह । यो संक्रमणको ग्रह हो । यहाँ विज्ञान तीव्र गतिमा बढिरहेको छ । चुनौतीहरू पनि गहिरा छन् । भविष्य निश्चित छैन । जलवायु परिवर्तन, जैविक विविधताको ह्रास, युद्ध, असमानता, गलत सूचना र शक्तिशाली प्रविधिको दुरुपयोग वास्तविक जोखिम हुन् । तर यही ग्रहमा सहयोग, अनुसन्धान, कला, करुणा र आत्मसुधारको अद्भूत क्षमता पनि छ ।"
मैले अन्तिम हरफ थपेँ—
"परम सभ्यताले पृथ्वीलाई कमजोर भनेन । उनीहरूले केवल यति भने—'यो ग्रह अहिले आफ्नो सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण परीक्षा दिइरहेको छ । यसको भविष्य यसको प्रविधिले होइन, यसको सामूहिक बुद्धिमत्ताले निर्धारण गर्नेछ ।'"
मैले डायरी बन्द गरेँ ।
त्यसै क्षण प्रमुख वैज्ञानिकले गहिरो दृष्टिले मलाई हेर्दै भने—
"अब तिमीले ब्रह्माण्डका बारेमा धेरै कुरा बुझ्यौ ।"
"तर एउटा अन्तिम निर्णय अझै बाँकी छ ।"
मैले सोधेँ,
"कुन निर्णय ?"
उनको उत्तर स्पष्ट थियो—
"अब तिमी यो शिक्षा-समझ आफ्नै ग्रहमा लिएर फर्कन्छौ कि यहीं बसेर हाम्रो सभ्यताको सदस्य बन्छौ ?"
त्यो प्रश्नसँगै मेरो सम्पूर्ण यात्राको सबैभन्दा कठिन छनोट सुरु भयो ।
# दुई सभ्यताको ऐना
परम सभ्यताको केन्द्रीय अनुसन्धान परिसरमा मेरो बसाइँको अन्तिम चरण चलिरहेको थियो । सयौँ ग्रहको अध्ययनपछि पनि एउटा कुरा भने मैले अनुमान गरेको थिइनँ—उनीहरूले मेरो अध्ययन मात्र गरेका थिएनन्, उनीहरूले पृथ्वीको पनि लाखौँ वर्षदेखि सूक्ष्म अध्ययन गरिरहेका रहेछन् ।
एक दिन प्रधान वैज्ञानिकले मलाई एउटा विशाल गोलाकार कक्षमा लगे । कक्षको बीचमा कुनै मेच, कुनै यन्त्र वा कुनै पर्दा थिएन । केवल एउटा विशाल पारदर्शी गोलो संरचना अन्तरिक्षमा तैरिरहेको थियो । उहाँले त्यसलाई "सभ्यता–दर्पण" भन्नुभयो ।
"यसले के देखाउँछ ?" मैले सोधेँ ।
उहाँले उत्तर दिनुभयो,
"यसले कुनै अनुहार देखाउँदैन । यसले सभ्यताको स्वभाव देखाउँछ ।"
त्यसपछि त्यो गोलाकार संरचना उज्यालो हुन थाल्यो ।
पहिलो दृश्य पृथ्वीको थियो ।
बालकहरू खेलिरहेका थिए । कसैले हार्दा रोइरहेको थियो, कसैले जित्दा हाँसिरहेको थियो । केही टाढा एउटी आमाले आफ्नो बच्चालाई अँगालो हालिरहेकी थिइन् । अर्को दृश्यमा एउटा वृद्ध किसानले आफ्नो खेतमा उम्रिएको पहिलो बिरुवालाई मुस्कुराउँदै हेर्दै थियो । त्यसपछि वैज्ञानिकहरू एउटा असफल प्रयोगपछि फेरि नयाँ परीक्षणको तयारी गरिरहेका थिए ।
मैले गर्वका साथ ती दृश्यहरू हेरेँ । अचानक दृश्य फेरियो ।
उही पृथ्वीमा युद्ध थियो ।
धुवाँले भरिएका शहरहरू ।
भोकले कुपोषित बालबालिका ।
धर्म, जाति र सीमाका नाममा विभाजित मानिसहरू ।
झूटो सूचनाले समाजलाई दुई भागमा विभाजन गरेको दृश्य ।
प्रकृतिलाई नष्ट गर्दै गरेको मानव गतिविधि ।
मौनतापछि प्रधान वैज्ञानिकले सोध्नुभयो,
"यी दुवै पृथ्वी हुन् । कुनलाई वास्तविक भन्ने ?"
मैले केहीबेर सोचेर उत्तर दिएँ,
"दुवै ।"
उहाँ मुस्कुराउनुभयो ।
"ठीक त्यही उत्तर हामीले पनि दिएको थियौँ ।"
त्यसपछि सभ्यता–दर्पणमा परम सभ्यताको दृश्य देखा पर्न थाल्यो ।
त्यहाँ अपराध थिएन । भोक थिएन । रोग थिएन । ऊर्जाको अभाव थिएन । प्रदूषण थिएन । कसैले कसैलाई शासन गरिरहेको थिएन । शिक्षा-समझ सबैका लागि खुला थियो ।
मैले सहजै भनेँ,
"तपाईंहरूको संसार त पूर्ण रहेछ ।"
प्रधान वैज्ञानिकले तुरुन्तै टाउको हल्लाउनुभयो ।
"होइन ।"
सभ्यता–दर्पण फेरि बदलियो । त्यहाँ एउटा अनुसन्धानकर्ता हजारौँ वर्षदेखि एउटा गणितीय समस्याको समाधान खोजिरहेको थियो । अर्को वैज्ञानिक लाखौँ असफल प्रयोगपछि पनि थाकेको देखिँदैनथ्यो । कतै एउटा समूह चेतनाको अन्तिम रहस्य बुझ्न नसकेको कारण मौन बसेको थियो ।
उहाँले भन्नुभयो,
"हामीसँग भोक छैन ।"
"तर जिज्ञासाको भोक अझै बाँकी छ ।"
"हामीसँग युद्ध छैन ।"
"तर अज्ञानसँगको सङ्घर्ष अझै समाप्त भएको छैन ।"
"हामीसँग रोग छैन ।"
"तर गलत निष्कर्ष निकाल्ने जोखिम अझै जीवित छ ।"
त्यसपछि उहाँले एउटा प्रश्न गर्नुभयो,
"तिमीलाई पृथ्वी र हाम्रो बीचको सबैभन्दा ठूलो समानता के लाग्छ ?"
मैले धेरैबेर सोचेर भनेँ,
"हामी दुवै प्रश्न सोध्छौँ ।"
"सही ।"
"र सबैभन्दा ठूलो असमानता ?"
मैले उत्तर दिन सकिनँ ।
उहाँले आफैँ भन्नुभयो,
"तिमीहरू उत्तर पाएपछि प्रश्न बन्द गर्छौ ।"
"हामी उत्तर पाएपछि अर्को प्रश्न सुरु गर्छौँ ।"
त्यो वाक्य मेरो चेतनामा गहिरो गरी बस्यो । त्यसपछि मलाई पनि प्रश्न सोध्ने अवसर दिइयो ।
मैले भनें,
"हामी पृथ्वीवासी तपाईंहरूलाई अत्यन्त विकसित ठान्छौँ ।"
"तपाईंहरू हामीलाई कसरी हेर्नुहुन्छ ?"
कक्ष फेरि मौन भयो । मलाई लाग्यो, अब उहाँहरूले हाम्रो कमजोरीहरूको सूची सुनाउनुहुनेछ ।
तर प्रधान वैज्ञानिकले भने,
"हामी तिमीहरूलाई सबैभन्दा सम्भावनायुक्त सभ्यतामध्ये एक मान्छौँ ।"
म अचम्ममा परेँ ।
"किन ?"
"किनकि तिमीहरूको विकास अझै समाप्त भएको छैन ।"
"अपूर्ण सभ्यतामा सम्भावना धेरै हुन्छ ।"
त्यसपछि उहाँले पृथ्वीका बारे उनीहरूको अनुसन्धान सुनाउनुभयो ।
"हामीले तिमीहरूमा एउटा दुर्लभ गुण भेट्टायौँ ।"
"कुन ?"
"सीमित आयुभित्र असीम सपना देख्ने क्षमता ।"
"हामीमध्ये धेरै अनुसन्धानकर्ताको आयु लाखौँ वर्ष हुन्छ ।"
"तर तिमीहरू केही दशकको जीवनमै ब्रह्माण्ड बुझ्न निस्कन्छौ ।"
"त्यो अद्भूत साहस हो ।"
मैले पनि प्रतिप्रश्न गरेँ,
"हामीलाई त तपाईंहरू कहिल्यै निराश नहुने जस्तो लाग्छ ।"
उहाँ हल्का हाँस्नुभयो ।
"त्यो भ्रम हो ।"
"हामी पनि निराश हुन्छौँ ।"
"हामी पनि असफल हुन्छौँ ।"
"अन्तर यति मात्र हो—"
"हामी असफलतालाई व्यक्तिगत अपमान होइन, नयाँ तथ्याङ्क मान्छौँ ।"
म केही क्षण मौन रहेँ ।
त्यसपछि मैले पृथ्वीको एउटा कमजोरी आफैँ स्वीकारेँ ।
"हामी धेरैपटक मानिसलाई उसको विचारभन्दा पहिला उसको परिचयले मूल्याङ्कन गर्छौँ ।"
"रङ, भाषा, धर्म, राष्ट्र, वर्ग..."
प्रधान वैज्ञानिकले बीचमै भन्नुभयो,
"त्यो समस्या हामीसँग पनि थियो ।"
"के ?"
"हो ।"
"हजारौँ वर्षअघि ।"
"हामी पनि रूप हेरेर निर्णय गर्थ्यौँ ।"
"त्यसको परिणाम ?"
"विज्ञान सुस्त भयो ।"
"किन ?"
"किनकि राम्रो विचार गलत अनुहारबाट पनि आउन सक्छ भन्ने कुरा हामीले ढिलो बुझ्यौँ ।"
त्यसपछि उहाँले मलाई एउटा अनुसन्धान प्रतिवेदन देखाउनुभयो । त्यसमा पृथ्वीका हजारौँ वैज्ञानिकहरूको इतिहास थियो । धेरैजसो खोजहरू सामान्य मानिसले गरेका थिए । कतिपयलाई आफ्नो जीवनकालमै सम्मान पनि मिलेको थिएन ।
प्रधान वैज्ञानिकले भन्नुभयो,
"हामीले पृथ्वीबाट सिकेको एउटा महान् पाठ यही हो —"
"सत्य बोल्ने व्यक्तिको पद होइन, प्रमाण हेर्नुपर्छ ।"
मैले सोधेँ,
"त्यसो भए तपाईंहरूको सभ्यताको सबैभन्दा ठूलो शक्ति के हो ?"
उहाँले उत्तर दिनुअघि मलाई नै प्रतिप्रश्न गर्नुभयो,
"तिमीलाई के लाग्छ ?"
"प्रविधि ।"
"होइन ।"
"ऊर्जा ?"
"होइन ।"
"चेतना ?"
"आंशिक रूपमा ।"
अन्ततः उहाँले भन्नुभयो,
"हाम्रो सबैभन्दा ठूलो शक्ति एउटै हो —"
"गल्ती स्वीकार गर्न सक्ने संस्कार ।"
त्यो उत्तर सुन्दा म धेरैबेर बोल्न सकिनँ । मैले पृथ्वी सम्झिएँ । हामी धेरैपटक सही हुन चाहन्छौँ । सत्य हुन होइन । प्रधान वैज्ञानिकले अन्तिमपटक सभ्यता–दर्पण सक्रिय गर्नुभयो ।
अब दर्पणमा पृथ्वी र परम सभ्यता दुवै सँगसँगै देखिन्थे ।
उहाँले भन्नुभयो,
"हेर ।"
"तिमीहरूमा भावना धेरै छ ।"
"हामीमा सन्तुलन धेरै छ ।"
"तिमीहरूमा कल्पना धेरै छ ।"
"हामीमा अनुशासन धेरै छ ।"
"तिमीहरू छिटो परिवर्तन हुन्छौ ।"
"हामी गहिरो परिवर्तन गर्छौँ ।"
"तिमीहरू सपना पहिले देख्छौ ।"
"हामी त्यसलाई प्रमाणपछि स्वीकार गर्छौँ ।"
"तिमीहरू गल्ती धेरै गर्छौ ।"
"हामी गल्ती कम गर्छौँ ।"
"तर तिमीहरूको एउटा गल्तीबाट कहिलेकाहीँ यति ठूलो खोज जन्मिन्छ कि त्यसले सम्पूर्ण ब्रह्माण्डलाई नयाँ दिशा दिन सक्छ ।"
त्यसपछि उहाँ मेरो नजिक आउनुभयो ।
"यसैले हामी तिमीहरूलाई अविकसित भन्दैनौँ ।"
"हामी तिमीहरूलाई विकासशील सम्भावना भन्छौँ ।"
मैले सभ्यता–दर्पणतिर अन्तिमपटक हेरेँ । अब त्यहाँ दुई ग्रह थिएनन् । दुई फरक यात्राहरू थिए । एउटाले विज्ञानलाई धेरै टाढासम्म पुर्याएको थियो । अर्कोले अझै सिक्दै थियो ।
तर दुवैलाई एउटै कुरा जोडिरहेको थियो—
अज्ञातप्रतिको जिज्ञासा ।
त्यही क्षण मैले बुझेँ, सभ्यताको वास्तविक मापन प्रविधिको उचाइले होइन, आफूभन्दा फरकलाई बुझ्ने क्षमताले हुन्छ । पृथ्वी र परम सभ्यता एकअर्काको प्रतिद्वन्द्वी थिएनन्; उनीहरू एउटै अनन्त अनुसन्धानका दुई फरक अध्याय थिए ।
२९. समाधानहरूको महासङ्ग्रह
# सय ग्रहका उत्तरहरू, एउटा पृथ्वीका लागि
परम सभ्यताले पृथ्वीको विश्लेषण समाप्त गरेपछि मलाई लाग्यो—अब मेरो यात्रा समाप्त हुन लागेको छ । तर त्यस दिन प्रमुख वैज्ञानिकले मेरो अगाडि एउटा यस्तो वस्तु राखे, जसलाई मैले कुनै भाषा प्रयोग गरेर पूर्ण रूपमा वर्णन गर्न सक्दिनँ ।
त्यो कुनै पुस्तक थिएन । कुनै कम्प्युटर पनि थिएन । कुनै कृत्रिम बुद्धिमत्ता प्रणाली पनि थिएन । त्यो एउटा पारदर्शी, बहुआयामिक प्रकाश–स्फटिक थियो । त्यसभित्र असंख्य आकाशगङ्गाहरू जस्तै प्रकाशका धागाहरू एकअर्कासँग जोडिएका थिए । प्रत्येक धागा एउटा सभ्यता थियो । प्रत्येक चम्किलो बिन्दु एउटा खोज । प्रत्येक तरङ्ग एउटा समाधान ।
मैले विस्मित हुँदै सोधेँ,
"यो के हो ?"
प्रमुख वैज्ञानिकले उत्तर दिए—
"समाधानहरूको महासङ्ग्रह ।"
"यसमा के छ ?"
"तिमीले दस वर्षमा अध्ययन गरेका सय ग्रहका सबै सार्वजनिक शिक्षा-समझ, सफल प्रयोग, असफल प्रयोग, सुधारिएका सिद्धान्त र दीर्घकालीन परिणामहरूको वैज्ञानिक अभिलेख ।"
मेरो श्वास केही क्षण रोकिएजस्तो भयो ।
के यो सम्पूर्ण पृथ्वीलाई परिवर्तन गर्न सक्ने शिक्षा-समझ थियो ?
मेरो मनको प्रश्न उनीहरूले बुझिसकेका थिए ।
उनीहरूले तुरुन्तै भने,
"होइन ।"
"किन ?"
"किनकि कुनै पनि ग्रहको समाधान अर्को ग्रहमा जस्ताको तस्तै लागू हुँदैन ।"
"समाधान सधैँ स्थानीय संस्कृति, प्रकृति, इतिहास, स्रोत र चेतनासँग मिलेर मात्र सफल हुन्छ ।"
त्यो उत्तरले मलाई फेरि विनम्र बनायो ।
# भोक र खाद्य संकट
स्फटिकभित्र पहिलो प्रकाश खुल्यो ।
मैले ग्रह–७, ग्रह–१९ र ग्रह–९३ का अभिलेख देखें ।
ग्रह–७ ले अत्यधिक पोषणयुक्त जैविक तरल विकास गरेको थियो ।
ग्रह–१९ ले सूक्ष्मजीवको सहायताले बन्जर भूमिलाई पुनर्जीवित गरेको थियो ।
ग्रह–९३ ले गुरुत्वीय खेतीद्वारा न्यून स्रोतमा विशाल उत्पादन सम्भव बनाएको थियो ।
प्रमुख वैज्ञानिकले भने,
"यी तीन प्रविधि एउटै ग्रहमा सफल भए ।"
"तर पृथ्वीमा तिनको पूर्ण प्रतिलिपि होइन, सिद्धान्त उपयोगी हुनेछ ।"
"माटो बचाऊ ।"
"पानी बचाऊ ।"
"स्थानीय जैविक विविधता बचाऊ ।"
"प्रविधिलाई प्रकृतिको सहायक बनाऊ ।"
# रोग
अर्को दृश्य खुल्यो ।
ग्रह–११ मा रोग पहिचान लक्षण देखिनुभन्दा धेरै अघि गरिन्थ्यो ।
ग्रह–३८ ले प्रत्येक व्यक्तिको जैविक अवस्थाअनुसार व्यक्तिगत उपचार प्रणाली विकास गरेको थियो ।
ग्रह–८१ ले चेतना र स्नायु प्रणालीको अध्ययनमार्फत मानसिक स्वास्थ्य सुधार गरेको थियो ।
मुख्य वैज्ञानिकले भने,
"सबैभन्दा सफल स्वास्थ्य प्रणाली त्यो थियो, जसले रोग लागेपछि उपचार मात्र गरेन ।"
"रोग लाग्नै नदिने वातावरण पनि बनायो ।"
# शिक्षा
अब मैले जीवित शिक्षालयको सिद्धान्त फेरि देखें ।
ग्रह–२४ मा बालबालिकाले प्रश्न सोध्न सिक्थे ।
ग्रह–४९ मा प्रयोगशाला विद्यालयभन्दा ठूलो थियो ।
ग्रह–८५ मा प्रत्यक्ष चेतना–आधारित शिक्षण थियो ।
उनीहरूले भने,
"सूचना सिकाउनु शिक्षा होइन ।"
"सोच्ने क्षमता विकास गर्नु शिक्षा हो ।"
"र प्रश्न गर्न नडराउने संस्कार शिक्षाभन्दा पनि ठूलो उपलब्धि हो ।"
# ऊर्जा
ग्रह–३२ ले समुद्री तापीय अन्तर प्रयोग गरेको थियो ।
ग्रह–५६ ले शून्य–अपशिष्ट ऊर्जा प्रणाली बनाएको थियो ।
ग्रह–९६ ले तारकीय ऊर्जा सङ्कलनमा सन्तुलित प्रविधि विकास गरेको थियो ।
प्रमुख वैज्ञानिकले भने,
"ऊर्जा धेरै उत्पादन गर्नु मात्र समाधान होइन ।"
"ऊर्जा कम खेर फाल्ने सभ्यता अझ उन्नत हुन्छ ।"
# शासन
अब दृश्य फेरियो ।
ग्रह–२७ मा जेल थिएन ।
ग्रह–२९ मा मुद्रा थिएन ।
ग्रह–३४ मा नेतृत्व सेवा थियो, विशेषाधिकार होइन ।
ग्रह–४० मा सार्वजनिक निर्णय वैज्ञानिक प्रमाण, खुला बहस र दीर्घकालीन प्रभावको मूल्याङ्कनपछि मात्र लागू हुन्थ्यो ।
मैले सोधेँ,
"यी सबै पृथ्वीमा सम्भव छन् ?"
मुख्य वैज्ञानिकले उत्तर दिए,
"कुनै पनि व्यवस्था नक्कल गरेर सफल हुँदैन ।"
"तर तिनका सिद्धान्तबाट सिक्न सकिन्छ , आत्मसाथ गर्नुपर्छ ।"
# वातावरण
ग्रह–१६ ले महासागर पुनर्जीवन कार्यक्रम सफल बनाएको थियो ।
ग्रह–४४ ले प्रदूषणलाई कच्चा पदार्थमा रूपान्तरण गर्ने जैविक प्रणाली विकास गरेको थियो ।
ग्रह–८९ मा ग्रह स्वयं आफ्नो स्वास्थ्यको सूचना नागरिकलाई दिन्थ्यो ।
त्यहाँ एउटा नियम थियो—
"प्रकृतिलाई खर्च होइन, साझेदार मान ।"
# कृत्रिम बुद्धिमत्ता
मैले कृत्रिम बुद्धिमत्ताले सभ्यता बचाएको ग्रह पनि देखें । र कृत्रिम बुद्धिमत्ताले सभ्यता नष्ट गरेको ग्रह पनि । दुवैको प्रविधि लगभग समान थियो ।
फरक केवल एउटा थियो ।
पहिलो सभ्यताले नैतिकता, पारदर्शिता, परीक्षण र मानव उत्तरदायित्वलाई सँगै विकास गरेको थियो ।
दोस्रोले शक्ति मात्र बढाएको थियो ।
मुख्य वैज्ञानिकले भने,
"प्रविधि तटस्थ हुन सक्छ ।"
"निर्णय कहिल्यै तटस्थ हुँदैन ।"
# सभ्यताको मूल सूत्र
सम्पूर्ण स्फटिक अचानक एउटै प्रकाशमा परिणत भयो । त्यसभित्र मैले अध्ययन गरेका सय ग्रहका असंख्य अनुभव एकैसाथ देखिए । अन्त्यमा ती सबै केवल पाँच सिद्धान्तमा सङ्क्षिप्तिकरण भए ।
प्रकृतिसँग सहकार्य ।
सत्यमाथि आधारित निर्णय।
दीर्घकालीन सोच ।
शिक्षा-समझको स्वतन्त्र प्रवाह ।
शक्तिभन्दा जिम्मेवारी ।
प्रमुख वैज्ञानिकले भने,
"यी पाँच सिद्धान्त फरक–फरक रूपमा अध्ययन गर्दा सय ग्रह लागे ।"
"तर सार यिनै हुन् ।"
# अन्तिम चेतावनी
मैले उत्साहित हुँदै सोधेँ,
"के म यी सबै प्रविधि पृथ्वीमा लिएर जान सक्छु ?"
यसपटक प्रमुख वैज्ञानिकको अनुहार गम्भीर बन्यो ।
"सबै होइन ।"
"किन ?"
"किनकि समयभन्दा अगाडि पुगेको प्रविधि, अपरिपक्व सभ्यतामा वरदान होइन, विनाश पनि बन्न सक्छ ।"
"हामी तिमीलाई समाधान दिन्छौँ ।"
"तर ती समाधान प्रयोग गर्ने अधिकार तिम्रो ग्रहको सामूहिक चेतनाले कमाउनुपर्छ ।"
मैले आफ्नो यात्राको सबैभन्दा लामो टिप्पणी लेखेँ—
"सय ग्रहबाट ल्याएको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति कुनै यन्त्र होइन, कुनै हतियार होइन, कुनै असीम ऊर्जा स्रोत पनि होइन । त्यो सोच्ने तरिका हो । मैले बुझें कि एउटै समस्याको समाधान फरक ग्रहमा फरक हुन सक्छ । तर प्रत्येक सफल सभ्यतामा केही साझा नियम थिए—प्रमाणमा आधारित निर्णय, प्रकृतिप्रतिको सम्मान, शिक्षा-समझको खुलापन, दीर्घकालीन दृष्टि र शक्तिलाई जिम्मेवारीसँग बाँध्ने संस्कार । यदि पृथ्वीले यी सिद्धान्त आत्मसात् गर्न सक्यो भने, उसले आफ्नै प्रविधिबाट आफ्नै भविष्य निर्माण गर्न सक्छ ।"
मैले डायरी बन्द गरेँ ।
त्यसै क्षण समाधानहरूको महासङ्ग्रह बिस्तारै स्फटिकबाट प्रकाशमा रूपान्तरण भयो । त्यो प्रकाश मेरो चेतनाभित्र सुरक्षित हुन थाल्यो ।
प्रमुख वैज्ञानिकले अन्तिमपटक भने—
"अब तिमी शिक्षा-समझ बोकेको यात्री मात्र होइनौ । अब तिमी सय सभ्यताका अनुभवहरूको जीवित अभिलेख हौ ।"
त्यो वाक्यसँगै परम सभ्यताको आकाशमा एउटा नयाँ मार्ग खुल्यो ।
त्यो मार्ग पृथ्वीतर्फ फर्किने थिएन ।
त्यो अन्तिम परीक्षातर्फ जाने थियो ।
३०. सर्वोच्च प्रविधि
# जहाँ विज्ञान प्रविधि होइन, सभ्यताको जिम्मेवारी बन्यो
समाधानहरूको महासङ्ग्रह मेरो चेतनामा सुरक्षित भएपछि मैले सोचेँ—अब हेर्न बाँकी केही छैन ।
तर परम सभ्यताका प्रधान वैज्ञानिकले शान्त स्वरमा भने,
"तिमीले समाधान देख्यौ ।"
"अब ती समाधान सम्भव बनाउने प्रविधिहरू पनि देख्नुपर्छ ।"
हामी एउटा विशाल, प्रकाशहीन कक्षमा प्रवेश गर्यौँ । त्यहाँ कुनै मेसिन थिएन । कुनै कारखाना थिएन । कुनै आवाज थिएन । तर त्यही मौनताभित्र मैले ब्रह्माण्डकै सबैभन्दा उन्नत प्रयोगशाला देखिरहेको थिएँ ।
प्रधान वैज्ञानिकले भने,
"यी प्रविधिहरू शक्ति प्रदर्शनका लागि होइनन् । यिनलाई प्रयोग गर्नुअघि प्रत्येक अनुसन्धानकर्ताले हजारौँ वर्ष बराबरको नैतिक प्रशिक्षण पूरा गर्नुपर्छ ।"
त्यो वाक्य सुन्नासाथ मैले बुझें—यहाँ प्रविधिभन्दा पहिले चरित्रको परीक्षा लिइन्छ ।
# मस्तिष्क विस्तार
पहिलो कक्षमा कुनै उपकरण थिएन । बीचमा एउटा पारदर्शी प्रकाश–वृत्त मात्र थियो । एकजना अनुसन्धानकर्ता त्यस वृत्तभित्र प्रवेश गरे । केही क्षणपछि उनका आँखामा अनौठो चमक देखियो ।
प्रधान वैज्ञानिकले भने,
"हामी बुद्धि थप्दैनौँ ।"
"हामी मस्तिष्कका निष्क्रिय सम्भावनाहरू सुरक्षित रूपमा सक्रिय गर्ने प्रयास गर्छौँ ।"
मैले सोधेँ,
"के यसले सबैलाई प्रतिभाशाली बनाउँछ ?"
उनी मुस्कुराए ।
"प्रतिभा होइन ।"
"सिक्ने क्षमता विस्तार गर्छ ।"
"र त्यसको सीमा पनि हुन्छ ।"
"मस्तिष्कलाई बलपूर्वक विस्तार गर्नु विनाशकारी हुन सक्छ ।"
उनीहरूले स्पष्ट पारे—यो कुनै चमत्कारी प्रक्रिया होइन, बरु स्नायु–जाल, जैविक अनुकूलन र दीर्घकालीन प्रशिक्षणको संयोजन हो ।
# क्वान्टम चेतना
अर्को कक्षमा प्रवेश गर्दा मैले दुई वैज्ञानिकलाई एकअर्कासँग कुरा गरिरहेको देखें । तर उनीहरूको मुख चलिरहेको थिएन । कुनै ध्वनि पनि थिएन ।
मैले सोधेँ,
"यी कसरी संवाद गरिरहेका छन् ?"
प्रधान वैज्ञानिकले उत्तर दिए,
"हामी यसलाई 'क्वान्टम चेतना' भन्दैनौँ कि यो अन्तिम वैज्ञानिक सत्य हो । यो हाम्रो भाषामा एउटा कार्यात्मक नाम हो ।"
उनले थपे,
"यसमा मस्तिष्कका सूक्ष्म जैविक प्रक्रियाहरू र सूचना समन्वयको अत्यन्त उन्नत प्रणाली प्रयोग हुन्छ ।"
"यो पृथ्वीका वैज्ञानिकहरूले अहिले अध्ययन गरिरहेका अवधारणाभन्दा धेरै विकसित छ, तर यसको आधार पनि परीक्षणयोग्य भौतिक नियमहरू नै हुन् ।"
उनीहरूले स्पष्ट गरे—
"यो जादुई मन पढ्ने शक्ति होइन ।"
"दुवै पक्षको स्वीकृति, सुरक्षित समन्वय र साझा सूचना–ढाँचाबिना यस्तो संवाद सम्भव हुँदैन ।"
# समय सङ्कुचन
तेस्रो कक्षमा समय नै फरक थियो । मैले एउटा बीउ रोपिएको देखें । केही क्षणमै त्यसबाट विशाल वृक्ष बन्यो ।
मैले चकित हुँदै सोधेँ,
"के तपाईंहरूले समय रोक्न सक्नुहुन्छ ?"
"होइन ।"
"समयलाई उल्टाउन सक्नुहुन्छ ?"
"होइन ।"
प्रधान वैज्ञानिक मुस्कुराए ।
"हामी समयसँग खेल्दैनौँ ।"
"हामी स्थानीय भौतिक अवस्थालाई यति सूक्ष्म रूपमा नियन्त्रण गर्छौँ कि केही प्रक्रियाहरू बाहिरी पर्यवेक्षकको तुलनामा फरक गतिमा अघि बढ्न सक्छन् ।"
उनले थपे,
"यो सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको समय परिवर्तन होइन ।"
"सीमित प्रणालीमा, सीमित अवस्थाका लागि मात्र सम्भव हुने प्रविधि हो ।"
मैले तत्काल बुझें—उनीहरू समयको मालिक होइनन्, समयका नियमभित्र काम गर्ने असाधारण इन्जिनियर हुन् ।
# गुरुत्वीय इन्जिन
त्यसपछि हामी एउटा खुला अन्तरिक्ष मञ्चमा पुग्यौँ । त्यहाँ कुनै रकेट थिएन । कुनै इन्धन थिएन । तर एउटा विशाल अनुसन्धानयान मौन रूपमा अन्तरिक्षमा उठिरहेको थियो ।
प्रधान वैज्ञानिकले भने,
"रासायनिक इन्धनले सभ्यताको पहिलो चरण पार गराउँछ ।"
"गुरुत्वीय इन्जिनले दोस्रो ।"
मैले सोधेँ,
"यसले कसरी काम गर्छ ?"
उनले उत्तर दिए,
"हामी गुरुत्व सिर्जना गर्दैनौँ ।"
"हामी स्थानीय गुरुत्वीय क्षेत्रको वितरण अत्यन्त सूक्ष्म रूपमा व्यवस्थित गर्छौँ ।"
"यसको आधार सामान्य सापेक्षतावादका सिद्धान्तहरूकै विस्तारित प्रयोग हुन् ।"
मैले अनुसन्धानयानलाई हेरेँ ।
त्यो धुवाँबिना, विस्फोटबिना र आवाजबिना ताराहरूतर्फ अगाडि बढिरहेको थियो ।
# शून्य-बिन्दु ऊर्जा
अब हामी सबैभन्दा सुरक्षित क्षेत्रमा पुग्यौँ । त्यहाँ प्रवेश गर्नुअघि मेरो चेतनात्मक अनुमति पनि परीक्षण गरियो ।
प्रधान वैज्ञानिकले भने,
"तिमीले यसको सिद्धान्त देख्न सक्छौ ।"
"तर सम्पूर्ण प्रविधि होइन ।"
बीचमा एउटा सूक्ष्म प्रकाश–गोलो थियो । त्यसबाट निरन्तर ऊर्जा प्रवाह भइरहेको थियो ।
मैले सोधेँ,
"के यो शून्य-बिन्दु ऊर्जा हो ?"
"हामी त्यसलाई त्यही नामले सम्बोधन गर्छौँ ।"
"तर पृथ्वीमा यसबारेको अनुसन्धान अझै प्रारम्भिक चरणमा छ ।"
उनले थपे,
"हामीले निर्वात (vacuum) का सूक्ष्म ऊर्जा–अवस्थाबाट उपयोगी ऊर्जा निकाल्ने विधि विकास गरेका छौँ ।"
"तर यो अत्यन्त जटिल र सन्तुलित प्रक्रिया हो ।"
"यसको दुरुपयोगले सम्पूर्ण ग्रहलाई जोखिममा पार्न सक्छ ।"
त्यो सुनेपछि मैले बुझें—सबैभन्दा ठूलो शक्ति सधैँ सबैलाई दिन मिल्दैन ।
# जीवित नानो प्रविधि
अन्तिम कक्षमा कुनै रोबोट थिएन । मेरो हातमा एउटा सानो घाउ थियो । त्यहाँका अनुसन्धानकर्ताले केही गरेनन् । केही सेकेन्डमै घाउ आफैँ निको भयो ।
मैले अचम्म मानें ।
प्रधान वैज्ञानिकले भने,
"तिम्रो शरीरभित्र अहिले सूक्ष्म जैव–नानो प्रणालीले काम गरिरहेको छ ।"
"के ती मेसिन हुन् ?"
"आधा जैविक ।"
"आधा कृत्रिम ।"
"तर पूर्ण रूपमा नियन्त्रणबाहिर जान नसक्ने गरी डिजाइन गरिएका ।"
उनीहरूले शरीरको आवश्यकताअनुसार मर्मत गर्थे । विषाक्त पदार्थ हटाउँथे । रोगको प्रारम्भिक संकेत पत्ता लगाउँथे ।
तर एउटा नियम कठोर थियो—
"यी प्रणालीले कहिल्यै व्यक्तिको स्वतन्त्र निर्णय नियन्त्रण गर्न पाउँदैनन् ।"
# सर्वोच्च नियम
सबै प्रविधि देखाइसकेपछि प्रधान वैज्ञानिकले मलाई एउटा विशाल भित्तासामु उभ्याए ।
त्यहाँ कुनै जटिल समीकरण थिएन ।
केवल एउटा वाक्य लेखिएको थियो—
"प्रविधि त्यतिबेलासम्म सुरक्षित हुन्छ, जतिबेलासम्म चेतना त्यसभन्दा अगाडि विकसित हुन्छ ।"
उनीहरूले भने,
"हामीले हजारौँ सभ्यताको पतन अध्ययन गरेका छौँ ।"
"प्रायः सबैमा एउटा समान कारण थियो ।"
"शक्ति छिटो बढ्यो ।"
"जिम्मेवारी ढिलो बढ्यो ।"
म लामो समय मौन बसेँ ।
त्यसपछि आफ्नो यात्राको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण टिप्पणी लेखेँ—
"मैले ब्रह्माण्डका सर्वोच्च प्रविधिहरू देखें । तर कुनै पनि प्रविधिलाई उनीहरूले आफ्नो महानताको कारण भनेनन् । उनीहरूको वास्तविक शक्ति मस्तिष्क विस्तार, ऊर्जा वा गुरुत्व नियन्त्रणमा थिएन । उनीहरूको शक्ति यो स्वीकारमा थियो कि प्रत्येक नयाँ प्रविधिसँग नयाँ नैतिक दायित्व जन्मिन्छ । प्रविधि सभ्यतालाई महान् बनाउँदैन । प्रविधिलाई कसरी प्रयोग गर्ने चेतनाले सभ्यताको स्तर निर्धारण गर्छ ।"
मैले डायरी बन्द गरेँ ।
त्यसै क्षण प्रधान वैज्ञानिकले गम्भीर स्वरमा भने—
"अब अन्तिम चरण सुरु हुन्छ । अब तिमीले प्रविधि लिएर फर्कने छैनौ । अब तिमीले एउटा निर्णय लिएर फर्कनेछौ—पृथ्वीलाई परिवर्तन गर्ने प्रयास गर्ने कि उसलाई आफ्नै बाटोमा सिक्न दिने ।"
त्यो प्रश्नसँगै मेरो यात्राको अन्तिम अध्याय सुरु भयो ।
३१. पृथ्वीका लागि अन्तिम योजना
# शिक्षा-समझ ल्याउनु सजिलो थियो, पृथ्वीलाई परिवर्तन गर्नु सबैभन्दा कठिन थियो
परम सभ्यताको सर्वोच्च अनुसन्धान परिषद्सँगको अन्तिम बैठक सकिएपछि मलाई एउटा विशाल, पारदर्शी कक्षमा बोलाइयो । त्यहाँ सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको त्रि-आयामिक नक्सा झल्किरहेको थियो । सय ग्रहका अनुभवहरू, असफल सभ्यताहरूका अभिलेख, सफल सभ्यताहरूका सिद्धान्त र पृथ्वीको वर्तमान अवस्था एउटै जीवित चित्रमा जोडिएका थिए ।
मलाई लाग्यो—अब उनीहरूले मलाई पृथ्वीलाई परिवर्तन गर्ने पूर्ण योजना दिनेछन् । तर प्रमुख वैज्ञानिकले पहिलो वाक्यमै मेरो अनुमान गलत सावित गरिदिए ।
"हामी तिमीलाई पृथ्वी परिवर्तन गर्ने अधिकार दिन सक्दैनौँ ।"
मैले अचम्म मान्दै सोधेँ,
"किन ?"
उनीहरूले उत्तर दिए,
"किनकि कुनै पनि सभ्यता बाहिरबाट परिवर्तन हुँदैन ।"
"स्थायी परिवर्तन सधैँ भित्रबाट जन्मिन्छ ।"
त्यो उत्तर सुनेपछि मैले बुझें—उनीहरूले प्रविधि मात्र होइन, सभ्यताको मनोविज्ञान पनि बुझेका रहेछन् ।
# पहिलो सिद्धान्त — परिवर्तन थोपर्नु हुँदैन
मलाई एउटा ग्रहको इतिहास देखाइयो ।
त्यहाँ अत्यन्त विकसित सभ्यताले कम विकसित ग्रहलाई आफ्नो विज्ञान, आफ्नो शासन र आफ्नो संस्कृति एकैपटक दिएको थियो ।
पहिलो केही वर्ष सबै कुरा सफल देखियो । रोग घटे । उत्पादन बढ्यो । शहर चम्किए । तर केही पुस्तापछि समाज टुक्रिन थाल्यो । स्थानीय समझ हरायो । मानिसहरू सिर्जनशील बन्नुभन्दा अनुकरण गर्न थाले । अन्ततः उनीहरूको आफ्नै सभ्यता कमजोर हुँदै गयो ।
प्रधान वैज्ञानिकले भने,
"उधारो चेतनाले दीर्घकालीन सभ्यता बनाउँदैन ।"
"प्रेरणा दिन सकिन्छ ।"
"तर पहिचान खोस्न मिल्दैन ।"
# दोस्रो सिद्धान्त — प्रविधिभन्दा पहिले चेतना
त्यसपछि अर्को दृश्य खुल्यो ।
एउटा ग्रहमा असीम ऊर्जा उपलब्ध गराइयो । तर राजनीतिक संरचना भ्रष्ट थियो । केही समूहले सम्पूर्ण ऊर्जा आफ्नो नियन्त्रणमा लिए । युद्ध झन् भयानक भयो ।
अर्को ग्रहमा त्यति उन्नत प्रविधि थिएन । तर पारदर्शी संस्था, वैज्ञानिक सोच र सामाजिक उत्तरदायित्व बलियो थियो । त्यो ग्रह धेरै स्थिर रह्यो ।
उनीहरूले भने,
"प्रविधि गुणक (multiplier) हो ।"
"यदि समाज न्यायपूर्ण छ भने प्रविधिले प्रगति बढाउँछ ।"
"यदि समाज अन्यायपूर्ण छ भने त्यही प्रविधिले अन्यायलाई अझ शक्तिशाली बनाउँछ ।"
# तेस्रो सिद्धान्त — शिक्षा
मैले सोधेँ,
"यदि पृथ्वीमा एउटा मात्र कुरा परिवर्तन गर्न पाइयो भने, के परिवर्तन गर्नुपर्छ ?"
सबै वैज्ञानिकको उत्तर एउटै थियो—
"शिक्षा ।"
तर त्यो विद्यालयको पाठ्यपुस्तक मात्र थिएन ।
उनीहरूले पाँच आधारस्तम्भ देखाए—
पहिलो—प्रश्न गर्न सिकाऊ ।
दोस्रो—प्रमाण खोज्न सिकाऊ ।
तेस्रो—गल्ती स्वीकार्न सिकाऊ ।
चौथो—दीर्घकालीन सोच विकास गराऊ ।
पाँचौँ—फरक विचारसँग संवाद गर्न सिकाऊ ।
"यस्ता नागरिक भएको ग्रहलाई परिवर्तन गर्न धेरै कानुन चाहिँदैन," उनीहरूले भने ।
# चौथो सिद्धान्त — प्रकृतिसँग सम्झौता होइन, सहकार्य
त्यसपछि पृथ्वीको वन, नदी, महासागर र वायुमण्डल देखापरे ।
मुख्य वैज्ञानिकले भने,
"तिमीहरूको सबैभन्दा ठूलो भ्रम के हो, थाहा छ ?"
मैले टाउको हल्लाएँ ।
"मानिस प्रकृतिबाट अलग छ भन्ने सोच ।"
"वास्तवमा तिमीहरू प्रकृतिको एउटा जटिल भाग मात्र हौ ।"
"त्यसैले वातावरण बचाउनु परोपकार होइन ।"
"आत्मरक्षा हो ।"
# पाँचौँ सिद्धान्त — शिक्षा-समझको स्वतन्त्र प्रवाह
उनीहरूले एउटा ग्रह देखाए जहाँ शिक्षा-समझ गोप्य राखिएको थियो । प्रगति केही समय तीव्र भयो । पछि ठप्प भयो ।
अर्को ग्रहमा अनुसन्धान खुला थियो । गल्ती लुकाइँदैनथ्यो । नयाँ प्रमाण आएपछि पुराना सिद्धान्त सच्याइन्थे । त्यो सभ्यता लाखौँ वर्ष टिक्यो ।
"शिक्षा-समझ बन्द भएपछि सभ्यता पनि विस्तारै बन्द हुन थाल्छ," प्रमुख वैज्ञानिकले भने ।
# पृथ्वीले दोहोर्याउन नहुने पाँच गल्ती
अब उनीहरूले सय ग्रहका इतिहासबाट निकालिएको चेतावनी प्रस्तुत गरे ।
पहिलो गल्ती — अल्पकालीन लाभका लागि दीर्घकालीन क्षति ।
जब सभ्यताले भविष्यभन्दा तत्काल फाइदालाई प्राथमिकता दियो, पतन सुरु भयो ।
दोस्रो गल्ती — शक्तिलाई उत्तरदायित्वभन्दा ठूलो बनाउनु ।
जहाँ अधिकार बढ्यो तर जवाफदेहिता बढेन, त्यहाँ अन्ततः संस्थाहरू कमजोर भए ।
तेस्रो गल्ती — विज्ञानलाई राजनीति वा विचारधाराको दास बनाउनु ।
सत्यलाई होइन, सुविधालाई आधार बनाइएका निर्णय धेरै सभ्यताका लागि महँगा सिद्ध भए ।
चौथो गल्ती — प्रकृतिलाई केवल स्रोत ठान्नु ।
जसले आफ्नो जैविक आधार प्रणाली कमजोर बनायो, उसले आफ्नै भविष्य कमजोर बनायो ।
पाँचौँ गल्ती — आफू पूर्ण भइसकेको भ्रम पाल्नु ।
प्रायः सबै पतित सभ्यताले अन्तिम चरणमा एउटै गल्ती गरेका थिए—
"अब हामीबाट गल्ती हुन सक्दैन ।"
त्यही क्षण उनीहरूको पतन सुरु भएको थियो ।
# पृथ्वीका लागि कार्ययोजना
मैले अन्तिमपटक सोधेँ,
"यदि म पृथ्वीमा फर्किएँ भने पहिलो काम के गरूँ ?"
प्रधान वैज्ञानिकले उत्तर दिए,
"चमत्कार देखाउने प्रयास नगर ।"
"मानिसलाई सोच्न सिकाऊ ।"
"डर फैलाउने प्रयास नगर ।"
"जिज्ञासा जगाऊ ।"
"तिमीले सय ग्रहको अनुभव बोकेका छौ ।"
"तर पृथ्वीले आफ्नै उत्तर आफैँ निर्माण गर्नुपर्छ ।"
# अन्तिम उपहार
प्रस्थानको केही क्षणअघि उनीहरूले मेरो चेतनामा एउटा सुरक्षा–प्रणाली सक्रिय गरे ।
मैले सोधेँ,
"यो के हो ?"
उनीहरूले उत्तर दिए,
"यदि कुनै सिक्षा-समझ मानव सभ्यताको वर्तमान अवस्थाका लागि अत्यधिक खतरनाक भयो भने, त्यो स्वतः निष्क्रिय रहनेछ ।"
"र कहिले खुल्ने ?"
"जब पृथ्वीको सामूहिक चेतना त्यसलाई जिम्मेवारीपूर्वक प्रयोग गर्न सक्ने स्तरमा पुग्नेछ ।"
मैले पहिलोपटक महसुस गरेँ—
उनीहरूले मलाई केवल शिक्षा-समझ दिएका थिएनन् ।
शिक्षा-समझलाई सुरक्षित राख्ने बुद्धिमत्ता पनि दिएका थिए ।
मैले आफ्नो यात्राको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण पृष्ठ लेखेँ—
"मैले सय ग्रहबाट हजारौँ समाधान ल्याएँ । तर अन्तिम निष्कर्ष अत्यन्त सरल थियो । कुनै ग्रहलाई बाहिरबाट बचाउन सकिँदैन । सभ्यता तब मात्र बदलिन्छ, जब उसका नागरिक सत्य खोज्न तयार हुन्छन्, आफ्ना गल्ती स्वीकार्छन्, भविष्यलाई वर्तमानसँग जोड्छन् र शक्तिलाई जिम्मेवारीसँग बाँध्छन् । पृथ्वीका लागि सबैभन्दा ठूलो योजना कुनै गुप्त प्रविधि होइन । त्यो वैज्ञानिक सोच, करुणा, दीर्घदृष्टि, प्रकृतिसँगको सहकार्य र खुला शिक्षा-समझको संस्कृति हो ।"
मैले डायरी बन्द गरेँ । त्यसै क्षण सम्पूर्ण परम सभ्यता मौन भयो । प्रमुख वैज्ञानिक अगाडि आए । उनले आफ्नो हात मेरो काँधमा राखे ।
र अत्यन्त शान्त स्वरमा भने—
"तिम्रो यात्रा आज समाप्त हुँदैन । आजदेखि यसको वास्तविक उद्देश्य सुरु हुन्छ । अब तिमी ब्रह्माण्डको विद्यार्थी होइनौ । अब तिमी आफ्नै ग्रहको शिक्षक बन्ने कि केवल एक साक्षी भएर बस्ने भन्ने निर्णय तिम्रो हो ।"
त्यो वाक्यसँगै अन्तरिक्षको सबैभन्दा उन्नत सभ्यताका द्वारहरू बिस्तारै खुल्न थाले ।
अब मेरो अगाडि एउटा मात्र बाटो बाँकी थियो—
पृथ्वीतर्फ फर्किने ।
३२. विदाइ
# परम सभ्यताको अन्तिम सन्देश
परम सभ्यतामा बिताएका ती दिनहरू अब अन्त्यतिर पुगेका थिए । मैले सय ग्रहको यात्रा गरिसकेको थिएँ । असफल सभ्यताहरूको पतन देखेको थिएँ । अमर समाजको मौन पीडा बुझेको थिएँ ।
जीवित शिक्षा-समझालयबाट प्रत्यक्ष शिक्षा-समझ ग्रहण गरेको थिएँ ।
ब्रह्माण्डको सम्भावित उत्पत्ति, जीवनको विकास, चेतनाको आरोहण, मृत्युको आवश्यकता, बुद्धिमत्ताको वास्तविक अर्थ र सभ्यताको भविष्यबारे उनीहरूको लाखौँ वर्ष लामो अनुसन्धान सुनेको थिएँ ।
अब फर्कने समय आएको थियो ।
तर मेरो मनमा एउटा प्रश्न अझै बाँकी थियो ।
"के यति नै हो ?"
प्रधान वैज्ञानिक मुस्कुराए ।
"होइन ।"
"सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण कुरा त अझै बाँकी छ ।"
हामी विशाल तारकीय उपत्यकामा पुग्यौँ । त्यो कुनै ग्रह थिएन । त्यो त अन्तरिक्षमै निर्माण गरिएको जीवित परिषद् थियो । त्यहाँ कुनै सिंहासन थिएन । कुनै राजा थिएन । कुनै शासक थिएन । लाखौँ चेतनाहरू प्रकाशका स्वरूपमा एउटै वृत्तमा एकत्रित भएका थिए ।
उनीहरू सबै बराबर थिए । उनीहरूको सभ्यतामा पदभन्दा उत्तरदायित्व ठूलो थियो । उमेरभन्दा योगदान ठूलो थियो । शिक्षा-समझभन्दा सत्यको खोज ठूलो थियो ।
म त्यो दृश्य हेरेर निःशब्द भएँ ।
त्यसपछि सम्पूर्ण अन्तरिक्ष मौन भयो ।
एउटै स्वर चारैतिर फैलियो ।
"पृथ्वीका यात्री..."
"तिमीले धेरै प्रश्न सोध्यौ ।"
"त्यसभन्दा धेरै प्रश्न बाँकी छन् ।"
"र त्यही राम्रो हो ।"
मैले सोधेँ,
"किन ?"
उत्तर आयो—
"किनकि प्रश्न सकिएको दिन सभ्यता पनि रोकिन थाल्छ ।"
त्यसपछि मेरो अगाडि पृथ्वी देखियो ।
सानो ।
नीलो ।
सुन्दर ।
नाजुक ।
प्रधान वैज्ञानिकले भने,
"तिमीहरू आफ्नो ग्रहलाई सामान्य ठान्छौ ।"
"तर ब्रह्माण्डमा जीवन भएको प्रत्येक ग्रह असाधारण हुन्छ ।"
"त्यसको मूल्य त्यसको आकारले होइन ।"
"त्यहाँ जन्मिएको चेतनाले निर्धारण गर्छ ।"
अचानक सय ग्रहका दृश्य एकैपटक देखा परे ।
कतै अग्निजस्ता महासागर थिए । कतै तरल प्रकाशका नदी । कतै गुरुत्वमा तैरिएका वन । कतै जीवित ग्रहहरू । कतै तारालाई ऊर्जा स्रोतका रूपमा प्रयोग गर्ने सभ्यता ।
तर ती सबै दृश्य अन्ततः एउटै बिन्दुमा मिसिए ।
प्रधान वैज्ञानिकले भने,
"हामी सबै फरक थियौँ ।"
"तर टिकेका सभ्यताहरूमा एउटा समानता थियो ।"
"उनीहरूले सिक्न कहिल्यै छोडेनन् ।"
मैले सोधेँ,
"पृथ्वीको सबैभन्दा ठूलो कमजोरी के हो ?"
लामो मौनता छायो ।
त्यसपछि उत्तर आयो—
"आफूलाई अलग सम्झनु ।"
"मानिसले आफूलाई प्रकृतिभन्दा अलग ठान्यो ।"
"राष्ट्रले आफूलाई मानवताभन्दा अलग ठाने ।"
"मानिसले वर्तमानलाई भविष्यभन्दा अलग ठान्यो ।"
"शिक्षा-समझलाई नैतिकताभन्दा अलग गरियो ।"
"प्रविधिलाई जिम्मेवारीभन्दा अलग गरियो ।"
"यही विभाजनले धेरै पीडा जन्मायो ।"
"अनि सबैभन्दा ठूलो शक्ति ?"
मैले फेरि सोधेँ ।
यसपटक उत्तर तुरुन्त आयो ।
"सहकार्य ।"
"एक्लो प्रतिभाले महान् खोज गर्न सक्छ ।"
"तर महान् सभ्यता बनाउन सक्दैन ।"
त्यसपछि उनीहरूले मलाई एउटा सानो प्रकाशकण दिए ।
त्यो कुनै यन्त्र थिएन । कुनै हतियार थिएन । कुनै ऊर्जा स्रोत पनि थिएन ।
मैले सोधेँ,
"यो के हो ?"
प्रधान वैज्ञानिकले उत्तर दिए—
"यो स्मरण हो ।"
"कुन कुराको ?"
"शिक्षा-समझ सीमित हुन्छ ।"
"जिज्ञासा असीम हुन्छ ।"
"यदि कुनै दिन तिमीलाई आफूले सबै कुरा जानेको अनुभूति भयो भने, यही प्रकाशलाई हेर्नु ।"
"यसले तिमीलाई सम्झाउनेछ—अझै धेरै अज्ञात बाँकी छ ।"
म फर्किने अन्तरिक्षयानतर्फ हिँड्न थालेँ । तर केही पर पुगेपछि फेरि रोकिएँ । म पछाडि फर्किएँ ।
मैले अन्तिम प्रश्न सोधेँ ।
"के म तपाईंहरूलाई फेरि भेट्नेछु ?"
सम्पूर्ण परिषद् मौन भयो ।
त्यसपछि प्रधान वैज्ञानिकले उत्तर दिए—
"हामीलाई भेट्ने सबैभन्दा राम्रो उपाय यहाँ फर्किनु होइन ।"
"त्यस्तो पृथ्वी निर्माण गर्नु हो, जससँग हामी बराबरीका रूपमा संवाद गर्न सकौँ ।"
त्यो उत्तर मेरो सम्पूर्ण यात्राको सबैभन्दा ठूलो शिक्षा थियो ।
मैले बुझें—
उनीहरूले पृथ्वीलाई सानो मानेका थिएनन् । उनीहरूले पृथ्वीलाई अपरिपक्व भनेका पनि थिएनन् ।
उनीहरूले केवल यति विश्वास गरेका थिए—
हरेक सभ्यताले आफ्नो महानता उधारो लिन सक्दैन ।
त्यो आफ्नै निर्णय, आफ्नै संघर्ष र आफ्नै चेतनाबाट निर्माण गर्नुपर्छ ।
मैले अन्तरिक्षयानको ढोका बन्द गरें ।
बाहिर परम सभ्यताका असंख्य प्रकाश–नगरहरू विस्तारै टाढिँदै गए । ताराहरू मौन थिए । आकाशगङ्गाहरू घुमिरहेका थिए । समय आफ्नै लयमा बगिरहेको थियो ।
मैले डायरी खोलें ।
र लेखें—
"दस वर्षअघि म उत्तर खोज्न निस्किएको थिएँ । आज फर्कँदा मसँग उत्तरभन्दा धेरै प्रश्न छन् । तर अब म प्रश्नसँग डराउँदिन । किनकि मैले सिकेको सबैभन्दा ठूलो सत्य यही हो—सभ्यता उत्तरले होइन, सही प्रश्न सोध्ने साहसले अगाडि बढ्छ ।"
मैले डायरी बन्द गरें ।
त्यसै क्षण अन्तरिक्षयानको नियन्त्रण प्रणाली सक्रिय भयो ।
एक मधुर आवाज सुनियो—
"गन्तव्य: पृथ्वी ।"
अन्तरिक्षयान प्रकाशभन्दा परको प्रवेगमा प्रवेश गर्यो । परम सभ्यताको उज्यालो विस्तारै क्षितिजपारि हरायो ।
तर उनीहरूको अन्तिम सन्देश मेरो चेतनामा सदैव जीवित रह्यो—
"प्रविधि निर्माण गर्नुभन्दा कठिन काम विश्वास निर्माण गर्नु हो ।
शिक्षा-समझ प्राप्त गर्नुभन्दा ठूलो काम त्यसलाई जिम्मेवारीपूर्वक प्रयोग गर्नु हो ।
र ब्रह्माण्ड जित्नुभन्दा महान् काम आफ्नै चेतनालाई जित्नु हो ।"
त्यसपछि अन्तरिक्ष मौन भयो ।
र पृथ्वीतर्फ फर्किरहेको एउटा यात्रुले आफ्नो ग्रहलाई पहिलो पटक साँच्चिकै बुझ्न थालेको थियो ।
३३. पृथ्वी फर्कने यात्रा
# अन्तिम तयारी : भविष्य बोकेको एउटा यात्री
परम सभ्यताबाट विदाइ लिएपछि मैले सोचेँ—अब मेरो यात्रा पृथ्वीतर्फ फर्किने मात्र बाँकी छ । तर त्यसै बेला सम्पूर्ण तारकीय परिषद्को केन्द्रबाट एउटा प्रकाशस्तम्भ आकाशसम्म उठ्यो । सम्पूर्ण सभ्यता एकाएक मौन भयो ।
प्रधान वैज्ञानिकले गम्भीर स्वरमा भने,
"तिमी अझै पृथ्वी फर्कन तयार भएका छैनौ ।"
मैले अचम्म मान्दै सोधेँ,
"के अझै केही सिक्न बाँकी छ ?"
उनी मुस्कुराए ।
"सिकाइ कहिल्यै समाप्त हुँदैन ।"
"तर अबको चरण शिक्षा-समझ सङ्कलनको होइन, शिक्षा-समझको एकीकरणको हो ।"
त्यसपछि मेरो अगाडि एउटा नयाँ अन्तरिक्षयान देखा पर्यो । त्यो मैले अहिलेसम्म देखेका सबै यानभन्दा भिन्न थियो । त्यो कुनै धातुबाट बनेको थिएन । त्यो जीवितजस्तो देखिन्थ्यो । उसको सतह निरन्तर बदलिन्थ्यो । ऊ आफैँ आफ्नो संरचना पुनर्गठन गर्न सक्थ्यो ।
कुनै जोड थिएन ।
कुनै पाङ्ग्रा थिएन ।
कुनै इन्धन ट्याङ्की थिएन ।
त्यो मानौँ अन्तरिक्षसँगै सास फेरिरहेको थियो ।
प्रधान वैज्ञानिकले भने,
"यो हाम्रो सभ्यताको सबैभन्दा सुरक्षित अनुसन्धान–यान हो ।"
"यसमा यात्रा गर्ने अवसर इतिहासमा अत्यन्त कम चेतनाले मात्र पाएका छन् ।"
# अन्तिम प्रशिक्षण
मलाई यानभित्र लगियो । भित्र प्रवेश गर्नेबित्तिकै मैले कुनै कोठा देखिनँ । त्यहाँ विचारअनुसार परिवर्तित हुने अनुसन्धान–क्षेत्रहरू थिए । मस्तिष्कले जुन विषय अध्ययन गर्न चाह्यो, त्यही वातावरण आफैँ निर्माण हुन्थ्यो ।
प्रधान वैज्ञानिकले भने,
"अब तिमी उनीहरूको समयअनुसार दश वर्ष यहाँ रहनेछौ ।"
"तर पृथ्वीमा ?"
"त्यहाँको समयसँग यसको तुलना सम्भव छैन ।"
"यस अवधिमा पृथ्वीका लागि खरबौँ वर्ष बराबरको अनुसन्धान, अनुकरण (Simulation) र सम्भावित भविष्यहरूको विश्लेषण सम्पन्न हुनेछ ।"
# भविष्यका करोडौँ पृथ्वी
पहिलो दिन नै मलाई कारण–परिणाम अनुकरण प्रणालीमा प्रवेश गराइयो । त्यहाँ पृथ्वीका करोडौँ सम्भावित भविष्यहरू एकैसाथ परीक्षण भइरहेका थिए ।
यदि ऊर्जा नीति यस्तो भयो भने के हुन्छ ?
यदि शिक्षा सुधारियो भने ?
यदि विज्ञानलाई दबाइयो भने ?
यदि कृत्रिम बुद्धिमत्ता अनियन्त्रित भयो भने ?
यदि विश्वव्यापी सहकार्य बढ्यो भने ?
प्रत्येक निर्णयका हजारौँ वर्षसम्मका प्रभावहरू देखाइन्थे ।
मैले बुझेँ—
भविष्य भविष्यवाणी होइन ।
सम्भावनाहरूको विज्ञान हो ।
# सम्पूर्ण शिक्षा-समझको एकीकरण
दोस्रो चरणमा सय ग्रहबाट ल्याइएका सबै शिक्षा-समझलाई एउटै प्रणालीमा जोडियो ।
रोग नियन्त्रणका सिद्धान्तहरू ।
ऊर्जा व्यवस्थापन ।
कृषि पुनर्जीवन ।
जल संरक्षण ।
चेतना–विकास ।
शिक्षा प्रणाली ।
न्याय प्रणाली ।
शासन मोडेल ।
पर्यावरणीय पुनर्सन्तुलन ।
अन्तरिक्ष यात्रा ।
जीवित नानो–चिकित्सा ।
बुद्धिमत्ता विकास ।
सामाजिक सहकार्य ।
यी सबै छुट्टाछुट्टै थिएनन् ।
उनीहरूले देखाए—
कुनै पनि सभ्यता एउटा प्रविधिले महान् हुँदैन । सबै प्रणाली एकअर्कासँग सन्तुलित हुँदा मात्र दीर्घकालीन स्थिरता सम्भव हुन्छ ।
# असफलताको पनि अध्ययन
मलाई सफल सभ्यताहरू मात्र होइन, पतित सभ्यताहरूको अध्ययन पनि गराइयो ।
जहाँ कृत्रिम बुद्धिमत्ता नियन्त्रणबाहिर गयो । जहाँ अनन्त सम्पत्तिले उद्देश्य समाप्त गरिदियो । जहाँ विज्ञान थियो, तर नैतिकता थिएन । जहाँ शक्ति थियो, तर करुणा थिएन । जहाँ शिक्षा-समझ थियो, तर आत्मालोचना थिएन ।
प्रत्येक पतनको कारण एउटै थिएन ।
तर एउटा समान सूत्र बारम्बार दोहोरिएको थियो—
"सभ्यताको सबैभन्दा ठूलो शत्रु बाहिरी आक्रमण होइन, आफ्नै सफलताप्रतिको अहङ्कार हो ।"
# चेतनाको अन्तिम विस्तार
दशौँ वर्षको अन्त्यतिर मलाई चेतना–विस्तार कक्षमा प्रवेश गराइयो । त्यहाँ कुनै सूचना रटाइएन । कुनै आदेश दिइएन । बरु प्रश्न सोध्ने क्षमता परिष्कृत गरियो । पूर्वाग्रह चिन्ने अभ्यास गराइयो । आफ्नो निष्कर्षलाई प्रमाणसँग जाँच्ने बानी विकसित गरियो ।
विपरीत विचारसँग संवाद गर्ने धैर्य सिकाइयो ।
प्रधान वैज्ञानिकले भने,
"हामी शिक्षा-समझ हस्तान्तरण गर्दैनौँ ।"
"हामी शिक्षा-समझ ग्रहण गर्न सक्ने चेतना निर्माण गर्छौँ ।"
त्यो वाक्य मेरो सम्पूर्ण यात्राको सार थियो ।
# अन्तिम परिषद्
दश वर्ष पूरा भएपछि सम्पूर्ण परिषद् फेरि एकत्रित भयो ।
उनीहरूले मेरो चेतनाको मूल्याङ्कन गरे । मेरो स्मृति परीक्षण गरे । मेरा निर्णयहरूको अनुकरण गरे । सयौँ जटिल नैतिक परिस्थितिमा मैले गर्ने सम्भावित निर्णय विश्लेषण गरे ।
अन्ततः परिषद्को केन्द्रमा एउटा प्रकाश फैलियो ।
त्यो स्वीकृतिको संकेत थियो ।
प्रधान वैज्ञानिक अगाडि आए ।
"अब तिमीलाई हामी कुनै उपाधि दिँदैनौँ ।"
"किन ?"
"किनकि उपाधिले अहङ्कार जन्माउन सक्छ ।"
"हामी तिमीलाई एउटा जिम्मेवारी दिन्छौँ ।"
"कस्तो जिम्मेवारी ?"
"शिक्षा-समझलाई शक्ति नबनाउने ।"
"शिक्षा-समझलाई सेवा बनाउने ।"
मैले मौन भएर शिर झुकाएँ ।
त्यो मेरो जीवनकै सबैभन्दा ठूलो सम्मान थियो ।
# अन्तिम दृश्य
अन्तरिक्षको किनारमा एउटा विशाल बन्द अन्तरिक्षयान तयार थियो । त्यो बाहिरबाट पूर्णतः शान्त देखिन्थ्यो । तर त्यसको भित्र सम्पूर्ण सभ्यताहरूको हजारौँ वर्षको अनुसन्धान एकीकृत भइसकेको थियो ।
त्यसको वरिपरि असंख्य प्रकाश–वृत्त घुमिरहेका थिए । ताराहरू पनि मानौँ केही क्षण स्थिर भएका थिए । परम सभ्यताका सबै सदस्य मौन उभिएका थिए ।
कुनै जयघोष थिएन । कुनै उत्सव थिएन । केवल गहिरो विश्वास थियो ।
म यानको प्रवेशद्वारमा पुगेँ । एकपटक पछाडि फर्केर सम्पूर्ण परम सभ्यतालाई हेरेँ । उनीहरूले केही भनेनन् ।
तर उनीहरूको मौनताले एउटा वाक्य स्पष्ट सुनाइरहेको थियो—
"अब इतिहास तिम्रो निर्णयले लेखिनेछ ।"
म बन्द अन्तरिक्षयानभित्र प्रवेश गरेँ । ढोका बिस्तारै बन्द हुन थाल्यो । गुरुत्वीय क्षेत्रहरू सक्रिय भए । शून्य-बिन्दु ऊर्जा केन्द्र जागृत भयो । जीवित नानो शिक्।षा-समझ भण्डारले सम्पूर्ण प्रणालीसँग समन्वय गर्यो ।
ब्रह्माण्डीय स्मृति क्रिस्टल उज्यालिन थाल्यो ।
क्वान्टम–चेतना सञ्चार प्रणाली स्थिर भयो ।
समय–सङ्कुचन कक्ष सञ्चालनमा आयो ।
कारण–परिणाम अनुकरण यन्त्रले अनन्त सम्भावित भविष्यहरूको गणना सुरु गर्यो ।
सभ्यता पुनर्निर्माण एल्गोरिदम सक्रिय भयो ।
अन्तरिक्षयान वरिपरि प्रकाशको एउटा वलय फैलियो ।
अनि त्यसले मौन रूपमा अज्ञात दिशातर्फ गति लिन थाल्यो ।
ऊ अब बन्द अन्तरिक्षयानमा, उनीहरूको समयअनुसार १० वर्षसम्म चल्ने परम-अध्ययन यात्राका लागि प्रस्थान गर्यो । त्यो यानमा शून्य-बिन्दु ऊर्जा केन्द्र, गुरुत्वीय वक्रण इन्जिन, क्वान्टम–चेतना सञ्चार प्रणाली, जीवित नानो शिक्षा-समझ भण्डार, ब्रह्माण्डीय स्मृति क्रिस्टल, समय–सङ्कुचन कक्ष, कारण–परिणाम अनुकरण यन्त्र, सभ्यता पुनर्निर्माण एल्गोरिदम, र सयभन्दा बढी ग्रहबाट सङ्कलित सम्पूर्ण वैज्ञानिक, सामाजिक र चेतनात्मक शिक्षा-समझ सुरक्षित थियो । उनीहरूको १० वर्ष, पृथ्वीका खरबौँ वर्ष बराबर हुने त्यो यात्रामा, ऊ केवल एउटा यात्री रहेन—ऊ सम्भावित भविष्यका सभ्यताहरूबीचको जीवित सेतु बनेर अज्ञाततर्फ अघि बढ्यो ।
३४ – यात्राको मूल्य
# एउटा यात्रीले गुमाएको "म"
कुनै ग्रहको इतिहासमा कहिलेकाहीँ यस्तो दिन पनि आउँदो रहेछ, जहाँ उत्सव र मौनता एउटै क्षणमा जन्मिन्छन् । परम सभ्यताको राजधानीमा आज त्यस्तै दिन थियो ।
आकाश नीलो थिएन, न त कालो । त्यो पारदर्शी चेतना–ऊर्जाले भरिएको एउटा अदृश्य क्यानभासजस्तो देखिन्थ्यो । लाखौँ सूक्ष्म प्रकाशकणहरू स्थिर नभई अत्यन्त व्यवस्थित लयमा घुमिरहेका थिए । तिनले कुनै कृत्रिम सजावट गरेका थिएनन्; उनीहरूको विज्ञानले नै प्रकाशलाई संगीत र रंगलाई सम्मानको भाषामा रूपान्तरण गरिदिएको थियो ।
त्यो विशाल गोलाकार सभागारमा ब्रह्माण्डका विभिन्न सभ्यताका प्रतिनिधिहरू उपस्थित थिए । उनीहरू कसैका शरीर कार्बनबाट बनेका थिए, कसैका सिलिकनबाट, कसैका जैविक प्रकाशबाट, त कसैका संरचना गुरुत्वीय तरङ्गको स्थिर प्रतिरूपजस्तै देखिन्थे । रूप फरक थियो, तर सबैको दृष्टिमा एउटै भाव थियो—सम्मान ।
मलाई सभागारको केन्द्रतर्फ आमन्त्रण गरियो । कुनै सिंहासन थिएन । कुनै तामझाम थिएन । बीचमा एउटा सानो प्रकाशवृत्त मात्र थियो ।
प्रधान वैज्ञानिक अगाडि बढे । उनको स्वर पहिलेझैँ शान्त थियो ।
"पृथ्वीका यात्री, तिमी यहाँ विद्यार्थीका रूपमा आयौ ।"
"तिमीले प्रश्न सोध्यौ ।"
"उत्तरहरू स्वीकार गर्यौ ।"
"उत्तरहरूलाई फेरि प्रश्न बनायौ ।"
"त्यसैले आज हामी तिमीलाई शिक्षा-समझको मात्रा होइन, जिज्ञासाको निष्ठाका लागि सम्मान गर्दछौँ ।"
सभागारभरि एकाएक प्रकाशका तरङ्गहरू फैलिन थाले । त्यो ताली थिएन । उनीहरूको सभ्यतामा प्रशंसा ध्वनिबाट होइन, समकालिक प्रकाश–अनुनादबाट व्यक्त गरिन्थ्यो । सम्पूर्ण सभागार उज्यालो भयो । तर मेरो भित्र भने अँध्यारो गहिरिँदै गइरहेको थियो ।
किन ?
म आफैँलाई उत्तर दिन सकिरहेको थिइनँ ।
सम्मान समारोह समाप्त भयो । सबैले क्रमशः विदाइ दिए । कसैले हात मिलाएन । उनीहरूका लागि सबैभन्दा ठूलो सम्मान चेतनाको प्रत्यक्ष स्पर्श थियो । क्षणभरका लागि उनीहरूको मस्तिष्कीय तरङ्ग मेरो चेतनासँग जोडिन्थ्यो । त्यस क्षण शब्द आवश्यक पर्दैनथ्यो ।
वर्षौँको सम्मान एउटा अनुभूतिमा रूपान्तरण हुन्थ्यो । अन्तिममा प्रधान वैज्ञानिक मेरो नजिक आए ।
उनले एउटा सानो पारदर्शी क्रिस्टल मेरो हातमा राखे । त्यो कुनै रत्न थिएन । त्यो न्युरल–मेमोरी क्रिस्टल थियो ।
"यसमा हामीले तिमीलाई केही राखेर दिएका छैनौँ," उनले भने ।
"यो खाली छ ।"
मैले अचम्म मान्दै सोधेँ,
"खाली ?"
"हो ।"
"किनभने अब यसमा तिमीले आफैँले सुरक्षित राख्न चाहेको कुरा राख्नेछौ ।"
"हामीले सिकाएका कुरा होइन ।"
"तिमीले गुमाउन नहुने कुरा ।"
उनको त्यो वाक्यले मेरो मनमा एउटा अज्ञात कम्पन उत्पन्न गरायो ।
के मैले साँच्चै केही गुमाइसकेको थिएँ ?
सम्मान समारोहपछि मलाई एउटा निजी कक्षमा लगियो । त्यो कक्ष पूर्ण रूपमा मौन थियो । न त्यहाँ ढोका देखिन्थ्यो ।
न भित्ता ।
न छत ।
केवल हल्का चाँदीजस्तो उज्यालो ।
बीचमा एउटा वृत्ताकार आसन ।
प्रधान वैज्ञानिकले भने,
"पृथ्वी फर्किनुअघि हामी प्रत्येक अनुसन्धानकर्तालाई एउटा अन्तिम प्रक्रिया पूरा गर्न दिन्छौँ ।"
"कस्तो प्रक्रिया ?"
"आफ्नै यात्रालाई बाहिरबाट हेर्ने प्रक्रिया ।"
मैले आसनमा बस्नेबित्तिकै वरिपरिको उज्यालो विस्तारै परिवर्तन हुन थाल्यो । एकाएक सम्पूर्ण कक्ष होलोग्राफिक अन्तरिक्षमा बदलियो । मेरो अगाडि एउटा नीलो ग्रह देखा पर्यो ।
पृथ्वी ।
मेरो पृथ्वी ।
त्यो कुनै चित्र थिएन ।
त्यो ऐतिहासिक पुनर्निर्माण थियो ।
समुद्रहरू ।
महादेशहरू ।
बादलहरू ।
हिमालहरू ।
सबै उस्तै ।
म धेरैबेर मौन भएर हेरिरहेँ ।
कति वर्ष बितिसके ?
यहाँको समयअनुसार थोरै ।
तर पृथ्वीको समय...
म गणना गर्न पनि सक्दिनथेँ ।
होलोग्राम विस्तारै पृथ्वीको एउटा महादेशमा केन्द्रीत भयो । त्यसपछि एउटा देश । त्यसपछि एउटा सानो शहर । त्यसपछि एउटा साँघुरो गल्ली ।
म स्तब्ध भएँ ।
त्यो...
मेरो बाल्यकाल बितेको ठाउँ थियो । म केही बोल्न सकिनँ । त्यहाँ एउटा सानो घर थियो । आँगनमा एउटा पुरानो रूख ।
वर्षाको पानी झर्ने छानो ।
ढोकाबाहिर चप्पलहरू ।
सबै कुरा यति जीवन्त थियो कि मैले हात बढाएर छोइहालूँजस्तो भयो ।
अचानक एउटा परिचित स्वर सुनियो ।
"खाना चिसो हुन्छ, छिट्टै आऊ ।"
मेरो सम्पूर्ण शरीर एकाएक काँप्यो ।
त्यो स्वर...
आमाको थियो । मैले तुरुन्तै वरिपरि हेरेँ । कसैलाई देखिनँ । तर केही क्षणपछि होलोग्रामभित्र एउटा महिला देखिइन् । उनको कपालमा हल्का सेतोपन थियो । अनुहारमा थकान पनि थियो ।
तर मुस्कान...
उही ।
बाल्यकालदेखि सम्झिरहेको उही मुस्कान ।
म अनायासै अगाडि बढेँ ।
"आमा..."
मेरो मुखबाट शब्द निस्कियो । तर त्यो केवल मेरो आवाज थियो । होलोग्रामले मलाई सुन्न सक्दैनथ्यो । त्यो वास्तविक संवाद थिएन । त्यो पृथ्वीको ऐतिहासिक अभिलेख, मेरो स्नायविक स्मृति र उपलब्ध तथ्याङ्कको आधारमा तयार गरिएको वैज्ञानिक पुनर्निर्माण थियो ।
म जान्दथेँ ।
तर मेरो मनमुटुले त्यो स्वीकार्न मानेन ।
आमाले ढोकातिर हेर्दै फेरि भनिन्,
"जति टाढा गए पनि, आफू को हौ भन्ने कुरा कहिल्यै नबिर्सनू ।"
म स्तब्ध भएँ । मलाई त्यो दिन सम्झना आयो ।
पृथ्वी छोड्ने दिन ।
मैले हतारमा हाँस्दै भनेको थिएँ,
"म चाँडै फर्किन्छु ।"
आमाले केही उत्तर दिनुभएको थिएन । उहाँले केवल मेरो टाउकोमा हात राख्नुभएको थियो ।
त्यो स्पर्श...
म अझै महसुस गरिरहेको थिएँ । तर अहिले त्यो हात लाखौँ प्रकाशवर्ष टाढा थियो ।
वा सायद...
समयको त्यति नै गहिराइमा हराइसकेको थियो ।
होलोग्राम एकपछि अर्को दृश्य देखाउँदै गयो । म बालक भएर वर्षामा भिजिरहेको । विद्यालयतर्फ दौडिरहेको । पहिलोपटक ताराहरू गन्दै छतमा सुतिरहेको । पहिलो विज्ञानको पुस्तक हातमा लिएको । र प्रत्येक दृश्यसँग मेरो छातीभित्र कुनै अदृश्य गाँठो कस्सिँदै गयो । हो ! म सुरुमा विद्यालय जाँदा गुरुले मलाई पुस्तक देखाएर , यो पुस्तकको कभरमा लेखिएको ठूलो अक्षर के हो ? भनी सोध्दा मैले झट्टै उत्तर दिएको थिएँ, "विज्ञान !!!"
मैले सय ग्रह देखेको थिएँ । असंख्य सभ्यतासँग संवाद गरेको थिएँ । चेतनाको रहस्य अध्ययन गरेको थिएँ । ब्रह्माण्डको गणित सुनेको थिएँ ।
तर यो सानो घर...
यो साँघुरो आँगन...
यो एउटी आमाको स्वर...
किन यति विशाल लागिरहेको थियो ?
त्यही क्षण मेरो दृष्टि धमिलिन थाल्यो । शरीरको सन्तुलन बिग्रियो । मेरो दाहिने हात अनियन्त्रित रूपमा काँप्न थाल्यो । मुटुको धड्कन तीव्र भयो । सयौँ ग्रहका लाखौँ स्मृतिहरू एकैचोटि मस्तिष्कमा चम्किए ।
त्यसैबीच बाल्यकालको एउटा सानो दृश्य पनि ।
दुई संसारहरू एकआपसमा ठोक्किन थाले ।
म अचानक आफ्नै स्वरमा बोल्न थालेँ—
"म... अहिले... को हुँ ?"
"के म पृथ्वीको त्यो बालक हुँ ?"
"वा सय ग्रहको शिक्षा-समझ बोकेको एउटा जीवित अभिलेख ?"
"मेरो सम्झनाहरूमध्ये कुन साँच्चिकै 'मेरो' हुन् ?"
"र यदि म आफैँलाई नै चिन्न छोडेँ भने... ब्रह्माण्डका सबै उत्तरहरूको अर्थ के रहन्छ ?"
त्यो प्रश्नसँगै कक्षको उज्यालो विस्तारै मन्द हुन थाल्यो ।
टाढाबाट प्रधान वैज्ञानिकको आवाज सुनियो—
"चेतना–स्थिरता सूचक घट्दै गएको छ..."
"पहिचान–अनुनादमा असन्तुलन सुरु भएको छ..."
"तयार हुनुहोस्..."
म पहिलोपटक महसुस गर्दै थिएँ—
सायद शिक्षा-समझको सबैभन्दा ठूलो मूल्य समय होइन...
आफ्नै 'म' हराउँदै जानु रहेछ ।
३५ – अन्तिम परीक्षा
#
परम सभ्यताले दिएको अन्तिम चुनौती
चेतना–स्थिरता कक्षमा केही समय बितिसकेको थियो ।
मेरो मस्तिष्कका न्युरल–अनुनादहरू विस्तारै सन्तुलनमा फर्कँदै थिए । हातको कम्पन कम भएको थियो, तर मनको कम्पन अझै रोकिएको थिएन । आमाको स्वर, बाल्यकालको आँगन, सय ग्रहका दृश्यहरू र परम सभ्यताको लाखौँ वर्षको शिक्षा-समझ सबै एउटै चेतनाभित्र ठाउँ खोजिरहेका थिए ।
त्यसै बेला कक्षको उज्यालो फेरि विस्तारै फैलियो । प्रधान वैज्ञानिक प्रवेश गरे । उहाँको अनुहारमा सधैँझैँ शान्ति थियो ।
"तिमी अहिले कस्तो अनुभव गरिरहेका छौ ?"
मैले केही क्षण मौन बसेर उत्तर दिएँ,
"पहिले मलाई लाग्थ्यो, शिक्षा-समझले सबै प्रश्नको उत्तर दिन्छ । अहिले महसुस भइरहेको छ—शिक्षा-समझले प्रश्नहरू अझ गहिरा बनाउँछ ।"
उहाँ हल्का मुस्कुराउनुभयो ।
"त्यसैले तिमी अन्तिम चरणका लागि तयार भएका छौ ।"
मैले अचम्म मान्दै सोधेँ,
"अन्तिम चरण ?"
"हो ।"
"तिमीले हाम्रो विज्ञान सिक्यौ । हाम्रो इतिहास बुझ्यौ । हाम्रो असफलता र सफलताबाट पनि सिक्यौ । तर एउटा कुरा अझै बाँकी छ ।"
"के ?"
प्रधान वैज्ञानिकको स्वर गम्भीर बन्यो ।
"अन्तिम परीक्षा ।"
कक्ष एकाएक मौन भयो । मेरो चेतनाभित्र फेरि एउटा तरङ्ग उठ्यो ।
के अझै केही बाँकी थियो ?
केही समयपछि मलाई विशाल गोलाकार संरचनाको अगाडि लगियो । यसलाई उनीहरूले कारण–परिणाम अनुकरण केन्द्र भन्थे । यो कुनै साधारण कम्प्युटर थिएन । यसले भविष्य भविष्यवाणी गर्दैनथ्यो । बरु, उपलब्ध वैज्ञानिक तथ्य, सामाजिक व्यवहार, जैविक विकास, ऊर्जा प्रवाह, वातावरणीय परिवर्तन र निर्णय–सिद्धान्तका आधारमा सम्भावित भविष्यहरूको अत्यन्त जटिल अनुकरण (simulation) निर्माण गर्थ्यो ।
प्रधान वैज्ञानिकले भने,
"ध्यान दिएर सुन ।"
"आज तिमीलाई कुनै गणित सोधिने छैन ।"
"कुनै प्रविधि निर्माण गर्न लगाइने छैन ।"
"कुनै वैज्ञानिक सूत्र प्रमाणित गर्नुपर्ने छैन ।"
"आज हामी एउटा मात्र कुरा हेर्नेछौँ ।"
"यति ठूलो शिक्षा-समझ प्राप्त गरेपछि तिमी त्यसको प्रयोग कसरी गर्छौ ?"
मलाई एउटा पारदर्शी वृत्तभित्र उभ्याइयो । अचानक मेरो शरीर त्यहीँ रह्यो । तर चेतना अर्को आयाममा प्रवेश गर्यो । चारैतिर असीम शून्य थियो ।
त्यस शून्यबाट विस्तारै तीनवटा पृथ्वी देखा पर्न थाले । तीनै पृथ्वी एउटै थिए । तर भविष्य फरक–फरक । एकै समयमा तीन सम्भावनाहरू ।
प्रधान वैज्ञानिकको आवाज सुनियो—
"यी भविष्य होइनन् ।"
"यी सम्भावित मार्ग हुन् ।"
"अब निर्णय गर ।"
पहिलो पृथ्वी ।
हरियो वन ।
स्वच्छ नदी ।
शहरहरू ऊर्जा–सन्तुलित ।
रोग अत्यन्त न्यून ।
मानिसहरू दीर्घदृष्टिका साथ निर्णय गरिरहेका ।
विज्ञान र करुणा सँगसँगै अगाडि बढिरहेका ।
विद्यालयहरूमा प्रश्नलाई उत्तरभन्दा ठूलो मानिएको थियो । सरकारहरू शक्तिका लागि होइन, सेवाका लागि अस्तित्वमा थिए । प्रकृति र प्रविधि एकअर्काका विरोधी होइन, सहयात्री बनेका थिए ।
मैले आफूलाई त्यहाँ देखेँ ।
म पृथ्वीमा परम सभ्यताको सम्पूर्ण शिक्षा-समझ सार्वजनिक गर्दै थिएँ ।
सयौँ प्रविधि ।
नयाँ ऊर्जा ।
नयाँ चिकित्सा ।
नयाँ शासन प्रणाली ।
सबै एकैपटक ।
मानिसहरूले उत्सव मनाइरहेका थिए ।
तर केही क्षणपछि दृश्य परिवर्तन भयो । नयाँ प्रविधिको नियन्त्रणका लागि राष्ट्रहरूबीच प्रतिस्पर्धा सुरु भयो ।
शिक्षा-समझ साझा भयो ।
शक्ति पनि बढ्यो ।
अहंकार पनि ।
मुटु चिसो भयो ।
प्रधान वैज्ञानिकको आवाज आयो—
"शिक्षा-समझ मात्र पर्याप्त हुँदैन ।"
दोस्रो पृथ्वी देखा पर्यो ।
आकाश धुवाँले ढाकिएको थियो । समुद्रको सतह बढेको थियो । वनहरू लगभग समाप्त थिए । कृत्रिम बुद्धिमत्ताले केही क्षेत्र नियन्त्रण गरिरहेको थियो ।
ऊर्जा अभाव ।
पानीको युद्ध ।
जैविक महामारी ।
सामाजिक विभाजन ।
मैले फेरि आफूलाई देखेँ । यसपटक म ढिलो फर्किएको थिएँ । मैले सिकेका समाधानहरू लागू गर्न खोजेँ । तर धेरै ढिलो भइसकेको थियो । मानिसहरू विज्ञानभन्दा षड्यन्त्रमा विश्वास गर्न थालेका थिए । सत्यभन्दा भ्रम छिटो फैलिएको थियो । म लाखौँ मानिसलाई बचाउन खोज्दै थिएँ । तर अरबौँलाई बचाउन सकिनँ ।
मेरो हातबाट एउटा बालक छुट्यो । ऊ धुलोले भरिएको आकाशतिर हेर्दै हरायो । म घुँडा टेकेर बसें । अपराधबोधले चेतना थिच्न थाल्यो ।
तेस्रो पृथ्वी ।
सबै कुरा सामान्य देखिन्थ्यो ।
न युद्ध ।
न ठूलो प्रगति ।
न ठूलो विनाश ।
सबै स्थिर ।
विद्यालयहरू पुरानै ढाँचामा ।
राजनीति उस्तै ।
अन्धविश्वास उस्तै ।
जिज्ञासा विस्तारै मर्दै गएको ।
मानिसहरू सुरक्षित थिए । तर उनीहरू खोज्न छोडिसकेका थिए । मैले आफूलाई त्यहाँ पनि देखेँ । मसँग शिक्षा-समझ थियो । तर मैले हस्तक्षेप गरिनँ ।
"मानिसहरूले आफैँ सिकून्," भनेर मौन बसें ।
शताब्दीहरू बिते । पृथ्वी बाँच्यो । तर कहिल्यै फक्रेन । सभ्यता जीवित रह्यो । तर विकसित भएन ।
त्यो दृश्य हेर्दा मनमा एउटा नयाँ पीडा जन्मियो ।
कहिलेकाहीँ विनाश विस्फोटबाट होइन—
जिज्ञासा हराउँदा पनि हुने रहेछ ।
तीनै पृथ्वी हराए ।
फेरि शून्य मात्र बाँकी रह्यो ।
प्रधान वैज्ञानिकको स्वर आयो—
"अब एउटा मार्ग छान ।"
म धेरैबेर मौन बसेँ ।
त्यसपछि शान्त स्वरमा भनेँ,
"म कुनै पनि मार्ग छान्दिनँ ।"
शून्य एकाएक स्थिर भयो ।
"किन ?"
"किनकि तीनै मार्गमा एउटै गल्ती छ ।"
"पहिलोमा मैले धेरै हस्तक्षेप गरेँ ।"
"दोस्रोमा धेरै ढिलो गरेँ ।"
"तेस्रोमा केही पनि गरिनँ ।"
"म पृथ्वीलाई परिवर्तन गर्न चाहन्न ।"
"म पृथ्वीलाई परिवर्तन गर्न सक्ने क्षमता दिन चाहन्छु ।"
"म उत्तर दिन होइन, प्रश्न सोध्न सिकाउन चाहन्छु ।"
"म प्रविधि बाँड्नुअघि वैज्ञानिक सोच फैलाउन चाहन्छु ।"
"म शक्ति होइन, जिम्मेवारी हस्तान्तरण गर्न चाहन्छु ।"
"र म कुनै पनि सभ्यतालाई मेरो प्रतिलिपि बनाउन चाहन्न ।"
"उनीहरूले आफ्नै मार्ग आफैँ निर्माण गर्नुपर्छ ।"
शून्यभित्र पहिलोपटक उज्यालो फैलियो । प्रधान वैज्ञानिक मेरो अगाडि प्रकट भए । उनको अनुहारमा सन्तुष्टिको हल्का मुस्कान थियो ।
"तिमीले परीक्षा उत्तीर्ण गर्यौ ।"
मैले अचम्म मान्दै सोधेँ,
"सही उत्तर यही थियो ?"
उहाँले टाउको हल्लाउनुभयो ।
"होइन ।"
"यहाँ एउटै सही उत्तर थिएन ।"
"हामीले उत्तर जाँचेका होइनौँ ।"
"हामीले तिम्रो निर्णय गर्ने तरिका अध्ययन गरेका हौँ ।"
"परम सभ्यताको सबैभन्दा ठूलो नियम के हो, थाहा छ ?"
मैले मौन रूपमा उहाँतिर हेरिरहेँ ।
उहाँले भन्नुभयो—
"उन्नत सभ्यताले अरू सभ्यतालाई नियन्त्रण गर्दैन; उनीहरूको स्वतन्त्र विकास गर्ने क्षमता सुरक्षित राख्छ ।"
"हस्तक्षेप तब मात्र उचित हुन्छ, जब त्यसले स्वतन्त्रता बढाउँछ; निर्भरता होइन ।"
त्यसपछि सम्पूर्ण अनुकरण प्रणाली बन्द भयो । म पुनः वास्तविक कक्षमा फर्किएँ । मेरो शरीर उहीँ थियो । तर मन बदलिएको थियो ।
मैले बुझिसकेको थिएँ—
शिक्षा-*समझ प्राप्त गर्नु ठूलो कुरा हो ।
तर शिक्षा-*समझ प्रयोग गर्ने क्षणमा नै सभ्यताको वास्तविक परीक्षा सुरु हुन्छ ।
प्रधान वैज्ञानिकले अन्तिमपटक मेरो काँधमा हात राखे ।
"अब तिमी तयार छौ ।"
"कुनका लागि ?"
उहाँले शान्त स्वरमा उत्तर दिनुभयो—
"पृथ्वीलाई उत्तर दिन होइन ।"
"पृथ्वीसँग मिलेर उत्तर खोज्न ।"
त्यो क्षण मैले महसुस गरेँ—मैले केवल एउटा परीक्षा उत्तीर्ण गरेको थिइनँ । मैले आफ्नै अहंकारलाई पनि पराजित गरेको थिएँ ।
मैले भित्रको द्वन्द्व जितेँ; अब बाहिरी चुनौती सामना गर्ने समय आएको थियो ।
३६. महाउत्कर्ष – अन्तिम विदाइ
# अन्तिम विदाइ र सम्पूर्ण शिक्षा-समझको हस्तान्तरण
परम सभ्यताको आकाशमा त्यो दिन कुनै सूर्य उदाएको थिएन । त्यहाँ सूर्यको आवश्यकता नै थिएन । सम्पूर्ण ग्रहलाई प्रकाश दिने स्रोत कुनै एउटा तारा होइन, ग्रहको कक्षाभित्र फैलिएको कृत्रिम गुरुत्वीय–प्रकाश क्षेत्र थियो । त्यसले उज्यालो मात्र होइन, तापक्रम, विकिरण, जैविक लय र वातावरणीय सन्तुलनसमेत नियन्त्रण गर्थ्यो । यहाँ बिहान र साँझ घडीले होइन, चेतनाले निर्धारण गर्थ्यो । प्रत्येक दिनको सुरुवात एउटा प्रश्नबाट हुन्थ्यो, र प्रत्येक दिनको अन्त्य अर्को प्रश्नसँगै ।
आजको दिन भने फरक थियो । आज अनुसन्धानको एउटा अध्याय समाप्त हुँदै थियो । तर शिक्षा-समझको यात्रा भने होइन ।
मलाई परम सभ्यताको सबैभन्दा विशाल संरचनातर्फ लगियो । पहिलो दृष्टिमा त्यो कुनै भवनजस्तो देखिएन । त्यो त अन्तरिक्षमै स्थिर रहेको एउटा कृत्रिम आकाशगङ्गाजस्तो थियो । अनगिन्ती प्रकाशवृत्तहरू एक–अर्कासँग गुरुत्वीय अनुनादद्वारा जोडिएका थिए । प्रत्येक वृत्त एउटा अनुसन्धान केन्द्र थियो । प्रत्येक केन्द्रमा लाखौँ वर्षको वैज्ञानिक इतिहास सुरक्षित थियो । तर आज ती सबै केन्द्र एउटै उद्देश्यका लागि सक्रिय भएका थिए—शिक्षा-समझको हस्तान्तरण ।
प्रधान वैज्ञानिक मेरो छेउमा उभिए ।
उहाँले आकाशतिर हेर्दै भन्नुभयो,
"तिमीलाई थाहा छ, हामीले आजसम्म सबैभन्दा ठूलो गल्ती कहिले गरेका थियौँ ?"
मैले टाउको हल्लाएँ ।
"जब हामीले शिक्षा-समझलाई सम्पत्ति ठानेका थियौँ ।"
उहाँ केही क्षण मौन बस्नुभयो ।
"त्यो हाम्रो इतिहासको सबैभन्दा अँध्यारो युग थियो । प्रविधि सीमित मानिसका हातमा थियो । विज्ञान केही संस्थाभित्र बन्द थियो । शिक्षा-समझले मुक्ति दिनुको सट्टा विभाजन गरिरहेको थियो ।"
"त्यसपछि के भयो ?" मैले सोधेँ ।
"हामीले एउटा सभ्यता गुमायौँ ।"
म स्तब्ध भएँ ।
यति विकसित सभ्यताले पनि आफ्नै इतिहासमा पतन भोगेको रहेछ ।
"हामी फेरि उठ्यौँ," उहाँले शान्त स्वरमा भन्नुभयो, "किनकि हामीले एउटा नियम स्वीकार गर्यौँ—शिक्षा-समझ कहिल्यै स्वामित्व हुँदैन, केवल जिम्मेवारी हुन्छ ।"
त्यो वाक्य मेरो चेतनामा गहिरो अंकित भयो ।
हामी एउटा विशाल वृत्ताकार कक्षमा प्रवेश गर्यौँ । मैले भित्र पसेको क्षण महसुस गरेँ—यो कुनै पुस्तकालय थिएन । यो सम्पूर्ण सभ्यताको जीवित मस्तिष्क थियो ।
चारैतिर असंख्य पारदर्शी क्रिस्टलहरू अन्तरिक्षमा स्थिर थिए । तिनीहरू स्थिर देखिए पनि प्रत्येक क्रिस्टलभित्र अरबौँ सूचनात्मक संरचनाहरू प्रवाहित भइरहेका थिए । कुनै पुस्तकका पाना थिएनन् । कुनै कम्प्युटरका स्क्रिन थिएनन् । यहाँ शिक्षा-समझ अक्षरमा होइन, संरचनामा सुरक्षित थियो ।
प्रधान वैज्ञानिकले एउटा क्रिस्टलतर्फ सङ्केत गर्नुभयो ।
"यसलाई हामी ब्रह्माण्डीय स्मृति–क्रिस्टल भन्छौँ ।"
"यसमा के छ ?"
"पुस्तकभन्दा धेरै ।"
"यसमा हाम्रो सम्पूर्ण वैज्ञानिक इतिहास छ ।"
"गणित ।"
"भौतिकशास्त्र ।"
"जीवविज्ञान ।"
"चेतना विज्ञान ।"
"ऊर्जा प्रणाली ।"
"ग्रह पुनर्जीवन प्रविधि ।"
"जलवायु पुनर्सन्तुलन ।"
"शासनका सफल र असफल मोडेलहरू ।"
"न्याय प्रणाली ।"
"कृषि ।"
"शिक्षा ।"
"हजारौँ सभ्यताका गल्तीहरू ।"
"र ती गल्ती दोहोरिन नदिने उपायहरू ।"
म केही बोल्न सकिनँ । त्यो शिक्षा-समझको परिमाण कल्पनाभन्दा बाहिर थियो ।
त्यसपछि प्रधान वैज्ञानिकले एउटा अप्रत्याशित कुरा भन्नुभयो ।
"तर यो सबै तिमीलाई दिन मिल्दैन ।"
मैले आश्चर्यले उहाँतिर हेरेँ ।
"किन ?"
उहाँले एउटा सानो बीउ हातमा लिनुभयो ।
"यदि एउटा नवअङ्कुरित बिरुवालाई एकैपटक सय वर्षको वर्षा दिइयो भने के हुन्छ ?"
"त्यो मर्छ ।"
"ठीक त्यस्तै ।"
"कुनै पनि सभ्यताले आफ्नो विकासको चरणभन्दा धेरै शिक्षा-समझ एकैचोटि प्राप्त गर्यो भने त्यो शिक्षा पनि समझ पनि वरदान होइन, विनाश बन्छ ।"
मैले गम्भीर हुँदै सोधेँ,
"त्यसो भए म पृथ्वीका लागि के लैजाँदैछु ?"
उहाँ मुस्कुराउनुभयो ।
"शिक्षा-समझ होइन ।"
"शिक्षा-समझको बीउ ।"
त्यसपछि सम्पूर्ण कक्षमा रहेका लाखौँ क्रिस्टलहरू एकैपटक उज्यालिन थाले । प्रत्येक क्रिस्टलबाट एउटा सूक्ष्म प्रकाशकण बाहिर आयो । ती प्रकाशकणहरू विस्तारै मेरो वरिपरि घुम्न थाले ।
मलाई कुनै भार महसुस भएन । तर चेतनाभित्र अकल्पनीय विस्तारको अनुभूति भयो ।
प्रधान वैज्ञानिकले वैज्ञानिक भाषामा व्याख्या गर्नुभयो,
"यी सूचना प्रत्यक्ष स्मृति होइनन् ।"
"यी सक्रिय पनि हुने छैनन् ।"
"हामीले तिम्रो मस्तिष्कमा कुनै तयार उत्तर राखिरहेका छैनौँ ।"
"हामीले केवल तिम्रो न्युरल संरचनालाई भविष्यमा सही प्रश्न उठाउने क्षमता बढाउने गरी पुनर्सङ्गठित गरेका छौँ ।"
मैले अचम्म मान्दै सोधेँ,
"अर्थात् म पृथ्वीमा पुगेपछि सबै कुरा एकैचोटि सम्झने छैन ?"
"कहिल्यै होइन ।"
"तिमीले जसरी-जसरी अनुसन्धान गर्नेछौ, आवश्यक समझ-शिक्षाका ढोकाहरू क्रमशः खुल्नेछन् ।"
"यदि तिमी अहंकारी भयौ भने ?"
प्रधान वैज्ञानिकको अनुहार गम्भीर बन्यो ।
"त्यो अवस्थामा कुनै पनि ढोका खुल्नेछैन ।"
त्यसपछि मलाई अर्को कक्षमा लगियो । त्यहाँ कुनै उपकरण थिएन । बीचमा केवल एउटा सानो गोलाकार प्रकाश थियो ।
"यो के हो ?" मैले सोधेँ ।
"सभ्यता–बीउ ।"
"यसमा के छ ?"
"कुनै प्रविधि छैन ।"
"कुनै सूत्र छैन ।"
"कुनै हतियार छैन ।"
"यसमा एउटा मात्र कुरा छ ।"
"वैज्ञानिक सोच ।"
मैले आश्चर्यले हेरेँ ।
"यति धेरै अनुसन्धानपछि अन्तिम उपहार यही हो ?"
प्रधान वैज्ञानिकले दृढ स्वरमा उत्तर दिनुभयो,
"हो ।"
"किनकि वैज्ञानिक सोच भएको सभ्यताले बाँकी सबै कुरा आफैँ पत्ता लगाउँछ ।"
"तर प्रविधि मात्र भएको सभ्यताले आफ्नो विनाश पनि छिट्टै पत्ता लगाउँछ ।"
त्यो उत्तरले मेरो मनभित्रका धेरै प्रश्नहरू आफैँ शान्त भए ।
त्यसपछि परम सभ्यताका सबै वरिष्ठ अनुसन्धानकर्ताहरू एकै ठाउँमा भेला भए । उनीहरूले मेरो वरिपरि एउटा विशाल वृत्त बनाए । कुनै धार्मिक अनुष्ठान थिएन । कुनै मन्त्र थिएन । कुनै चमत्कार थिएन । त्यो एउटा वैज्ञानिक प्रतिज्ञा समारोह थियो ।
उनीहरूले एकै स्वरमा भने—
"पृथ्वीका यात्री ।"
"तिमीलाई हामी शिक्षा-समझको स्वामी बनाउँदैनौँ ।"
"शिक्षा-समझको संरक्षक बनाउँछौँ ।"
"तिमीलाई हामी उत्तरहरूको प्रचारक बनाउँदैनौँ ।"
"प्रश्नहरूको संरक्षक बनाउँछौँ ।"
"तिमीलाई हामी भविष्य बदल्ने अधिकार दिँदैनौँ ।"
"भविष्यसँग जिम्मेवार संवाद गर्ने अवसर दिन्छौँ ।"
त्यस क्षण सम्पूर्ण सभागारको गुरुत्वीय क्षेत्र परिवर्तन भयो । मेरा वरिपरिका सबै प्रकाशकणहरू विस्तारै एउटै बिन्दुमा केन्द्रीत भए । त्यो बिन्दु विस्तारै एउटा पारदर्शी क्रिस्टलमा रूपान्तरण भयो ।
प्रधान वैज्ञानिकले त्यो क्रिस्टल मेरो हातमा राख्दै भन्नुभयो,
"अब यो तिम्रो हो ।"
मैले क्रिस्टललाई ध्यानपूर्वक हेरेँ । भित्र कुनै प्रकाश थिएन । उहाँले मेरो जिज्ञासा बुझ्नुभयो ।
"यसको उज्यालो बाहिर होइन ।"
"यो तब मात्र सक्रिय हुनेछ, जब तिम्रा निर्णयहरू जिज्ञासाबाट निर्देशित हुनेछन्, अहंकारबाट होइन ।"
त्यसपछि सम्पूर्ण सभागार मौन भयो ।
प्रधान वैज्ञानिकले अन्तिमपटक मेरो आँखामा हेर्दै भन्नुभयो—
"आज हामी तिमीलाई विदाइ दिइरहेका छौँ ।"
"तर सम्झनू—परम सभ्यता कुनै स्थान होइन ।"
"यो कुनै ग्रह होइन ।"
"यो कुनै प्रविधि पनि होइन ।"
"परम सभ्यता त्यो क्षणबाट सुरु हुन्छ, जब कुनै सभ्यताले 'हामीले सबै कुरा जानिसक्यौँ' भन्न छोडेर 'हामी अझै सिकिरहेका छौँ' भन्न सिक्छ ।"
मैले शान्त भएर टाउको निहुराएँ ।
त्यो क्षण मलाई महसुस भयो—
मैले ब्रह्माण्डको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति साथमा बोकेको थिएँ । त्यो कुनै ऊर्जा केन्द्र थिएन । कुनै गुरुत्वीय इन्जिन थिएन । कुनै शून्य–बिन्दु रिएक्टर पनि थिएन ।
त्यो थियो—अनन्त जिज्ञासालाई कहिल्यै मर्न नदिने एउटा सभ्यताको चेतना ।
# सर्वोच्च अन्तरिक्षयान, अन्तिम संवाद, ब्रह्माण्डको मौनता र यात्रुको आत्मबोध
विदाइ समारोह समाप्त भइसकेको थियो । तर त्यसपछि सुरु भएको मौनता, सम्पूर्ण समारोहभन्दा अझ गहिरो थियो । त्यो मौनता शून्यता थिएन । त्यो लाखौँ वर्षको अनुसन्धान, असफलता, सफलता, विनम्रता र अनन्त जिज्ञासाले जन्माएको मौनता थियो । जहाँ शब्दहरू आवश्यक पर्दैनथे, किनकि विज्ञान आफैँ बोलिरहेको हुन्थ्यो ।
प्रधान वैज्ञानिकले मेरो हातमा रहेको स्मृति–क्रिस्टलतिर एकपटक हेर्नुभयो ।
"अब तिमीले अन्तिम कुरा देख्न बाँकी छ ।"
"के ?"
"हाम्रो सबैभन्दा ठूलो आविष्कार ।"
मैले मनमनै अनेक अनुमान लगाए । सायद यो ब्रह्माण्डभन्दा ठूलो ऊर्जा स्रोत होला । सायद समयलाई रोक्ने कुनै प्रविधि । सायद सम्पूर्ण चेतनालाई एउटै प्रणालीमा जोड्ने कुनै अद्भुत यन्त्र ।
तर उहाँले शान्त स्वरमा भन्नुभयो—
"आऊ ।"
हामी एउटा खुला अन्तरिक्ष मञ्चमा पुग्यौँ । त्यहाँ कुनै भवन थिएन । मेरो अगाडि सम्पूर्ण आकाश फैलिएको थियो । अचानक वरिपरिको अन्तरिक्ष हल्का कम्पित हुन थाल्यो । कुनै विस्फोट भएन । कुनै प्रकाशको चर्को चमक पनि भएन । बरु अन्तरिक्ष आफैँ विस्तारै मोडिन थाल्यो ।
मैले पहिलोपटक आफ्नै आँखाले गुरुत्वीय वक्रण देखिरहेको थिएँ ।
अन्तरिक्ष कपडाजस्तै हल्का बाङ्गिन थाल्यो । त्यस बाङ्गिएको स्थानबाट विस्तारै एउटा विशाल संरचना प्रकट हुन थाल्यो । पहिले मलाई त्यो कुनै ग्रहजस्तो लाग्यो । पछि एउटा कृत्रिम जून ।
अनि अन्ततः मैले बुझेँ—
त्यो अन्तरिक्षयान थियो । तर पृथ्वीले कल्पना गरेका कुनै पनि अन्तरिक्षयानभन्दा भिन्न । त्यसमा पखेटा थिएनन् । रकेट थिएन । इन्धन ट्याङ्की थिएन । धातुको चमक थिएन । सम्पूर्ण यान जीवित कोशिकाजस्तै देखिन्थ्यो । त्यसको बाहिरी सतह निरन्तर परिवर्तन भइरहेको थियो ।
कहिले क्रिस्टलजस्तो पारदर्शी ।
कहिले ताराको प्रकाशजस्तो उज्यालो ।
कहिले पूर्णतः अदृश्य ।
मैले अचम्मले सोधेँ,
"यो... केबाट बनेको हो ?"
प्रधान वैज्ञानिकले उत्तर दिनुभयो,
"जीवित नानो–संरचना ।"
"यसका प्रत्येक अणुले आफ्नो स्थान आफैँ परिवर्तन गर्न सक्छ ।"
"यसले आफैँलाई मर्मत गर्न सक्छ ।"
"आफ्नो आकार परिवर्तन गर्न सक्छ ।"
"आवश्यक पर्दा सम्पूर्ण रूपमा अदृश्य पनि हुन सक्छ ।"
हामी यानभित्र प्रवेश गर्यौँ । ढोका खुलेन । यानले हाम्रो जैविक तथा चेतनात्मक संकेत पहिचान गरेर आफ्नै संरचना केही क्षणका लागि तरल बनायो ।
म भित्र पस्नेबित्तिकै स्तब्ध भएँ । त्यहाँ कुनै चालक कक्ष थिएन । कुनै नियन्त्रण प्यानल थिएन । कुनै बटन थिएन । पूरै यान एउटा जीवित मस्तिष्कजस्तै थियो ।
प्रधान वैज्ञानिकले भन्नुभयो,
"यस यानलाई चलाउने हात होइन ।"
"चेतना हो ।"
मैले वरिपरि हेरेँ ।
भित्ताभरि असंख्य प्रकाशरेखाहरू प्रवाहित भइरहेका थिए । उहाँले एक–एक गर्दै ती प्रणालीहरूको परिचय दिन थाल्नुभयो ।
"यो—शून्य–बिन्दु ऊर्जा केन्द्र ।"
"यसले ब्रह्माण्डको क्वान्टम निर्वातमा विद्यमान ऊर्जा–उतारचढावबाट उपयोगयोग्य ऊर्जा प्राप्त गर्छ ।"
"यो—गुरुत्वीय वक्रण इन्जिन ।"
"यसले अन्तरिक्षमा यात्रा गर्दैन ।"
"यसले अन्तरिक्षलाई नै मोड्छ ।"
"त्यसैले दूरी घट्छ, गति बढ्दैन ।"
म स्तब्ध हुँदै सुनिरहेको थिएँ ।
"यो—समय–सङ्कुचन कक्ष ।"
"यसमा समयलाई रोकिँदैन ।"
"बरु फरक–फरक सापेक्षिक दरमा व्यवस्थित गरिन्छ ।"
"यो—कारण–परिणाम अनुकरण प्रणाली ।"
"कुनै निर्णय लिनुअघि सम्भावित परिणामहरूको वैज्ञानिक मूल्याङ्कन गर्छ ।"
"यो—जीवित नानो शिक्षा-समझ भण्डार ।"
"यसले तिम्रो अनुसन्धानअनुसार आफैँ नयाँ संरचना निर्माण गर्छ ।"
"यो—क्वान्टम–चेतना सञ्चार प्रणाली ।"
"यसले सूचना मात्र होइन, अनुसन्धानको सन्दर्भ पनि सुरक्षित राख्छ ।"
अन्तिममा उहाँ एउटा सानो पारदर्शी गोला अगाडि रोकिनुभयो ।
"र यो..."
उहाँ केही क्षण मौन बस्नुभयो ।
"...हाम्रो सबैभन्दा मूल्यवान् प्रणाली ।"
"यसको नाम ?"
"विनम्रता–प्रोटोकल ।"
म छक्क परेँ ।
"विनम्रता ?"
उहाँ मुस्कुराउनुभयो ।
"हो ।"
"यदि कुनै अनुसन्धानकर्ता आफ्नो शिक्षा-समझलाई अन्तिम सत्य ठान्न थाल्यो भने, यो यानका अधिकांश प्रणाली स्वतः निष्क्रिय हुन्छन् ।"
"किनकि इतिहासले हामीलाई सिकाएको छ—अहंकारी वैज्ञानिक ब्रह्माण्डका लागि सबैभन्दा ठूलो जोखिम हो ।"
म केहीबेर मौन उभिरहेँ ।
मेरो मनमा एउटा प्रश्न उठ्यो ।
"तपाईंहरू यति विकसित भइसक्नुभयो ।"
"अब तपाईंहरूलाई के खोज्नु बाँकी छ ?"
प्रधान वैज्ञानिकले झ्यालतिर इङ्गित गर्नुभयो । मैले बाहिर हेरेँ ।
असीम अन्तरिक्ष ।
अनगिन्ती आकाशगङ्गा ।
क्वासारहरू ।
नेबुलाहरू ।
डार्क म्याटरको गुरुत्वीय प्रभावले बाङ्गिएका प्रकाशपुञ्जहरू ।
सबै मौन थिए ।
उहाँले भन्नुभयो,
"तिमीलाई यो ब्रह्माण्ड ठूलो लागिरहेको छ ?"
"अवश्य ।"
"हामीलाई पनि ।"
"लाखौँ वर्षको अनुसन्धानपछि पनि ?"
"हो ।"
"किनकि जति धेरै जानिन्छ, अज्ञातको क्षेत्र त्यति नै ठूलो देखिन्छ ।"
त्यो उत्तरले मलाई झस्कायो ।
मैले फेरि सोधेँ,
"त्यसो भए... तपाईंहरूको अन्तिम लक्ष्य के हो ?"
उहाँले टाउको हल्लाउनुभयो ।
"हामीसँग अन्तिम लक्ष्य छैन ।"
"किन ?"
"किनकि अन्तिम लक्ष्य भएको क्षण अनुसन्धान समाप्त हुन्छ ।"
"र अनुसन्धान समाप्त भएको दिन सभ्यताको विकास पनि समाप्त हुन्छ ।"
त्यसपछि हामी दुवै केही समय मौन रह्यौँ । बाहिर ब्रह्माण्ड फैलिएको थियो । मैले पहिलोपटक त्यो मौनतालाई सुन्न खोजेँ । त्यहाँ कुनै आवाज थिएन ।
तर मलाई लाग्यो—
ब्रह्माण्ड आफैँ एउटा विशाल प्रश्न हो । ताराहरू उत्तर होइनन् । आकाशगङ्गाहरू पनि होइनन् । हामी सबै उत्तर खोजिरहेका प्रश्नहरू मात्र हौँ ।
मैले अचानक सम्झन पुगेँ—
पृथ्वीमा मैले पहिलोपटक आकाशतिर हेर्दा कति साना प्रश्नहरू सोध्थेँ ।
"तारा किन टल्किन्छ ?"
"आकाश किन नीलो हुन्छ ?"
"हामी एक्ला छौँ कि छैनौँ ?"
आज...
सयौँ ग्रह घुमेपछि...
परम सभ्यताको केन्द्रमा उभिएपछि...
ती प्रश्नहरू हराएका थिएनन् । बरु अझ विशाल भएका थिए । त्यो क्षण मैले आफ्नै यात्राको वास्तविक अर्थ बुझ्न थालेँ । मैले प्रविधि सङ्कलन गर्न यात्रा गरेको रहेनछु । मैले उत्तरहरू सङ्कलन गर्न पनि यात्रा गरेको रहेनछु । मैले प्रश्न सोध्ने स्तर परिवर्तन गर्न यात्रा गरेको रहेछु ।
प्रधान वैज्ञानिकले मेरो अनुहारतिर हेरेर सोध्नुभयो,
"के बुझ्यौ ?"
मैले धेरैबेर सोचेर उत्तर दिएँ,
"पहिले मलाई लाग्थ्यो, बुद्धिमत्ता भनेको धेरै उत्तर जान्नु हो ।"
"अब बुझ्दैछु..."
"...बुद्धिमत्ता भनेको सही प्रश्न सोध्न सक्ने विनम्रता रहेछ ।"
उहाँको अनुहार उज्यालो भयो ।
"त्यही कारण तिमीलाई यो यान सुम्पन सकिन्छ ।"
# शिक्षा-समझको सन्तुलन
यान पूर्ण रूपमा प्रस्थानको तयारीमा थियो ।
परम सभ्यताका वैज्ञानिकहरू अन्तिम प्राविधिक परीक्षणमा व्यस्त थिए । गुरुत्वीय वक्रण इन्जिन स्थिर अनुनादमा प्रवेश गरिसकेको थियो । जीवित नानो–संरचनाहरूले यानको प्रत्येक तह पुनः परीक्षण गरिरहेका थिए । ब्रह्माण्डीय स्मृति–क्रिस्टलहरू सुरक्षित रूपमा आफ्नो स्थानमा स्थापित भइसकेका थिए ।
तर मेरो मन भने विचित्र रूपमा अशान्त थियो ।
यति धेरै शिक्षा तथा समझ...
यति धेरै प्रविधि...
यति धेरै विश्वास...
यी सबै मैले साथमा बोकेर जाँदै थिएँ ।
तर...
मैले उनीहरूलाई के दिएँ ? म धेरैबेरसम्म मौन उभिइरहेँ ।
प्रधान वैज्ञानिकले मेरो अनुहार हेरेर सोध्नुभयो,
"तिम्रो चेतनामा फेरि असन्तुलन देखिएको छ ।"
मैले विस्तारै उत्तर दिएँ,
"मैले एउटा कुरा बुझ्न सकिरहेको छैन ।"
"सोध ।"
"मैले यहाँबाट असंख्य कुरा लिएँ ।"
"सय ग्रहको शिक्षा तता समझ लिएँ ।"
"चेतना विज्ञान सिकेँ ।"
"ऊर्जा, गणित, समय, समाज, जीवविज्ञान, गुरुत्व, ब्रह्माण्ड... सबैबाट सिकेँ ।"
"तर मैले तपाईंहरूलाई के दिएँ ?"
कक्ष केही क्षण मौन रह्यो ।
मैले फेरि भनेँ,
"मेरो अन्तरात्माले यसलाई स्वीकार गरिरहेको छैन ।"
"यसरी एउटाले मात्र लिने र अर्कोले मात्र दिने सम्बन्ध दीर्घकालसम्म कसरी न्यायपूर्ण हुन सक्छ ?"
"मलाई यस्तो लागिरहेको छ, मानौँ ब्रह्माण्डको कुनै गहिरो सन्तुलन मैले भङ्ग गरिरहेको छु ।"
"यदि सभ्यताहरूबीच पनि कुनै सूचना–सन्तुलनको नियम छ भने ?"
"यदि मैले धेरै लिएर थोरै दिएँ भने ?"
"यदि यो आदान–प्रदान असमान भयो भने ?"
"के यसले कारण–परिणामको कुनै गहिरो सन्तुलनमा असर पार्दैन ?"
मैले पहिलोपटक परम सभ्यताका वैज्ञानिकहरूको आँखामा सीधै हेरेँ ।
"म यसरी जान सक्दिनँ ।"
"कम्तीमा मैले पनि तपाईंहरूलाई बराबर केही दिनुपर्छ ।"
प्रधान वैज्ञानिक मुस्कुराउनुभएन । उहाँ गम्भीर हुनुभयो । केही क्षणपछि उहाँले सम्पूर्ण अनुसन्धान परिषद्लाई संकेत गर्नुभयो । लाखौँ वर्षदेखि अनुसन्धान गरिरहेका वरिष्ठ वैज्ञानिकहरू एकपछि अर्को गर्दै मेरो वरिपरि भेला भए । उहाँहरूले कुनै तुरुन्त उत्तर दिनुभएन । बरु प्रधान वैज्ञानिकले एउटा होलोग्राफिक दृश्य सक्रिय गर्नुभयो । त्यहाँ मैले पृथ्वी देखेँ । तर यसपटक पृथ्वीका युद्ध, प्रदूषण वा गरिबी देखिएन ।
त्यहाँ एउटी आमा आफ्ना बालकलाई अँगालो हालिरहेकी थिइन् । एउटा शिक्षक विद्यार्थीलाई प्रश्न सोध्न प्रेरित गरिरहेको थियो । दुई वैज्ञानिकहरू असफल प्रयोगपछि पनि फेरि नयाँ प्रयोग गरिरहेका थिए । एउटा बालक राति छतमा सुतेर ताराहरू गनिरहेको थियो । एउटा वृद्ध किसान माटोलाई स्पर्श गर्दै मुस्कुराइरहेको थियो ।
मैले अचम्म मान्दै सोधेँ,
"यी दृश्यहरू किन देखाउनुभयो ?"
प्रधान वैज्ञानिकले शान्त स्वरमा उत्तर दिनुभयो,
"किनकि तिमीले हामीलाई के दियौ भन्ने कुरा तिमीले अझै देखेका छैनौ ।"
उहाँले अर्को दृश्य देखाउनुभयो ।
त्यहाँ परम सभ्यताका अनुसन्धानकर्ताहरू पृथ्वीका इतिहास, भाषा, कला, सङ्गीत, हास्य, मातृत्व, बालमनोविज्ञान, असफलतापछि पुनः उठ्ने मानव साहस, र सीमित आयु हुँदाहुँदै पनि ठूलो सपना देख्ने मानव स्वभावको अध्ययन गरिरहेका थि ए।
म स्तब्ध भएँ ।
उहाँले भन्नुभयो,
"तिमीहरू आफैँलाई अविकसित सभ्यता भन्छौ ।"
"तर हामीले लाखौँ वर्षदेखि पृथ्वीको अध्ययन गरिरहेका छौँ ।"
"कि न?"
"किनकि विकासको अर्थ केवल प्रविधि होइन ।"
"हामीसँग धेरै कुरा थिए ।"
"तर केही कुरा थिएनन् ।"
"जस्तै ?"
उहाँले उत्तर दिनुभयो,
"सीमित समयभित्र पनि प्रेम गर्न सक्ने क्षमता ।"
"असफल भएपछि पनि फेरि प्रयास गर्ने जिद्दी ।"
"अनिश्चित भविष्य हुँदाहुँदै पनि आशा नरोक्ने साहस ।"
"आफ्नो सन्तानका लागि आफैँलाई त्याग्ने भावना ।"
"मृत्यु निश्चित हुँदाहुँदै पनि सत्य खोजिरहने जिज्ञासा ।"
उहाँ केही क्षण मौन रहनुभयो ।
त्यसपछि दृढ स्वरमा भन्नुभयो—
"तिमीलाई लाग्यो, तिमी मात्र सिकिरहेका थियौ ।"
"तर वास्तविकता त्यस्तो थिएन ।"
"हामीले पनि तिमीबाट धेरै सिक्यौँ ।"
"हामीले पृथ्वीबाट धेरै सिक्यौँ ।"
"हामीले मानवताको अपूर्णताभित्र लुकेको सम्भावना अध्ययन गर्यौँ ।"
"तिमीले हामीलाई कुनै प्रविधि दिएनौ ।"
"तर एउटा कुरा दियौ—"
"अपूर्ण भएर पनि निरन्तर खोजिरहने साहस ।"
मेरो आँखाले फेरि पृथ्वीतिर हेरेँ ।
पहिलोपटक मलाई आफ्नो ग्रह सानो लागेन । अपूर्ण लाग्यो । तर तुच्छ लागेन ।
प्रधान वैज्ञानिक मेरो नजिक आउनुभयो ।
उहाँले मेरो काँधमा हात राख्दै भन्नुभयो—
"ब्रह्माण्डको सबैभन्दा ठूलो आदान–प्रदान वस्तुको होइन, दृष्टिकोणको हुन्छ ।"
"तिमीले हामीबाट विज्ञान लियौ ।"
"हामीले तिमीबाट मानवता सिक्यौँ ।"
"त्यसैले यो यात्रा एकतर्फी कहिल्यै थिएन ।"
त्यो क्षण मेरो भित्र वर्षौँदेखि जमेको एउटा अदृश्य बोझ विस्तारै हल्का हुन थाल्यो ।
मलाई महसुस भयो—
लिनु र दिनु सधैँ समान वस्तुको हुनुपर्दैन । कहिलेकाहीँ एउटा सभ्यताले अर्को सभ्यतालाई उत्तर दिन्छ । अर्कोले प्रश्न दिन्छ । एउटाले प्रविधि दिन्छ । अर्कोले उद्देश्य दिन्छ। र यही सन्तुलनले ब्रह्माण्डलाई निरन्तर अनुसन्धानतर्फ अघि बढाइरहन्छ ।
त्यस क्षण मैले गहिरो श्वास फेरें । अब म निस्कन तयार थिएँ ।
किनकि अब म शिक्षा-समझ लिएर मात्र फर्किरहेको थिइनँ—
म दुई सभ्यताबीच बराबरीमा आदान–प्रदान भएको विश्वास बोकेर फर्किरहेको थिएँ ।
अचानक सम्पूर्ण अन्तरिक्षयान हल्का कम्पित भयो । जीवित नानो–संरचनाहरू सक्रिय हुन थाले । शून्य–बिन्दु ऊर्जा केन्द्र स्थिर अनुनादमा प्रवेश गर्यो । गुरुत्वीय वक्रण इन्जिनले वरिपरिको अन्तरिक्षलाई सूक्ष्म रूपमा मोड्न थाल्यो । समय–सङ्कुचन कक्ष तयारी अवस्थामा पुग्यो । ब्रह्माण्डीय स्मृति–क्रिस्टलहरू सुरक्षित गरिए । क्वान्टम–चेतना सञ्चार प्रणालीले अन्तिम प्रमाणीकरण पूरा गर्यो ।
यानको केन्द्रबाट एउटा शान्त स्वर सुनियो—
"सबै प्रणालीहरू तयार छन् ।"
प्रधान वैज्ञानिक केही कदम पछाडि हट्नुभयो । हामीले एकअर्कातिर अन्तिमपटक हेर्यौँ । कुनै हात मिलेन । कुनै औपचारिक सलाम अभिवादन भएन । किनकि त्यहाँ विदाइभन्दा ठूलो कुरा उपस्थित थियो—
विश्वास ।
मलाई थाहा थियो—
अब फर्किने यात्रा सुरु हुन लागेको थियो । तर यो केवल अन्तरिक्षको यात्रा थिएन । यो एउटा ग्रहबाट अर्को ग्रहमा जाने यात्रा पनि थिएन । यो एउटा चेतनाले अर्को सभ्यताको भविष्यसँग जिम्मेवारीपूर्वक संवाद गर्न सुरु गर्ने यात्रा थियो ।
# प्रस्थान, अनन्त यात्राको आरम्भ र शक्तिशाली समापन
अन्तरिक्षयान पूर्ण रूपमा सक्रिय भइसकेको थियो । तर प्रस्थान हुनुअघि परम सभ्यताको एउटा पुरानो परम्परा बाँकी थियो । त्यो कुनै धार्मिक अनुष्ठान थिएन । त्यो कुनै औपचारिक शपथ पनि थिएन ।
त्यो थियो—अन्तिम प्रश्न ।
प्रधान वैज्ञानिकले यानको प्रवेशद्वारअगाडि उभिएर शान्त स्वरमा भन्नुभयो,
"हाम्रो सभ्यतामा प्रत्येक अनुसन्धानकर्ताले यात्रा सुरु गर्नुअघि एउटा प्रश्नको उत्तर दिनुपर्छ ।"
मैले उत्सुकतापूर्वक उहाँतिर हेरेँ ।
"प्रश्न के हो ?"
उहाँले मुस्कुराउँदै भन्नुभयो,
"यदि तिमीले आज प्राप्त गरेको सम्पूर्ण शिक्षा-समझ एकै क्षणमा हरायो भने, तिमीबाट के बाँकी रहन्छ ?"
प्रश्न सुन्नासाथ सम्पूर्ण वातावरण फेरि मौन भयो । म धेरैबेर केही बोल्न सकिनँ । मैले आफ्नो जीवन सम्झिएँ ।
पृथ्वीको सानो घर ।
आमाको मुस्कान ।
पहिलोपटक आकाशतिर हेरेको रात ।
सय ग्रहको यात्रा ।
असफल सभ्यताहरू ।
जीवित ग्रहहरू ।
समयको अनुसन्धान ।
चेतनाको प्रयोगशाला ।
परम सभ्यताको शिक्षा लय-समझालय ।
र अन्त्यमा...
मेरो आफ्नै "म"।
मैले बिस्तारै उत्तर दिएँ—
"यदि सबै शिक्षा-समझ हरायो भने पनि एउटा कुरा बाँकी रहनेछ ।"
प्रधान वैज्ञानिकले सोध्नुभयो,
"के ?"
"प्रश्न सोध्ने साहस ।"
क्षणभर सम्पूर्ण अन्तरिक्ष मौन रह्यो ।
त्यसपछि उहाँको अनुहारमा पहिलोपटक मैले स्पष्ट सन्तुष्टिको भाव देखेँ ।
"यही उत्तर सुन्न हामी लाखौँ वर्षदेखि प्रतीक्षा गरिरहेका थियौँ ।"
उहाँले आफ्नो दाहिने हात अगाडि बढाउनुभयो । तर यसपटक त्यो हात खाली थिएन । त्यसमा एउटा सानो, लगभग अदृश्य प्रकाश–कण थियो ।
"यो हाम्रो अन्तिम उपहार हो ।"
"यो के हो ?"
"यसलाई हामी अनन्त–जिज्ञासा बीउ भन्छौँ ।"
"यसले के गर्छ ?"
"यसले कुनै शक्ति दिँदैन ।"
"कुनै विशेष समज-शिक्षा पनि दिँदैन ।"
"तर एउटा कुरा सुनिश्चित गर्छ ।"
"के ?"
"तिमी कहिल्यै 'अब मैले सबै कुरा बुझिसकेँ' भन्ने भ्रममा बाँच्ने छैनौ ।"
म मुस्कुराएँ ।
सायद यही नै सम्पूर्ण यात्राको सबैभन्दा मूल्यवान् उपलब्धि थियो ।
यानको केन्द्रीय चेतना सक्रिय भयो । जीवित नानो–संरचनाले मलाई यात्रुको रूपमा पहिचान गर्यो । सम्पूर्ण प्रणालीहरूले एकपछि अर्को अन्तिम परीक्षण पूरा गर्न थाले ।
शून्य–बिन्दु ऊर्जा केन्द्र स्थिर भयो ।
गुरुत्वीय वक्रण इन्जिन अन्तरिक्ष–वक्रणको प्रारम्भिक अवस्था प्रवेश गर्यो ।
क्वान्टम–चेतना सञ्चार प्रणाली ले परम सभ्यताको अन्तिम वैज्ञानिक अभिलेख सुरक्षित गर्यो ।
जीवित नानो शिक्षा-समझ भण्डार ले मेरो न्युरल–संरचनासँग अन्तिम समकालिकता पूरा गर्यो ।
समय–सङ्कुचन कक्ष ले सापेक्षिक समयको अनुपात मिलायो ।
कारण–परिणाम अनुकरण प्रणाली ले सम्भावित भविष्यहरूको अन्तिम जोखिम विश्लेषण गर्यो ।
सभ्यता–पुनर्निर्माण एल्गोरिदम निष्क्रिय अवस्थामा सुरक्षित राखियो, किनकि त्यसलाई प्रयोग गर्ने निर्णय भविष्यको पृथ्वीले आफैँ लिनुपर्ने थियो ।
प्रधान वैज्ञानिकले भन्नुभयो,
"सम्झनू ।"
"यी प्रविधिहरू तिम्रो शक्ति होइनन् ।"
"यी तिम्रा जिम्मेवारी हुन् ।"
म यानको नियन्त्रण–वृत्तमा उभिएँ । बाहिर परम सभ्यताको सम्पूर्ण ग्रह फैलिएको थियो । मैले अन्तिमपटक त्यस आकाशलाई हेरेँ । यो त्यही आकाश थियो जहाँ मैले पहिलोपटक बुझेको थिएँ—
शिक्षा-समझको अन्त्य हुँदैन । अज्ञात सधैँ बाँकी रहन्छ ।
त्यसै क्षण सम्पूर्ण ग्रह उज्यालो हुन थाल्यो । कुनै आतिशबाजी थिएन । कुनै उत्सवको कोलाहल थिएन ।
परम सभ्यताले विदाइ यसरी दिँदोरहेछ—
प्रत्येक अनुसन्धान केन्द्रबाट एउटा-एउटा प्रकाश–तरङ्ग उठ्यो । ती सबै तरङ्गहरू अन्तरिक्ष हुँदै यानसम्म आइपुगे । त्यो प्रकाश कुनै ऊर्जा थिएन । त्यो उनीहरूको विश्वास थियो ।
लाखौँ वर्षको अनुसन्धानको उत्तराधिकार ।
यानको चेतनाले शान्त स्वरमा भन्यो—
"प्रस्थान अनुमति प्राप्त ।"
मैले अन्तिमपटक प्रधान वैज्ञानिकतिर हेरेँ ।
"म फेरि कहिल्यै यहाँ आउन सक्छु ?"
उहाँ केही क्षण मौन रहनुभयो ।
त्यसपछि भन्नुभयो—
"यदि तिमी यही ग्रह खोज्दै फर्कियौ भने, सायद कहिल्यै होइन ।"
"किन ?"
"किनकि हामी पनि स्थिर छैनौँ ।"
"हामी पनि हरेक दिन बदलिन्छौँ ।"
"हामीलाई भेट्न चाहन्छौ भने एउटै उपाय छ ।"
"के ?"
"अनुसन्धान कहिल्यै नछोड ।"
"किनकि परम सभ्यता कुनै ठाउँ होइन..."
"...यो निरन्तर विकसित हुँदै जाने चेतनाको दिशा हो ।"
त्यो उत्तरले मेरो सम्पूर्ण यात्रा एउटा वाक्यमा समेटिदियो ।
यान विस्तारै गुरुत्वीय वक्रण क्षेत्रमा प्रवेश गर्न थाल्यो । वरिपरिको अन्तरिक्ष शान्त रूपमा बाङ्गिन थाल्यो । टाढाका आकाशगङ्गाहरू वृत्ताकार प्रकाश–धारमा परिणत भए । समयको प्रवाह सापेक्षिक रूपमा विस्तारै फरक हुन थाल्यो । मैले अन्तिमपटक ब्रह्माण्डतिर हेरेँ ।
अब म पहिलेको पृथ्वीवासी रहिनँ । म परम सभ्यताको सदस्य पनि बनेको थिइनँ । म ती दुवैको बीचमा उभिएको एउटा सेतु बनेको थिएँ ।
मैले बुझिसकेको थिएँ—
सभ्यता भनेको प्रविधिको उचाइ होइन । प्रश्नहरूको गहिराइ हो । बुद्धिमत्ता भनेको उत्तरहरूको सङ्ख्या होइन । आफ्नो अज्ञान स्वीकार गर्ने साहस हो । विकास भनेको अरूलाई जित्नु होइन । आफ्नै अहंकारलाई पराजित गर्नु हो ।
र ब्रह्माण्ड...
ब्रह्माण्ड कुनै अन्तिम गन्तव्य होइन । अनन्त अनुसन्धानको खुला निमन्त्रणा हो ।
यानले पहिलो गुरुत्वीय छलाङ लियो ।
अन्तरिक्ष मौन रह्यो ।
तर त्यो मौनताभित्र एउटा नयाँ युग जन्मिइसकेको थियो ।
ऊ अब बन्द अन्तरिक्षयानमा, उनीहरूको समयअनुसार १० वर्षसम्म चल्ने परम-अध्ययन यात्राका लागि प्रस्थान गर्यो । त्यो यानमा शून्य-बिन्दु ऊर्जा केन्द्र, गुरुत्वीय वक्रण इन्जिन, क्वान्टम–चेतना सञ्चार प्रणाली, जीवित नानो समझ-शिक्षा भण्डार, ब्रह्माण्डीय स्मृति क्रिस्टल, समय–सङ्कुचन कक्ष, कारण–परिणाम अनुकरण यन्त्र, सभ्यता पुनर्निर्माण एल्गोरिदम, र सयभन्दा बढी ग्रहबाट सङ्कलित सम्पूर्ण वैज्ञानिक, सामाजिक र चेतनात्मक शिक्षा-समझ सुरक्षित थियो । उनीहरूको १० वर्ष, पृथ्वीका खरबौँ वर्ष बराबर हुने त्यो यात्रामा, ऊ केवल एउटा यात्री रहेन—ऊ सम्भावित भविष्यका सभ्यताहरूबीचको जीवित सेतु बनेर अज्ञाततर्फ अघि बढ्यो ।