19 वर्षदेखि निरन्तर
समकालीन साहित्य
समकालीन साहित्य
"यदि पृथ्वीले आफ्नो आत्मा कहिल्यै देखाउन चाहे भने, सायद त्यो राराको पानीमा देखाउँछ।"
यो विचार मेरो मनमा त्यतिबेला जन्मिएको थिएन, जब म राराको किनारमा उभिएको थिएँ। यो त त्यस क्षण जन्मिएको थियो, जब राराको निश्चल पानीमा हेर्दाहेर्दै मैले आफ्नो अनुहार हराएको र आकाश मात्र बाँकी रहेको देखेँ। त्यसपछि मलाई लाग्यो कतिपय तालहरू पानीले भरिएका हुँदैनन् तिनमा समय, स्मृति, मौनता र आत्माका अनगिन्ती प्रतिध्वनिहरू भरिएका हुन्छन्।
जीवनमा केही यात्रा यस्ता हुन्छन्, जसले हामीलाई नयाँ ठाउँ मात्र देखाउँदैनन् आफूभित्र लुकेका अपरिचित भूगोलहरू पनि चिनाइदिन्छन्। केही यात्राले दूरी नाप्छन्, केहीले समय। तर केही यात्राले चेतनाको गहिराइ नाप्छन्। रारातर्फको मेरो यात्रा त्यस्तै एउटा यात्रा थियो जहाँ पाइलाहरू हिमालतिर अघि बढिरहेका थिए, तर मन आफ्नै अन्तर्यात्रातर्फ फर्किरहेको थियो।
रारा पुग्ने इच्छा कुनै आकस्मिक निर्णय थिएन। त्यो वर्षौंदेखि मनको एउटा मौन आकाङ्क्षा थियो। हिमालका काखमा बसेको त्यो विशाल नीलो तालका बारेमा धेरै पढेको थिएँ, धेरै सुनेको थिएँ। तर प्रकृतिलाई पुस्तकका पानाले बुझ्न सकिँदैन। उसलाई त आफ्नै आँखाले हेर्नुपर्छ, आफ्नै सासले महसुस गर्नुपर्छ र आफ्नै मौनताले सुन्नुपर्छ। अन्ततः एक दिन म पनि कर्णालीको कठिन बाटोतिर हिँड्ने निर्णयमा पुगेँ।
त्यस दिन मलाई थाहा थिएन म एउटा ताल हेर्न जाँदैछु कि आफ्नै आत्मासँग भेट गर्न।
सुर्खेतबाट बिहानै बस उकालो लाग्यो। कर्णाली राजमार्गका घुम्तीहरू जीवनका अनिश्चित मोडजस्तै लागिरहेका थिए। एउटा मोड सकिन नपाउँदै अर्को मोड सुरु हुन्थ्यो। तल कर्णाली नदी निरन्तर बगिरहेकी थिई। माथि आकाश आफ्नै विशाल मौनतामा फैलिएको थियो। कहिले धुलो उड्थ्यो। कहिले हरिया पहाडहरू झ्यालसँगै दौडिन्थे। कतै साना बस्ती देखिन्थे, जहाँ मानिसहरूको जीवन सरल थियो तर अनुहारमा आत्मविश्वास थियो। प्रकृतिले उनीहरूलाई धेरै सुविधा दिएको थिएन, तर जीवनसँग सम्झौता नगर्ने साहस भने प्रशस्त दिएको थियो।
यात्रा जति अगाडि बढ्दै गयो, शहरको कोलाहल त्यति नै पछाडि छुट्दै गयो। मोबाइलको सञ्जाल हरायो, तर मनभित्र एउटा नयाँ सम्पर्क स्थापित हुन थाल्यो। कहिलेकाहीँ मानिस संसारसँग जोडिन खोज्दा आफ्नै आत्मासँग टाढिन्छ। यात्रा सायद त्यही हराएको सम्बन्ध पुनः भेट्ने एउटा माध्यम हो। मलाई लाग्न थाल्यो हामीले जीवनभर धेरै मानिसहरूलाई भेट्छौँ, तर आफैँलाई भेट्ने अवसर निकै कम पाउँछौँ।
जुम्ला पुग्दा साँझको उज्यालो पहाडका काखमा विस्तारै ओइलाइरहेको थियो। त्यहाँबाट सुरु भयो पैदल यात्रा। सडक त्यहीँ समाप्त भयो, तर यात्राको वास्तविक अध्याय त्यहीँबाट सुरु भयो। सल्ला, धुपी र गुराँसका वनहरूबाट हिँड्दा हावाले आफ्नै सुगन्ध बोकेको थियो। चराहरूको स्वर कुनै अदृश्य वाद्यवृन्दको सङ्गीतझैँ सुनिन्थ्यो। पातहरू हल्लिँदा लाग्थ्यो, वन आफैँ कुनै प्राचीन कथा सुनाइरहेको छ। हिमाली हावाले अनुहार छोएपछि थकानभन्दा बढी एउटा निर्मलता महसुस हुन्थ्यो।
उकालो सजिलो थिएन। सास तीव्र हुन्थ्यो। पाइला बिस्तारै अघि बढ्थे। तर त्यही कठिनाइले यात्रालाई अर्थपूर्ण बनाइरहेको थियो। सजिलै प्राप्त भएको वस्तुको मूल्य कम हुन्छ। संघर्षले प्राप्त गरेको अनुभव भने जीवनभर साथ दिन्छ। मैले अनुभव गरेँ गन्तव्यले मानिसलाई खुसी दिन सक्छ, तर बाटोले उसलाई परिपक्व बनाउँछ।
घण्टौँको पैदल यात्रापछि अचानक जंगल खुल्यो। मेरो दृष्टि एकाएक स्थिर भयो। सामुन्ने रारा फैलिएकी थिई। न कुनै हल्ला। न कुनै प्रदर्शन। केवल गहिरो मौनता। त्यो दृश्यलाई वर्णन गर्न शब्दहरू अपर्याप्त लागे। पहिलो दृष्टिमै मनमा एउटा वाक्य जन्मियो यो ताल होइन, पृथ्वीको आँखामा भरिएको नीलो आँसु हो।
राराको पानी यति स्वच्छ थियो कि आकाश आफैँ त्यसभित्र बसेको जस्तो लाग्थ्यो। बादलहरू पानीभित्र पनि यात्रा गरिरहेका थिए। हावाको हल्का स्पर्शले सतहमा साना तरङ्गहरू उठ्थे, अनि नीलो रङ कहिले हरियो, कहिले फिरोजी, कहिले चाँदीजस्तो चम्किलो बन्थ्यो। प्रकृतिले एउटै दिनमा यति धेरै चित्र कसरी कोर्छ भन्ने आश्चर्य लाग्यो। मैले महसुस गरेँ जीवन पनि राराजस्तै रहेछ। परिस्थितिको प्रकाशअनुसार रङ बदलिन्छ, तर गहिराइ बदलिँदैन। बाहिरी परिवर्तनले भित्री सत्यलाई कहिल्यै मेट्न सक्दैन।
अर्को बिहान म मुर्मा डाँडातर्फ उक्लिएँ। प्रत्येक पाइला एउटा साधनाजस्तै थियो। प्रत्येक सास एउटा मौन प्रार्थना। माथि पुग्दै जाँदा संसार विस्तारै सानो हुँदै गयो। मानिसका अहंकार, प्रतिस्पर्धा, विवाद र स्वार्थहरू पनि तल कतै हराइरहेजस्ता लागे। उचाइले शरीरलाई मात्र होइन, दृष्टिलाई पनि फराकिलो बनाउँदो रहेछ।
मुर्माको चुचुरोबाट हेर्दा रारा एउटा विशाल नीलो मण्डलझैँ देखिन्थी। चारैतिरका वनहरूले उसलाई अँगालो हालेका थिए। चुचेमारा डाँडा मौन ऋषिजस्तै उभिएको थियो। हिमाली हावाले कुनै अदृश्य मन्त्र जपिरहेको अनुभव हुन्थ्यो। त्यहाँ शब्दहरूको आवश्यकता थिएन। मौनताले नै सबै कुरा बोलिरहेको थियो। कहिलेकाहीँ मौनताले बोलेको सत्य हजारौँ भाषणभन्दा गहिरो हुन्छ।
किनारतिर फर्कँदा एक वृद्ध भेटिए। हातमा पुरानो लट्ठी थियो। अनुहारमा वर्षौँको अनुभवले कोरेका रेखाहरू थिए। तर ती रेखाहरूमा थकान थिएन। शान्ति थियो। मैले अभिवादन गरेँ। उनी मुस्कुराए। केही क्षण रारातर्फ हेरेर भने, “रारालाई हेर्न नआउनू। राराले तिमीलाई हेर्न दिने गरी आउनू।”
त्यो एउटा साधारण वाक्य थिएन। त्यो त सम्पूर्ण जीवनदर्शन थियो। हामी प्रायः संसारलाई हेर्न चाहन्छौँ। मूल्याङ्कन गर्न चाहन्छौँ। आफ्नो दृष्टिले सबै कुरा नाप्न खोज्छौँ। तर जब हामी अहंकारलाई शान्त पार्छौँ, तब प्रकृतिले पनि आफ्नो वास्तविक अनुहार देखाउँछ। दर्शन हेर्ने वस्तुमा होइन हेर्ने चेतनामा जन्मिन्छ।
मैले किनारमा बसेर पानीभित्र आफ्नो अनुहार हेरेँ। केही क्षण प्रतिबिम्ब स्पष्ट देखियो। त्यसपछि हल्का तरङ्ग उठ्यो। अनुहार टुक्रियो। विस्तारै हरायो। केवल आकाश बाँकी रह्यो। त्यो क्षण एउटा अनौठो अनुभूति भयो। मानिसले जीवनभर आफ्नो परिचय खोजिरहन्छ। तर अन्ततः सबैभन्दा ठूलो परिचय आफ्नो अस्तित्वलाई ब्रह्माण्डसँग जोड्न सक्नु रहेछ। जहाँ ‘म’ हराउँछ, त्यहीँबाट आध्यात्मिक यात्रा सुरु हुन्छ।
रारा राष्ट्रिय निकुञ्ज जीवनको अद्भुत सङ्ग्रहालय रहेछ। दुर्लभ हिउँदे चराहरू आकाशमा स्वतन्त्र उडिरहेका थिए। पानीभित्र केवल यही तालमा पाइने रारा स्नोट्राउट आफ्नै संसारमा तैरिरहेका थिए। वनभित्र असंख्य वनस्पति, जडीबुटी र जीवजन्तुहरू एकअर्काको अस्तित्वलाई सम्मान गर्दै बाँचेका थिए। प्रकृतिले कहिल्यै प्रतिस्पर्धा सिकाउँदैन। उसले केवल सहअस्तित्व सिकाउँछ। मानव सभ्यताले विकासका नाममा बिर्सिएको सबैभन्दा ठूलो पाठ यही हो।
"के हामी वास्तवमै सभ्य भएका हौँ?"
राराको किनारमा उभिएर मैले आफैँलाई यही प्रश्न सोधेँ। पानी शान्त थियो, तर मेरो मन अशान्त। हावाले सल्लाका हाँगाहरू हल्लाइरहेको थियो, तर वास्तवमा हल्लिएको त मेरो अन्तःकरण थियो। किनारमा छरिएका प्लास्टिकका बोतलहरू, आगोले पोलिएका काठका अवशेषहरू, अनियन्त्रित चरिचरनका घाउहरू र प्रकृतिको अनुहारमा देखिएका साना साना चोटहरूले मलाई निरन्तर हेर्दै थिए। अचानक लाग्यो यी फोहोर वस्तुहरू होइनन् यी त हाम्रो चेतनामा थुप्रिएका लोभका अवशेष हुन्।
मैले मनमनै भनेँ, "हे मानिस! तिमीले आखिर जितेको के हो?" हिमाललाई चिरेर सडक बनायौ, नदीलाई बाँधेर शक्ति निकाल्यौ, वनलाई काटेर सहर उठायौ; तर के तिमीले आफ्नै लोभलाई कहिल्यै जित्न सक्यौ? बाहिरी संसारमाथि विजय प्राप्त गर्ने मानिस आफ्नै इच्छामाथि पराजित छ भने त्यो विजय कति क्षणिक रहेछ!
राराको पानी मौन थियो। तर त्यो मौनताभित्र एउटा गहिरो प्रश्न गुन्जिरहेको थियो—"मलाई बचाउन तिमी आएका हौ कि मलाई पनि उपभोग गरेर फर्किन?" त्यस प्रश्नको उत्तर मसँग थिएन। किनकि प्रकृतिलाई नष्ट गर्ने हात केवल अरूका होइनन्, त्यो सम्भावना मभित्र पनि लुकेको छ। पृथ्वीको सबैभन्दा ठूलो प्रदूषण प्लास्टिक होइन; असन्तुष्ट मन हो। जब मनको तृष्णा अनन्त हुन्छ, तब जंगल पर्याप्त हुँदैन, नदी पर्याप्त हुँदैन, हिमाल पर्याप्त हुँदैन। सम्पूर्ण पृथ्वी पनि अपर्याप्त हुन्छ।
त्यस क्षण मैले महसुस गरेँ संरक्षण कुनै सरकारी नीति मात्र होइन, यो आत्माको अनुशासन हो। वातावरणीय संकट जलवायुको मात्र संकट होइन यो विवेकको संकट हो। जबसम्म मानिसले प्रकृतिलाई सम्पत्ति होइन, सहयात्रीका रूपमा देख्न सिक्दैन, तबसम्म प्रत्येक विकासले आफ्नै छायामा विनाश बोकेर हिँडिरहनेछ।
मैले फेरि रारातिर हेरेँ। उनले केही भनिनन्। तर उनको मौनता नै सबैभन्दा कठोर उपदेश थियो। त्यस मौनताले मलाई सिकायो प्रकृतिलाई बचाउनु भनेको रुख, नदी वा ताललाई मात्र बचाउनु होइन मानिसभित्र बाँकी रहेको मानवतालाई बचाउनु हो। किनकि जुन दिन पृथ्वीको अन्तिम वन उजाडिन्छ, त्यस दिन प्रकृति मात्र मर्दैन मानिसको आत्माले पनि आफ्नै घर गुमाउँछ।
साँझ विस्तारै ओर्लन थाल्यो। पश्चिमतिर सूर्य झुक्दै गयो। राराले फेरि आफ्नो अर्को रूप देखाइन्। पहिले सुनौलो। त्यसपछि बैजनी। अन्ततः गाढा नीलो। एउटै तालले केही घण्टामा यति धेरै रूप बदल्न सक्छ भने मानिस किन परिवर्तनसँग डराउँछ? परिवर्तन प्रकृतिको धर्म हो। स्थिरता त केवल भ्रम हो। तर परिवर्तनको बीचमा आफ्नो मूल पवित्रता जोगाइराख्नु नै जीवनको सबैभन्दा ठूलो साधना हो।
रात पर्दा आकाश ताराहरूले भरियो। ती ताराहरू राराको पानीमा झरे। कुन आकाश माथि थियो र कुन तल, छुट्याउनै गाह्रो भयो। त्यस क्षण लाग्यो ब्रह्माण्ड बाहिर होइन, मानिसको चेतनामै फैलिएको हुन्छ। बाहिरी संसार र भित्री संसारको दूरी वास्तवमा निकै सानो रहेछ। मन शान्त हुँदा सम्पूर्ण सृष्टि आफ्नै परिवारजस्तो लाग्छ। यही अनुभूति सायद ऋषिहरूले ‘वसुधैव कुटुम्बकम्’ भनेर व्यक्त गरेका हुन्।
फर्किने दिन आयो। मैले राराबाट कुनै ढुङ्गा टिपिनँ। कुनै फूल चुँडिनँ। कुनै स्मृतिचिन्ह किनिनँ। किनकि सबैभन्दा मूल्यवान् स्मृति मनभित्र सुरक्षित भइसकेकी थिई। बरु त्यहीँ छोडेर आएँ—आफ्नो अहंकार, अनावश्यक हतार, असन्तोष र असंख्य इच्छाहरू। यात्राको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि नयाँ वस्तु लिएर फर्कनु होइन अनावश्यक बोझ त्यागेर फर्कनु हो।
राराबाट फर्किएको धेरै समय बितिसकेको छ। कर्णालीका ती उकालाहरू, सल्लाका वनहरू, मुर्माको चुचुरो र नीलो जलराशि अहिले मबाट हजारौँ पाइला टाढा छन्। तर एउटा अनौठो कुरा आजसम्म बुझ्न सकेको छैन के म वास्तवमै राराबाट फर्किएको हुँ? कि मेरो कुनै अंश आज पनि त्यहीँ पानीको गहिराइमा मौन भएर बसेको छ?
कहिलेकाहीँ रातको गहिरो निस्तब्धतामा, जब संसार निदाइसकेको हुन्छ, मलाई लाग्छ कसैले मेरो नाम बिस्तारै पुकारिरहेको छ। त्यो कुनै मानिसको स्वर होइन। त्यो त पानीले बोल्ने भाषा हो। आँखाहरू बन्द गर्दा अझै पनि राराको नीलो सतहमा बादलहरू बगिरहेका देख्छु। हावाले पानी छोएको आवाज सुन्छु। अनि एक क्षणका लागि समय रोकिएजस्तो हुन्छ। सायद केही ठाउँहरू नक्सामा मात्र बस्दैनन्; ती मानिसको चेतनाभित्र स्थायी बास बस्छन्।
आज पनि रारा त्यहीँ छ। उसका पानीहरू अझै आकाशसँग संवाद गरिरहेका छन्। वनहरू अझै हावासँग गीत गाइरहेका छन्। हिमालहरू अझै आफ्नै मौन समाधिमा उभिएका छन्। ऋतुहरू फेरिएका छन्। पानीले अनगिन्ती पटक आफ्नो रङ बदलेको छ। असंख्य यात्रुहरू आए, फर्किए। तर राराको रहस्य उस्तै छ जसलाई आँखाले हेर्न सकिन्छ, तर शब्दले कहिल्यै समेट्न सकिँदैन।
फर्किएपछि मैले एउटा कुरा बुझेँ। मानिस कहिल्यै कुनै पवित्र स्थानबाट पूर्ण रूपमा फर्कँदैन। उसका केही प्रश्न त्यहीँ रहन्छन्, र केही उत्तरहरू उसँगै फर्किन्छन्। त्यसैले सायद रारा बारम्बार सम्झनामा आउँछ। उसले बोलाउँछ कि मनले सम्झन्छ, आजसम्म छुट्याउन सकेको छैन।
अब कहिलेकाहीँ ऐनामा आफ्नै अनुहार हेर्दा पनि म पानीभित्र हराएको त्यो प्रतिबिम्ब सम्झन्छु। अनि लाग्छ सायद जीवनको अन्तिम यात्रा पनि यस्तै हुनेछ। हामी आफ्ना सबै परिचयहरू बिस्तारै पानीका तरङ्गहरूमा विलीन गर्दै जानेछौँ। अन्त्यमा बाँकी रहनेछ केवल एउटा असीम आकाश, एउटा निर्मल मौनता र अस्तित्वको अनन्त प्रकाश।