19 वर्षदेखि निरन्तर
समकालीन साहित्य
समकालीन साहित्य
सहरको एउटा कुनामा दुईवटा विशाल सिमेन्टका पर्खालहरू जोडिएर एउटा साँघुरो गल्ली बनेको थियो । त्यहाँको एउटा कुनामा पुरानो घडी मर्मत गर्ने पसल थियो । पसलको नाम थियो– ‘विश्वनाथ घडी मर्मत सेन्टर’ । विश्वनाथ वर्षौदेखि त्यहीँ बसेर घडी मर्मत गर्दथे । उनको कपाल हिउँजस्तै सेतो भइसकेको थियो । र आँखाका ढकनीहरूमा सहरको नमेटिने धूलोको एउटा खैरो पत्र जमिसकेको जस्तो देखिन्थ्यो ।
विश्वनाथको अगाडि शिसाले अर्धभाग घेरिएको एउटा काठको पुरानो सोकेश थियो । सोकेशका धारहरुमा कतै सोलुसन वा गमका लत्का र कतै प्लाष्टिक टेपका कुट्काहरु लत्पतिँदै टाँसिएका थिए । जसको भित्रिभागमा हज्जारौँ पुराना घडीका पुर्जाहरू, मृत समयका मसिना स्प्रिङहरू र फुटेका सिसाका टुक्राहरू छरिएका थिए । उनको टाउको माथिबाट प्रत्येक पाँच मिनेटमा मेट्रो रेल कड्कडाउँदै हुइँकिन्थ्यो । रेल गुड्दा पसलका भित्ताहरू मात्र होइन, विश्वनाथको छातीभित्रै मुटु र उनको बूढो मस्तिष्क पनि थर्किन्थ्यो । तर उनी न त झस्किन्थे, न त आफ्नो हातको मसिनो चिम्टालाई नै डगमगाउन दिन्थे । उनलाई यो कम्पनको बानी परिसकेको थियो, जस्तो कि यो सहरका लाखौँ मानिसहरूलाई आफ्नो यान्त्रिक दासताको बानी परिसकेको छ ।
‘सहर आज अलि बढी नै हतारिएजस्तो छ, होइन विश्वनाथ दाई ?’ गल्लीको मुखमा बत्तीको खम्बामा अडेस लागेर उभिएको एक युवकले सोध्यो । उसको नाम सुशान्त रहेछ । उसको अनुहार मेसिनको कालो मोसो र चिल्लो तेलले लत्पतिएको थियो । उसका हातहरू खल्तीभित्र कसिएका थिए र औंलाहरू अदृश्य रूपमा छटपटाइरहेका जस्तो देखिन्थ्यो ।
विश्वनाथले आँखाको लेन्स हटाएर त्यो युवकलाई हेरे । उसको अनुहारमा कुनै उर्जाशिल उज्यालो थिएन, फिस्से मुस्कानमा केवल सेता दाँतको लहर अनि छटपटिएको मनभित्रबाट रापिलो श्वास ह्वार ह्वार निस्केको थियो । त्यो युवक सहरको एउटा यस्तो बोल्ट थियो, जसलाई मेसिनको निरन्तर घर्षणले घिसारेर कुरुप बनाइसकेको थियो ।
हो, सबै साधन गुडिरहेका छन्, सुशान्त, विश्वनाथले घडीको एउटा सानो चक्कालाई सुस्तरी तेल लगाउँदै भने, तर कसैलाई थाहा छैन उनीहरू कहाँ पुग्न दौडिरहेका छन् । यो सहर एउटा विशाल फलामे अजिङ्गर हो, जसले हरेक बिहान लाखौँ जीवित सपनाहरूलाई निल्छ, तिनको रगत र चेतना चुस्छ, अनि बेलुका तिनको हाडछाला मात्र ओकल्छ ।’
विश्वनाथले हतार–हतार चलिरहेको घडीको पेंडुलमलाई रोके र टेबलको एउटा अँध्यारो कुनातिर इसारा गरे, जहाँ एउटा धातुको सानो बाकस थियो । त्यसभित्रबाट एउटा मधुरो, यान्त्रिक ढुकढुकी सुनिएको जस्तो भान हुन्थ्यो ।
तिमीलाई थाहा छ सुशान्त ? विश्वनाथको स्वर अझ गहिरो र रहस्यमयी बन्यो, ‘यो सहरले केवल मानिसका सपना मात्र निल्दैन, यसले त प्रकृतिलाई पनि धातुमा रूपान्तरण गरिदिन्छ । अस्ति भर्खरै त्यो ठूलो स्वचालित फलाम कारखानाको ओभन सफा गर्दा कामदारहरूले एउटा अनौठो चिज फेला पारे । कारखानाको विशाल चिम्नीभित्र एउटा जीवित भँगेरा पसेको रहेछ । तर त्यो निसास्सिएर मरेन । कारखानाको विषाक्त धुवाँ र पग्लिएको फलामको रापले त्यसको प्वाँख, हाड र मासुलाई बिस्तारै गाल्दै लगेछ ।
जब त्यो ओभनबाट बाहिर निकालियो, त्यो चरा मरिसकेको थिएन, बरु त्यो त फलामको एउटा जमेको मूर्ति बनिसकेको थियो । त्यसका आँखाहरू कोइलाका टुक्रा जस्ता थिए र चुच्चो फलामको सियो जस्तो । अचम्मको कुरा के भने, त्यो फलामे चराको छातीभित्र अझै पनि एउटा सानो मेशिनरी ढुकढुकी बाँकी छ । त्यो सहरको कारखानामा उड्न खोज्छ, तर फलामको गहु्रङ्गो तौलले गर्दा भुइँमै पछारिन्छ । यो सहरले हामी सबैलाई त्यही फलामे चरा बनाउँदैछ । बाहिरबाट मरेको धातु, तर भित्रभित्रै कहिल्यै तृप्त नहुने छटपटी ।’
विश्वनाथको कुरा सुनेर सुशान्तले पर सडकको मोडमा रहेको एउटा कास्यको सालिकतर्फ हेर्यो । त्यो सालिक देशका कुनै महान् क्रान्तिकारी नेताको थियो, जसले कुनै समय मानिसहरूलाई स्वतन्त्रताको सपना देखाएका थिए । तर आज, त्यो कास्यको मानिस अग्ला र अँध्यारा भवनहरूको छायामा पुड्को र निरीह देखिएको छ । उसको अनुहारमा सहरको विषाक्त धुलोको बाक्लो पत्र थियो र उसका आँखाहरू धूलोले टालिँदै गएका थिए । उसको एउटा हात पंजा फिँजाएर माथि उठेको थियो, मानौ उसले तल दौडिरहेको लोभी भीडलाई रोक्न खोज्दै भनिरहेको थियो कि ‘रोक ! यो प्रगति होइन, यो त आत्मघाती उन्माद हो ।’
तर फुटपाथमा गोलो टोपी लगाएका मानिसहरू हतार–हतार दौडिरहेका थिए । कसैसँग पनि त्यो नायकको अनुहारमा हेर्ने फुर्सद थिएन । पूँजी र सुनको शक्तिले मानिसहरूको स्मृतिबाट इतिहास र स्वतन्त्रता दुवै मेटाइदिएको छ ।
‘मलाई त लाग्छ विश्वनाथ दाई, सुशान्तका दाँतहरू रिसले कसिँदै गए, ‘एक रात यी कास्यका मूर्तिहरू आफ्ना आसनबाट तल ओर्लिनेछन् । आँशु झार्नेछन् र तिनीहरू यो अपमान र एकाकीपन सहन नसकेर सहरबाट धेरै टाढा कुनै यस्तो फाँटमा जानेछन् जहाँ ताजा हावा बग्छ र जुन चम्किन्छ ।’ मर्ने बेला त मानिसले शान्ति पाउनुपर्ने हो, तर यहाँ त धातु बनिसकेकाहरूलाई पनि सुख छैन ।
सुशान्तका कुरा सुनेर विश्वनाथका ओठहरूमा मुस्कान छायो । उनले आफ्नो पुरानो चश्मा पुछ्दै बाहिरको त्यो कास्यको सालिकतिर हेरे । ‘तिमीले ठिक भन्यौ सुशान्त, तर तिनीहरू ओर्लिएर कता जानु ? सहरको सिमाना त धेरै टाढासम्म फैलिसक्यो, विश्वनाथले अर्को रहस्यको पर्दा उघारे, ‘गत महिनाको कुरा हो, ‘यो सहरमा एउटा ठूलो आँधी आएको थियो, सारा सहरको बत्ती निभेको थियो । म यही पसलको ढोकामा बसेर हेरिरहेको थिएँ । त्यो घनघोर अँध्यारोमा मैले त्यो कास्यको सालिकको आँखाबाट हरियो रङको एउटा बाक्लो तरल पदार्थ बगेको देखेँ । त्यो धातु खिएर निस्किएको खिया मात्र थिएन । त्यो त कास्यको आँसु थियो । त्यो आँसु भुइँमा खस्नासाथ कंक्रिटको सडकमा एउटा सानो प्वाल पर्यो । अचम्म ! भोलिपल्ट बिहान मैले हेर्दा, त्यो सिमेन्टको सानो चिराबाट एउटा हरियो दुबोको त्यान्द्रो पलाएको थियो, अर्को छिद्रमा हेरेँ त्यहाँ त एउटा पिपलको विरुवा कष्टसाथ उम्रिरहेको थियो । यो सहरको फलामे बंगाराले जतिसुकै चेतनालाई चपाउन खोजे पनि, कतै न कतै त्यो कास्यको आँसुले कङ्क्रिटलाई पगालेर जीवनको एउटा सानो अंश उमार्न खोजिरहेको हुन्छ । तर विडम्बना, दिउँसो हतारिएका कर्पोरेट जुत्ताहरूले त्यो दुबोको त्यान्द्रोलाई फेरि माटोमा मिलाइदिए ।’
सहरमा साँझ पर्न थाल्यो । तर त्यो साँझमा पनि शीतलता थिएन । आकाश मसी जस्तै कालो र धमिलो भयो । त्यही बेला, सहरका भित्ताहरूमा विज्ञापनका पहेँला र चम्किला बत्तीहरू चुम्चुमाए । बीयर, गाडी र नयाँ रेजरका ती विज्ञापनहरू सिसाको पारदर्शी जेलभित्र थुनिएका प्रकाशभित्र कोरिएका डिजिटल आकृतिहरू थिए । तिनीहरू सूर्यका स्वतन्त्र किरण थिएनन् । तिनीहरू त ‘पहेँलो शैतान’ अर्थात् सुनका दासहरू थिए, जसले चिसो चमकका साथ मानिसहरूलाई पुकारिरहेका थिए । यहाँ आऊ ! आफ्नो खल्तीको अन्तिम सिक्का मलाई सुम्प र आफ्नो चेतनालाई अझ कुण्ठित बनाऊ !’
मानिसहरू दिनभरिको कामले थकित भएर सोच्ने र प्रश्न गर्ने क्षमता समेत गुमाएर भेडाका बथान जस्तै ती उज्याला पसलहरूतिर ओइरिए । तिनीहरूले आफूलाई आवश्यक नपर्ने सडेगलेका सामानहरू किने, तर सबै सामान अलिपर रहेको फोहोरको ढ्वाङमा हाले र आफ्ना डेरातर्फ लागे, ताकि भोलि फेरि यो सहरमा काम गर्ने सडकआश्रित निमुखा मान्छेहरुकालागि नयाँ र ताजा पोषणयुक्त खानेकुरा तयार गर्न सकून् ।
गल्लीको एउटा झ्यालमा एउटी बुढीआमा देखा परिन् । मेट्रो रेलको तीव्र वेगले ल्याएको तातो र विषाक्त हावाले उनको सेतो कपाल खैरो चराको पखेटाझैं फर्फरायो । उनले आफ्ना सिसाजस्ता निस्तेज आँखा चिम्लिदैँ र पुस्तै कठिनले उघार्न खोज्दै कोठाको अँध्यारोभित्र हराइन्, जहाँ केवल फोहोर भाँडाकुँडा र खानेकुराका अवशेषहरू मात्र थिए ।
‘तपाईं यो घडी किन बनाउँदै हुनुहुन्छ, जसमा समय नै बाँकी छैन’ ? सुशान्तले विश्वनाथलाई अन्तिम प्रश्न गर्यो । विश्वनाथले घडीको कभर सफा गरे, जसमा बाहिर चम्किरहेको कृत्रिम पहेँलो बत्तीको प्रतिबिम्ब देखियो । उनले गहिरो सास फेर्दै भने–‘म समय सच्याउन खोज्दै छु सुशान्त, ताकि कुनै दिन मानिसहरूले यस फलामे जालोलाई तोडेर बाहिर हेर्न सकून् । जबसम्म मानिसको आत्मामा एउटा सानो स्प्रिङ भए पनि जीवित रहन्छ, तबसम्म यो घडी पूर्ण रूपमा विजयी हुन सक्दैन ।’
रात छिप्पिँदै गयो । समुद्रबाट आएको चिसो हावा सहरका तातो ढुंगा र खिया लागेका फलामहरूसँग ठोक्किएर आफैँ विषाक्त बन्यो । सहर एउटा महाभोगी जनावरझैं असहज निद्रामा गर्जिरहेको थियो । गगनचुम्बी भवनहरूको उचाइले आकाशलाई यति टाढा धकेलिदिएको थियो कि सुदूर छितिजमा चम्किरहेका ताराहरू साना, एक्ला र असहाय जुनकिरी जस्ता मात्र देखिन्थे, ठ्याक्कै त्यही सहरको भुँडीभित्र हराएका मानिसहरू जस्तै, जसको आँखामा अब न त फलामको डर थियो, न त कास्यको आँसु बुझ्ने चेतना नै बाँकी थियो ।
‘विश्वनाथ घडी मर्मत सेन्टर’को कुनामा रहेको त्यो धातुको बाकसभित्र फलामे चराले फेरि एकपटक पखेटा चलाउन खोजे जस्तो गरी विश्वदिपको घडीको सुइ टिक–टिक गर्दै अनन्त गन्तव्य बोकेर आफ्नै गतिमा घुमिरहेको थियो । त्यो घडीको सुइलाई न उसको अन्तिम गन्तब्य थाहा थियो न शुरु ।
दमक, झापा