19 वर्षदेखि निरन्तर
समकालीन साहित्य
समकालीन साहित्य
काठमाडौंबाट उड्ने बिहानहरूमा एउटा विशेष प्रकारको मौनता हुन्छ। त्यो मौनतामा यात्राको उत्साह पनि हुन्छ। विदाइको हल्का पीडा पनि। र अज्ञातलाई भेट्ने अदृश्य आकर्षण पनि। त्रिभुवन अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको प्रस्थान कक्षमा बस्दा मैले झ्यालबाहिर उभिएको जहाजलाई हेरिरहेको थिएँ। फलामको त्यो पखेटाले केवल मानिस बोक्दैन। उसले सपना बोक्छ। स्मृति बोक्छ। सभ्यताहरू जोड्छ। मसँग एउटा सानो झोला थियो। तर मनमा हजारौँ प्रश्न थिए। किन यात्रा गर्छ मानिस? गन्तव्यका लागि? कि आफूलाई नयाँ आँखाले हेर्न?
जहाज विस्तारै आकाशतिर उठ्यो। काठमाडौँ उपत्यका सानो हुँदै गयो। पहाडहरू बादलभित्र हराए। बागमती नदी एउटा धागोजस्तै देखिन थाली। त्यो क्षण मैले महसुस गरेँ— जति माथि उडिन्छ, त्यति सिमाना हराउँछन्। सिमाना मानिसले बनाउँछ। आकाशले कहिल्यै बनाउँदैन।
संयुक्त अरब इमिरेट्सतर्फको उडान लामो थियो। विमानभित्र संसारका धेरै भाषा थिए। कोही अंग्रेजी बोल्दै थिए। कोही अरबी। कोही हिन्दी। कोही नेपाली। तर सबै यात्रुको भाषा एउटै थियो— प्रतीक्षा। यात्रा वास्तवमा प्रतीक्षाको अर्को नाम रहेछ।
दुबईमाथि जहाज विस्तारै झर्दै थियो। झ्यालबाट तल हेर्दा अनन्तसम्म फैलिएको सुनौलो मरुभूमि घामको किरणमा टल्किरहेको थियो। क्षितिजसम्म फैलिएका बालुवाका तरङ्गहरू कुनै समुद्रका छालजस्तै देखिन्थे, तर यहाँ पानी थिएन। यहाँ मौनता थियो। यहाँ धैर्य थियो। यहाँ समयको असीम प्रतीक्षा थियो। मलाई लाग्यो, मरुभूमि पृथ्वीको सबैभन्दा ठूलो ध्यानस्थल हो, जहाँ प्रकृतिले बोल्दैन, तर मौनताले हजारौँ वर्षको इतिहास सुनाउँछ।
पहिलो दृष्टिमा मरुभूमि उजाड लाग्छ। जीवनविहीन। तर गहिरिएर हेर्दा त्यही उजाडपनले जीवनको सबैभन्दा ठूलो दर्शन सिकाउँछ। जहाँ केही छैन जस्तो देखिन्छ, त्यहीँ सम्भावनाको बीउ लुकेको हुन्छ। पानी नभएको भूमिमा पनि मानिसले सपनाको सिँचाइ गर्न सक्छ भन्ने उदाहरण दुबई हो। बालुवाले आफैँ महल बनाएको होइन; मानिसको दृष्टि, श्रम, अनुशासन र दीर्घदृष्टिले मरुभूमिलाई विश्व अर्थतन्त्रको नक्सामा उज्यालो बिन्दु बनायो। प्रकृतिले सीमित स्रोत दिएको थियो, तर मानिसले असीम सम्भावना देख्यो।
त्यस क्षण मलाई लाग्यो समृद्धि प्रकृतिको उपहार मात्र होइन, चेतनाको निर्माण पनि हो। एउटै बालुवालाई कसैले बाँझो भूमि देख्छ, कसैले भविष्यको महानगर। फरक माटोमा होइन, दृष्टिमा हुन्छ। प्रकृतिले अवसर दिन्छ, तर सभ्यता त्यस अवसरको व्याख्या गर्ने मानवीय क्षमताबाट जन्मिन्छ। त्यसैले इतिहासमा महान् परिवर्तनहरू प्रायः स्रोतको प्रचुरताबाट होइन, अभावलाई सम्भावनामा रूपान्तरण गर्ने साहसबाट सुरु भएका छन्।
मरुभूमिले अर्को सत्य पनि सम्झायो बाहिरी हरियालीभन्दा भित्री हरियाली ठूलो हुन्छ। नदी नबगेको भूमिमा पनि विचार बग्न सक्छ। वन नभएको ठाउँमा पनि कल्पना फुल्न सक्छ। पानीको अभावले सधैँ जीवनलाई रोक्दैन, तर दृष्टिको अभावले अवश्य रोक्छ। संसारका धेरै समाजहरू प्राकृतिक सम्पदाले धनी छन्, तर चेतनाले गरिब छन्। केही समाजहरू प्राकृतिक रूपमा कठोर छन्, तर कल्पनाशक्ति, अनुशासन र श्रमका कारण समृद्ध बनेका छन्।
जहाज झन् तल झर्दै थियो। मरुभूमिको काखमा इस्पात र सिसाका गगनचुम्बी भवनहरू सूर्यको प्रकाशमा चम्किरहेका थिए। त्यो दृश्य आधुनिक वास्तुकलाको प्रदर्शन थिएन त्यो मानवीय इच्छाशक्ति र सिर्जनशीलताको जीवित घोषणा थियो। मैले मौन रूपमा मरुभूमिलाई प्रणाम गरेँ। किनकि उसले सिकाएको पाठ सम्पूर्ण मानव सभ्यताको कथा थियो।प्रकृतिले भाग्य लेख्दैन, दृष्टिले लेख्छ; स्रोतले सीमा तोक्दैन, चेतनाले भविष्य निर्माण गर्छ।
ट्रान्जिट। केही घण्टा। न त पूर्ण आगमन। न त पूर्ण प्रस्थान। जीवन पनि यस्तै रहेछ। हामी धेरैजसो समय ट्रान्जिटमै बाँचिरहेका हुन्छौँ। हिजो र भोलिको बीचमा। स्मृति र सम्भावनाको बीचमा। दुबईबाट कोलम्बोतर्फ उड्ने जहाज हिन्द महासागरमाथि प्रवेश गर्यो। झ्यालबाहिर निलो अनन्त फैलिएको थियो। न पहाड। न मरुभूमि। केवल पानी। अथाह। समुद्रले मानिसलाई नम्र बनाउँछ। किनकि समुद्रको अगाडि अहङ्कारको कुनै अर्थ रहँदैन।
केही घण्टापछि हरियो टापु देखियो। त्यो थियो श्रीलंका। हिन्द महासागरको मोती। हरियो। शान्त। प्राचीन। कोलम्बो विमानस्थलमा पाइला टेक्दा पहिलो अनुभूति थियो— हावामा नुनको हल्का गन्ध। नरिवलको सुवास। र मानिसहरूको सहज मुस्कान।
नेपाल र श्रीलंकाबीच हिमाल र समुद्रको दूरी छ। एउटा देश सगरमाथाको उचाइले चिनिन्छ, अर्को हिन्द महासागरको गहिराइले। एउटा हिमाली हावाले शीतल छ, अर्को समुद्री हावाले न्यानो। प्रकृतिले यी दुई भूमिलाई फरक आकृति दिएको छ, तर इतिहासले उनीहरूलाई एउटै आध्यात्मिक सूत्रमा गाँसेको छ। लुम्बिनीमा जन्मिएका सिद्धार्थ गौतमको करुणा, मध्यम मार्ग र अहिंसाको दर्शनले हिमाल र समुद्रबीच अदृश्य सेतु निर्माण गरेको छ। अनुराधापुरका स्तूपहरू, क्यान्डीको दन्तधातु मन्दिर र प्राचीन विहारहरूमा बुद्धको शिक्षा आज पनि मानिसहरूको आस्थामा, अनुशासनमा र मौन प्रार्थनामा जीवित देखिन्छ। त्यहाँ उभिँदा मलाई लाग्यो सभ्यता सीमारेखाले बाँधिँदैन, न त समुद्रले रोकिन्छ। विचारको यात्रा जहाज वा विमानभन्दा धेरै लामो हुन्छ। करुणा, सत्य र मानवताको कुनै राहदानी हुँदैन। सभ्यता भूगोलले होइन, विचारले बाँच्छ।
कोलम्बोको सडकमा हिंड्दा अर्को यथार्थसँग साक्षात्कार भयो। एकातिर काँचका अग्ला भवनहरूले आधुनिक श्रीलंकाको आकांक्षा बोलिरहेका थिए भने अर्कोतिर पोर्चुगिज, डच र बेलायती औपनिवेशिक कालका भवनहरूले इतिहासका मौन अध्यायहरू सम्झाइरहेका थिए। समयले नयाँ शहर निर्माण गरेको थियो, तर पुराना इँटाहरूले आफ्नो स्मृति मेट्न मानेका थिएनन्। इतिहास वास्तवमा कहिल्यै समाप्त हुँदैन; उसले केवल आफ्नो रूप बदल्छ। हरेक नयाँ पुस्ताले पुराना अनुभवमाथि आफ्ना सपना थप्छ। वर्तमान भनेको विगत र भविष्यबीचको एउटा जीवित संवाद रहेछ।
अर्को बिहान हाम्रो यात्रा सिगिरियातर्फ मोडियो। कोलम्बोको व्यस्त सडक विस्तारै हरियालीले ढाकिएको ग्रामीण दृश्यमा बदलियो। बाटोका दुवैतर्फ फैलिएका धानबारीहरू बिहानको घाममा सुनौलो चम्किरहेका थिए। नरिवलका अग्ला रुखहरू हावासँगै मन्दमन्द हल्लिरहेका थिए। केराका बगैँचा, साना पोखरी, माटाका घर, बौद्ध स्तूप र सडकछेउ खेलिरहेका मुस्कुराइरहेका बालबालिकाले यात्रालाई केवल दृश्यात्मक मात्र होइन, आत्मीय पनि बनाइरहेका थिए। गाडी अगाडि बढ्दै थियो, तर मन समयको गहिराइतिर फर्किरहेको थियो। आधुनिक राजमार्गबाट यात्रा गरिरहे पनि लाग्थ्यो, हामी हजारौँ वर्ष पुरानो सभ्यताको गल्ली हुँदै अघि बढिरहेका छौँ। यात्राले फेरि एउटा सत्य सम्झायो कहिलेकाहीँ गन्तव्यमा पुग्न अगाडि बढ्नुपर्छ, तर सभ्यतालाई बुझ्न समयको पछाडि फर्किनुपर्छ।
दूरबाट एउटा विशाल चट्टान देखापर्यो। सिगिरिया। दुई सय मिटर अग्लो शिला। मानौँ पृथ्वीले आफ्नै हृदय बाहिर निकालेको हो। त्यसमाथि राजा कश्यपको सपना। किल्ला। दरबार। चित्रकला। जल उद्यान। सिँढी उक्लिँदा पसिना बगिरहेको थियो। तर प्रत्येक पाइला इतिहासतर्फ उक्लिरहेको अनुभूति भइरहेको थियो।
सिगिरियाको शिखरमा उभिएर चारैतिर दृष्टि फैलाएँ। तल अनन्तसम्म फैलिएको हरियो जङ्गल थियो। कतै शान्त जलाशयहरू आकाशको नीलोपन समेटिरहेका थिए। कतै घना वनले पृथ्वीलाई हरियो वस्त्र ओढाइदिएको थियो। मन्द हावाले अनुहार छोइरहेको थियो। त्यो उचाइमा पुग्दा संसार सानो देखिन्थ्यो, तर मनभित्र प्रश्नहरू ठूला हुँदै गएका थिए। आखिर राजा कश्यपले यति अग्लो चट्टानमाथि दरबार किन बनाए? केवल सुरक्षाका लागि? आफ्ना शत्रुहरूबाट बच्न? कि सम्पूर्ण राज्यलाई एकै दृष्टिमा नियाल्न? सायद सत्ता जहिले पनि उचाइ खोज्छ, किनकि उसलाई लाग्छ—माथि पुगेपछि सबै कुरा आफ्नो नियन्त्रणमा आउँछ। तर इतिहासले फरक सत्य लेखेको छ। राजाहरू आए। राज्य गरे। युद्ध जिते। दरबार बनाए। अनि एकदिन सबै यही पृथ्वीको काखमा फर्किए। समयले उनीहरूको मुकुट खोस्यो, सिंहासन भत्कायो, नामलाई इतिहासका पानामा सीमित गरिदियो। तर चट्टान अझै उभिएको छ। हावा अझै उस्तै बहिरहेको छ। वन अझै हरियो छ। त्यस क्षण मैले महसुस गरेँ—सत्ता क्षणिक हुन्छ, प्रकृति दीर्घजीवी हुन्छ। अधिकारभन्दा समय शक्तिशाली हुन्छ, र मानिसभन्दा इतिहास धैर्यवान् हुन्छ।
सिगिरियाबाट फर्किएपछि यात्रा क्यान्डीतर्फ मोडियो। सडक बिस्तारै पहाडतिर उक्लन थाल्यो। घुम्तीमाथि घुम्ती। बादलले छोएका डाँडाहरू। हरिया चियाबारीहरू। झरनाहरू। चिसो हावा। यी सबै दृश्यले अनायास नेपालको पहाडी भूगोल सम्झाइदिए। क्षणभरका लागि लाग्यो, म कुनै विदेशी भूमिमा होइन, आफ्नै देशका इलाम, धनकुटा वा पाल्पाका पहाडहरूमा यात्रा गरिरहेको छु। प्रकृतिले मानिसलाई राष्ट्रियताको सीमाभन्दा अघि एउटा साझा पहिचान दिन्छ। हिमाल, पहाड, वन र बादलले कुनै राहदानी सोध्दैनन्। उनीहरू केवल सौन्दर्य बाँड्छन्। यही अनुभूतिले नेपाल र श्रीलंकालाई भौगोलिक रूपमा टाढा भए पनि सांस्कृतिक र प्राकृतिक आत्मीयताले नजिक ल्याएको रहेछ। त्यसैले क्यान्डी केवल एउटा सुन्दर पहाडी सहर होइन; त्यो शताब्दीयौँदेखि आस्था, इतिहास र सभ्यताको केन्द्र बनेको विश्वासको राजधानी हो।
क्यान्डीको पवित्र दन्तधातु मन्दिरमा प्रवेश गर्दा घण्टीको मधुर ध्वनि वातावरणमा फैलिएको थियो। धूप र चन्दनको सुगन्धले सम्पूर्ण परिसरलाई पवित्र बनाइरहेको थियो। सेता वस्त्रमा आएका श्रद्धालुहरू मौन प्रार्थनामा थिए। भिक्षुहरूको गम्भीर स्वरमा गुञ्जिएका पालि मन्त्रहरूले समयलाई नै केही क्षण रोकिदिएको जस्तो लाग्थ्यो। हजारौँ मानिस उपस्थित थिए, तर त्यहाँ कुनै कोलाहल थिएन। त्यो भीड मौनताको भीड थियो। त्यहाँ कसैले आफ्नो आवाज सुनाउन खोजिरहेको थिएन; सबै आफ्नै अन्तरआत्माको आवाज सुन्न आएका थिए। त्यही क्षण एउटा गहिरो अनुभूति भयो—धर्म मन्दिरको आकारमा होइन, मनको विस्तारमा बस्छ। श्रद्धा प्रदर्शनमा होइन, आत्मअनुशासनमा हुन्छ। साँचो धर्मले मानिसलाई अरूमाथि विजय प्राप्त गर्न सिकाउँदैन; उसलाई आफ्नै लोभ, क्रोध, अहङ्कार र भयमाथि विजय प्राप्त गर्न सिकाउँछ। मैले बुद्धको एउटा मौन शिक्षा महसुस गरेँ—जब मन शान्त हुन्छ, संसार पनि शान्त देखिन थाल्छ। बाहिरी तीर्थको अन्तिम गन्तव्य अन्ततः भित्री तीर्थ नै रहेछ।
मन्दिरबाट बाहिर निस्कँदा साँझको मधुर उज्यालो क्यान्डी तालमाथि विस्तारै ओर्लिरहेको थियो। पानी पूर्णतः शान्त थियो। त्यति शान्त कि आकाश आफैँ त्यहाँ आएर मुस्कुराइरहेको जस्तो देखिन्थ्यो। बादलहरू पानीमा आफ्नै प्रतिविम्बसँग खेलिरहेका थिए। वरिपरिका रुखहरू मौन उभिएका थिए। कुनै हतार थिएन। कुनै कोलाहल थिएन।
त्यो दृश्यले मलाई एउटा गहिरो सत्य सम्झायो—अशान्त मनले सत्य देख्न सक्दैन। तर शान्त मनले सम्पूर्ण आकाशलाई पनि आफ्नो हृदयमा अटाउन सक्छ। तालले मलाई कुनै उपदेश दिएन, कुनै शास्त्र पढाएन। उसले केवल आफ्नो मौनताबाट एउटा दर्शन सुनायो—शान्त पानीले नै आकाश धान्न सक्छ। मानिसको चेतना पनि त्यस्तै हो। जब मन लोभ, क्रोध, अहङ्कार र अस्थिरताका छालबाट मुक्त हुन्छ, तब मात्र त्यसमा ज्ञान, करुणा र सत्यको प्रतिविम्ब देखापर्छ। मैले केही क्षण त्यही किनारमा उभिएर महसुस गरेँ संसारलाई बदल्नुभन्दा पहिले आफ्नै मनलाई शान्त बनाउन सक्नु नै सबैभन्दा ठूलो विजय रहेछ।
अर्को बिहान हाम्रो यात्रा अनुराधापुरा श्रीलंकाको प्राचीन आत्मातर्फ मोडियो। त्यो समयले जोगाएर राखेको जीवित सभ्यता थियो। त्यहाँका विशाल स्तूपहरू, पुराना विहार, ढुङ्गाका स्तम्भ र भग्नावशेषहरूले इतिहास पढाउँदैनथे, इतिहास बोलिरहेका थिए। प्रत्येक इँटा, प्रत्येक ढुङ्गा र प्रत्येक मूर्तिले हजारौँ वर्षको कथा बोकेका थिए। आधुनिक शहरहरूमा समय दौडिन्छ, तर अनुराधापुरामा समय ध्यानमा बसेको जस्तो लाग्थ्यो। त्यहाँ हिँड्दा वर्तमान क्षण विस्तारै विगतसँग मिसिन थाल्यो।
श्रीमहाबोधिको विशाल वृक्षमुनि पुग्दा मन अनायास नम्र भयो। यही वृक्ष बोधगयाको मूल बोधिवृक्षबाट ल्याइएको एउटा सानो बिरुवाको उत्तरजीवी थियो। एउटा बिरुवा, जसले दुई हजार वर्षभन्दा लामो इतिहासलाई आफ्ना जरामा सुरक्षित राखेको थियो। त्यसका पातहरू हावासँगै मन्दमन्द हल्लिरहेका थिए, मानौँ बुद्धकालीन करुणाको गीत अझै गाइरहेका हुन्। संसारमा धेरै साम्राज्यहरू उदाए, पतन भए। राजाहरू फेरिए। सीमाना बदलिए। तर यो वृक्ष मौन उभिएर इतिहासको साक्षी बनिरह्यो। त्यस क्षण मैले महसुस गरेँ—सभ्यता केवल पुस्तक, अभिलेख वा स्मारकमा मात्र बाँच्दैन; कहिलेकाहीँ एउटा जीवित रुखले सम्पूर्ण युगको स्मृति बोकेर उभिएको हुन्छ। लुम्बिनी, बोधगया र श्रीलंकाबीचको त्यो वृक्ष एउटा आध्यात्मिक संवाद थियो, जसलाई कुनै समुद्रले छुट्याउन सकेन।
अनुराधापुराका विशाल स्तूपहरू हेर्दा मनमा अर्को अनुभूति जाग्यो। ती सेता गुम्बजहरू केवल इँटा र चुनले बनेका संरचना थिएनन्; ती मानव आस्थाका अमर प्रतीक थिए। ती निर्माण गर्ने राजा, शिल्पकार, भिक्षु र श्रमिक सबै धेरै पहिले समयको यात्रामा हराइसके। तर उनीहरूको विश्वास अझै ती स्तूपहरूको आकारमा, तीर्थयात्रीहरूको श्रद्धामा र घण्टीको ध्वनिमा जीवित थियो। त्यसैले इतिहासले फेरि एउटै सत्य दोहोर्यायो मानिस नश्वर हुन्छ, तर मूल्य र विश्वास दीर्घजीवी हुन्छन्। शरीर समयसँगै माटोमा विलीन हुन्छ, तर सत्यका लागि गरिएको कर्म पुस्तौँसम्म संस्कृतिमा बाँचिरहन्छ।
अनुराधापुराबाट फर्किएपछि सुरु भयो श्रीलंकाको सबैभन्दा मोहक यात्रामध्ये एक—क्यान्डीदेखि एल्लासम्मको रेलयात्रा। रेलको पहिलो सिठी बज्नासाथ लाग्यो, मानौँ एउटा कविता आफ्नै लयमा अघि बढ्न थालेको हो। यो एउटा रेलको यात्रा मात्र थिएन; यो प्रकृतिले लेखेको महाकाव्यभित्र प्रवेश गर्ने निमन्त्रणा थियो। रेल विस्तारै पहाडका काख चिर्दै अघि बढ्थ्यो। झ्यालबाहिर हरिया चियाबारीहरू तरङ्गझैँ फैलिएका थिए। कुहिरो कहिले रेलभन्दा अगाडि दौडिन्थ्यो, कहिले झ्यालसँगै आएर मुस्कुराउँथ्यो। साना स्टेशनहरूमा बालबालिकाहरू हर्षित भएर हात हल्लाइरहेका थिए। कतै पहाडको काखबाट झरना झरिरहेको थियो। कतै चराहरू नीलो आकाशमा स्वतन्त्र उडिरहेका थिए। सुरुङमा पस्दा केही क्षण अन्धकारले यात्रालाई अँगाल्थ्यो, तर बाहिर निस्कँदा उज्यालो झन् उज्यालो लाग्थ्यो।
त्यो रेलले मलाई जीवनको अर्को पाठ पनि सिकायो। यात्रा सधैँ सीधा हुँदैन। कहिले सुरुङ आउँछ। कहिले उज्यालो। कहिले कुहिरोले बाटो छोप्छ। कहिले खुला आकाशले स्वागत गर्छ। तर रेल रोकिँदैन। उसले आफ्नो गति कायम राख्छ। मानिसको जीवन पनि त्यस्तै हो। अन्धकार अन्तिम गन्तव्य होइन; उज्यालोतर्फ अघि बढ्ने एउटा छोटो अध्याय मात्र हो। रेलको नियमित तालमा प्रकृतिले आफ्नै संगीत बजाइरहेकी थिई, र म त्यस संगीतभित्र हराउँदै एउटा नयाँ अनुभूतिसहित अगाडि बढिरहेको थिएँ।
रेल विस्तारै एउटा ऐतिहासिक पुलतर्फ अघि बढ्यो। हरिया पहाडहरूको काखमा ढुङ्गाका सुन्दर चापहरू एकपछि अर्को गर्दै उभिएका थिए। यही थियो नाइन आर्च ब्रिज। समयले परखे पनि नथाकेको एउटा वास्तुकलाको कविता। फलाम र सिमेन्टको युग आउनुभन्दा धेरै पहिले ढुङ्गा, इँटा र मानवीय सीपले निर्माण गरिएको यो पुल आज पनि प्रकृति र प्रविधिबीचको अद्भुत सन्तुलनको प्रतीक बनेर उभिएको छ। रेल पुलमाथि प्रवेश गर्नासाथ वरिपरि जम्मा भएका पर्यटकहरू उत्साहका साथ ताली बजाउन थाले। क्यामेराका फ्ल्यासहरू चम्किए। रेलको मधुर आवाज, पहाडको मौनता र मानिसहरूको हर्ष एकै क्षणमा मिसिएर एउटा अविस्मरणीय दृश्य बने। म भने त्यो दृश्यभन्दा पनि गहिरो अर्थ खोजिरहेको थिएँ।
मानिसले सभ्यता निर्माण गर्दा दुईवटा बाटो रोज्न सक्छ। एउटा, प्रकृतिलाई जित्ने अहङ्कारको बाटो। अर्को, प्रकृतिसँग संवाद गर्ने विनम्रताको बाटो। नाइन आर्च ब्रिज दोस्रो बाटोको उदाहरण थियो। यो पुलले पहाडलाई भत्काएर आफ्नो अस्तित्व बनाएको थिएन। उसले पहाडको स्वरूपलाई सम्मान गर्दै त्यससँग सहकार्य गरेको थियो। त्यसैले यहाँ इन्जिनियरिङ कला बन्यो। निर्माण केवल विकास रहेन, सौन्दर्य बन्यो। त्यही क्षण मैले महसुस गरेँ मानिसले जब प्रकृतिसँग युद्ध गर्छ, उसले केवल संरचना बनाउँछ; तर जब प्रकृतिसँग सहकार्य गर्छ, तब सभ्यता जन्मिन्छ। यही सन्तुलन दिगो विकासको आधार हो। प्रकृतिलाई पराजित गरेर होइन, उसलाई सहयात्री बनाएर मात्र मानवताको भविष्य सुरक्षित रहन सक्छ।
पुल पार गरेपछि यात्रा एल्लातर्फ अघि बढ्यो। एल्ला एउटा गाउँ मात्र होइन, एउटा अनुभूति थियो। यहाँ समयको गति शहरभन्दा फरक थियो। हावा हल्का थियो। आकाश नजिक थियो। जीवन सरल थियो। साना कफी पसलहरू, काठका घरहरू, फूलले सजिएका आँगन र मुस्कुराइरहेका स्थानीय अनुहारहरूले यात्रुलाई अतिथि होइन, आफ्नै मान्छेझैँ स्वागत गरिरहेका थिए। त्यहाँ पुग्दा धेरै दिनदेखि मनमा थुप्रिएका थकानहरू आफैँ बिस्तारै पग्लिन थाले। कहिलेकाहीँ ठाउँको सौन्दर्य दृश्यमा मात्र हुँदैन; त्यसको वातावरणले मानिसभित्र जन्माउने शान्तिमा हुन्छ।
भोलिपल्ट बिहान हामी लिटल एडम्स पिकतर्फ उक्लिन थाल्यौँ। साँघुरो पदमार्ग चियाबारी हुँदै माथितिर लाग्थ्यो। कुहिरोले बाटोलाई सेतो पर्दाले ढाकेको थियो। प्रत्येक मोडमा लाग्थ्यो अब शिखर आयो। तर अर्को उकालो फेरि प्रतीक्षामा उभिएको हुन्थ्यो। यही त जीवनको स्वभाव रहेछ। हरेक उपलब्धिपछि अर्को आरोहण। हरेक शिखरपछि अर्को क्षितिज। यात्राले धैर्य मागिरहेको थियो, र प्रकृतिले मौन भएर त्यो धैर्य सिकाइरहेकी थिई।
अन्ततः शिखरमा पुग्यौँ। त्यहाँ पुगेपछि तल होइन, बादल नै खुट्टामुनि थिए। क्षितिज अनन्तसम्म खुला थियो। पहाडहरू कुहिरोभित्र ध्यानस्थ ऋषिजस्ता मौन उभिएका थिए। त्यो उचाइमा कुनै विजयको गर्व थिएन; केवल विनम्रता थियो। मैले महसुस गरेँ हिमालले मानिसलाई उचाइ होइन, उचाइको अर्थ सिकाउँछ। उचाइ अरूलाई जितेर प्राप्त हुँदैन। धैर्य, निरन्तरता र आत्मसंयमले प्राप्त हुन्छ। जो छिटो दौडेर शिखर खोज्छ, ऊ प्रायः थाक्छ। जो स्थिर पाइला चाल्दै अघि बढ्छ, उही अन्ततः बादलमाथि उभिन्छ। त्यस क्षण मलाई लाग्यो, जीवनको सबैभन्दा ठूलो शिखर बाहिरको पर्वत होइन; आफ्नै अहङ्कारमाथि विजय प्राप्त गर्नु हो। हिमालको मौनताले त्यही पाठ पढाइरहेको थियो।
एल्लाको शान्त पहाडबाट यात्रा विस्तारै नुवारा एलियातर्फ मोडियो। उकालो सडकहरू कुहिरोभित्र हराउँदै थिए। दुवैतर्फ अनन्तसम्म फैलिएका चियाका बगानहरू हरियो समुद्रका छालझैँ देखिन्थे। चिसो हावाले अनुहार स्पर्श गरिरहेको थियो। कतै बेलायती शैलीका पुराना बंगलाहरू, कतै ढुङ्गाले बनेका साना चर्च, कतै राताम्य छाना भएका भवनहरू। क्षणभरका लागि लाग्यो, यो दक्षिण एसियाको कुनै भूभाग होइन, युरोपको कुनै सानो पहाडी बस्ती हो। यही कारण नुवारा एलियालाई कहिलेकाहीँ ‘लिटल इङ्ग्ल्यान्ड’ पनि भनिन्छ। तर मेरो मन भने अर्को यात्रामा निस्कियो। मलाई नेपालको इलाम सम्झना आयो। धनकुटाका हरिया डाँडाहरू सम्झिएँ। चियाको सुगन्धले सीमा चिन्दैन रहेछ। एउटै हावाले श्रीलंका र नेपालका पहाडलाई आत्मीय सम्बन्धमा बाँधिदिएको थियो।
चियाका बोटबीच रङ्गीन पहिरन लगाएका महिलाहरू अत्यन्त सावधानीपूर्वक कोमल पात टिपिरहेका थिए। उनीहरूको हातको गति संगीतको लयजस्तै नियमित थियो। बिहानदेखि साँझसम्म झुकेर गरिएको त्यो श्रमले विश्वका करोडौँ मानिसको बिहान सुगन्धित बनाउँछ। हामी एउटा कप चिया हातमा लिएर स्वादको प्रशंसा गर्छौँ। त्यसको सुगन्धको चर्चा गर्छौँ। तर त्यो एउटा पातमा कति हातको पसिना मिसिएको छ भन्ने विरलैले सम्झन्छौँ। श्रम प्रायः अदृश्य हुन्छ, तर सभ्यताको सबैभन्दा बलियो आधार त्यही अदृश्य श्रम हो। संसारका धेरै विलासिता कसैको मौन परिश्रममाथि उभिएका छन्। त्यस क्षण मैले महसुस गरेँ—चिया केवल एउटा पेय होइन, हजारौँ श्रमिकको जीवनकथा हो। स्वाद क्षणिक हुन्छ, श्रम शाश्वत हुन्छ। श्रमप्रतिको सम्मान नै सभ्य समाजको वास्तविक संस्कृति हो।
पहाडको शीतलता पछाडि छोड्दै हाम्रो यात्रा विस्तारै दक्षिणतर्फ झर्यो। हरियालीको स्वरूप फेरियो। वनहरू बाक्ला हुँदै गए। सडकले हामीलाई याला राष्ट्रिय निकुञ्जको प्रवेशद्वारसम्म पुर्यायो। त्यहाँबाट सुरु भयो अर्को अध्याय—जिप सफारी। खुला जिप वनभित्र बिस्तारै अघि बढ्न थाल्यो। चारैतिर गहिरो मौनता थियो। त्यो मौनता मृत थिएन; जीवनले भरिएको मौनता थियो। पातहरू हल्लिनुको आवाज, चराहरूको मधुर स्वर, टाढाबाट आएको मयूरको पुकार र हावाले रुखका हाँगाहरू छुने संगीत वनको आफ्नै भाषा थियो। केही पर विशाल हात्ती शान्त रूपमा घाँस खाइरहेको थियो। अर्को ठाउँमा मृगहरूको झुण्ड सावधानीपूर्वक वरिपरि नियाल्दै थियो। माथि चिलहरू आकाशमा स्वतन्त्र परिक्रमा गरिरहेका थिए। जङ्गलको प्रत्येक प्राणी आफ्नै लयमा बाँचिरहेको थियो। त्यहाँ मानिसको नियम लागू हुँदैन। प्रकृतिको आफ्नै संविधान हुन्छ।
सबैको आँखामा एउटै प्रतीक्षा थियो—चितुवाको। चालकले जिप रोक्थे। केही क्षण मौनता। फेरि बिस्तारै अगाडि बढ्थे। प्रतीक्षाले यात्रालाई अझ रोचक बनाइरहेको थियो। जीवनका धेरै मूल्यवान् उपलब्धिहरू तत्काल प्राप्त हुँदैनन् उनीहरू धैर्यको परीक्षा लिएपछि मात्र देखापर्छन्। वनले पनि यही शिक्षा दिइरहेको थियो। यहाँ मानिस पर्यटक मात्र हो। वास्तविक स्वामी त यही वन, यही नदी, यही चराचुरुङ्गी र यही वन्यजन्तु हुन्। प्रकृतिले हामीलाई केही समयका लागि अतिथि बनाउँछ, मालिक कहिल्यै बनाउँदैन। मानव सभ्यताले यो सत्य बिर्सँदा नै वातावरणीय संकट जन्मिन्छ।
अचानक चालकले इशारा गरे। सबैको दृष्टि एउटै दिशातर्फ मोडियो। केही पर एउटा ठूलो चट्टानमाथि चितुवा शान्त रूपमा उभिएको थियो। उसका आँखामा अद्भुत आत्मविश्वास थियो। केही क्षण उसले वरिपरि हेर्यो। हावालाई सुंघ्यो। अनि जति रहस्यमय रूपमा देखा परेको थियो, त्यति नै सहज रूपमा घना झाडीभित्र हरायो। सम्पूर्ण दृश्य केही सेकेन्डमै समाप्त भयो। तर ती केही सेकेन्डले मनमा जीवनभर रहने स्मृति कोरिदियो। त्यस क्षण मैले बुझें जीवनका सबैभन्दा सुन्दर क्षणहरू सधैँ लामो हुँदैनन्। पहिलो प्रेम, पहिलो सूर्योदय, पहिलो हिमपात, एउटा मुस्कान, एउटा आलिङ्गन, एउटा दुर्लभ दृश्य यी सबै क्षणिक हुन्छन्। तर समयको लम्बाइले होइन, अनुभूतिको गहिराइले स्मृतिको मूल्य निर्धारण गर्छ। चितुवाले वनभित्र हराउँदै गर्दा मलाई लाग्यो, जीवनलाई सुन्दर बनाउने कुरा क्षणहरूको संख्या होइन, ती क्षणहरूलाई अनुभूति गर्ने हाम्रो क्षमता हो।
पहाडहरूको शीतल काखबाट यात्रा विस्तारै समुद्रतर्फ झर्यो। हावाको तापक्रम फेरियो। हावामा नुनको हल्का गन्ध मिसिन थाल्यो। क्षितिजमा नीलो रेखा विस्तारै ठूलो हुँदै गयो। केही घण्टापछि हामी गाल्ले पुग्यौँ। हिन्द महासागरको किनारमा उभिएको त्यो ऐतिहासिक सहर केवल एउटा पर्यटन गन्तव्य होइन, समयको खुला संग्रहालय थियो। सत्रौँ शताब्दीमा डचहरूले निर्माण गरेको विशाल किल्ला आज पनि समुद्रको छातीमाथि दृढ भएर उभिएको थियो। ढुङ्गाले छापिएका साँघुरा सडकहरू, पुराना चर्च, औपनिवेशिक शैलीका भवन, साना क्याफे र झ्यालबाट झुल्किने इतिहास—सबैले बितेका शताब्दीहरूको मौन कथा सुनाइरहेका थिए। यहाँ हिँड्दा वर्तमान र विगतबीचको दूरी अचानक हराएजस्तो लाग्थ्यो। प्रत्येक इँटाले समयलाई सम्झिरहेको थियो, र प्रत्येक गल्लीले यात्रुलाई इतिहाससँग संवाद गर्न निम्तो दिइरहेको थियो।
साँझ किल्लाको विशाल पर्खालमाथि उभिएर अस्ताउँदै गरेको सूर्यलाई हेर्दा मन अनायास गहिरियो। तल हिन्द महासागरका विशाल छालहरू निरन्तर किनारमा ठोक्किरहेका थिए। ती छालहरूले कति साम्राज्यहरूको उदय देखे होलान्। कति व्यापारी जहाजहरू यही मार्ग भएर गुज्रिए होलान्। कति युद्धपोतहरूले शक्ति प्रदर्शन गरे होलान्। कति झण्डाहरू यहाँ फहराए, फेरि झरे। पोर्चुगिज आए। डच आए। बेलायती आए। साम्राज्यहरू बदलिँदै गए। सत्ता फेरिँदै गयो। नक्साहरू पुनः कोरिए। तर समुद्रका छालहरू भने आज पनि उही लयमा किनार चुमिरहेका छन्। त्यस क्षण मैले महसुस गरेँ—इतिहासमा सबैभन्दा दीर्घजीवी शक्ति कुनै साम्राज्य होइन, प्रकृति हो। साम्राज्यहरूले समुद्रलाई आफ्नो व्यापारको बाटो ठाने, तर समुद्र कहिल्यै कसैको स्वामित्वमा रहेन। प्रकृति कुनै राष्ट्रको सीमाभित्र कैद हुँदैन, कुनै साम्राज्यको नागरिक हुँदैन। ऊ स्वतन्त्र छ, अनन्त छ, र समयभन्दा पनि विशाल छ। मानव इतिहास प्रकृतिको विशाल क्यानभासमा कोरिएको एउटा सानो रेखा मात्र रहेछ।
अर्को बिहान यात्रा मिरिस्सातर्फ मोडियो। समुद्र किनारको त्यो सानो बस्तीमा बिहानको उज्यालो सुनौलो बालुवामाथि बिस्तारै फैलिरहेको थियो। नरिवलका अग्ला रुखहरू समुद्री हावासँगै मन्दमन्द हल्लिरहेका थिए। नीलो समुद्र शान्त देखिन्थ्यो, मानौँ उसले आफ्ना सबै रहस्य केही समयका लागि लुकाएको हो। हामी बिहानै एउटा सानो डुङ्गामा चढेर गहिरो समुद्रतर्फ लाग्यौँ। डुङ्गा छालसँगै बिस्तारै डुलिरहेको थियो। चारैतिर केवल आकाश र समुद्र। मानिसको उपस्थितिभन्दा प्रकृतिको विशालता हजारौँ गुणा ठूलो देखिन्थ्यो। केही समयसम्म समुद्र मौन रह्यो। सबैको दृष्टि क्षितिजमा थियो। प्रतीक्षा फेरि यात्राको सबैभन्दा सुन्दर अध्याय बनेको थियो।
अचानक कप्तानले टाढातर्फ औँला देखाए। केही क्षणमै समुद्रको सतह चिरेर एउटा विशाल नीलो ह्वेल माथि उभियो। उसले गहिरो सास फेर्दै आकाशतिर पानीको अग्लो फोहोरा उछाल्यो। सूर्यको किरणले त्यो फोहारालाई इन्द्रेणीझैँ चम्काइदियो। डुङ्गाभरि एकाएक मौनता छायो। त्यो दृश्य कुनै चलचित्रको दृश्यजस्तो लाग्दैनथ्यो; त्यो प्रकृतिको प्रत्यक्ष चमत्कार थियो। शब्दहरू अचानक साना भए। क्यामेराहरू पनि केही क्षणका लागि अर्थहीन लागे। त्यो क्षणलाई केवल आँखाले होइन, आत्माले देख्नुपर्ने थियो। मैले बुझें—मानिसले गगनचुम्बी भवन बनाउन सक्छ, अन्तरिक्षमा पुग्न सक्छ, कृत्रिम बुद्धिमत्ता सिर्जना गर्न सक्छ, तर एउटा ह्वेलको सहज सासले पनि हाम्रो सम्पूर्ण अहङ्कारलाई मौन बनाउन सक्छ। प्रकृतिको विराटता अगाडि मानिसको उपलब्धि विनम्र हुन सिक्छ।
साँझ फेरि समुद्रकिनारमा एक्लै बसेँ। अस्ताउँदै गरेको सूर्यले आकाशलाई सुनौलो, सुन्तलारङ्गी र रातो रंगले भरिरहेको थियो। प्रत्येक छाल किनारसम्म आएर बालुवालाई हल्कासँग चुम्थ्यो र फेरि अनन्ततिर फर्किन्थ्यो। त्यो लय निरन्तर थियो। न थाक्ने। न रोकिने। समुद्रले आफ्नो गीत गाइरहेको थियो। म भने त्यस गीतभित्र आफ्नै यात्राको अर्थ खोजिरहेको थिएँ। त्यही बेला मन अनायास नेपालतिर उड्यो। सगरमाथाको हिमाल सम्झिएँ। अन्नपूर्णका शिखर सम्झिएँ। हिमाली मौनता सम्झिएँ। अनि अगाडि फैलिएको हिन्द महासागरलाई हेरेँ। एउटा उचाइको प्रतीक। अर्को गहिराइको। तर दुवैले सिकाएको पाठ भने एउटै थियो। हिमालले सिकायो—जति माथि पुग्छौ, त्यति विनम्र हुनुपर्छ। समुद्रले सिकायो जति गहिरो हुन्छौ, त्यति शान्त हुनुपर्छ। उचाइमा अहङ्कार भए पतन निश्चित हुन्छ। गहिराइमा अस्थिरता भए विशालता हराउँछ। जीवनको पूर्णता न केवल उचाइमा छ, न केवल गहिराइमा; त्यो विनम्रतामा छ। सायद यही कारण हो, यात्राको अन्त्यमा मैले श्रीलंकालाई एउटा देशका रूपमा होइन, एउटा दर्शनका रूपमा सम्झिन थालेँ—जहाँ समुद्रले धैर्य सिकायो, इतिहासले विनम्रता सिकायो, र प्रकृतिले मानिस हुनुको वास्तविक अर्थ सम्झायो।
यात्रा अन्त्यतिर थियो। तर यात्रा कहिल्यै समाप्त हुँदैन। गन्तव्य सकिन्छ। अनुभूति बाँकी रहन्छ। कोलम्बो विमानस्थलबाट फर्किने उडानमा झ्यालबाहिर फेरि हिन्द महासागर थियो। त्यसपछि दुबई। त्यसपछि काठमाडौं। तर फर्किएको मानिस उही थिएन। उसले नयाँ देश मात्र देखेको थिएन। आफ्नै मनको अर्को भूगोल पनि देखेको थियो। मैले बुझें— यात्रा भनेको ठाउँ बदल्नु मात्र होइन। दृष्टि बदल्नु हो। देश देख्नु मात्र होइन। आफ्नो चेतनालाई विस्तार गर्नु हो। हिमालले उचाइ सिकाउँछ। समुद्रले गहिराइ सिकाउँछ। जंगलले धैर्य सिकाउँछ। मन्दिरले मौनता सिकाउँछ। रेलले निरन्तरता सिकाउँछ। र यात्राले— मानिस हुन सिकाउँछ। त्यसैले श्रीलंका मेरो लागि केवल एउटा पर्यटन गन्तव्य रहेन। त्यो एउटा खुला विश्वविद्यालय बन्यो। जहाँ प्रत्येक चट्टान एउटा अध्यापक थियो। प्रत्येक वृक्ष एउटा ग्रन्थ। प्रत्येक लहर एउटा कविता। र प्रत्येक यात्रा आफ्नै आत्मासँगको नयाँ भेट। :::