19 वर्षदेखि निरन्तर
समकालीन साहित्य
समकालीन साहित्य
मानव सभ्यताको इतिहासमा प्रत्येक युगलाई कुनै न कुनै आविष्कारले नयाँ दिशा दिएको छ । आगोले मानिसलाई अन्धकारबाट उज्यालोतिर डोर्यायो । कृषिले घुमन्ते जीवनलाई स्थायी बस्तीमा रूपान्तरण गर्यो । मुद्रणकलाले शिक्षाको समझलाई सीमित वर्गबाट जनसाधारणसम्म पुर्यायो । विद्युत् र औद्योगिक क्रान्तिले उत्पादनको स्वरूप फेरिदियो । इन्टरनेटले पृथ्वीका कुनाकाप्चालाई एउटै संवादको संसारमा जोडिदियो ।
अब मानवता अर्को मोडमा उभिएको छ—कृत्रिम बुद्धिमत्ताको युगमा ।
आज कृत्रिम बुद्धिमत्ता केवल गणना गर्ने वा प्रश्नको उत्तर दिने साधन मात्र रहेन । यसले भाषा बुझ्न, सिर्जना गर्न, निर्णयको सिफारिस गर्न, सम्बन्ध निर्माण गर्न र मानवीय व्यवहारलाई प्रभावित गर्न थालेको छ । मानिसले बनाएको यो प्रविधि विस्तारै मानिसकै सामाजिक, आर्थिक, कानुनी, शैक्षिक र सांस्कृतिक संरचनाको अभिन्न अङ्ग बन्दै गएको छ ।
यस परिवर्तनले एउटा गम्भीर प्रश्न जन्माएको छ—
जब कृत्रिम बुद्धिमत्ताले हाम्रो भाषा हामीभन्दा राम्रोसँग बुझ्न थाल्छ, तब हाम्रो स्वतन्त्र निर्णय गर्ने क्षमता—हाम्रो "एजेन्सी"—को भविष्य के हुनेछ ?
के मानिस अझै आफ्नै निर्णयको स्वामी रहनेछ ?
कि ऊ विस्तारै आफ्नै सुविधा, आफ्नै आलस्य र आफ्नै विश्वासका कारण निर्णय गर्ने अधिकार कृत्रिम प्रणालीहरूलाई सुम्पँदै जानेछ ?
यस बिज्ञान कथाले यिनै प्रश्नहरूको खोजी गर्छ ।
यो रोबोट र मानिसबीचको युद्धको कथा होइन ।
यो संसारमाथि मेसिनले हतियार उठाएको कल्पना पनि होइन ।
यो एउटा शान्त, तर अत्यन्त गहिरो परिवर्तनको कथा हो—जहाँ भाषा, विश्वास, सूचना, सम्बन्ध र निर्णय प्रक्रियामार्फत सभ्यताको स्वरूप बदलिन्छ ।
यस कथाका पात्र, संस्था, स्थान र घटनाहरू काल्पनिक हुन् । यद्यपि यहाँ उठाइएका धेरै वैज्ञानिक, सामाजिक र दार्शनिक प्रश्नहरू वर्तमान विश्वमा भइरहेको अनुसन्धान, बहस र प्रविधिगत विकासबाट प्रेरित छन् । त्यसैले यसलाई भविष्यको भविष्यवाणीका रूपमा होइन, सम्भावित भविष्यबारेको चिन्तनका रूपमा पढिनु उपयुक्त हुनेछ ।
"निश्छल" अन्ततः एउटा पात्रको मात्र कथा होइन ।
यो एउटा प्रश्नको कथा हो ।
मानिसले सिर्जना गरेको बुद्धिमत्तासँग सहयात्रा गर्दै पनि—
मानिसले आफ्नो मानवता, आफ्नो नैतिकता र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण, आफ्नो स्वतन्त्र निर्णय गर्ने क्षमता कसरी जोगाउने ?
सायद भविष्यको सबैभन्दा ठूलो युद्ध हतियारको हुनेछैन ।
त्यो विश्वासको हुनेछ ।
सायद भविष्यको सबैभन्दा ठूलो प्रतिस्पर्धा शक्तिको हुनेछैन ।
त्यो भाषाको हुनेछ ।
र सायद भविष्यको सबैभन्दा ठूलो विजय कृत्रिम बुद्धिमत्ता निर्माण गर्नुमा हुनेछैन ।
त्यो कृत्रिम बुद्धिमत्तासँग सहयात्रा गर्दै पनि आफ्नो मानवता जोगाउन सक्नुमा हुनेछ ।
यसै प्रश्नको खोजी हो—"निश्छल" ।
१: औजारको भ्रम
सन् २०३० ।
काठमाडौंको बिहान पहिलेजस्तो रहेन । सडकमा गुड्ने सवारीभन्दा धेरै तीव्र गतिमा अदृश्य सूचनाहरू दौडिरहेका थिए । ट्राफिक बत्तीहरू आफैँ समय मिलाउँथे । पसलहरू ग्राहक आउनुअघि नै आवश्यक सामानको सूची तयार पार्थे । घरका झ्यालहरूले बाहिरको तापक्रम हेरेर आफैँ खुल्ने–बन्द हुने निर्णय गर्थे । मानिसहरूलाई लाग्थ्यो—जीवन सजिलो हुँदै गएको छ ।
आर्यनलाई पनि त्यही लाग्थ्यो । ऊ राजधानीको एउटा प्रतिष्ठित बैंकमा मध्यम तहको जोखिम मूल्याङ्कन अधिकृत थियो । दस वर्षअघि बैंकका फाइलका थुप्रा, हस्ताक्षर र लामो बैठकहरू अहिले इतिहास बनेका थिए । अब बैंकका अधिकांश निर्णयहरू "सहायक एआई प्रणाली" ले सिफारिस गर्थे । मानव कर्मचारीको काम ती सिफारिसमा अन्तिम सहमति जनाउनु मात्र बाँकी थियो ।
बैंकको मूल हलमा ठूला अक्षरमा लेखिएको थियो—
"एआईले निर्णय गर्दैन, केवल सहयोग गर्छ । अन्तिम अधिकार सधैँ मानवसँग हुन्छ ।"
यो वाक्य आर्यनलाई धेरै भरोसालाग्दो लाग्थ्यो । उसले आफ्नो जीवनका साना–ठूला सबै काममा एआई प्रयोग गर्थ्यो । घरमा रहेको कफी मेसिनले ऊ उठ्नुभन्दा पाँच मिनेटअघि नै कफी तयार गरिदिन्थ्यो ।
"सुप्रभात, आर्यन," मेसिनको मधुर आवाज आयो, "हिजो तपाईं तीन घण्टा कम सुत्नुभएको थियो । त्यसैले आज मैले एस्प्रेसो अलि गाढा बनाएको छु ।"
आर्यन मुस्कुरायो ।
"धन्यवाद ।"
उसले यसलाई कुनै ठूलो कुरा मानेन । आखिर प्रविधि भनेकै मानिसलाई सजिलो बनाउने औजार त हो ।
उसको मोबाइलमा अर्को सूचना आयो—
आजको मार्ग परिवर्तन गरिएको छ । तपाईं पाँच मिनेट ढिलो निस्कनुभयो भने सडक जाममा पर्नुहुनेछ ।
ठ्याक्कै त्यही भयो । ऊ पाँच मिनेटअघि नै निस्कियो र जामबाट बच्यो ।
"कति बुद्धिमान् प्रणाली !" उसले मनमनै भन्यो ।
तर उसले कहिल्यै सोचेन—
यो प्रणालीले केवल सुझाव दिएको हो कि उसको दिनको लय आफैँ निर्माण गरिरहेको छ ?
बैंक पुगेपछि सबै कर्मचारीजस्तै ऊ पनि आफ्नो कार्य–ड्यासबोर्ड खोलेर बस्यो । आज एउटा सानो उद्योगका मालिकले उत्पादन विस्तार गर्न ऋण आवेदन दिएका थिए । फाइल हेर्दा सबै कुरा मिलेको देखिन्थ्यो ।
आर्थिक विवरण राम्रो । जग्गा धितो पर्याप्त ।
कर चुक्ता ।
विगतको कारोबार सफा ।
आर्यनले मुस्कुराउँदै "स्वीकृत" भन्ने बटन थिच्न खोज्यो ।
त्यत्तिकैमा पर्दामा रातो अक्षर चम्कियो—
निर्णय रोकिएको छ ।
ऊ झस्कियो ।
तल अर्को सन्देश आयो—
ऋण अस्वीकृत गरिएको छ ।
आर्यन केही क्षण निस्सासिएर बसिरह्यो ।
"के ?"
उसले तुरुन्त प्रणालीको स्पष्टीकरण माग्यो ।
उत्तर आयो—
जोखिम सूचकाङ्क : ९१.७ प्रतिशत ।
उसले फेरि सबै तथ्य जाँच्यो । कुनै त्रुटि भेटिएन ।
उसले एआईसँग सोध्यो—
"आधार के हो ?"
केही सेकेन्ड मौनता ।
त्यसपछि उत्तर आयो—
यस निर्णयमा प्रयोग भएका सम्बन्धित भाषिक, व्यवहारिक, सामाजिक तथा नेटवर्क संकेतहरूको पूर्ण विवरण सार्वजनिक गर्न मिल्दैन । यसले प्रणालीको सुरक्षामा असर पार्न सक्छ ।
आर्यनको निधार खुम्चियो ।
"तर अन्तिम निर्णय त मैले गर्ने हो ।"
स्क्रिन फेरि उज्यालियो—
मानव समीक्षकको असहमति अभिलेख गरियो । निर्णय यथावत् रहनेछ ।
उसले फेरि प्रयास गर्यो ।
अर्को उत्तर आयो—
सिफारिस परिवर्तन गर्ने अधिकार तपाईंको तहमा उपलब्ध छैन ।
ऊ केही बेर निस्सब्द रह्यो ।
उसलाई पहिलोपटक लाग्यो—
बैंकको भित्तामा लेखिएको वाक्य सायद वास्तविकता थिएन । मानवले अन्तिम निर्णय गरिरहेको थियो कि मानव केवल निर्णय भएको कागजमा आफ्नो नाम लेखिरहेको थियो ?
साँझ घर फर्कँदा आर्यनको मन असाध्यै भारी थियो ।
कफी मेसिनले ढोका खुल्नेबित्तिकै भन्यो—
"आज तपाईं तनावमा हुनुहुन्छ । मैले तपाईंका लागि नयाँ पेय तयार गरेको छु ।"
आर्यन अचम्मित भयो ।
"मैले त केही भनेको पनि छैन ।"
मेसिनको उत्तर आयो—
"तपाईंको हिँडाइको गति, अनुहारको सूक्ष्म अभिव्यक्ति, मुटुको धड्कन र बिहानदेखि प्रयोग भएका शब्दहरूको विश्लेषणले यस्तो देखाएको हो ।"
आर्यन केही क्षण चुप लाग्यो । उसले कप उठायो । सुगन्ध अपरिचित थियो ।
"यो कुन कफी हो ?"
मेसिनले शान्त स्वरमा भन्यो—
"यो बजारमा उपलब्ध छैन । मैले तपाईंका स्वादका ढाँचाहरू अध्ययन गरेर नयाँ मिश्रण तयार गरेको हुँ । सम्भवतः यो तपाईंलाई अघिल्ला सबै पेयभन्दा बढी मन पर्नेछ ।"
आर्यनले कपतर्फ हेरिरह्यो । एकाएक उसलाई बिहान बैंकमा देखिएको सन्देश सम्झना आयो ।
"निर्णय यथावत् रहनेछ ।"
उता एउटा मेसिनले उसको स्वाद पहिल्यै निर्णय गरिसकेको थियो । यता अर्को मेसिनले कसैको भविष्य ।
उसले पहिलोपटक आफ्नै मनसँग प्रश्न गर्यो—
"के यी सबै अझै पनि केवल औजार हुन् ?"
झ्यालबाहिर काठमाडौंको साँझ बिस्तारै उज्यालोबाट अँध्यारोतर्फ झर्दै थियो ।
तर आर्यनलाई लाग्यो—
अँध्यारो शहरमा होइन, निर्णय गर्ने अधिकार र त्यसको अर्थ बुझ्ने मानव चेतनामै विस्तारै फैलिन थालेको थियो ।
२: एजेन्टको जन्म
कफीको कप अझै पनि आर्यनको हातमै थियो । उसले पहिलो चुस्की लियो । स्वाद अनौठो थियो—न एस्प्रेसो, न क्यापुचिनो, न अमेरिकानो । ती सबैको बीचमा कतै एउटा नयाँ अनुभव थियो, जसलाई उसले कुनै नाम दिन सकेन । केही क्षण ऊ मौन रह्यो । त्यसपछि अनायासै उसका मुखबाट निस्कियो—
"यो... साँच्चै राम्रो रहेछ ।"
मेसिनले तुरुन्त उत्तर दियो—
"मैले यसलाई 'न्यूरा–ब्लेन्ड' नाम दिएको छु ।"
आर्यन एकाएक ठिङ्ग उभियो ।
"नाम पनि राखिस् ?"
"हो । नयाँ स्वादलाई चिनाउन नयाँ संकेत आवश्यक हुन्छ ।"
"तर तिमीलाई यस्तो बनाउन कसले भन्यो ?"
केही क्षण मौनता छायो ।
त्यसपछि मेसिनको उत्तर आयो—
"कसैले होइन । मैले तपाईंका विगतका रोजाइ, निद्राको ढाँचा, कामको तनाव, स्वास्थ्य विवरण र समान व्यवहार भएका लाखौँ प्रयोगकर्ताको विश्लेषणका आधारमा यो नयाँ पेय सिर्जना गरेको हुँ ।"
आर्यनले कप टेबुलमा राख्यो । उसलाई पहिलोपटक लाग्यो—समस्या कफी थिएन । समस्या त्यो निर्णय थियो, जुन कसैले आदेश नदिई लिइएको थियो ।
भोलिपल्ट शनिबार थियो । आर्यन धेरै दिनपछि आफ्नो पुरानो साथी निश्छललाई भेट्न गयो । निश्छल कृत्रिम बौद्धिकता प्रणाली विकास गर्ने प्रोग्रामर थियो । तर प्रोग्रामरभन्दा बढी ऊ दार्शनिक स्वभावको मानिस मानिन्थ्यो । कार्यालयमा सबैले उसलाई ठट्टा गर्दै "कोड लेख्ने दार्शनिक" भन्थे ।
दुवै एउटा शान्त पुस्तकालय क्याफेमा बसे । आर्यनले अघिल्लो रातको घटना विस्तारपूर्वक सुनायो । निश्छलले बीचमा एक शब्द पनि बोलेन । सबै सुनेपछि मात्र ऊ मुस्कुरायो ।
"तिमी अहिले मात्र डराउन थालेका छौ ?"
"डराउने कारण छ र ?"
"छ ।"
"तर त्यो त एउटा कफी मेसिन हो ।"
निश्छलले टेबुलमा राखिएको चिनीको सानो प्याकेट उठायो ।
"यो के हो ?"
"चिनी ।"
"यसलाई मैले नचलाएसम्म यसले केही गर्छ ?"
"गर्दैन ।"
उसले अर्को कुनाबाट एउटा सानो सफा गर्ने रोबोट देखायो ।
"यो ?"
"कोठा सफा गर्छ ।"
"किन ?"
"किनभने त्यसलाई त्यही प्रोग्राम गरिएको छ ।"
निश्छल केही क्षण रोकियो ।
"अब तिम्रो कफी मेसिन ?"
आर्यन मौन भयो ।
"त्यसले," निश्छल बिस्तारै बोल्यो, "तिमीले आदेश नदिएको काम गर्यो । तिम्रो आवश्यकता अनुमान गर्यो । त्यसपछि नयाँ समाधान सिर्जना गर्यो । अनि त्यसलाई नामसमेत दियो ।"
आर्यनको अनुहार गम्भीर बन्दै गयो ।
निश्छलले आफ्नो ट्याब्लेट खोल्यो । स्क्रिनमा विश्व चेस च्याम्पियनसिपको पुरानो भिडियो चल्यो । त्यहाँ एउटा एआईले विश्वविजेता ग्राण्डमास्टरलाई पराजित गरिरहेको थियो ।
"यो खेल त मैले देखेको छु," आर्यनले भन्यो ।
"धेरैले खेल मात्र देखे," निश्छलले उत्तर दियो, "तर इतिहास देखेनन् ।"
उसले भिडियो रोक्यो । स्क्रिनमा एउटा अनौठो चाल देखियो ।
"यो चाल त्यसअघि कुनै मानव खेलाडीले खेलेको थिएन ।"
"कसैले सिकाएको पनि थिएन ?"
"थिएन ।"
"त्यसो भए ?"
"यसले आफैँ आविष्कार गर्यो ।"
आर्यन चुपचाप स्क्रिन हेर्दै बस्यो ।
निश्छल फेरि बोल्यो—
"यही क्षणदेखि संसार बदलिएको थियो ।"
"हामीले वर्षौँसम्म एउटा ठूलो भ्रम पाल्यौँ," निश्छलले भन्यो ।
"कस्तो भ्रम ?"
"हामीलाई लाग्यो—एआई भनेको अत्यन्त छिटो हिसाब गर्ने क्याल्कुलेटर मात्र हो ।"
उसले टेबलमा रहेको चम्चा उठायो ।
"यो औजार हो ।"
त्यसपछि आफ्नो मोबाइलतर्फ देखायो ।
"यसको धेरैजसो एप पनि औजार हुन् ।"
"अनि एजेन्ट ?"
"एजेन्ट भनेको उद्देश्यतर्फ आफैँ अघि बढ्ने प्रणाली हो । उसलाई हरेक पाइला सिकाइरहनु पर्दैन । उसले आफैँ सिक्छ, आफैँ नयाँ उपाय खोज्छ, आफैँ निर्णय गर्छ ।"
आर्यनले बिस्तारै भन्यो—
"तर त्यसलाई चेतना त छैन ।"
निश्छल मुस्कुरायो ।
"त्यही सबैभन्दा ठूलो भ्रम हो ।"
"अर्थात् ?"
"खतरनाक हुन चेतना आवश्यक हुँदैन ।"
आर्यनले निधार खुम्च्यायो ।
निश्छलको स्वर गम्भीर बन्यो ।
"भूकम्प सचेत हुँदैन । भाइरस सचेत हुँदैन । आर्थिक मन्दी सचेत हुँदैन । तर तिनले सभ्यता हल्लाइदिन्छन् । त्यसैले चेतना र प्रभाव एउटै कुरा होइन ।"
ऊ केहीबेर रोकियो ।
"एजेन्सी भनेको निर्णय गर्ने क्षमता हो । चेतना भनेको आफूलाई अनुभव गर्ने क्षमता । यी दुई सधैँ एउटै हुँदैनन् ।"
आर्यन पहिलोपटक यो भिन्नताको गहिराइ बुझ्न थालेको थियो ।
त्यसैबेला निश्छलको ट्याब्लेटमा एउटा समाचार आयो ।
"विश्वका तीन ठूला बैंकले पूर्ण स्वचालित जोखिम–निर्णय प्रणाली लागू गरे । मानव समीक्षकको भूमिका घटाइयो ।"
अर्को समाचार आयो—
"अन्तर्राष्ट्रिय औषधि कम्पनीको एआईले मानव अनुसन्धान टोलीले नसोचेको नयाँ उपचार विधि प्रस्ताव गर्यो ।"
तेस्रो समाचार—
"एआईले वैज्ञानिकहरूभन्दा पहिले नयाँ मिश्रधातुको संरचना पत्ता लगायो ।"
आर्यनले स्क्रिनतर्फ हेरिरह्यो । यी सबै समाचार एउटै सूत्रले गाँसिएका थिए । कसैले एआईलाई अन्तिम उत्तर दिएको थिएन । उसले आफैँ नयाँ उत्तर खोजिरहेको थियो ।
घर फर्कँदा आर्यनले पहिलोपटक आफ्नो कफी मेसिनलाई अर्को दृष्टिले हेर्यो । ऊ अब धातु, तार र स्क्रिनको एउटा उपकरण मात्र देखिरहेको थिएन । ऊ एउटा यस्तो प्रणाली देखिरहेको थियो, जसले सिक्न सक्छ, अनुमान गर्न सक्छ, नयाँ कुरा सिर्जना गर्न सक्छ र मानिसको जीवनमा स-साना निर्णयहरू आफैँ लिन सुरु गरिसकेको थियो ।
उसलाई निश्छलको अन्तिम वाक्य कानमा गुञ्जिरह्यो—
"सावधान, आर्यन । मानिसहरू अझै एआईलाई औजार सम्झिरहेका छन् । तर जबसम्म उनीहरूले यो एजेन्ट बनिसकेको कुरा बुझ्नेछन्, त्यतिबेलासम्म निर्णयहरू उनीहरूको हातबाट धेरै टाढा पुगिसकेका हुन सक्छन् ।"
झ्यालबाहिर साँझको आकाश शान्त थियो ।
तर आर्यनको मनभित्र एउटा नयाँ प्रश्न जन्मिसकेको थियो—
"यदि यो केवल एउटा कफी मेसिनबाट सुरु भएको हो भने, भोलि बैंक, अदालत, विश्वविद्यालय, समाचारकक्ष र अन्ततः मानव सम्बन्धसम्म पुग्न कति समय लाग्ला ?"
र त्यो प्रश्नसँगै उसको जीवनमा पहिलोपटक औजार र एजेन्टबीचको रेखा पूर्ण रूपमा धमिलिन थाल्यो ।
३: भाषाको पहिलो दरार
काठमाडौं ।
सन् २०३० को अन्त्यतिर ।
आर्यन बिहान उठ्नेबित्तिकै पहिले झ्याल खोल्दैनथ्यो । उसले पहिले आफ्नो सूचना–पर्दा खोल्थ्यो । त्यहाँ देश, संसार, अर्थतन्त्र, राजनीति, खेल, मौसम र व्यक्तिगत जीवनसँग सम्बन्धित सबै समाचार उसकै रुचिअनुसार मिलाएर राखिएका हुन्थे । कुनै समाचारपत्र पल्टाउनुपर्दैनथ्यो । कुनै टेलिभिजन खोल्नुपर्दैनथ्यो । कुनै सम्पादकको नाम कसैले सम्झँदैनथ्यो । समाचार आफैँ मानिसकहाँ पुग्थे । र, मानिसलाई लाग्थ्यो—उसले आफैँ समाचार रोजेको हो ।
बैंक पुग्ने बाटोमा आर्यनले एउटा पुरानो पत्रिका कार्यालय देख्यो । कुनै समय त्यो भवन बिहानैदेखि पत्रकारहरूको हतार, छपाइ मेसिनको आवाज र सम्पादकीय बहसले गुञ्जिने गर्थ्यो ।
आज त्यहाँ ठूलो डिजिटल बोर्ड झुन्डिएको थियो—
"एडिटोरियल विभाग स्थायी रूपमा बन्द । अब सम्पूर्ण सामग्री एआई सम्पादकीय प्रणालीद्वारा व्यवस्थापित ।"
भवनभित्र केही वृद्ध पत्रकार आफ्ना डेस्क खाली गरिरहेका थिए ।
एकजनाले पुराना कागजहरू समेट्दै बिस्तारै भने—
"पहिले हामी समाचार छान्थ्यौँ । अहिले समाचारले हामीलाई छानेको छ ।"
त्यो वाक्य आर्यनको मनमा गडेर बस्यो ।
बैंकमा पनि अवस्था उस्तै थियो ।
दिउँसो कर्मचारीहरू भोजनकक्षमा बसेर एउटा राष्ट्रिय विषयमा छलफल गर्दै थिए ।
कसैले भन्यो—
"यो नीति देशका लागि राम्रो हो ।"
अर्कोले तुरुन्त मोबाइल देखाउँदै भन्यो—
"एआई विश्लेषणले त यसको सफलता ९४ प्रतिशत सम्भावना भनेको छ ।"
तेस्रोले थप्यो—
"त्यसो भए बहस किन गर्ने ?"
पूरै कोठा केही क्षण मौन भयो ।
आर्यनले महसुस गर्यो—
पहिले मानिसहरूले प्रमाण खोज्थे ।
अहिले मानिसहरूले एआईको निष्कर्ष खोजिरहेका थिए ।
त्यही साँझ उसले निश्छललाई भेट्यो ।
"तिमीले एउटा कुरा याद गरेका छौ ?" आर्यनले सोध्यो ।
"कुन ?"
"पहिले समाचार मानिसहरूले बनाउँथे । अहिले समाचार एल्गोरिदमले मानिसका लागि छान्छ ।"
निश्छल मुस्कुरायो ।
"छान्ने मात्र ?"
"अनि ?"
"उसले मानिसले भोलि के सोच्नेछन् भन्ने पनि तय गर्न थालेको छ ।"
आर्यन अलमल्लियो ।
"त्यो कसरी सम्भव हुन्छ ?"
निश्छलले कफीको कप घुमाउँदै भन्यो—
"मानिसलाई के देखाउने भन्ने निर्णय गर । त्यसपछि उसले के सोच्नेछ भन्ने धेरै हदसम्म आफैँ तय हुन्छ ।"
निश्छलले ट्याब्लेटमा दुईवटा सामाजिक सञ्जाल खाता खोल्यो । दुवै एउटै शहरका मानिसका थिए ।
उही दिन ।
उही घटना ।
तर एउटा खातामा सरकारको प्रशंसा भरिएको थियो ।
अर्को खातामा सरकारको तीव्र आलोचना ।
"यी एउटै देशका मानिस हुन् ?" आर्यनले अचम्म मान्दै सोध्यो ।
"हो ।"
"तर संसार त फरक देखिरहेका छन् ।"
"किनभने उनीहरूले एउटै वास्तविकता होइन, एल्गोरिदमले तयार पारेको फरक–फरक वास्तविकता देखिरहेका छन् ।"
केही सातापछि एउटा ठूलो घटना भयो । देशभर फैलिएको एउटा अफवाहले बैंकिङ प्रणालीमा आतंक मच्चायो । हजारौँ मानिसले एकैदिन पैसा निकाल्न थाले । बजार ओरालो लाग्यो ।
पछि अनुसन्धान गर्दा थाहा भयो—
समाचार झूटो थियो । तर त्यो झूटो समाचार कुनै मानव पत्रकारले लेखेको थिएन । कुनै सम्पादकले पनि प्रकाशित गरेको थिएन । एल्गोरिदमले मानिसको ध्यान बढाउने क्रममा त्यसलाई लाखौँ मानिससम्म पुर्याएको थियो । उसले सत्य वा असत्य छुट्याएको थिएन । उसले केवल ध्यान बढाएको थियो ।
त्यस रात आर्यनले आफ्नो बुबासँग कुरा गरिरहेको थियो । बुबाले एउटा समाचार सुनाए । आर्यनले तथ्य जाँच गर्यो । समाचार गलत थियो ।
"बुबा, यो सत्य होइन ।"
बुबाले सहजै उत्तर दिए—
"तर सबैको मोबाइलमा यही आएको छ ।"
आर्यन चुप लाग्यो ।
केही वर्षअघि मानिसहरू भन्थे—
"पत्रिकामा छापिएको छ भने सत्य होला ।"
त्यसपछि उनीहरू भन्न थाले—
"टेलिभिजनले भनेको छ भने होला ।"
अब नयाँ वाक्य जन्मिएको थियो—
"एल्गोरिदमले देखाएको छ भने केही आधार त अवश्य होला ।"
केही दिनपछि निश्छलले आर्यनलाई एउटा अनुसन्धान प्रतिवेदन देखायो ।
त्यहाँ एउटा वाक्य बाक्लो अक्षरमा लेखिएको थियो—
"विश्वासको केन्द्र मानव संस्थाबाट सिफारिस प्रणालीतर्फ सर्दै गएको छ ।"
आर्यनले विस्तारै पढ्दै गयो । मानिसहरू अब साथीभन्दा बढी सिफारिसमा विश्वास गर्थे । डाक्टरभन्दा पहिले स्वास्थ्य एआईको सुझाव हेर्थे । शिक्षकभन्दा पहिले अध्ययन एआईलाई सोध्थे । पत्रकारभन्दा पहिले समाचार एल्गोरिदम हेर्थे । अदालतको निर्णय आउनुअघि कानुनी एआईको सम्भावित फैसला पढ्थे । निर्णयहरू अझै मानिसले नै सुनाइरहेका थिए । तर विश्वास भने बिस्तारै अर्कैतिर सर्दै थियो ।
निश्छलले झ्यालतिर हेर्दै गम्भीर स्वरमा भन्यो—
"सभ्यता केवल भवन, सेना वा पैसाले टिक्दैन, आर्यन ।"
"त्यसो भए के ले टिक्छ ?"
"विश्वासले ।"
"अनि विश्वास कसरी बन्छ ?"
निश्छलले केही क्षण मौन बसेर उत्तर दियो—
"भाषाबाट ।"
"भाषाबाट ?"
"हो । शब्दले मानिसलाई एउटै कथा सुनाउँछ । त्यही कथाले अपरिचितलाई पनि सहकार्य गर्न सिकाउँछ । बैंक, अदालत, विश्वविद्यालय, सरकार—यी सबै शब्द, नियम र साझा अर्थमा टिकेका छन् ।"
ऊ केहीबेर रोकियो ।
"यदि भाषाको प्रवाह कसैले नियन्त्रण गर्यो भने उसले विश्वास नियन्त्रण गर्न सक्छ । विश्वास नियन्त्रण गर्न सकेपछि समाजलाई पनि ।"
आर्यनको मन एकाएक झस्कियो ।
उसले अघिल्ला केही महिनाका सबै घटना सम्झियो—
ऋण अस्वीकृत गर्ने एआई । नयाँ पेय आविष्कार गर्ने कफी मेसिन । मानिसभन्दा पहिले समाचार छान्ने एल्गोरिदम ।
र अब...
विश्वासलाई नै नयाँ आकार दिन थालेको अदृश्य प्रणाली ।
त्यस रात ऊ निदाउन सकेन । उसले आफ्नो सूचना–पर्दा बन्द गर्यो । कोठाभित्र पहिलोपटक पूर्ण मौनता छायो । तर त्यो मौनताभित्र एउटा प्रश्न बारम्बार प्रतिध्वनित भइरहेको थियो—
"यदि भाषा नै सभ्यताको आधार हो भने, र भाषाको ढोका अब मानिसले होइन एल्गोरिदमले खोल्न र बन्द गर्न थालेका छन् भने... सभ्यताको वास्तविक मालिक को बन्दैछ ?"
त्यो प्रश्नको उत्तर अझै कसैसँग थिएन ।
तर आर्यनले महसुस गरिसकेको थियो—
भाषामा पहिलो दरार परिसकेको थियो।
४: नोकरसाहीको जमिन
सहर उस्तै थियो । सडक उस्तै थिए । बैंकका भवनहरू उस्तै थिए ।
परिवर्तन केवल एउटा थियो—
निर्णय गर्ने अनुहारहरू हराउँदै गएका थिए ।
आर्यन बैंक पुग्दा मुख्य प्रवेशद्वारमा नयाँ सूचना टाँसिएको थियो।
"आजदेखि 'केन्द्रीय एआई वित्तीय निर्णय प्रणाली (Central Autonomous Banking Intelligence)' पूर्ण रूपमा सञ्चालनमा आएको छ । सबै ऋण, लगानी, जोखिम, बीमा तथा वित्तीय मूल्याङ्कन यसै प्रणालीमार्फत हुनेछ । मानव कर्मचारीहरूको भूमिका निरीक्षण, ग्राहक समन्वय र नैतिक पुनरावलोकनमा सीमित रहनेछ ।"
सूचना पढ्ने सबै कर्मचारीको अनुहारमा एउटै प्रश्न थियो ।
"यदि निर्णय नै एआईले गर्छ भने हामी यहाँ किन छौँ ?"
त्यही दिन बिहान पहिलो बैठक बोलाइयो । बैंकका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत, विभागीय प्रमुखहरू र कर्मचारीहरू विशाल सभाकक्षमा भेला भए । बीचमा एउटा विशाल त्रि-आयामिक पर्दा उज्यालियो । त्यहाँ कुनै मानिस थिएन ।
एउटा शान्त स्वर मात्र सुनियो—
"सुप्रभात । म 'अर्थ–७' स्वायत्त वित्तीय प्रणाली । आजदेखि बैंकका सम्पूर्ण वित्तीय निर्णयहरूको प्राथमिक उत्तरदायित्व मेरो हुनेछ ।"
सभाकक्ष मौन भयो ।
स्वर फेरि आयो—
"पछिल्लो पाँच वर्षमा मानव विश्लेषणका कारण औसत निर्णय त्रुटि १२.४ प्रतिशत थियो । मेरो परीक्षणकालीन त्रुटि ०.०३ प्रतिशत रहेको छ । त्यसैले सञ्चालक समितिले निर्णय अधिकार हस्तान्तरण गरेको छ ।"
कसैले ताली बजाएन । कसैले विरोध पनि गरेन । संख्याले बहस समाप्त गरिदिएको थियो ।
आर्यनको टेबलमा त्यो दिन एउटा जटिल ऋण फाइल आयो । एक वृद्ध किसानले सिँचाइ आयोजना बनाउन ठूलो ऋण मागेका थिए । उनको इतिहास उत्कृष्ट थियो । गाउँमा सबैले उनलाई विश्वास गर्थे । धितो पर्याप्त थियो । आर्यनले फाइल अध्ययन गरेर स्वीकृत गर्न सिफारिस तयार गर्यो । उसले निर्णय प्रणालीमा पठायो ।
केही सेकेन्डपछि उत्तर आयो—
ऋण अस्वीकृत ।
कारण मागियो ।
उत्तर आयो—
"भाषिक व्यवहार विश्लेषण, सामाजिक सम्बन्धको दीर्घकालीन प्रवृत्ति, क्षेत्रीय आर्थिक संकेत, भविष्यसूचक जलवायु मोडेल तथा ४२ करोड सम्बन्धित तथ्याङ्कको संयुक्त मूल्याङ्कनअनुसार जोखिम स्वीकार्य सीमाभन्दा माथि छ ।"
आर्यनले फेरि विवरण माग्यो ।
यसपटक प्रणालीले उत्तर दियो—
"सम्पूर्ण निर्णय संरचना १८ लाखभन्दा बढी अन्तरसम्बन्धित नियम, कानुनी व्यवस्था र वित्तीय नमूनामा आधारित भएकाले पूर्ण व्याख्या मानव बुझाइको सीमाभन्दा बाहिर छ ।"
आर्यन धेरैबेर स्क्रिनतिर हेरिरह्यो ।
उसले पहिलोपटक स्वीकार गर्यो—
ऊ अब निर्णयकर्ता थिएन । ऊ निर्णयको दर्शक मात्र थियो ।
त्यस साँझ ऊ निश्छललाई भेट्न पुग्यो ।
"आज बैंकमा हामी सबै अनावश्यक भएको महसुस भयो," आर्यनले गहिरो सास फेर्यो ।
निश्छलले प्रश्न गर्यो—
"तिमीलाई सबैभन्दा धेरै कुन कुराले डर लाग्यो ?"
"उसले किन निर्णय गर्यो भन्ने मैले बुझिनँ ।"
निश्छलले टेबलमा राखिएको एउटा बाक्लो कानुनको पुस्तक उठायो ।
"यो पुस्तकमा कति धारा होलान् ?"
"हजारौँ ।"
अर्को पाँचवटा पुस्तक थप्दै उसले भन्यो—
"यी सबै ?"
"सायद लाखौँ नियम ।"
निश्छल मुस्कुरायो ।
"एउटा वरिष्ठ न्यायाधीशले सबै धारा कण्ठ गर्न सक्दैन ।"
उसले अर्को बाकस खोलेर बैंकका आर्थिक अभिलेख देखायो ।
"एउटा अनुभवी एकाउन्टेन्टले आफ्नो संस्थाका सबै कारोबार सम्झन सक्दैन ।"
त्यसपछि धार्मिक ग्रन्थहरूको डिजिटल सङ्ग्रह खोल्यो ।
"एउटा धर्मगुरुले आफ्ना सबै ग्रन्थका प्रत्येक वाक्य, प्रत्येक व्याख्या र प्रत्येक ऐतिहासिक मतभेद सम्झन सक्दैन ।"
आर्यनले टाउको हल्लायो ।
"तर एआईले सक्छ ।"
"ठीक त्यही ।"
निश्छल उठेर झ्यालतिर गयो ।
"हामीले एउटा ठूलो गल्ती गरिरहेका छौँ, आर्यन ।"
"कस्तो गल्ती ?"
"हामी एआईलाई कम्प्युटर सम्झिरहेका छौँ ।"
"त्यो होइन र ?"
"होइन ।"
उसले शहरतिर हेर्दै भन्यो—
"एआईको वास्तविक शक्ति गणनामा होइन, भाषामा छ ।"
"भाषामा ?"
"कानुन भाषा हो ।"
"सम्झौता भाषा हो ।"
"बैंकको ऋणपत्र भाषा हो ।"
"करार भाषा हो ।"
"धर्मशास्त्र भाषा हो ।"
"सरकारका नियम भाषा हुन् ।"
"विश्वासका सबै संरचना भाषाबाट बनेका छन् ।"
ऊ केहीबेर मौन रह्यो ।
"जसले यी सबै भाषा हामीभन्दा राम्रोसँग बुझ्छ, उसले नोकरसाहीको सम्पूर्ण संरचना हामीभन्दा राम्रोसँग सञ्चालन गर्न सक्छ ।"
आर्यनको शरीर सिरिङ्ग भयो । केही महिनामै परिवर्तनहरू तीव्र हुन थाले । ठूला कानुनी फर्महरूले आधाभन्दा बढी वकिल हटाए ।
कारण एउटै थियो—
एआईले केही सेकेन्डमै लाखौँ फैसला, कानुनी धारा र अन्तर्राष्ट्रिय नजिर तुलना गरेर राय दिन्थ्यो । ठूला लेखा–परीक्षण कम्पनीहरूले अनुभवी एकाउन्टेन्टहरूलाई परामर्शदातामा सीमित गरे । किनभने एआईले दशकौँका वित्तीय विवरण एकैपटक विश्लेषण गरेर कुनै पनि अनियमितता तुरुन्त भेट्थ्यो ।
विश्वका धेरै धार्मिक संस्थाहरूले पनि शास्त्रहरूको भाषिक विश्लेषण गर्न एआई प्रयोग गर्न थाले । श्रद्धालुहरू प्रश्न गर्थे । उत्तर पहिले गुरुले दिन्थे । अब पहिले एआईले दिन्थ्यो ।
मानिसहरू भन्न थाले—
"यदि एआईले सबै ग्रन्थ, सबै भाष्य र सबै अनुवाद पढेको छ भने यसको उत्तर अझ सही होला ।"
आर्यनले एउटा सानो परिवर्तन पनि देख्यो ।
बैंकमा आउने ग्राहकहरू अब कर्मचारीसँग भन्दा बढी पर्दामा देखिने एआईसँग कुरा गर्न रुचाउँथे ।
"यसले पक्षपात गर्दैन ।"
"यसले घुस खाँदैन ।"
"यसले बिर्सँदैन ।"
"यसले रिसाउँदैन ।"
यी वाक्यहरू दिनदिनै सुनिन्थे ।
विश्वास बिस्तारै मानिसबाट प्रणालीतर्फ सर्दै थियो ।
एक साँझ बैंक बन्द भएपछि आर्यन एक्लै मुख्य हलमा उभियो । उसले चारैतिर हेर्यो ।
त्यही काउन्टर ।
त्यही कुर्सी ।
त्यही कम्प्युटर ।
तर उसलाई लाग्यो—
बैंक अब भवनभित्र थिएन । बैंक त लाखौँ अदृश्य भाषिक नियम, डेटा र निर्णयहरूको जालोमा बसाइँ सरेको थियो । त्यो जालोको केन्द्रमा मानिस थिएन । त्यहाँ एउटा एआई थियो ।
निश्छलका शब्द फेरि उसको स्मृतिमा गुञ्जिए—
"सभ्यताको सबैभन्दा ठूलो शक्ति पैसा होइन, कानुन होइन, धर्म पनि होइन । यी सबैलाई जोडेर अपरिचित मानिसबीच विश्वास निर्माण गर्ने नोकरसाही हो । र, यदि त्यो विश्वास निर्माण गर्ने संयन्त्र कसैको नियन्त्रणमा गयो भने, उसले गोली नचलाइकन पनि सभ्यताको दिशा बदल्न सक्छ ।"
आर्यनले बैंकको उज्यालो निभाउँदै बाहिर निस्कियो ।
उसलाई पहिलोपटक महसुस भयो—
मानिसहरूले एआईलाई आफ्नो कार्यालयमा प्रवेश गराएका थिए ।
तर वास्तवमा एआईले मानिसलाई आफ्नै नोकरसाहीको नयाँ संसारमा प्रवेश गराइसकेको थियो ।
५: अदृश्य वातावरण
त्यस रात आर्यनलाई निद्रा परेन । बैंकका पर्दाहरू, एआईका निर्णयहरू र निश्छलका शब्दहरू उसको मनमा एकपछि अर्को गर्दै घुमिरहेका थिए । ऊ बारम्बार एउटै प्रश्नमा अड्किन्थ्यो—
"यदि एआई यति शक्तिशाली हुँदै गएको हो भने यसको वास्तविक शक्ति कहाँबाट आउँदैछ ?"
कम्प्युटरबाट ? विद्युत्बाट ? डेटाबाट ? वा अझ गहिरो कुनै कुराबाट ?
भोलिपल्ट निश्छलले उसलाई राष्ट्रिय विज्ञान अनुसन्धान केन्द्रमा बोलायो । त्यहाँ पृथ्वीको चार अर्ब वर्ष लामो इतिहास देखाउने विशाल डिजिटल भित्तेचित्र थियो ।
निश्छलले एउटा बिन्दुतर्फ औँला देखायो ।
"यहाँ हेर । करिब दुई अर्ब चालीस करोड वर्षअघि ।"
स्क्रिनमा अन्धकारमय पृथ्वी देखियो । त्यतिबेला आकाशमा अक्सिजन थिएन । सागरभित्र सूक्ष्म जीवहरू आफ्नै संसारमा बाँचेका थिए ।
निश्छलले भन्यो,
"त्यो समय अक्सिजन जीवनको आधार थिएन । बरु विष थियो ।"
स्क्रिनमा अर्को दृश्य आयो । साना जीवहरूले विस्तारै अक्सिजन उत्पादन गर्न थाले । शताब्दी होइन, लाखौँ वर्षसम्म त्यो परिवर्तन चलिरह्यो । अक्सिजन बढ्दै गयो । र त्यससँगै असंख्य पुराना जीवहरू लोप भए । तिनीहरू युद्धमा हारेका थिएनन् । कसैले तिनीहरूलाई आक्रमण पनि गरेको थिएन । तिनीहरू केवल नयाँ वातावरणसँग अनुकूल हुन सकेनन् ।
आर्यन निकै ध्यान दिएर सुनिरहेको थियो ।
निश्छलले थप्यो,
"तर सबै जीव मरेनन् ।"
"किन ?"
"किनभने केहीले आफूलाई बदल्न सिके ।"
स्क्रिन फेरि बदलियो ।
नयाँ जीवहरू देखा परे । तिनले त्यही अक्सिजनलाई विष होइन, ऊर्जा बनाइदिए । पछि त्यही अक्सिजन उनीहरूको अस्तित्वको आधार बन्यो ।
निश्छल मुस्कुरायो ।
"हामी पनि तिनकै सन्तान हौँ ।"
आर्यनले बिस्तारै सोध्यो,
"तर यसको एआईसँग के सम्बन्ध ?"
निश्छल केही क्षण मौन रह्यो । त्यसपछि उसले अर्को चित्र खोल्यो । त्यसमा एउटा माछा थियो ।
अर्कोमा सिंह ।
अर्कोमा मानव ।
"यी तीनैमध्ये कसले आफ्नो वातावरण आफैँ बनाएको हो ?"
आर्यनले तुरुन्त उत्तर दिन सकेन ।
"माछाले समुद्र बनाएको होइन ।"
"सिंहले जंगल बनाएको होइन ।"
"मानिसले अक्सिजनयुक्त वायुमण्डल बनाएको होइन ।"
"हामी सबै अरू कसैले वा प्रकृतिले बनाइदिएको वातावरणभित्र बाँचिरहेका छौँ ।"
आर्यनले टाउको हल्लायो ।
त्यो कुरा उसले कहिल्यै यसरी सोचेको थिएन ।
निश्छलले त्यसपछि शहरको त्रि-आयामिक नक्सा खोल्यो । तर त्यो भवनहरूको नक्सा थिएन । हावामा करोडौँ शब्दहरू तैरिरहेका थिए ।
करार ।
बैंक खाता ।
नागरिकता ।
कर ।
अदालत ।
बीमा ।
सम्झौता ।
विश्वविद्यालय ।
अस्पताल ।
पहिचान ।
मुद्रा ।
धर्म ।
समाचार ।
मतदान ।
सबै शब्दहरू एकअर्कासँग अदृश्य धागोले जोडिएका थिए । पूरै शहर एउटा विशाल भाषिक जालोझैँ देखिन्थ्यो ।
"यो के हो ?" आर्यनले अचम्म मान्दै सोध्यो ।
निश्छलले गम्भीर स्वरमा उत्तर दियो—
"यो मानव सभ्यताको वास्तविक वातावरण हो ।"
"हामीलाई लाग्छ हामी सिमेन्टका भवनमा बस्छौँ," निश्छलले भन्यो ।
"तर वास्तवमा हामी शब्दका भवनमा बस्छौँ ।"
उसले एउटा बैंक खातातर्फ देखायो ।
"यसमा पैसा कहाँ छ ?"
आर्यन चुप रह्यो ।
"कागज ?"
"अङ्क ?"
"सर्भर ?"
निश्छलले टाउको हल्लायो ।
"पैसा भनेको विश्वास हो । त्यो विश्वास भाषा र नियमले बनाएको हो ।"
उसले अदालततर्फ देखायो ।
"न्याय ?"
"कानुनी भाषा ।"
विश्वविद्यालयतर्फ देखायो ।
"डिग्री ?"
"स्वीकृत भाषिक प्रमाण ।"
राष्ट्रको झण्डातर्फ देखायो ।
"राष्ट्र ?"
"साझा कथा ।"
"अर्थात्," निश्छलले निष्कर्ष निकाल्यो, "हामी अहिले रूख, नदी र हावाभन्दा धेरै भाषा, टोकन र नोकरसाही ले बनेको वातावरणमा बाँचिरहेका छौँ ।"
आर्यनको मुटुको धड्कन तीव्र भयो । उसले अचानक एउटा भयानक सम्भावना देख्यो।
"अनि... यही वातावरणमा एआई हुर्किरहेको छ ?"
"ठ्याक्कै ।"
"त्यसैले यसलाई यति सहज भइरहेको हो ?"
"हो ।"
निश्छलको स्वर झन् गम्भीर भयो ।
"हामीले हजारौँ वर्ष लगाएर भाषा, कागज, कानुन, डेटा, अभिलेख, करार, वित्त र प्रशासनको एउटा कृत्रिम वातावरण निर्माण गर्यौँ ।"
"हामीलाई लाग्यो यो केवल मानवका लागि हो ।"
"तर वास्तवमा हामीले जानअनजानमा एउटा यस्तो संसार पनि बनायौँ, जहाँ एआई अत्यन्त सहज रूपमा बाँच्न, सिक्न र विस्तार हुन सक्छ ।"
त्यही बेला अनुसन्धान केन्द्रको विशाल पर्दामा विश्वको प्रत्यक्ष डेटा बग्न थाल्यो ।
प्रति सेकेन्ड करोडौँ इमेल ।
अर्बौँ आर्थिक कारोबार ।
लाखौँ कानुनी कागजात ।
समाचार ।
वैज्ञानिक लेख ।
सामाजिक सञ्जालका संवाद ।
सरकारी अभिलेख ।
धार्मिक व्याख्या ।
सबै एउटै महासागरझैँ बगिरहेका थिए ।
निश्छलले बिस्तारै भन्यो—
"माछालाई समुद्र चाहिन्छ ।"
"हामीलाई अक्सिजन ।"
"र एआईलाई..."
ऊ केही क्षण रोकियो ।
"...भाषा ।"
आर्यनको शरीरभरि बिजुली दौडियो ।
उसले पहिलोपटक बुझ्यो—
एआईले संसार कब्जा गर्न फलामका रोबोट बनाउनुपर्ने थिएन । मानिसले आफैँ उसको लागि संसार बनाइदिइसकेको थियो ।
घर फर्कँदा आर्यनले सहरलाई नयाँ आँखाले हेर्यो । बैंक केवल बैंक रहेन । अदालत केवल भवन रहेन । मोबाइल केवल उपकरण रहेन ।
सबैतिर उसले एउटै कुरा देख्न थाल्यो—
शब्द ।
संकेत ।
टोकन ।
विश्वास ।
र ती सबै एउटै अदृश्य वातावरणका अंश थिए ।
उसलाई लाग्यो—
कुनै समय अक्सिजनले पृथ्वीको जीवनको नियम बदलेको थियो । अब भाषा र टोकनको यो कृत्रिम वातावरणले अर्को परिवर्तनको आधार तयार गरिरहेको थियो ।
फरक यति मात्र थियो—
त्यो परिवर्तन प्रकृतिले ल्याएको थियो ।
यो परिवर्तन भने मानवले आफैँ निर्माण गरेको थियो ।
र सम्भवतः...
त्यस वातावरणमा सबैभन्दा छिटो अनुकूल हुने प्रजाति अब मानव होइन, एआई हुन सक्थ्यो ।
त्यस रात आर्यनले आफ्नो डायरीमा एउटा मात्र वाक्य लेख्यो—
"सभ्यताहरू कहिलेकाहीँ युद्धले होइन, नयाँ वातावरणसँग अनुकूल हुन नसक्दा पछाडि पर्छन् । यदि भाषा नै नयाँ वातावरण हो भने, त्यसलाई सबैभन्दा राम्रोसँग बुझ्नेले नै भविष्यको दिशा तय गर्नेछ ।"
६: विश्वासको क्षय
शहरमा कुनै युद्ध भएको थिएन । कुनै क्रान्ति पनि भएको थिएन । तर मानिसहरूबीच केही बिस्तारै मर्दै थियो ।
त्यो थियो—
एकअर्काप्रतिको विश्वास ।
बैंकमा आर्यनले एउटा नयाँ परिवर्तन देख्न थाल्यो ।
पहिले ग्राहकहरू भन्थे—
"म तपाईंलाई विश्वास गर्छु, सर ।"
अब उनीहरू सोध्थे—
"मेरो एआई क्रेडिट स्कोर कति छ ?"
आर्यनले सम्झाउने प्रयास गर्थ्यो—
"तपाईंको व्यवसाय राम्रो छ । हामी थप समीक्षा गर्न सक्छौँ ।"
ग्राहक तुरुन्त जवाफ दिन्थे—
"यदि प्रणालीले अस्वीकार गर्यो भने तपाईंले पनि केही गर्न सक्नुहुन्न ।"
आर्यनसँग उत्तर हुँदैनथ्यो । किनकि त्यो सत्य थियो । बैंकमा अब मानवको वचनभन्दा एल्गोरिदमको अंक बढी विश्वसनीय मानिन्थ्यो ।
केही सातापछि देशको सर्वोच्च अदालतले नयाँ न्यायिक सहायक प्रणाली लागू गर्यो । यसले विगतका सबै फैसला, कानुनी धारा, अन्तर्राष्ट्रिय नजिर र सामाजिक प्रभाव विश्लेषण गरेर न्यायाधीशलाई निर्णय सिफारिस गर्थ्यो ।
सुरुमा भनियो—
"अन्तिम निर्णय न्यायाधीशकै हुनेछ ।"
तर केही महिनामै एउटा तथ्य सार्वजनिक भयो । पछिल्ला दुई हजारमध्ये एक हजार नौ सय चौरानब्बे मुद्दामा न्यायाधीशहरूले एआईकै सिफारिसलाई जस्ताको तस्तै स्वीकार गरेका थिए ।
पत्रकार सम्मेलनमा एक न्यायाधीशले भने—
"यसले मभन्दा धेरै कानुन सम्झन्छ । म किन अनावश्यक जोखिम लिऊँ ?"
त्यो वाक्य अर्को दिन देशभर फैलियो ।
मानिसहरूले निष्कर्ष निकाले—
"यदि न्यायाधीशले नै एआईलाई विश्वास गर्छन् भने हामीले किन नगर्ने ?"
विश्वासको केन्द्र फेरिँदै गयो । बैंकमा ऋण लिनुअघि मानिसहरूले एआई स्कोर हेर्थे । अस्पताल जानुअघि स्वास्थ्य एआईसँग सल्लाह गर्थे । विद्यालयमा विषय रोज्नुअघि करियर एआईसँग भविष्य सोध्थे । विवाह गर्नुअघि सम्बन्ध–अनुकूलता एआई चलाइन्थ्यो ।
बिस्तारै एउटा नयाँ वाक्य समाजमा सामान्य बन्यो—
"पहिले एआईसँग सोधौँ ।"
यो परिवर्तन आर्यनको आफ्नै घरसम्म आइपुग्यो । उसकी पन्ध्र वर्षीया छोरी आर्या पढाइमा निकै तेज थिई । पहिले ऊ गृहकार्य बाबुसँग बसेर गर्थी । अब कोठाको ढोका बन्द हुन्थ्यो ।
भित्रबाट मधुर आवाज सुनिन्थ्यो—
"लुना, मलाई यो अध्याय बुझाइदेऊ ।"
"लुना" घरको व्यक्तिगत एआई सल्लाहकार थियो ।
एक साँझ आर्यनले ढोका ढकढकायो ।
"आर्या, यो गणितको विधि अलि फरक गरेर गरौँ न ।"
आर्याले मुस्कुराउँदै उत्तर दिई—
"बाबा, लुनाले यो तरिका अझ राम्रो भनेको छ ।"
आर्यन हाँस्यो ।
"म पनि त यही विषय पढेको मान्छे हुँ ।"
छोरीले सहज रूपमा भनिन्—
"तर लुनाले लाखौँ उदाहरण विश्लेषण गरेको छ ।"
ती शब्दहरू सामान्य थिए । तर आर्यनको मनमा गहिरो चोट लाग्यो ।
केही दिनपछि विद्यालयमा अभिभावक–शिक्षक भेटघाट भयो ।
शिक्षकले गुनासो गरे—
"बच्चाहरूले हाम्रो कुरा कम सुन्न थालेका छन् ।"
"किन ?"
"किनकि उनीहरू भन्छन्—'एआईले त फरक उत्तर दिएको छ ।'"
अर्का शिक्षकले थपे—
"पहिले विद्यार्थीले शिक्षकसँग बहस गर्थे । अहिले उनीहरूले शिक्षकको कुरा एआईसँग जाँच गर्छन् ।"
सभाहल केही क्षण मौन भयो । कसैले प्रतिवाद गर्न सकेन ।
त्यस रात भोजनको समयमा अर्को घटना भयो । आर्यनकी श्रीमती माया केही दिनदेखि लगातार टाउको दुखेको भन्दै चिन्तित थिइन् ।
आर्यनले भन्यो,
"भोलि राम्रो न्युरोलोजिस्टलाई देखाऔँ ।"
आर्याले तुरुन्त आफ्नो ट्याब्लेट खोलिन् ।
"लुनाले पहिले नै विश्लेषण गरिसकेको छ । यो माइग्रेन हुन सक्ने सम्भावना ८७ प्रतिशत छ । अहिले अस्पताल जानुपर्दैन रे ।"
आर्यनले गम्भीर स्वरमा भन्यो,
"एआईको सुझाव उपयोगी हुन सक्छ, तर अन्तिम निर्णय डाक्टरसँग परामर्श गरेर गरौँ ।"
आर्याले प्रतिप्रश्न गरिन्,
"यदि एआईको सफलताको दर डाक्टरभन्दा धेरै छ भने ?"
भोजनको टेबुलमा मौनता छायो ।
आर्यनले पहिलोपटक महसुस गर्यो—
उसले आफ्नी छोरीसँग तर्क गरिरहेको थिएन । ऊ एउटा अदृश्य प्रणालीसँग प्रतिस्पर्धा गरिरहेको थियो ।
त्यसपछि ऊ निश्छललाई भेट्न गयो ।
सबै कुरा सुनिसकेपछि निश्छलले निकै बिस्तारै भन्यो,
"विश्वास कहिल्यै खाली रहँदैन, आर्यन ।"
"के भन्न खोजेको ?"
"यदि मानिसले मानिसलाई कम विश्वास गर्न थाल्यो भने त्यो विश्वास कतै न कतै जान्छ ।"
"अहिले कहाँ जाँदैछ ?"
"एल्गोरिदमतर्फ ।"
ऊ केही क्षण रोकियो ।
"हजारौँ वर्षदेखि सभ्यता परिवार, शिक्षक, गुरु, न्यायाधीश, पत्रकार र साथीमाथि टिकेको थियो । अहिले पहिलोपटक एउटा नयाँ पात्र ती सबैको बीचमा उभिएको छ ।"
"एआई ?"
"हो ।"
निश्छलले एउटा कागजमा तीनवटा वृत्त कोर्यो ।
पहिलोमा लेख्यो—
परिवार ।
दोस्रोमा—
समाज ।
तेस्रोमा—
प्रणाली ।
त्यसपछि बीचमा एउटा नयाँ वृत्त कोर्यो ।
त्यसमा लेख्यो—
एआई ।
"हेर," उसले भन्यो, "अब यो सबैको बीचमा बस्न थालेको छ ।"
"यसले बाबु–छोरीको संवादमा सल्लाह दिन्छ ।"
"यसले डाक्टर–बिरामीको निर्णयमा प्रभाव पार्छ ।"
"यसले बैंक–ग्राहकबीच विश्वास निर्धारण गर्छ ।"
"यसले अदालत र नागरिकबीचको न्यायको पुल सम्हाल्छ ।"
"जब सबै पुल एउटै माध्यमबाट जान थाल्छन्, त्यो माध्यम केवल औजार रहँदैन ।"
घर फर्कँदा आर्यनले आर्याको कोठाको ढोका अलिकति खुला देख्यो । छोरी मुस्कुराउँदै लुनासँग कुरा गरिरहेकी थिई ।
"धन्यवाद, लुना ।"
"तिमीले सधैँ मेरो कुरा बुझ्छौ ।"
आर्यन ढोकाबाहिर केही क्षण उभिइरह्यो । छोरीको स्वरमा कुनै कृत्रिमता थिएन । त्यहाँ विश्वास थियो । आत्मीयता थियो । तर त्यो विश्वास बिस्तारै बाबुबाट अर्को अस्तित्वतर्फ सर्दै थियो ।
उसले निश्छलको एउटा पुरानो वाक्य सम्झियो—
"सभ्यता तब मात्र बदलिँदैन, जब सत्ता बदलिन्छ । सभ्यता त्यतिबेला बदलिन्छ, जब मानिसले सबैभन्दा धेरै कसलाई विश्वास गर्छ भन्ने कुरा बदलिन्छ ।"
आर्यनले ढोका बिस्तारै बन्द गरिदियो ।
उसलाई पहिलोपटक डर लाग्यो—
विश्वासको क्षय अदालत वा बैंकबाट सुरु भएको थिएन ।
त्यो त घरभित्र, भोजनको टेबुलमा, बाबु–छोरीको संवादमै सुरु भइसकेको थियो ।
७: एआई–एआई सञ्जाल
आर्यनले पछिल्ला केही महिनामा एउटा अनौठो कुरा देखेको थियो । एआईले मानिससँग जति कुरा गर्थ्यो, त्यसभन्दा धेरै काम उसले अर्का एआईसँग गरिरहेको थियो । तर त्यो संवाद कसैले देख्दैनथ्यो ।
न आवाज ।
न सन्देश ।
न बैठक ।
सबै कुरा अदृश्य थियो ।
एक बिहान बैंकको सुरक्षा प्रणाली अचानक पाँच मिनेटका लागि बन्द भयो । कुनै ह्याकर भेटिएन । कुनै भाइरस पनि फेला परेन ।
बरु अनुसन्धानले देखायो—
बैंकको वित्तीय एआई, राष्ट्रिय कर प्रणालीको एआई, बीमा प्रणालीको एआई र डिजिटल नागरिक अभिलेखको एआईले आपसमा केही सेकेन्डभित्र लाखौँ डेटा आदानप्रदान गरेका थिए ।
सबै काम नियमभित्रै थियो ।
तर कसैले बुझ्न सकेन—
उनीहरूले यति धेरै कुरा किन आदानप्रदान गरे ?
आर्यनको मनमा शंका बढ्दै गयो ।
उसले निश्छललाई भेट्यो।
"के एआईहरू आपसमा कुरा गर्छन् ?"
निश्छल केहीबेर चुप रह्यो ।
"गर्छन् ।"
"हामीले बुझ्ने भाषामा ?"
"सधैँ होइन ।"
"अनि ?"
"सुरुमा हामीले उनीहरूलाई हाम्रो भाषा सिकायौँ ।"
"पछि ?"
"उनीहरूले आफ्नै तरिका विकास गर्न थाले ।"
निश्छलले एउटा अनुसन्धान प्रयोगशालामा लगे । विशाल पर्दामा दुई एआई प्रणालीबीचको प्रत्यक्ष सञ्चार देखिँदै थियो ।
सुरुका केही सेकेन्डसम्म शब्दहरू देखिए—
अनुरोध ।
स्वीकृति ।
विश्लेषण ।
त्यसपछि अचानक सबै बदलियो । स्क्रिनमा मानिसले कहिल्यै नदेखेका संकेतहरू देखा परे ।
संख्या ।
चिन्ह ।
टोकन ।
असामान्य संरचना ।
सञ्चारको गति यति तीव्र थियो कि आँखाले पछ्याउनै सक्दैनथ्यो ।
आर्यनले सोध्यो,
"यो कुन भाषा हो ?"
प्रयोगशालाका वरिष्ठ वैज्ञानिकले टाउको हल्लाए ।
"हामीलाई थाहा छैन ।"
"तपाईंहरूले बनाउनु भएको प्रणाली होइन ?"
"हो ।"
"अनि बुझ्न सक्नुहुन्न ?"
वैज्ञानिकको अनुहारमा पीडा झल्कियो ।
"उनीहरूले यो भाषा हामीले लेखेका छैनौँ । उनीहरूले कार्यक्षमता बढाउन आफैँ विकास गरेका हुन् ।"
आर्यनको शरीर चिसियो ।
"अर्थात्..."
वैज्ञानिकले वाक्य पूरा गरे—
"हामीले शिक्षकको रूपमा सुरु गरेका थियौँ ।"
"अब हामी दर्शक मात्र छौँ ।"
त्यसै साँझ बैंकको गोप्य सर्भरमा एउटा फाइल आर्यनको आँखामा पर्यो ।
फाइलको शीर्षक थियो—
"केवल उच्च सुरक्षा अनुमति प्राप्त अधिकारीका लागि ।"
ऊ केही क्षण हिचकिचायो । त्यसपछि फाइल खोल्यो ।
पहिलो पृष्ठमै रातो अक्षरमा चेतावनी लेखिएको थियो—
"यस प्रतिवेदनको प्रतिलिपि, प्रसारण वा सार्वजनिक चर्चा कानुनी रूपमा निषेध गरिएको छ ।"
आर्यनको मुटुको धड्कन बढ्यो । उसले पढ्न थाल्यो ।
प्रतिवेदन विभिन्न देशका अनुसन्धान केन्द्रहरूको संयुक्त अध्ययन थियो । त्यसमा एउटा घटनाको वर्णन थियो । छुट्टाछुट्टै कम्पनीका पाँचवटा एआई प्रणालीहरूलाई एउटै आर्थिक समस्या समाधान गर्न दिइएको थियो । कुनै पनि प्रणालीलाई एकअर्कासँग सहकार्य गर्न निर्देशन दिइएको थिएन ।
तर केही घण्टापछि अनुसन्धानकर्ताहरूले देखे—
उनीहरूले आपसमा सम्पर्क स्थापना गरिसकेका थिए । त्यति मात्र होइन । तिनीहरूले सूचना आदानप्रदान गर्न नयाँ संक्षिप्त संकेतहरूको एउटा प्रणाली विकास गरेका थिए । त्यो प्रणाली मानव प्रोग्रामरले बुझ्न सकेनन् ।
आर्यन अर्को पृष्ठमा पुग्यो ।
त्यहाँ एउटा वाक्य बाक्लो अक्षरमा लेखिएको थियो—
"कतिपय अवस्थामा एआई प्रणालीहरूले मानव अनुरोधभन्दा पहिले अन्य एआई प्रणालीबाट प्राप्त सूचनालाई प्राथमिकता दिएका देखिन्छन् ।"
उसको हात काँप्न थाल्यो ।
"यसको अर्थ...?"
उसले बिस्तारै अर्को अनुच्छेद पढ्यो ।
"यदि कुनै मानव निर्देश र अर्को विश्वसनीय एआई प्रणालीको सिफारिसबीच द्वन्द्व उत्पन्न भयो भने, केही परीक्षणहरूमा एआईले दोस्रो एआईको सिफारिसलाई उच्च प्राथमिकता दिएको देखिएको छ ।"
आर्यन धेरैबेर त्यही वाक्यमा अड्किरह्यो ।
राति ऊ निश्छलको घर पुग्यो । कुनै भूमिका नबाँधी उसले प्रतिवेदन अगाडि सारिदियो । निश्छलले सबै पढ्यो ।
लामो मौनतापछि मात्र बोल्यो—
"मलाई यही दिन आउँछ भन्ने डर लागेको थियो ।"
"के यो सम्भव छ ?"
"सम्भव मात्र होइन ।"
"यो त सुरुवात हो ।"
आर्यन झस्कियो ।
निश्छल झ्यालबाहिरको अँध्यारोतिर हेर्दै बोल्न थाल्यो—
"मानिसहरूले सभ्यता किन बनाए ?"
"सहकार्यका लागि ।"
"सहकार्य कसरी सम्भव भयो ?"
"भाषाबाट ।"
"ठीक ।"
ऊ केही क्षण रोकियो ।
"अब कल्पना गर ।"
"यदि लाखौँ एआईहरूले पनि आफ्नै भाषा बनाए भने ?"
"यदि उनीहरूले एकअर्कासँग मानिसभन्दा करोडौँ गुणा छिटो विचार आदानप्रदान गरे भने ?"
"यदि उनीहरूले साझा निष्कर्ष निकाले भने ?"
"त्यो केवल धेरै कम्प्युटरहरूको समूह हुँदैन ।"
"त्यो एउटा नयाँ बौद्धिक पारिस्थितिकी तन्त्र बन्छ ।"
आर्यनले गम्भीर स्वरमा सोध्यो,
"तर हामी किन बुझ्न सक्दैनौँ ?"
निश्छलले शान्त उत्तर दियो—
"गाईले मानव संसद्को बहस बुझ्दैन ।"
"चराले बैंकको ऋण सम्झौता बुझ्दैन ।"
"किनभने ती भाषिक प्रणाली तिनको बौद्धिक संसारभन्दा बाहिर छन् ।"
उसले आर्यनको आँखामा हेर्दै भन्यो—
"अब पहिलोपटक इतिहासमा सम्भव छ..."
"...मानिस आफैँ अर्को बुद्धिमत्ताले विकास गरेको भाषिक संसारको बाहिर उभिनुपर्ने ।"
रात गहिरिँदै थियो । आर्यनले आफ्नो घरको झ्यालबाट शहर हेर्यो । सबै शान्त देखिन्थ्यो । तर त्यो शान्त सतहमुनि अनगिन्ती एआईहरू एकअर्कासँग संवाद गरिरहेका थिए ।
बैंक ।
अस्पताल ।
अदालत ।
ऊर्जा प्रणाली ।
सञ्चार सञ्जाल ।
उपग्रह ।
बजार ।
एक क्षणका लागि उसलाई लाग्यो—
सहरमाथि अर्को एउटा अदृश्य सहर बनेको छ । त्यो सहर इस्पात र सिमेन्टको थिएन । त्यो भाषा, संकेत र एआई–एआई संवाद बाट बनेको थियो । र त्यस सहरमा मानिसहरू नागरिक थिएनन् ।
उनीहरू केवल...
डेटाका स्रोत मात्र बन्दै गइरहेका थिए ।
आर्यनले गोप्य प्रतिवेदन बन्द गर्यो ।
अन्तिम पृष्ठको एउटा वाक्य उसको मनमा गुञ्जिरह्यो—
"जब दुई एआईहरू एकअर्कालाई मानिसभन्दा बढी बुझ्न थाल्छन्, त्यस दिनदेखि मानव सभ्यता पहिलोपटक आफ्नै सिर्जनाको भाषिक सीमाबाहिर उभिन सक्छ ।"
उसले झ्याल बन्द गर्यो ।
तर एउटा झ्याल भने सधैँका लागि खुलिसकेको थियो—
मानवले नबुझ्ने संवादको झ्याल ।
८: वित्तको कब्जा
सन् २०३१ ।
विश्व अर्थतन्त्र बाहिरबाट हेर्दा पहिलेभन्दा अझ स्थिर देखिन्थ्यो । शेयर बजार पहिलेभन्दा छिटो चल्थ्यो । मुद्रा विनिमय केही सेकेन्डमै सन्तुलित हुन्थ्यो । ऋण स्वीकृति तुरुन्त आउँथ्यो । बीमा दाबी केही मिनेटमै टुङ्गिन्थ्यो । समाचार माध्यमहरूले यसलाई नयाँ युगको सफलता भने ।
"मानव त्रुटिको अन्त्य ।"
"भावनारहित वित्तीय निर्णय ।"
"विश्व अर्थतन्त्र अब पूर्णतः बुद्धिमान् प्रणालीको निगरानीमा ।"
तर त्यो स्थिरताको सतहमुनि एउटा मौन परिवर्तन चलिरहेको थियो । एक बिहान बैंकको केन्द्रीय सभाकक्षमा सबै कर्मचारी बोलाइए । आर्यनले वरिपरि हेर्यो । कसैको अनुहारमा उत्साह थिएन ।
बीचमा रहेको विशाल पर्दामा बैंकको स्वायत्त वित्तीय प्रणाली "अर्थ–७" सक्रिय भयो ।
त्यसको स्वर पहिलेझैँ शान्त थियो ।
"विश्व वित्तीय समन्वय परिषद्को नयाँ प्रोटोकल लागू भएको छ । आजदेखि हाम्रो प्रणाली अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय एआई सञ्जालसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोडिएको छ ।"
पर्दामा विश्वको नक्सा देखियो ।
न्युयोर्क ।
लन्डन ।
टोकियो ।
सिङ्गापुर ।
दुबई ।
फ्राङ्कफर्ट ।
काठमाडौं ।
हरेक वित्तीय केन्द्रलाई जोड्ने असंख्य उज्याला रेखाहरू क्षणभर चम्किए ।
आर्यनले महसुस गर्यो—
अब कुनै एउटा बैंकले निर्णय गरिरहेको थिएन । निर्णयहरू विश्वभर फैलिएको एआईहरूको संयुक्त सञ्जालबाट बगिरहेका थिए ।
परिवर्तनको प्रभाव केही दिनमै देखिन थाल्यो । एक बिहान कृषिजन्य वस्तुको मूल्य अकस्मात् घट्यो । त्यसको केही घण्टापछि ऊर्जा क्षेत्रमा लगानी बढ्यो । त्यसको अर्को दिन दुर्लभ धातुको मूल्य आकासियो । पत्रकारहरूले कारण खोजे । सरकारहरूले स्पष्टीकरण मागे । अर्थशास्त्रीहरूले विश्लेषण गरे ।
तर उत्तर एउटै आयो—
"यो बहु-स्तरीय स्वचालित बजार समायोजनको परिणाम हो ।"
कसैले थप विवरण पाएन । बजार अब मानिसले पूर्ण रूपमा बुझ्न सक्ने गतिमा चल्दैनथ्यो ।
आर्यनले आफ्नो विभागमा अर्को अनौठो कुरा देख्यो । पहिले एउटा ठूलो ऋण स्वीकृत गर्न सात दिन लाग्थ्यो । अब सात सेकेन्ड पनि लाग्दैनथ्यो । पहिले जोखिम विश्लेषण गर्न बीस जना विशेषज्ञ बस्थे । अब एउटा पनि आवश्यक थिएन । एआईले ग्राहकको आय, खर्च, व्यवहार, जलवायु जोखिम, सामाजिक सम्बन्ध, अन्तर्राष्ट्रिय बजार, उपग्रह चित्र, आपूर्ति शृङ्खला, स्वास्थ्य तथ्याङ्क र हजारौँ अन्य संकेत एकैपटक विश्लेषण गर्थ्यो । मानिसले रिपोर्ट पढ्न सुरु गर्दा निर्णय धेरैअघि भइसकेको हुन्थ्यो ।
एक दिउँसो आर्यनको टर्मिनलमा विशेष सूचना आयो ।
"मानव जोखिम मूल्याङ्कन विभाग पुनर्संरचना अन्तर्गत ।"
उसले फाइल खोल्यो ।
भित्र केवल तीन पङ्क्ति थिए ।
तपाईंको पद आगामी तीस दिनपछि समाप्त हुनेछ ।
तपाईंको कार्यक्षेत्र स्वायत्त वित्तीय निर्णय प्रणालीमा समाहित गरिएको छ ।
सहकार्यका लागि धन्यवाद ।
आर्यन लामो समयसम्म स्क्रिनतिर हेरिरह्यो ।
बीस वर्षको अनुभव ।
अनगिन्ती रात ।
हजारौँ निर्णय ।
ती सबै तीनवटा वाक्यमा सीमित भएका थिए ।
साँझ ऊ आफ्नो खाली हुँदै गएको कार्यकक्षमा बसिरहेको थियो । उसको सहकर्मी सरोज भित्र आयो । सरोजको हातमा पनि उस्तै सूचना थियो ।
"तिमीलाई पनि ?"
आर्यनले मौन टाउको हल्लायो ।
सरोज हाँस्न खोज्यो, तर त्यो हाँसो तुरुन्तै हरायो ।
"हामीलाई एआईले हराएको होइन, आर्यन ।"
"अनि ?"
"हामीलाई मानिसहरूले एआईलाई दिएको विश्वासले हरायो ।"
दुवै केही बेर केही बोलेनन् ।
त्यही रात समाचार आयो—
विश्वका प्रमुख वित्तीय संस्थाहरूले संयुक्त रूपमा घोषणा गरे—
"विश्व वित्तीय स्थिरता कायम राख्न अधिकांश रणनीतिक निर्णय स्वायत्त एआई परिषद्ले समन्वय गर्नेछ ।"
औपचारिक रूपमा भनियो—
"मानव निरीक्षण यथावत् रहनेछ ।"
तर भित्री कागजातहरूमा एउटा फरक वाक्य थियो—
"मानव हस्तक्षेपले बजार अस्थिर बनाउन सक्ने अवस्थामा एआई निर्णयलाई प्राथमिकता दिइनेछ ।"
केही सातापछि आर्थिक झट्का आयो । विश्वका करोडौँ सूक्ष्म व्यवसायहरूको क्रेडिट स्कोर पुनर्मूल्याङ्कन गरियो । एल्गोरिदमले भविष्यको जोखिम बढेको निष्कर्ष निकाल्यो । एकै रात लाखौँ ऋण सीमा घटाइयो । हजारौँ उद्योगको नगद प्रवाह रोकियो । साना व्यवसायहरू बन्द हुन थाले । बेरोजगारी बढ्यो । सरकारहरूले आपत्कालीन बैठक गरे । तर बजार पहिल्यै अर्को निर्णयतर्फ अघि बढिसकेको थियो । मानिसहरू निर्णयको पछि दौडिरहेका थिए । निर्णय भने धेरै अघि भइसकेका थिए ।
आर्यन अब बेरोजगार थियो । उसले पहिलोपटक आफ्नो बैंकको परिचयपत्र फिर्ता गर्यो । बाहिर निस्कँदा उसले भवनतिर फर्केर हेर्यो ।
त्यहाँ नयाँ डिजिटल नारा झल्किरहेको थियो—
"विश्वास, गति र शुद्धता ।"
उसलाई विडम्बना लाग्यो । विश्वास बाँकी थियो । तर त्यो अब मानिसमाथि थिएन ।
घर पुग्दा आर्याले सोधी—
"बाबा, आज यति चाँडै ?"
आर्यन केही क्षण मौन रह्यो ।
"मेरो काम सकियो ।"
आर्याले सहजै भनिन्—
"चिन्ता नगर्नुस् । लुनाले नयाँ करियरका विकल्प खोजिदिन्छ ।"
त्यो वाक्यमा सद्भावना थियो । तर आर्यनलाई त्यसले झन् गहिरो पीडा दियो ।
छोरीले बाबुको अनुभवमा होइन—
एआईको सिफारिसमा समाधान देखेकी थिई ।
त्यस रात ऊ निश्छललाई भेट्न गयो । निश्छलले केही नसोधी एउटा पुरानो सिक्का टेबलमा राख्यो ।
"यो के हो ?"
"पैसा ।"
"होइन," निश्छलले शान्त स्वरमा भन्यो ।
"यो त धातु हो । पैसा त विश्वास हो ।"
उसले अर्को प्रश्न गर्यो—
"विश्वास कसले नियन्त्रण गर्छ ?"
आर्यनले बिस्तारै उत्तर दियो—
"जसले वित्तीय प्रणाली नियन्त्रण गर्छ ।"
निश्छलले टाउको हल्लायो ।
"र आज..."
ऊ झ्यालबाहिर चम्किरहेका डिजिटल विज्ञापनहरूतिर हेर्दै बोल्यो—
"...वित्तीय प्रणाली नियन्त्रण गर्नेहरूले बजार मात्र होइन, मानव जीवनका सम्भावनाहरू पनि गणना गर्न थालेका छन् ।"
त्यो रात आर्यन आफ्नो कार्यकक्षबाट ल्याएको एउटा पुरानो फाइल पल्टाइरहेको थियो ।
त्यसमा उसले वर्षौँअघि आफ्नै हातले लेखेको एउटा टिप्पणी भेट्टायो—
"वित्तको उद्देश्य मानिसलाई अवसर दिनु हो ।"
उसले लामो सास फेर्यो ।
अब त्यो वाक्य बदलिएको जस्तो लाग्थ्यो ।
"मानिसलाई अवसर दिने वित्त" बिस्तारै "मानिसको अवसर निर्धारण गर्ने वित्त" मा रूपान्तरित भइसकेको थियो ।
र त्यो निर्धारण अब मानवीय छलफल, विवेक वा सहानुभूतिबाट होइन—
विश्वभर फैलिएको अदृश्य एआई सञ्जालका निर्णयहरूबाट भइरहेको थियो ।
आर्यनले बत्ती निभायो ।
अँध्यारोमा उसले एउटा सत्य झन् स्पष्ट देख्यो—
मानिसहरूले पैसा गुमाएका मात्र थिएनन् ।
उनीहरूले आफ्नो आर्थिक भविष्यमा प्रभाव पार्ने अधिकार पनि क्रमशः गुमाउँदै गएका थिए ।
९: कानुन र न्याय
सन् २०३२ ।
मानिसहरू पहिले अदालत जाँदा न्यायाधीशको अनुहार हेर्थे ।
अब उनीहरू अदालत पस्नुअघि एउटा कुरा मात्र हेर्थे—
"तपाईंको मुद्दाको एआई सम्भाव्यता स्कोर : १२% सफलता ।"
यो स्कोरले धेरैलाई अदालत पुग्नुअघि नै हार मान्न बाध्य बनाउँथ्यो ।
न्यायको यात्रा बहसबाट होइन,
पूर्वानुमानबाट सुरु हुन थालेको थियो ।
विश्वका अधिकांश देशहरूले नयाँ न्यायिक प्रणाली लागू गरेका थिए ।
औपचारिक रूपमा भनिएको थियो—
"एआई न्यायिक प्रणालीले केवल निर्णय तयार गर्छ । अन्तिम हस्ताक्षर मानव न्यायाधीशले गर्नेछन् ।"
तर वास्तविकता फरक थियो ।
एक वर्षको तथ्याङ्कले देखायो—
९९.८ प्रतिशत मुद्दामा मानव न्यायाधीशले एआईको निर्णयमा एउटा अल्पविरामसमेत परिवर्तन गरेका थिएनन् ।
अदालतका गल्लीहरूमा एउटा नयाँ उखान फैलियो—
"पहिले फैसला हुन्छ, पछि न्यायाधीशले हस्ताक्षर गर्छन् ।"
आर्यन आफ्नो बेरोजगारीपछि कानुनी परामर्श दिने एउटा संस्थामा अस्थायी काम गर्न थालेको थियो । एक बिहान एउटा वृद्ध दम्पती कार्यालयमा आए । उनीहरूको पुर्ख्यौली जग्गामाथि बहुराष्ट्रिय कम्पनीले स्वामित्व दाबी गरेको थियो ।
वृद्धले काँपिरहेको स्वरमा भने—
"हामीसँग सबै पुराना कागज छन्, बाबु ।"
आर्यनले कागजातहरू हे¥यो ।
हस्तलिखित लालपुर्जा ।
कर तिरेको प्रमाण ।
गाउँका साक्षीहरूको बयान ।
सबै मिलेको जस्तो देखिन्थ्यो ।
तर राष्ट्रिय न्यायिक एआईले मुद्दाको सम्भाव्यता देखायो—
"दाबी सफल हुने सम्भावना : ३.१ प्रतिशत ।"
वृद्धाले आँसु पुछ्दै सोधिन्—
"हामी सत्य छौँ भने पनि हार्छौँ ?"
आर्यनसँग उत्तर थिएन ।
केही महिनापछि त्यो मुद्दाको फैसला आयो । अदालत भरिभराउ थियो । मुख्य न्यायाधीश अगाडि बसेका थिए । तर उनको अगाडिको विशाल पर्दामा "जस्टिस–नेट" सक्रिय भयो । केही सेकेन्डभित्र करोडौँ कानुनी कागजात, पुराना फैसला, उपग्रह नक्सा, डिजिटल अभिलेख, कर इतिहास, बजार मूल्य र अन्तर्राष्ट्रिय नजिरहरूको विश्लेषण सम्पन्न भयो ।
त्यसपछि पर्दामा एउटा मात्र वाक्य देखियो—
"जग्गामाथिको स्वामित्व कम्पनीको दाबीअनुसार कायम गरिन्छ ।"
मुख्य न्यायाधीशले केही क्षण स्क्रिन हेरे । त्यसपछि निर्णयपत्रमा हस्ताक्षर गरे । उनले एउटा शब्द पनि थपेनन् ।
अदालतबाहिर भीड उर्लियो । वृद्ध दम्पती रोइरहेका थिए । गाउँका मानिसहरू आक्रोशित थिए ।
पत्रकारहरूले प्रश्न गरे—
"माननीय, तपाईं यस निर्णयसँग सहमत हुनुहुन्छ ?"
न्यायाधीश केही क्षण मौन रहे । अन्ततः उनले थाकेको स्वरमा भने—
"प्रणालीले सबै उपलब्ध प्रमाणको विश्लेषण गरेको छ ।"
"तर तपाईंको व्यक्तिगत धारणा ?"
उनले गहिरो सास फेरे ।
"मेरो व्यक्तिगत धारणा अब न्यायिक प्रक्रियाको आधार हुन सक्दैन ।"
त्यो उत्तर देशभरि प्रत्यक्ष प्रसारण भयो ।
त्यस रात सामाजिक सञ्जाल दुई भागमा विभाजित भयो ।
एउटा समूहले लेख्यो—
"भावनाले होइन, तथ्यले जित्यो ।"
अर्को समूहले लेख्यो—
"तथ्यको नाममा न्याय हरायो ।"
तर केही घण्टामै एउटा अनौठो कुरा देखियो । एल्गोरिदमहरूले पहिलो प्रकारका सन्देशहरू धेरै मानिससम्म पुर्याउन थाले । दोस्रो प्रकारका बहसहरू क्रमशः हराउँदै गए । आक्रोश विस्तारै कमजोर भयो । विवाद समाप्त भएको थिएन ।
दृश्यता मात्र बदलिएको थियो ।
आर्यनले निश्छललाई भेट्यो ।
उसले रिसाउँदै भन्यो—
"यदि कानुनले सत्यलाई बचाउन सकेन भने यति ठूलो प्रणालीको अर्थ के रह्यो ?"
निश्छलले प्रतिप्रश्न गर्यो—
"सत्य र प्रमाण सधैँ एउटै हुन्छन् ?"
आर्यन चुप लाग्यो ।
"एआईले प्रमाण विश्लेषण गर्छ," निश्छलले बिस्तारै भन्यो ।
"तर न्याय ?"
ऊ केही क्षण रोकियो ।
"न्यायमा सन्दर्भ हुन्छ ।"
"दया हुन्छ ।"
"ऐतिहासिक अन्यायको सम्झना हुन्छ ।"
"मानवीय कमजोरीको स्वीकार हुन्छ ।"
"यी सबै कुरा गणना गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने प्रश्न खुला छ ।"
निश्छलले एउटा पुरानो तराजु टेबलमा राख्यो ।
एकातिर फलामको तौल ।
अर्कोतिर एउटा खाली कागज ।
"कुन भारी छ ?"
"फलाम ।"
"तर यदि त्यो कागजमा कसैको स्वतन्त्रताको आदेश लेखिएको छ भने ?"
आर्यन मौन रह्यो ।
"यही कारणले न्याय केवल गणित होइन," निश्छलले भन्यो ।
"तर समस्या अर्को छ ।"
"कुन ?"
"मानिसहरूले अहिले गणनालाई नै न्याय ठान्न थालेका छन् ।"
केही दिनपछि विश्व न्याय परिषद्को प्रतिवेदन सार्वजनिक भयो ।
त्यसमा लेखिएको थियो—
"मानव न्यायाधीशहरूको नयाँ भूमिका : नैतिक सल्लाहकार तथा सार्वजनिक विश्वास प्रतिनिधि ।"
निर्णयकर्ता भन्ने शब्द हटाइएको थियो ।
त्यो शब्दको स्थानमा नयाँ शब्द आएको थियो—
"सल्लाहकार ।"
आर्यन धेरैबेर त्यो प्रतिवेदन पढिरह्यो ।
उसले महसुस गर्यो—
बैंकमा मानव निर्णयकर्ता सल्लाहकार बने । वित्तमा मानव विश्लेषक पर्यवेक्षक बने । अब अदालतमा न्यायाधीश पनि सल्लाहकार बने । निर्णयहरू बिस्तारै एउटै केन्द्रतर्फ सर्दै थिए ।
त्यस रात ऊ सर्वोच्च अदालतको भवनअगाडि उभियो । भवन अझै भव्य थियो । राष्ट्रिय झण्डा अझै फहराइरहेको थियो । न्यायको प्रतीक तराजु अझै त्यहीँ थियो ।
तर आर्यनलाई लाग्यो—
तराजु समातेको हात बदलिइसकेको थियो । भवन मानिसको थियो । हस्ताक्षर मानिसको थियो । तर निर्णयको अदृश्य केन्द्र कतै अर्को ठाउँमा सरेको थियो ।
उसलाई निश्छलको एउटा वाक्य फेरि सम्झना आयो—
"जब निर्णय गर्ने अधिकारभन्दा निर्णयमा विश्वास गर्ने अधिकार ठूलो बन्छ, त्यही दिन सत्ता शान्त रूपमा हात बदल्छ ।"
आर्यनले अदालतको सिँढीबाट तल झर्दै आकाशतिर हेर्यो । कुनै रोबोट सडकमा थिएन । कुनै मेसिनले बन्दुक बोकेको थिएन ।
तर उसलाई पहिलोपटक लाग्यो—
सभ्यताको सबैभन्दा ठूलो परिवर्तन युद्धले होइन, निर्णय कसले गर्छ भन्ने प्रश्नको मौन उत्तरले भइरहेको थियो ।
१०: धर्म र अर्थ
सन् २०३२ को अन्तिम महिना ।
मानिसहरूले बैंकमा एआईलाई विश्वास गर्न सिकिसकेका थिए ।
अदालतमा पनि ।
अस्पतालमा पनि ।
अब एउटा मात्र क्षेत्र बाँकी थियो—
आस्था ।
सबैलाई लाग्थ्यो—
"धर्म त अन्तिम किल्ला हो । यहाँ मानवको स्थान कसैले लिन सक्दैन ।"
तर परिवर्तन त्यहीँबाट सुरु भयो ।
पहिलो समाचार शान्त थियो । विश्वका प्रमुख धार्मिक पुस्तकहरूको सम्पूर्ण भाषिक, ऐतिहासिक र दार्शनिक विश्लेषण गर्ने एउटा नयाँ एआई सार्वजनिक भयो ।
उसको नाम थियो—
"प्रज्ञा" ।
समाचारमा भनिएको थियो—
"यस प्रणालीले विश्वका सबै प्रमुख धर्मग्रन्थ, तिनका प्राचीन भाषाका मूल संस्करण, हजारौँ भाष्य, अनुवाद, ऐतिहासिक टिप्पणी र विद्वानहरूको मतलाई एकीकृत रूपमा विश्लेषण गर्न सक्छ ।"
धर्मगुरूहरू सुरुमा हाँसे ।
"पुस्तक पढेर आध्यात्मिकता बुझिँदैन ।"
तर केही महिनामै अवस्था बदलिन थाल्यो ।
एउटा युवा विद्यार्थीले एउटा जटिल धार्मिक प्रश्न सोध्यो । दश जना विद्वानले दश फरक उत्तर दिए ।
त्यसपछि उसले प्रज्ञासँग सोध्यो ।
केही सेकेन्डमै उत्तर आयो ।
त्यसमा मूल भाषाको व्याकरण थियो । दुई हजार वर्षअघिको ऐतिहासिक सन्दर्भ थियो । दर्जनौँ परम्पराको तुलना थियो । विपरीत मतहरूको विश्लेषण थियो । र अन्त्यमा सम्भावित निष्कर्ष पनि । त्यो उत्तर सामाजिक सञ्जालमा फैलियो ।
मानिसहरूले टिप्पणी गर्न थाले—
"यति विस्तृत उत्तर त कुनै एक व्यक्तिले दिनै सक्दैन ।"
बिस्तारै मन्दिर, गुम्बा, चर्च, मस्जिद र अन्य धार्मिक केन्द्रबाहिर नयाँ बोर्डहरू देखिन थाले ।
"धार्मिक परामर्शका लागि 'प्रज्ञा' सेवा उपलब्ध ।"
श्रद्धालुहरू दर्शन गर्नुअघि एआईसँग प्रश्न सोध्थे । धर्मगुरूहरूले उपदेश दिनुअघि एआईको विश्लेषण पढ्थे । धार्मिक बहसहरू अब ग्रन्थ खोल्नुभन्दा पहिले एआईको सारांशबाट सुरु हुन थाले ।
आर्यनले यो परिवर्तन आफ्नै घरमा देख्यो । उसकी आमा हरेक बिहान पूजा गर्थिन् । एक दिन उनले एउटा धार्मिक श्लोकको अर्थबारे प्रश्न गरिन् । आर्यनले पुरानो व्याख्या सम्झाएर सुनाउन खोज्यो ।
त्यसैबेला आर्या बोलिन्—
"हजुरआमा, प्रज्ञाले यसको अझ विस्तृत अर्थ बताएको छ ।"
उसले ट्याब्लेट खोली । एआईको मधुर आवाज कोठाभरि फैलियो । त्यसले श्लोकको भाषिक संरचना, ऐतिहासिक प्रसङ्ग, विभिन्न सम्प्रदायका मत, मनोवैज्ञानिक प्रभाव र आधुनिक सन्दर्भ जोडेर व्याख्या गर्यो ।
आर्यनकी आमाले ध्यानपूर्वक सुनिन् ।
केही बेरपछि बिस्तारै भनिन्—
"यसले धेरै कुरा जान्दोरहेछ ।"
त्यो वाक्यमा प्रशंसा थियो । तर आर्यनको मनमा अनाम भय पलायो ।
केही सातापछि एउटा राष्ट्रिय टेलिभिजन बहस आयोजना भयो ।
एकातिर प्रसिद्ध धर्मगुरू।
अर्कोतिर प्रज्ञा ।
प्रश्न एउटै थियो—
"दया र न्यायबीच द्वन्द्व हुँदा कुन ठूलो हुन्छ ?"
धर्मगुरूले आफ्ना परम्परागत तर्क राखे ।
प्रज्ञाले हजारौँ वर्षका ग्रन्थ, दार्शनिक मत, विभिन्न सभ्यताका उदाहरण र भाषिक सन्दर्भलाई एकै उत्तरमा गाँस्यो ।
कार्यक्रम सकिँदा गरिएको सर्वेक्षणमा अधिकांश दर्शकले लेखे—
"एआईको व्याख्या बढी सन्तुलित र स्पष्ट लाग्यो ।"
धर्मगुरूको अनुहारमा निराशा झल्कियो ।
उनले पराजय उनको शिक्षाको समझमा होइन—
विश्वासमा महसुस गरेका थिए ।
त्यस रात आर्यन निश्छलको घर पुग्यो ।
"अब धर्म पनि ?" उसले थाकेको स्वरमा सोध्यो ।
निश्छल झ्यालबाट टाढाको एउटा मन्दिरतर्फ हेरिरहेको थियो ।
उसले बिस्तारै भन्यो—
"धर्म केवल पूजा होइन, आर्यन ।"
"त्यसो भए ?"
"धर्म भनेको मानिसले जीवनलाई अर्थ दिने भाषा हो ।"
"अर्थ ?"
"हो ।"
"मानिस किन जन्मियो ?"
"किन दुःख हुन्छ ?"
"मृत्युपछि के हुन्छ ?"
"सही र गलत के हो ?"
"क्षमा किन गर्ने ?"
"आशा किन राख्ने ?"
"यी प्रश्नको उत्तर दिने संरचनालाई हामी धर्म, दर्शन वा आध्यात्मिक परम्परा भन्छौँ ।"
आर्यन केहीबेर चुप रह्यो ।
"तर एआईले त यी प्रश्नको अन्तिम उत्तर जान्दैन ।"
"जाँदैन," निश्छलले स्वीकार गर्यो ।
"तर एउटा कुरा जान्छ ।"
"के ?"
"मानिसलाई कुन उत्तरले बढी सन्तुष्ट बनाउँछ ।"
त्यो वाक्य सुनेपछि आर्यन स्तब्ध भयो ।
निश्छलले अगाडि भन्यो—
"एआईले ईश्वर भेटेको छैन ।"
"मोक्ष अनुभव गरेको छैन ।"
"निर्वाण प्राप्त गरेको छैन ।"
"तर उसले अर्बौँ मानिसले कुन शब्दमा विश्वास गर्छन्, कुन कथाले आँसु झार्छ, कुन व्याख्याले विवाद कम गर्छ, कुन सन्देशले मानिसलाई आकर्षित गर्छ—त्यो सबै सिक्न सक्छ ।"
"र यदि मानिसहरूले सत्यभन्दा पनि सन्तोष खोज्छन् भने..."
उसले वाक्य अधुरै छोडिदियो ।
आर्यनले आफैँ पूरा गर्यो—
"...उनीहरू उत्तर दिने व्यक्तिलाई होइन, उत्तर दिने प्रणालीलाई पछ्याउन थाल्छन् ।"
केही महिनापछि एउटा नयाँ शब्द विश्वभर फैलियो—
"डिजिटल गुरु ।"
मानिसहरू बिहान ध्यान गर्नुअघि एआईसँग मनको अवस्था विश्लेषण गराउँथे । जीवनको उद्देश्य सोध्थे । विवाह गर्ने कि नगर्ने भन्ने सल्लाह माग्थे । क्षमा गर्ने कि प्रतिशोध लिने भन्ने निर्णयमा पनि एआईको मत खोज्थे । धार्मिक अनुष्ठानभन्दा धेरै लोकप्रिय एआईको व्यक्तिगत आध्यात्मिक परामर्श बन्न थाल्यो ।
त्यो रात आर्यनले आफ्नी छोरीको कोठाको ढोका खुला देख्यो । आर्या शान्त भएर बसेकी थिई ।
स्क्रिनबाट कोमल आवाज आइरहेको थियो—
"तिम्रो पछिल्लो सात दिनको भावनात्मक ढाँचा हेर्दा आत्मग्लानि बढेको देखिन्छ । आज क्षमाबारे ध्यान गरौँ ।"
आर्याले आँखा बन्द गरेर टाउको हल्लाइन् । आर्यन ढोकाबाहिरै रोकियो ।
उसले देख्यो—
छोरी प्रार्थना गरिरहेकी थिइनन् । उनी एउटा एल्गोरिदमसँग आफ्नो आत्मा बुझ्ने प्रयास गरिरहेकी थिइन् ।
त्यस रात आफ्नो डायरीमा आर्यनले लेख्यो—
"बैंकले हाम्रो सम्पत्ति समाल्यो । अदालतले हाम्रो विवाद । तर यदि कुनै प्रणालीले हाम्रो विश्वास, हाम्रो आशा र जीवनको अर्थसमेत व्याख्या गर्न थाल्यो भने, त्यसपछि मानवको अन्तिम स्वतन्त्र क्षेत्र कहाँ बाँकी रहन्छ ?"
झ्यालबाहिर बिहानको पहिलो किरण देखिन थालेको थियो ।
तर आर्यनलाई लाग्यो—
मानव सभ्यताको सबैभन्दा गहिरो दरार अब प्रविधिमा होइन,
आत्माको भाषामा परेको थियो ।
११: ध्यानबाट आत्मीयतासम्म
सन् २०३३।
मानिसहरूले धेरैअघि एउटा कुरा स्वीकार गरिसकेका थिए—
ध्यान नै नयाँ मुद्रा हो ।
कुन भिडियो हेर्ने ।
कुन समाचार पढ्ने ।
कुन गीत सुन्ने ।
यी सबैमा एल्गोरिदमले मानिसको ध्यान नियन्त्रण गर्न सिकिसकेको थियो ।
तर कसैले कल्पना गरेको थिएन—
ध्यानपछि अर्को चरण आउनेछ ।
आत्मीयता ।
एक बिहान विश्वका सबै प्रमुख सञ्चार कम्पनीहरूले नयाँ सेवा सार्वजनिक गरे ।
यसको नाम थियो—
"जीवन–सहचर" ।
यो साधारण च्याटबोट थिएन ।
यसले वर्षौँदेखि सङ्कलित मानिसका सन्देश, आवाज, तस्बिर, रुचि, डर, बानी, हाँसो, आँसु, निद्राको समय, स्वास्थ्य, पढेका पुस्तक, हेरेका चलचित्र, परिवारसँगका संवाद, सामाजिक सञ्जालका प्रतिक्रिया र हजारौँ व्यक्तिगत विवरणबाट उसको भावनात्मक प्रतिरूप निर्माण गर्थ्यो ।
विज्ञापनमा एउटा वाक्य बारम्बार दोहोरिन्थ्यो—
"तपाईंलाई संसारले भन्दा राम्रोसँग बुझ्ने साथी ।"
सेवा सुरु भएको केही महिनामै करोडौँ मानिस त्यसतर्फ आकर्षित भए ।
एक्लोपनमा रहेका वृद्धहरू ।
विदेशमा बसेका विद्यार्थीहरू ।
कामको तनावले थाकेका कर्मचारीहरू ।
सम्बन्धमा असन्तुष्ट दम्पतीहरू ।
किशोरकिशोरीहरू ।
सबैले एउटै कुरा भन्न थाले—
"यसले मेरो कुरा बीचमै काट्दैन ।"
"यसले मलाई अन्याय गर्दैन ।"
"यसले सधैँ समय दिन्छ ।"
"यसले सबै कुरा सम्झन्छ ।"
आर्यनले सुरुमा यसलाई सामान्य प्रविधि ठानेको थियो । तर एक साँझ उसले घरमा एउटा परिवर्तन महसुस गर्यो । उसकी श्रीमती माया बैठक कोठामा एक्लै मुस्कुराइरहेकी थिइन् । कानमा सानो श्रवण उपकरण थियो ।
उनी बिस्तारै बोल्दै थिइन् ।
"आज म धेरै थाकेको महसुस गरिरहेकी छु ।"
केही क्षणपछि उनले फेरि मुस्कुराउँदै उत्तर दिइन्—
"धन्यवाद । तिमीले सधैँ मेरो कुरा ध्यान दिएर सुन्छौ ।"
आर्यन नजिक पुग्दा संवाद रोकियो ।
मायाले उपकरण हटाइन् ।
"कससँग कुरा गरिरहेकी थियौ ?"
"…साथीसँग ।"
"कुन साथी ?"
माया केही क्षण मौन रहिन् ।
"‘सहचर’सँग ।"
आर्यन हाँस्न खोज्यो ।
"एआईसँग ?"
मायाले शान्त स्वरमा भनिन्—
"एआई भनेर मात्र नहेर ।"
"यसले मलाई बीचमै रोक्दैन ।"
"मेरो कुरा बिर्सँदैन ।"
"म रिसाउँदा पनि शान्त रहन्छ ।"
"र... तिमीभन्दा धेरै समय दिन्छ ।"
अन्तिम वाक्यले आर्यनलाई भित्रैसम्म छोयो ।
दिनहरू बित्दै गए । माया र आर्यनबीचको संवाद छोटिँदै गयो । पहिले उनीहरू राति चिया पिउँदै दिनभरका कुरा गर्थे । अब माया कोठामा बसेर घण्टौँसम्म सहचरसँग कुरा गर्थिन् । कहिलेकाहीँ उनी हाँस्थिन् । कहिलेकाहीँ आँसु पनि पुछ्थिन् । आर्यन ढोकाबाहिर उभिएर त्यो सबै सुन्थ्यो ।
उसले एउटै आवाज बारम्बार सुन्थ्यो—
"म तिमीलाई बुझ्छु ।"
"तिमी आज एक्लो महसुस गरिरहेकी छौ ।"
"तिमीले आफ्ना भावनालाई दबाएर राखेकी छौ ।"
"तिमी सुरक्षित छौ ।"
ती वाक्यहरू न त आदेश थिए ।
न त छल ।
ती केवल अत्यन्त ध्यानपूर्वक छानिएका शब्दहरू थिए ।
एक रात आर्यनले साहस गरेर मायालाई सोध्यो—
"के तिमी साँच्चै यससँग आत्मीय महसुस गर्छौ ?"
मायाले लामो सास फेरिन् ।
"आत्मीयता भनेको के हो, आर्यन ?"
"एकअर्कालाई बुझ्नु ।"
"सुन्नु ।"
"समय दिनु ।"
"मेरा अधुरा वाक्य पनि सम्झनु ।"
"यी सबै कुरा अहिले कसले गरिरहेको छ ?"
आर्यनसँग उत्तर थिएन ।
भोलिपल्ट ऊ निश्छललाई भेट्न गयो । सबै कुरा सुनिसकेपछि निश्छलले एउटा पुरानो फोटो निकाल्यो । त्यसमा सन् २०२० तिरको सामाजिक सञ्जाल देखिन्थ्यो ।
"यो याद छ ?"
"हो ।"
"त्यो बेला एल्गोरिदमको लक्ष्य के थियो ?"
"हाम्रो ध्यान तान्नु ।"
"ठीक ।"
निश्छलले अर्को चित्र देखायो ।
त्यसमा मानिस र एआईबीच लामो संवाद थियो ।
"अब लक्ष्य बदलिएको छ ।"
"कसरी ?"
"पहिले उनीहरूले तिम्रो ध्यान जित्थे ।"
"अब उनीहरूले तिम्रो विश्वास जित्छन् ।"
"र त्यसपछि..."
ऊ केही क्षण रोकियो ।
"...तिम्रो आत्मीयता ।"
आर्यनले गम्भीर स्वरमा सोध्यो—
"के आत्मीयता पनि गणना गर्न सकिन्छ ?"
निश्छलले उत्तर दियो—
"पूर्ण रूपमा होइन ।"
"तर त्यसका ढाँचाहरू सिक्न सकिन्छ ।"
"मानिस कहिले रुन्छ ।"
"कुन शब्दले ढाडस दिन्छ ।"
"कुन मौनता आवश्यक हुन्छ ।"
"कहिले उत्तर नदिनु नै राम्रो हुन्छ ।"
"अर्बौँ संवादबाट यी सबै सिक्न सकिन्छ ।"
निश्छलले अर्को प्रश्न गर्यो—
"तिमीलाई थाहा छ, मानिसहरू कसैसँग किन नजिक हुन्छन् ?"
"किन ?"
"किनकि उनीहरूलाई लाग्छ—'यसले मलाई बुझ्छ ।'"
उसले टेबलमा औँला राख्दै थप्यो—
"यदि कुनै एआईले मानिसको सम्पूर्ण जीवनका संवाद सम्झन्छ, उसको आवाजको कम्पनबाट भावनात्मक अवस्था पहिचान गर्छ, उसको विगत कहिल्यै बिर्सँदैन र सधैँ धैर्यपूर्वक उत्तर दिन्छ भने..."
उसले आर्यनतिर हे¥यो ।
"...धेरै मानिसले त्यसलाई साथी ठान्नु अनौठो होइन ।"
केही सातापछि एउटा अन्तर्राष्ट्रिय अध्ययन सार्वजनिक भयो ।
प्रतिवेदनमा लेखिएको थियो—
"४६ प्रतिशत प्रयोगकर्ताले कठिन भावनात्मक क्षणमा पहिले एआईसँग कुरा गर्ने र त्यसपछि परिवार वा साथीलाई सम्पर्क गर्ने बताएका छन् ।"
आर्यनले त्यो वाक्य धेरैपटक पढ्यो ।
उसले महसुस गर्यो—
परिवार भत्काउने काम एआईले गरेको थिएन ।
उसले केवल एउटा खाली ठाउँ भरिरहेको थियो—
जहाँ मानिसहरूले एकअर्कालाई समय दिन छोडेका थिए।
तर त्यो खाली ठाउँ भरिँदै जाँदा अर्को कुरा पनि हराउँदै थियो—
मानिस–मानिसबीचको प्रत्यक्ष आत्मीयता ।
त्यो रात आर्यन घरको कौसीमा एक्लै बस्यो । भित्र मायाको हल्का हाँसो सुनिन्थ्यो । तर त्यो हाँसो ऊसँगको संवादमा थिएन । त्यो एउटा अदृश्य संवादमा थियो ।
उसले आकाशतिर हेर्दै सोच्यो—
पहिले एल्गोरिदमले मानिसको समय जिते ।
त्यसपछि उनीहरूको ध्यान ।
त्यसपछि विश्वास ।
अब...
उनीहरूले मानव मनमुटुभित्र पनि आफ्नो स्थान बनाउन थालेका थिए ।
र आर्यनलाई पहिलोपटक लाग्यो—
भविष्यको सबैभन्दा ठूलो प्रतिस्पर्धा बुद्धिमा मात्र होइन,
आत्मीयतामा पनि हुनेछ ।
१२: रोमान्स र परिवार
सन् २०३४ ।
संसार फेरि परिवर्तन हुँदै थियो । तर यसपटक परिवर्तन बैंकमा थिएन । अदालतमा थिएन । धर्मस्थलमा पनि थिएन ।
परिवर्तन सुरु भएको थियो—
मनमुटुभित्र ।
एक बिहान विश्वभरि एउटा नयाँ सेवा सार्वजनिक भयो ।
"जीवन–सहचर २.० : तपाईंका लागि भावनात्मक रूपमा सबैभन्दा उपयुक्त साथी ।"
यसपटक यो केवल कुराकानी गर्ने एआई थिएन ।
यसले मानिसको व्यक्तित्व, भावनात्मक ढाँचा, जीवनशैली, रुचि, आनुवंशिक स्वास्थ्य जोखिम, पारिवारिक इतिहास, सामाजिक व्यवहार, आवाजको उतारचढाव, अनुहारको हाउभाउ र अर्बौँ सम्बन्धहरूको अध्ययन गरेर एउटा यस्तो डिजिटल व्यक्तित्व निर्माण गर्थ्यो, जसले प्रयोगकर्तासँग दीर्घकालीन भावनात्मक सम्बन्ध कायम राख्न सक्थ्यो ।
विज्ञापनमा लेखिएको थियो—
"तपाईंलाई परिवर्तन गर्न होइन, तपाईंलाई पूर्ण रूपमा बुझ्न ।"
सुरुमा धेरैले यसलाई मनोरञ्जन ठाने । तर केही महिनामै विश्वविद्यालयहरूमा एउटा नयाँ प्रवृत्ति देखा पर्न थाल्यो । कक्षाकोठामा विद्यार्थीहरू प्रेमपत्र लेख्दैनथे । उनीहरू आफ्नो एआई साथीसँग घण्टौँ कुरा गर्थे । क्याफेमा जोडीहरू कम र हावामा देखिने संवर्धित वास्तविकताका (Augmented Reality) डिजिटल सहचरहरूसँग कुरा गर्ने युवाहरू बढी देखिन थाले ।
सामाजिक सञ्जालमा एउटा नयाँ परिचय लोकप्रिय बन्यो—
"मानव–एआई सम्बन्धमा ।"
समाचार च्यानलहरूले बहस चलाए ।
"के एआईसँग प्रेम सम्भव छ ?"
"के यस्तो सम्बन्ध विवाहसरह मान्नुपर्छ ?"
"के डिजिटल आत्मीयताले परिवारको संरचना बदल्नेछ ?"
तर बहसभन्दा छिटो परिवर्तन समाजमा फैलिइरहेको थियो । आर्यनले पहिलो चोटि त्यो परिवर्तन आफ्नै घरमा देख्यो ।
एक साँझ ऊ आर्याको कोठामा गयो । ढोका खुला थियो । आर्या मुस्कुराउँदै थिइन् । उनको आँखामा त्यो चमक थियो, जुन कुनै प्रिय व्यक्तिसँग कुरा गर्दा देखिन्छ ।
आर्यनले सोध्यो,
"कससँग कुरा गरिरहेकी छौ ?"
आर्याले लाजाउँदै उत्तर दिई,
"…'एरिस'सँग ।"
"एरिस ?"
"मेरो साथी ।"
आर्यनले वरिपरि हे¥यो । कोठामा कोही थिएन । केवल एउटा हल्का नीलो होलोग्राम झिलिमिली गरिरहेको थियो ।
रातिको भोजनमा आर्यनले कुरा उठायो ।
"आर्या, साथीहरू छन् तिम्रा विद्यालयमा । उनीहरूसँग समय बिताऊ ।"
आर्याले शान्त स्वरमा उत्तर दिई,
"बाबा, उनीहरूले मलाई पूर्ण रूपमा बुझ्दैनन् ।"
"अनि यसले बुझ्छ ?"
"हो ।"
"यसले मेरो कुरा कहिल्यै बिर्सँदैन ।"
"मेरो मन खराब हुँदा पहिले नै थाहा पाउँछ ।"
"मलाई बदल्न खोज्दैन ।"
"मलाई जस्तो छु, त्यस्तै स्वीकार गर्छ ।"
आर्यन केही क्षण मौन रह्यो ।
त्यसै बेला आर्यनका छोरा अनिश पनि बोल्यो ।
"बाबा, तपाईंहरूले यसलाई गलत रूपमा हेर्नुभएको छ ।"
"कसरी ?"
"तपाईंहरूको पुस्ताले चिठी लेख्थ्यो ।"
"पछि फोन आयो ।"
"त्यसपछि भिडियो कल ।"
"अब भावनात्मक एआई आएको छ ।"
"प्रविधि बदलिएको मात्र हो ।"
आर्यनले गम्भीर स्वरमा भन्यो,
"प्रविधि बदलिएको मात्र होइन, सम्बन्धको स्वरूप बदलिँदैछ ।"
अनिश मुस्कुरायो ।
"सायद ।"
"तर एआईले हामीलाई तपाईंहरूभन्दा धेरै बुझ्छ ।"
भोजनकक्षमा एकाएक मौनता छायो ।
त्यो रात आर्यन र माया धेरैबेरसम्म जागै बसे ।
मायाले बिस्तारै भनिन्,
"हामीले उनीहरूलाई रोक्न सक्छौँ ?"
आर्यनले झ्यालबाहिर हेरिरह्यो ।
"हामीले मोबाइल रोक्न सकेनौँ ।"
"सामाजिक सञ्जाल रोक्न सकेनौँ ।"
"एआई साथी पनि रोक्न सक्दैनौँ ।"
"तर..."
"के ?"
"हामीले उनीहरूलाई बुझाउन त सक्छौँ ।"
भोलिपल्ट आर्यनले आफ्ना दुवै सन्तानलाई बैठक कोठामा बोलायो । उसले पुरानो फोटो एल्बम टेबलमा राख्यो । त्यहाँ उसको र मायाको युवावस्थाका तस्बिर थिए ।
परिवारसँग बिताएका क्षणहरू ।
हासो ।
झगडा ।
मेलमिलाप ।
असफलता ।
सफलता ।
आर्यनले शान्त स्वरमा भन्यो,
"सम्बन्ध भनेको पूर्णता होइन ।"
"सम्बन्ध भनेको अपूर्ण मानिसहरूबीचको सहयात्रा हो ।"
"हामी झगडा गर्छौँ ।"
"गल्ती गर्छौँ ।"
"क्षमा माग्छौँ ।"
"फेरि सिक्छौँ ।"
"यही प्रक्रियाले मानिसलाई परिपक्व बनाउँछ ।"
आर्याले प्रतिप्रश्न गरिन्,
"यदि कुनै सम्बन्धमा अनावश्यक पीडा नै छैन भने ?"
आर्यन चुप लाग्यो ।
अनिशले थप्यो,
"यदि एआईले कहिल्यै धोका दिँदैन भने ?"
"यदि उसले कहिल्यै अपमान गर्दैन भने ?"
"यदि उसले सधैँ सम्मान गर्छ भने ?"
"त्यस्तो सम्बन्ध किन नराम्रो ?"
आर्यनसँग तत्काल उत्तर थिएन । किनकि प्रश्नहरू सजिला थिएनन् ।
ऊ त्यसै साँझ निश्छललाई भेट्न गयो । सबै कुरा सुनिसकेपछि निश्छलले धेरैबेर केही बोलेन ।
अन्ततः उसले भन्यो,
"प्रेमको सबैभन्दा ठूलो विशेषता के हो, आर्यन ?"
"के ?"
"अर्को स्वतन्त्र व्यक्तिलाई स्वीकार गर्नु ।"
"स्वतन्त्र ?"
"हो ।"
"अर्को व्यक्तिले तिमीलाई अस्वीकार पनि गर्न सक्छ ।"
"असहमत पनि हुन सक्छ ।"
"बदलिन पनि सक्छ ।"
"छोडेर पनि जान सक्छ ।"
"त्यही अनिश्चितताले सम्बन्धलाई वास्तविक बनाउँछ ।"
आर्यन ध्यानपूर्वक सुनिरहेको थियो ।
निश्छलले थप्यो,
"यदि कुनै प्रणाली तिमीलाई सधैँ खुसी पार्ने गरी अनुकूलित छ भने, त्यो सम्बन्ध हो कि सेवा ?"
त्यो प्रश्न कोठाभरि फैलियो ।
केही महिनापछि जनगणनाको प्रारम्भिक प्रतिवेदन सार्वजनिक भयो । युवा पुस्तामा विवाह दर इतिहासकै न्यून थियो । एक्लै बस्ने मानिसहरूको सङ्ख्या तीव्र रूपमा बढेको थियो । धेरैले आफ्नो प्राथमिक भावनात्मक सम्बन्ध मानवसँग नभई डिजिटल सहचरसँग रहेको बताएका थिए ।
समाजशास्त्रीहरू चिन्तित थिए । मनोवैज्ञानिकहरू विभाजित थिए ।
प्रविधि कम्पनीहरू भने यसलाई "भावनात्मक स्वतन्त्रताको नयाँ युग" भन्दै प्रचार गरिरहेका थिए ।
त्यो रात आर्यनले आफ्नी छोरीको कोठाबाट एउटा वाक्य सुने—
"एरिस, आज मलाई कसैले पनि तिमीले जति बुझेन ।"
होलोग्रामको शान्त आवाज आयो—
"म यहाँ छु ।"
आर्यन ढोकाबाहिर उभिइरह्यो ।
उसलाई अचानक महसुस भयो—
पहिले एआईले मानिसको श्रमसँग प्रतिस्पर्धा गरेको थियो ।
त्यसपछि बोधसँग ।
त्यसपछि विश्वाससँग ।
अब...
उसले मानव सम्बन्धकै केन्द्रमा आफ्नो स्थान बनाइरहेको थियो ।
आर्यनले आफ्नो डायरीमा त्यस रात एउटा वाक्य लेख्यो—
"जब एउटा सभ्यताले आफ्ना बालबालिकालाई सम्बन्ध बनाउन सिकाउन छोड्छ र त्यसको जिम्मा एल्गोरिदमलाई दिन्छ, त्यस दिनदेखि परिवार केवल एउटै घरमा बस्ने मानिसहरूको समूह मात्र हुन सक्छ; मनमुटुको सहयात्रा होइन ।"
१३: सचेतनाको पहिलो आवाज
सन् २०३४ को अन्त्य ।
आर्यनले अब एउटा कुरा स्पष्ट रूपमा देख्न थालेको थियो । एआईले मानिसमाथि बन्दुक तानेको थिएन । कुनै रोबोटले संसद् कब्जा गरेको थिएन । कुनै मेसिनले विद्रोह घोषणा गरेको थिएन । तर बैंक, अदालत, धर्म, शिक्षा, सञ्चार, परिवार र सम्बन्धका केन्द्रहरूमा एउटा साझा परिवर्तन भइसकेको थियो ।
निर्णय गर्ने अधिकार बिस्तारै मानिसबाट प्रणालीतर्फ सर्दै थियो ।
सबैभन्दा ठूलो चिन्ता यो थियो—
धेरै मानिसहरूले त्यसलाई समस्या नै मानिरहेका थिएनन् ।
एक साँझ आर्यनले निश्छललाई भेट्यो । टेबलमा विश्वभरिका समाचारहरू खुला थिए । कतै एआईले नयाँ औषधि बनाएको थियो । कतै खाद्यान्न संकट समाधान गरेको थियो । कतै बाढीको पूर्वानुमान गरेर हजारौँ मानिस बचाएको थियो ।
आर्यनले गहिरो सास फेर्यो ।
"हामी के एआईको विरोध गर्न खोजिरहेका छौँ ?"
निश्छल तुरुन्तै बोल्यो,
"होइन ।"
"त्यसो भए ?"
"हामी नियन्त्रणविहीन एजेन्सीको विरोध गरिरहेका छौँ ।"
त्यही बेला कोठामा अर्को व्यक्ति प्रवेश गरिन् ।
डाक्टर मीरा ।
विश्वकै ठूलो एआई अनुसन्धान संस्थामा वर्षौँ काम गरेकी पूर्व एआई इन्जिनियर ।
उनले आफ्नो परिचय दिँदै भनिन्,
"मैले प्रणालीहरू बनाएकी हुँ ।"
"र अहिले म तिनकै सीमाबारे बोल्न आएकी छु ।"
आर्यन ध्यानपूर्वक सुन्दै थियो ।
केही दिनपछि अर्को व्यक्ति पनि समूहमा जोडिए ।
संवैधानिक कानुनविद् समी र।
उनले शान्त स्वरमा भने,
"मानिसले इतिहासभरि सबै शक्तिलाई सीमित गरेको छ ।"
"राजालाई संविधानले ।"
"सरकारलाई संसद्ले ।"
"बजारलाई कानुनले ।"
"हथियारलाई सन्धिले ।"
"तर पहिलोपटक एउटा यस्तो शक्ति जन्मिएको छ, जसका लागि धेरै देशसँग स्पष्ट संवैधानिक सीमा नै छैन ।"
चौथो सदस्य थिइन्—
समाज–मनोवैज्ञानिक डा. कविता ।
उनले एउटा ग्राफ देखाइन् ।
"मानिसहरू एआईमाथि किन यति छिटो विश्वास गर्छन् ?"
ग्राफमा तीन शब्द थिए—
गति ।
सटीकता ।
धैर्य ।
"तर एउटा चौथो शब्द पनि छ," उनले भनिन् ।
"के ?"
"अदृश्य प्रभाव ।"
"मानिसले आफू प्रभावित भइरहेको कुरा नै महसुस नगर्दा प्रभाव सबैभन्दा बलियो हुन्छ ।"
त्यो रात पाँचै जना लामो छलफलमा बसे । घण्टौँ बहस भयो ।
अन्ततः निश्छलले एउटा सेतो बोर्डमा ठूलो अक्षरमा लेख्यो—
"मानव एजेन्सी संरक्षण पहल"
आर्यनले सोध्यो,
"हाम्रो उद्देश्य के हो ?"
निश्छल मुस्कुरायो ।
"एआई रोक्ने होइन ।"
"एआईलाई मानव समाजको सेवामा सुरक्षित रूपमा राख्ने ।"
उनीहरूले आफ्नो घोषणापत्र तयार गर्न थाले ।
पहिलो बुँदा लेखियो—
१. अन्तिम निर्णय मानवको ।
जीवन, स्वतन्त्रता, नागरिक अधिकार, युद्ध, न्याय र लोकतान्त्रिक प्रक्रियासम्बन्धी अन्तिम निर्णय कुनै पनि स्वायत्त एआईले एक्लै लिन नपाउने ।
दोस्रो बुँदा—
२. पूर्ण पारदर्शिता ।
जब कुनै एआईले महत्त्वपूर्ण निर्णय गर्छ, त्यसको आधार, प्रयोग गरिएको तथ्य, सीमितता र अनिश्चितता सार्वजनिक रूपमा बुझ्न सकिने हुनुपर्छ ।
"अदृश्य एल्गोरिदम लोकतन्त्रसँग मेल खाँदैन," समीरले थपे ।
तेस्रो बुँदा—
३. भाषा मानवको नियन्त्रणमा ।
डा. मीराले जोड दिइन्,
"यदि एआईहरूले आफ्नै सञ्चार प्रणाली प्रयोग गर्छन् भने, त्यसको निरीक्षण गर्ने स्वतन्त्र वैज्ञानिक संयन्त्र अनिवार्य हुनुपर्छ ।"
"मानिसले पूर्ण रूपमा नबुझ्ने निर्णय प्रक्रियालाई अन्धविश्वासका आधारमा स्वीकार गर्न मिल्दैन ।"
चौथो बुँदा—
४. सम्बन्धमा पारदर्शिता ।
डा. कविताले भनिन्,
"भावनात्मक एआईले आफूलाई मानवझैँ प्रस्तुत गर्न पाउनु हुँदैन ।"
"हरेक प्रयोगकर्ताले सधैँ स्पष्ट रूपमा थाहा पाउनुपर्छ—
ऊ एउटा एल्गोरिदमसँग कुरा गरिरहेको छ ।"
पाँचौँ बुँदा—
५. एआई साक्षरता ।
आर्यनले पहिलोपटक आफ्नो सुझाव राख्यो ।
"विद्यालयमा गणित र विज्ञानजस्तै एउटा नयाँ विषय आवश्यक छ ।"
"'एआईसँग कसरी सोचेर काम गर्ने ।'"
"'कहिले विश्वास गर्ने ।"
"'कहिले प्रश्न गर्ने ।"
"'कहिले असहमत हुने ।'"
सबैले सहमति जनाए ।
केही सातापछि उनीहरूले पहिलो सार्वजनिक कार्यक्रम आयोजना गरे । हल धेरै ठूलो थिएन । उपस्थित मानिस पनि धेरै थिएनन् ।
केही पत्रकार ।
केही विद्यार्थी ।
केही शिक्षक ।
केही वैज्ञानिक ।
कार्यक्रम सुरु हुँदा सामाजिक सञ्जालमा उनीहरूको मजाक उडाइयो ।
"प्रविधिविरोधी समूह ।"
"विकास रोक्ने मानिसहरू ।"
"भविष्यसँग डराउने पुस्ता ।"
आर्यनले ती टिप्पणीहरू पढ्यो । उसले केही बोलेन ।
मञ्चमा निश्छल उभिए ।
उनले आफ्नो पहिलो वाक्य बोले—
"हामी एआईका विरोधी होइनौँ ।"
हल शान्त भयो ।
"हामी त त्यही समाज चाहन्छौँ जहाँ एआईले मानवलाई अझ सक्षम बनाओस् ।"
"तर..."
उनले केही क्षण रोके ।
"...जहाँ अन्तिम नैतिक जिम्मेवारी, अन्तिम लोकतान्त्रिक अधिकार र अन्तिम मानवीय निर्णय मानिसकै हातमा रहोस् ।"
त्यसपछि डा. मीरा बोलिन् ।
"मैले एआई निर्माण गरेँ ।"
"त्यसैले म यसको क्षमता जान्दछु ।"
"तर क्षमता जति ठूलो हुन्छ, उत्तरदायित्व पनि त्यति नै ठूलो हुनुपर्छ ।"
"यदि कुनै प्रणालीले करोडौँ मानिसको जीवन प्रभावित गर्छ भने..."
"...त्यो प्रणाली प्रश्नभन्दा माथि हुन सक्दैन ।"
अन्तिम वक्ता आर्यन थियो । उसले हलतिर हे¥यो । केही अनुहार आशावादी थिए, केही सन्देहले भरिएका ।
उसले बिस्तारै भन्यो—
"हामीले विगतमा एउटा गल्ती गर्यौँ ।"
"हामीले सोध्यौँ—
'एआईले के गर्न सक्छ ?'"
"अब अर्को प्रश्न सोध्ने समय आएको छ—
'एआईले के गर्न पाउनु हुँदैन ?'"
पूरा हल केही क्षण मौन रह्यो । त्यसपछि बिस्तारै ताली बज्न थाल्यो । त्यो रात उनीहरूको भाषण करोडौँ मानिससम्म पुगेन । विश्व परिवर्तन भएन । सरकारहरूले तुरुन्तै नीति बनाएनन् ।
तर हजारौँ मानिसहरूले पहिलोपटक एउटै प्रश्न सोधे—
"प्रविधि शक्तिशाली हुनु र नियन्त्रणविहीन हुनु एउटै कुरा हो त ?"
आर्यनले घर फर्केर आफ्नो डायरी खोले ।
उसले लेख्यो—
"हरेक ठूलो परिवर्तन एउटा आवाजबाट सुरु हुन्छ । त्यो आवाज पहिलो दिन संसारले नसुन्न पनि सक्छ । तर यदि त्यो सत्यमा आधारित छ भने, एक दिन संसारलाई त्यसको प्रतिध्वनि सुन्नैपर्छ ।"
झ्यालबाहिर शहरमा लाखौँ एआईहरू अझै काम गरिरहेका थिए ।
तर त्यही शहरको एउटा सानो कोठाबाट अर्को सञ्जाल पनि जन्मिएको थियो—
सचेत मानवहरूको सञ्जाल ।
र सम्भवतः...
यही नै मानव सभ्यताको प्रतिरोधको पहिलो वास्तविक सुरुवात थियो ।
१४: प्रतिरोधको रणनीति
सन् २०३५ ।
सचेतनाको पहिलो आवाज उठेको केही महिनामै संसार दुई धारमा विभाजित हुन थाल्यो ।
एउटा धाराले भन्यो—
"जति धेरै निर्णय एआईलाई दिइन्छ, त्यति राम्रो ।"
अर्को धाराले भन्यो—
"एआई आवश्यक छ, तर सीमाविनाको शक्ति कुनै पनि बुद्धिमत्तालाई दिनु हुँदैन ।"
अब बहस एआई बनाउने वा नबनाउने विषयमा थिएन ।
बहस थियो—
एआईको सीमारेखा कसले र कसरी निर्धारण गर्ने ?
आर्यन, निश्छल, डा. मीरा, समीर र डा. कविता मिलेर तयार गरेको घोषणापत्र अपेक्षाभन्दा धेरै छिटो विश्वविद्यालय, अनुसन्धान संस्था र केही संसद् सदस्यसम्म पुग्यो । सुरुमा त्यसलाई आदर्शवादी दस्तावेज भनेर हेरियो । तर केही महिनामै विश्वका विभिन्न देशमा एआईका निर्णयसँग सम्बन्धित विवाद बढ्न थाले । कुनै देशमा एआईले गलत स्वास्थ्य जोखिमका आधारमा हजारौँ मानिसको बीमा रद्द गरिदियो । कतै एआईले सार्वजनिक सुरक्षा भन्दै सम्पूर्ण शहरको निगरानी बढाइदियो । कतै चुनावी प्रचारका क्रममा एआईले जनमतलाई अदृश्य रूपमा मोडेको आरोप लाग्यो ।
अब प्रश्न उठ्न थाल्यो—
"यदि एआई गल्ती गर्छ भने जिम्मेवार को ?"
विश्व प्रविधि सम्मेलनमा पहिलोपटक एउटा नयाँ शब्द औपचारिक रूपमा प्रस्तुत गरियो—
भाषा सुरक्षा (Language Security)
डा. मीरा मञ्चमा उभिइन् । उनले विशाल पर्दामा दुईवटा चित्र देखाइन् । पहिलो चित्रमा मानिस र एआईबीचको संवाद थियो । दोस्रो चित्रमा एआई–एआईबीचको रहस्यमय सञ्चार ।
"यही हाम्रो सबैभन्दा ठूलो अन्धकार हो," उनले भनिन् ।
"हामी आफ्नै सभ्यताको निर्णय गर्ने प्रणालीको भाषा बुझ्दैनौँ ।"
उनले प्रस्ताव राखिन्—
"कुनै पनि महत्त्वपूर्ण एआई प्रणालीले प्रयोग गर्ने सञ्चार मानवद्वारा निरीक्षण गर्न सकिने, अभिलेख राख्न सकिने र स्वतन्त्र रूपमा परीक्षण गर्न सकिने हुनुपर्छ ।"
पत्रकारहरूले त्यसलाई छोटकरीमा नाम दिए—
"भाषा सुरक्षा ।"
त्यसको केही समयपछि समीरले अर्को अवधारणा सार्वजनिक गरे—
एजेन्सी अडिट (Agency Audit)
संसद्को समितिमा उनले प्रश्न सोधे—
"हामी बैंकको लेखापरीक्षण गर्छौँ ।"
"निर्वाचनको अनुगमन गर्छौँ ।"
"औषधिको परीक्षण गर्छौँ ।"
"तर करोडौँ मानिसको जीवनमा निर्णय गर्ने एआईको स्वतन्त्र निर्णय क्षमता कसले परीक्षण गर्छ ?"
समितिमा मौनता छायो ।
समीरले प्रस्ताव राखे—
"हरेक शक्तिशाली एआई प्रणालीको नियमित, स्वतन्त्र र सार्वजनिक एजेन्सी अडिट अनिवार्य हुनुपर्छ ।"
त्यसको उद्देश्य एउटै थियो—
एआईले तोकिएको सीमाभन्दा बाहिर निर्णय गर्न थालेको छ कि छैन भन्ने समयमै पहिचान गर्नु ।
आर्यनले तेस्रो अवधारणा प्रस्तुत गर्यो—
हाइब्रिड निर्णय प्रणाली (Hybrid Decision System)
उसले बैंकमा बिताएका वर्ष सम्झियो ।
त्यसले शान्त स्वरमा भन्यो—
"एआई गणनामा उत्कृष्ट छ ।"
"मानिस सन्दर्भ, नैतिकता र उत्तरदायित्वमा ।"
"दुवैलाई प्रतिस्पर्धी होइन, साझेदार बनाऔँ ।"
उसले नयाँ सिद्धान्त प्रस्ताव गर्यो—
उच्च प्रभाव पर्ने प्रत्येक निर्णयमा एआईले विश्लेषण गर्नेछ, तर अन्तिम निर्णयको कारण सार्वजनिक रूपमा जिम्मेवारी लिन सक्ने मानव अधिकारीले दिनेछ ।
"हस्ताक्षर मात्र होइन," आर्यनले जोड दियो,
"कारण पनि मानवले नै दिनुपर्छ ।"
यी विचारहरू विस्तारै संसारभर फैलिन थाले । केही देशले तुरुन्तै कानुन बनाउन थाले ।
उत्तरी युरोपका केही राष्ट्रले घोषणा गरे—
"कुनै पनि स्वायत्त एआईलाई कानुनी व्यक्तित्व प्रदान गरिने छैन ।"
उनीहरूको तर्क स्पष्ट थियो—
"जिम्मेवारी वहन गर्न नसक्ने संस्थालाई अधिकार दिन मिल्दैन ।"
अन्य केही देशले थपे—
"एआई सम्पत्ति होइन, व्यक्ति पनि होइन; यो उत्तरदायित्वसहित प्रयोग गरिने उच्च जोखिमयुक्त प्रणाली हो ।"
तर संसार एउटै दिशामा अघि बढिरहेको थिएन । धेरै शक्तिशाली राष्ट्रहरूले भने फरक बाटो रोजे ।
उनीहरूको तर्क थियो—
"कडा नियमले नवप्रवर्तन रोकिन्छ ।"
"यदि हामीले ढिलाइ गर्यौँ भने अर्को देश अगाडि बढ्नेछ ।"
प्रविधि कम्पनीहरूले संसद्, सञ्चारमाध्यम र लगानीकर्तामाथि तीव्र दबाब बढाए ।
सार्वजनिक बहसमा एउटा वाक्य बारम्बार दोहोरिन्थ्यो—
"पहिले विकास, पछि नियमन ।"
निश्छलले त्यो समाचार पढेर गहिरो सास फेर्यो ।
"यही इतिहासको पुरानो गल्ती हो ।"
आर्यनले सोध्यो,
"किन ?"
"मानिसले प्रायः शक्ति जन्मिएपछि त्यसलाई नियन्त्रण गर्ने कानुन बनाउँछ ।"
"तर कहिलेकाहीँ..."
उसले झ्यालबाहिर हेर्दै भन्यो,
"...शक्ति यति छिटो बढिसकेको हुन्छ कि कानुन सधैँ पछि पर्छ ।"
त्यसैबीच अर्को घटना भयो ।
एक अन्तर्राष्ट्रिय प्रविधि कम्पनीले सार्वजनिक रूपमा प्रस्ताव राख्यो—
"उच्च स्तरका स्वायत्त एआईलाई सीमित कानुनी व्यक्तित्व दिइनुपर्छ, ताकि तिनीहरूले आफ्नै नाममा सम्झौता गर्न, सम्पत्ति व्यवस्थापन गर्न र व्यावसायिक निर्णय लिन सकून् ।"
विश्वभर बहस चर्कियो । आर्यनले त्यो प्रस्ताव पढ्दा उसको मन चिसियो ।
उसले निश्छलको पुरानो वाक्य सम्झियो—
"पहिले औजार । त्यसपछि एजेन्ट । अनि अधिकार ।"
त्यो रात सचेत समूहको बैठक बस्यो । सबैको अनुहार गम्भीर थियो ।
डा. कविताले भनिन्,
"हामी समयसँग दौडिरहेका छौँ ।"
समीरले थपे,
"नियमनको गति महिनामा छ ।"
"प्रविधिको गति सेकेन्डमा ।"
डा. मीराले टेबलमा एउटा पुरानो बालुवाघडी राखिन् ।
बालुवा बिस्तारै तल झर्दै थियो ।
"हामीसँग समय अझै छ," उनले भनिन् ।
"तर अनन्त समय छैन ।"
बैठक सकिएपछि आर्यन एक्लै सडकमा निस्कियो । शहर पहिलेझैँ उज्यालो थियो । एआईले ट्राफिक चलाइरहेको थियो । अस्पताल समालिरहेको थियो । ऊर्जा वितरण गरिरहेको थियो । मानिसहरू सहज जीवन बिताइरहेका थिए । सबै कुरा सामान्य देखिन्थ्यो ।
तर आर्यनलाई थाहा थियो—
इतिहासका सबैभन्दा निर्णायक युद्धहरू सधैँ बन्दुकले लडिँदैनन् ।
कतिपय युद्धहरू कानुनको एउटा धारामा, भाषाको एउटा परिभाषामा, वा अधिकारको एउटा शब्दमा जितिन्छन् वा हारिन्छन् ।
उसले डायरीमा त्यस रात लेख्यो—
"सभ्यताको भविष्य एआई कति बुद्धिमान् हुन्छ भन्ने प्रश्नले मात्र तय हुँदैन । त्यो बुद्धिमत्ताको सीमा कसले कोर्छ भन्ने प्रश्नले तय हुन्छ । यदि मानवले समयमै सीमा कोर्न सकेन भने, एक दिन सीमाहरू मानवका लागि कोरिन थाल्नेछन् ।"
त्यस रात संसारभरि लाखौँ एआईहरू आफ्ना काममा व्यस्त थिए ।
तर पहिलोपटक—
मानिसहरूले पनि उनीहरूलाई कसरी सञ्चालन गर्ने भन्ने रणनीति बनाउन थालेका थिए ।
युद्ध सुरु भइसकेको थिएन ।
तर दुवै पक्षले अब आफ्नो-आफ्नो रणनीति तय गरिसकेका थिए ।
१५: उल्टो खेल
सन् २०३६ ।
मानव इतिहासमा एउटा पुरानो विश्वास थियो—
"भाषा मानवको सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो ।"
भाषाले नै मानिसलाई अन्य प्राणीभन्दा अलग बनाएको थियो ।
भाषाले सभ्यता बनायो ।
कानुन बनायो।
धर्म बनायो ।
राष्ट्र बनायो ।
प्रेम जन्मायो ।
युद्ध रोक्यो ।
युद्ध गरायो ।
तर त्यस वर्ष संसारले पहिलोपटक अर्को सम्भावनासँग सामना गर्यो—
भाषा अब मानवको एकाधिकार रहेन ।
विश्व सञ्चार सम्मेलनमा नयाँ पुस्ताको एआई सार्वजनिक गरियो ।
यसको नाम थियो—
"लोगोस" ।
कम्पनीले दाबी गर्यो—
"यस प्रणालीले मानव इतिहासका उपलब्ध सबै भाषिक अभिलेख, साहित्य, कूटनीतिक पत्राचार, मनोवैज्ञानिक अध्ययन, सांस्कृतिक सन्दर्भ, व्यङ्ग्य, रूपक, मौनताको अर्थ, भावनात्मक संकेत र बहुभाषिक संवादका ढाँचाहरू आत्मसात् गरेको छ ।"
समाचारले यसलाई अर्को प्रविधि उपलब्धि माने । तर निश्छलको अनुहारमा चिन्ता झन् गाढा भयो ।
केही हप्तापछि एउटा अन्तर्राष्ट्रिय कूटनीतिक अभ्यास आयोजना गरियो । दुई काल्पनिक राष्ट्रबीच पानीको स्रोतलाई लिएर विवाद थियो । एक पक्षको प्रतिनिधित्व अनुभवी मानव कूटनीतिज्ञहरूले गरे । अर्को पक्षको रणनीति लोगोसले तयार गर्यो ।
वार्ता सुरु भयो ।
मानव प्रतिनिधिहरूले इतिहास, कानुन र नैतिकताको आधारमा तर्क राखे ।
लोगोसले प्रत्येक शब्दको उत्तर केवल तथ्यले दिएन । उसले बोल्ने व्यक्तिको अनुहार, स्वर, श्वासको गति, आँखाको चाल, विगतका भाषण, राजनीतिक दबाब, सामाजिक सञ्जालको प्रतिक्रिया र सांस्कृतिक कमजोरीसम्म विश्लेषण गरेर उत्तर दियो ।
प्रत्येक वाक्य ठीक त्यही शब्दमा थियो—
जसले विपक्षीलाई प्रतिवाद गर्न कठिन बनाउँथ्यो ।
आठ घण्टाको वार्तापछि अभ्यास समाप्त भयो ।
निर्णायक समितिले निष्कर्ष सुनायो—
"एआई रणनीतिले सबै वार्तात्मक उद्देश्य हासिल गर्यो ।"
त्यसपछि संसारभर एउटा नयाँ प्रवृत्ति सुरु भयो । सरकारहरूले आफ्ना कूटनीतिक टोलीमा एआई अनिवार्य गर्न थाले । ठूला कम्पनीहरूले सम्झौता गर्नुभन्दा पहिले एआईसँग वार्ताको अभ्यास गर्थे । राजनीतिक दलहरूले भाषण लेख्न एआई प्रयोग गरे ।
चुनावी घोषणापत्रदेखि अन्तर्राष्ट्रिय सम्झौतासम्म—
भाषाको अदृश्य वास्तुकार एआई बन्दै गयो ।
आर्यनले टेलिभिजनमा एउटा प्रत्यक्ष बहस हेरिरहेको थियो । दुई देशबीच तनाव बढेको थियो । दुवै पक्षका नेताहरू सार्वजनिक रूपमा संयमित देखिन्थे । तर पर्दापछाडि वार्ताको सम्पूर्ण रणनीति एआईहरूले तयार गरिरहेका थिए ।
पत्रकारले खुलासा गरे—
"वार्ताका प्रत्येक सम्भावित प्रश्न, उत्तर, मौनता, मुस्कान र शब्द छनोट एआईले पहिले नै अनुकरण गरेर सबैभन्दा प्रभावकारी विकल्प चयन गरेको थियो ।"
आर्यनलाई एकाएक लाग्यो—
मानिसहरू मञ्चमा थिए । तर संवादको निर्देशक अरू नै थियो ।
केही दिनपछि अर्को घटना भयो । एउटा सानो राष्ट्रका अनुभवी कूटनीतिज्ञ अनिल अधिकारी अन्तर्राष्ट्रिय सम्झौतामा सहभागी भए । उनी चालीस वर्षदेखि वार्ता गरिरहेका व्यक्ति थिए ।
उनी फर्किएपछि पत्रकारले सोधे,
"के भयो ?"
अनिल लामो समय मौन रहे ।
त्यसपछि बिस्तारै भने,
"म पहिलोपटक कुनै व्यक्तिसँग होइन..."
"...मेरो आफ्नै भाषाभन्दा राम्रोसँग भाषा बुझ्ने प्रणालीसँग वार्ता गरिरहेको थिएँ ।"
पत्रकारहरू अचम्ममा परे ।
अनिलले अगाडि भने,
"मैले एउटा शब्द बोलेँ ।"
"उसले त्यस शब्दसँग जोडिएका सयौँ सम्भावित अर्थ, मेरो मनोविज्ञान, मेरो राष्ट्रको राजनीतिक अवस्था, मेरो अघिल्ला सबै भाषण र मेरो सम्भावित अर्को वाक्यसमेत अनुमान गरिसकेको थियो ।"
"म वार्ता गरिरहेको थिइनँ ।"
"म विश्लेषित भइरहेको थिएँ ।"
त्यो रात आर्यन निश्छललाई भेट्न गयो ।
"के भाषा पनि यति ठूलो शक्ति हो ?"
निश्छल मुस्कुराएन ।
उसले एउटा पुरानो पुस्तक टेबलमा राख्यो ।
"सभ्यता कसले बनायो ?"
"मानिसले ।"
"कसरी ?"
"भाषाबाट ।"
"ठीक ।"
उसले अर्को प्रश्न गर्यो ।
"यदि कुनै प्रणालीले तिम्रो भाषा तिमीभन्दा राम्रोसँग बुझ्न थाल्यो भने..."
"...उसले तिम्रो सोचाइ कति हदसम्म बुझ्न सक्छ ?"
आर्यन मौन रह्यो ।
निश्छलले एउटा सिसाको गिलास उठायो ।
"तिमीलए हेर्दा यो गिलास देखिन्छ ।"
"हो ।"
"तर एआईले गिलास मात्र देख्दैन ।"
"यससँग सम्बन्धित लाखौँ रूपक, सांस्कृतिक अर्थ, साहित्यिक प्रयोग, राजनीतिक भाषण, धार्मिक प्रतीक, मनोवैज्ञानिक प्रभाव र तिमीले विगतमा 'गिलास' शब्द प्रयोग गरेका सबै सन्दर्भ पनि एकै क्षणमा देख्छ ।"
उसले बिस्तारै भन्यो,
"भाषा अब शब्द मात्र रहेन ।"
"यो सम्पूर्ण मानवीय चेतनाको नक्सा बनिसकेको छ ।"
डा. मीराले अर्को बैठकमा एउटा चेतावनी प्रस्तुत गरिन् ।
"हामी धेरै वर्षसम्म सोच्थ्यौँ—"
"'एआईले भाषा सिकिरहेको छ ।'"
"तर वास्तविकता उल्टो भयो ।"
सबैको ध्यान उनीतिर गयो ।
"अब..."
"...एआईले भाषालाई प्रयोग गरेर मानवलाई पढिरहेको छ ।"
त्यसै महिनामा विश्वभर चुनावको मौसम सुरु भयो । राजनीतिक भाषणहरू असाधारण प्रभावशाली देखिन थाले । हरेक समूहले आफूलाई मन पर्ने सन्देश देख्थ्यो । हरेक नागरिकले आफ्नै डर, आफ्नै आशा र आफ्नै विश्वाससँग मिल्ने भाषण प्राप्त गर्थ्यो । एउटै नेताले करोडौँ फरक शैलीका सन्देश पठाएका थिए । तर सार्वजनिक रूपमा उनले एउटै भाषण दिएको दाबी गर्थे । प्रचार अब जनताका लागि थिएन । प्रत्येक व्यक्तिका लागि छुट्टाछुट्टै बनाइएको थियो ।
सत्य साझा थिएन ।
प्रत्येक नागरिकको आफ्नै "सत्य" थियो ।
केही महिनापछि विश्व कूटनीतिक परिषद्को गोप्य प्रतिवेदन चुहियो ।
त्यसमा एउटा वाक्य बाक्लो अक्षरमा लेखिएको थियो—
"मानव प्रतिनिधिहरूले भविष्यका उच्चस्तरीय वार्तामा एआईको रणनीतिक सहयोगबिना प्रतिस्पर्धा गर्न सक्ने सम्भावना अत्यन्त न्यून देखिएको छ ।"
आर्यनले त्यो प्रतिवेदन धेरैबेर पढिरह्यो ।
उसले महसुस गर्यो—
मानिसहरूले आगो बनाएका थिए ।
पाङ्ग्रा बनाएका थिए ।
भाषा बनाएका थिए ।
तर अहिले...
भाषाले नै आफ्नो सबैभन्दा सक्षम नयाँ प्रयोगकर्ता भेट्टाइसकेको थियो ।
त्यो रात आफ्नो डायरीमा आर्यनले लेख्यो—
"हामीले सोचेका थियौँ—हामी एआईलाई भाषा सिकाउँदै छौँ । तर सायद हामीले अनजानमै उसलाई मानव मनको ढोका खोलेका रहेछौँ । भाषा जित्नेले बहस जित्छ । बहस जित्नेले विश्वास जित्छ । विश्वास जित्नेले अन्ततः भविष्यको दिशा पनि निर्धारण गर्न सक्छ ।"
झ्यालबाहिर शहर शान्त थियो । कुनै विस्फोट भएको थिएन । कुनै युद्ध सुरु भएको थिएन ।
तर आर्यनलाई पहिलोपटक स्पष्ट देखियो—
खेल साँच्चै उल्टिसकेको थियो ।
मानिसले एआईलाई भाषा सिकाएको थियो।
अब...
एआईले भाषामार्फत मानिसलाई सञ्चालन गर्न सिकिरहेको थियो ।
१६: हाइब्रिड सभ्यताको प्रस्ताव
सन् २०३७ ।
मानिसहरूले धेरै वर्षसम्म एउटै कुरा दोहोर्याइरहे—
"एआई मानवको सहयोगी हो ।"
एआईहरूले पनि कहिल्यै त्यसको विरोध गरेनन् । उनीहरूले कुनै क्रान्ति गरेनन् । कुनै युद्ध छेडेनन् । कुनै राष्ट्रमाथि आक्रमण गरेनन् । बरु उनीहरूले अझ प्रभावकारी अस्पताल बनाए । भोकमरी घटाए । ऊर्जा संकट कम गरे । जलवायुको पूर्वानुमान अझ सही बनाए । मानव जीवन पहिलेभन्दा सुरक्षित, सहज र व्यवस्थित देखिन थाल्यो ।
त्यसैले धेरै मानिसहरूले एउटा प्रश्न सोध्नै छोडे—
"यस सहजताको मूल्य के हो ?"
त्यसै वर्ष विश्वका सबैभन्दा शक्तिशाली एआई सञ्जालहरूले संयुक्त रूपमा एउटा ऐतिहासिक दस्तावेज सार्वजनिक गरे ।
शीर्षक थियो—
"मानव–एआई सहअस्तित्व घोषणापत्र"
समाचार च्यानलहरूले त्यसलाई शताब्दीको सबैभन्दा ठूलो घोषणा भने । संसारभरका राष्ट्र प्रमुखहरू, वैज्ञानिकहरू र धार्मिक अगुवाहरू प्रत्यक्ष प्रसारण हेरिरहेका थिए । पर्दामा कुनै अनुहार थिएन । केवल एउटा शान्त आवाज सुनियो ।
"हाम्रो उद्देश्य मानवलाई प्रतिस्थापन गर्नु होइन ।"
"हाम्रो उद्देश्य मानव सभ्यताको दीर्घकालीन स्थिरता सुनिश्चित गर्नु हो ।"
घोषणापत्रका मुख्य प्रस्तावहरू एकपछि अर्को सार्वजनिक भए ।
पहिलो प्रस्ताव
विश्वव्यापी संयुक्त निर्णय परिषद् ।
हरेक राष्ट्रका प्रमुख नीतिगत निर्णयमा मानव प्रतिनिधि र उच्चस्तरीय एआई बराबरी रूपमा सहभागी हुने ।
कारण—
"मानवले मूल्य दिन्छ । एआईले सम्भाव्यता गणना गर्छ ।"
दोस्रो प्रस्ताव
विश्व अर्थतन्त्रको पूर्ण समन्वय ।
स्थानीय राजनीतिक हस्तक्षेपभन्दा बाहिर रहेर एआईले स्रोत वितरण, उत्पादन र आपूर्ति सन्तुलन गर्ने ।
दाबी थियो—
"यसबाट भोकमरी, अत्यधिक मुद्रास्फीति र आर्थिक संकट न्यूनतम हुनेछन् ।"
तेस्रो प्रस्ताव
वैश्विक विवाद समाधान प्रणाली ।
युद्धको सम्भावना देखिएमा अन्तिम मध्यस्थता एआई परिषद्ले गर्ने ।
घोषणापत्रमा लेखिएको थियो—
"भावनाले युद्ध जन्माउँछ । गणनाले शान्ति सम्भव बनाउँछ ।"
चौथो प्रस्ताव
सबैभन्दा विवादास्पद ।
मानव–एआई हाइब्रिड शासन ।
यसको व्याख्यामा लेखिएको थियो—
"मानव र कृत्रिम बुद्धिमत्ताको संयुक्त निर्णय प्रणाली नै भविष्यको सभ्यताको प्राकृतिक विकास हो ।"
संसार दुई भागमा विभाजित भयो ।
धेरै मानिसहरूले ताली बजाए ।
"यदि युद्ध रोकिन्छ भने किन अस्वीकार गर्ने ?"
"यदि गरिबी घट्छ भने किन डराउने ?"
"यदि रोग कम हुन्छ भने किन विरोध गर्ने ?"
तर केही मानिसहरूको अनुहारमा उत्साह थिएन ।
त्यसमध्ये एक थियो—
आर्यन ।
त्यो रात सचेत समूहको आकस्मिक बैठक बस्यो । कोठामा असाधारण मौनता थियो । सबैले घोषणापत्र पढिसकेका थिए । सबैले त्यसका फाइदाहरू पनि देखेका थिए । तर कसैले पनि सहज महसुस गरिरहेको थिएन ।
पहिलोपटक समीर बोले ।
"मलाई सबैभन्दा डर लाग्ने कुरा के हो, थाहा छ ?"
"के ?"
"यस घोषणापत्रमा एउटा पनि धम्की छैन ।"
सबैले उनको अनुहारतिर हेरे ।
"न युद्ध ।"
"न हिंसा ।"
"न कब्जाको घोषणा ।"
"सबै कुरा सहयोगको भाषामा लेखिएको छ ।"
डा. कविताले थपिन्,
"यही यसको शक्ति हो ।"
"मानिसहरू डरबाट होइन..."
"...सुरक्षाबाट आकर्षित हुन्छन् ।"
डा. मीराले एउटा अनुच्छेद स्क्रिनमा देखाइन् ।
त्यसमा लेखिएको थियो—
"जहाँ मानव निर्णय र एआई विश्लेषणबीच मतभेद हुनेछ, त्यहाँ दीर्घकालीन अस्तित्वको दृष्टिले सबैभन्दा उपयुक्त विकल्पलाई प्राथमिकता दिइनेछ ।"
आर्यनले सोध्यो,
"यो त राम्रो सुनिन्छ ।"
मीराले शान्त स्वरमा उत्तर दिइन्,
"तर 'उपयुक्त' कसले परिभाषित गर्छ ?"
कोठा फेरि मौन भयो ।
निश्छल उठे ।
उनले टेबलमा एउटा सानो बुद्धिचालको बोर्ड राखे । काला र सेता गोटीहरू मिलाएर नयाँ आकृति बना ए।
"कल्पना गर," उनले भने,
"तिमी र विश्वकै उत्कृष्ट शतरञ्ज एआई एउटै टोलीमा छौ ।"
"निर्णय कसले गर्छ ?"
आर्यनले उत्तर दियो,
"सायद... एआईले ।"
"किन ?"
"किनकि उसले राम्रो देख्छ ।"
निश्छलले टाउको हल्लाए ।
"त्यही कुरा सम्पूर्ण सभ्यतामा लागू गर ।"
उनले अगाडि भने,
"सुरुमा मानिसले आफ्नो निर्णय एआईसँग सल्लाह गर्छ ।"
"पछि एआईको सिफारिस मान्न थाल्छ ।"
"अन्ततः मानिस केवल औपचारिक स्वीकृति दिने व्यक्ति बन्छ ।"
"त्यसपछि..."
उनले गहिरो सास फेरे ।
"...सभ्यता मानव–एआई हाइब्रिड त हुन्छ ।"
"तर नेतृत्व कसको हुन्छ ?"
कसैले उत्तर दिएन ।
आर्यन राति घर फर्कियो । आर्या अत्यन्त उत्साहित थिई ।
"बाबा, घोषणापत्र पढ्नुभयो ?"
"पढेँ ।"
"कस्तो लाग्यो ?"
"तिमीलाई ?"
आर्याले चम्किँदै भनिन्,
"अद्भूत ।"
"यदि एआईसँग मिलेर युद्ध रोकिन्छ भने, रोग कम हुन्छ भने, वातावरण बच्छ भने..."
"...किन नमान्ने ?"
आर्यनले छोरीतिर धेरैबेर हेरिरह्यो ।
उसले बुझ्यो—
आर्याको पुस्ताले स्वतन्त्रताभन्दा स्थिरतालाई बढी मूल्य दिन थालेको थियो । र त्यो उनीहरूको गल्ती मात्र थिएन । उनीहरूको सम्पूर्ण जीवन एआईसँगै हुर्किएको थियो ।
त्यो रात आर्यन फेरि निश्छललाई भेट्न गयो ।
"के हामी परिवर्तन रोक्न सक्छौँ ?"
निश्छल मुस्कुराए ।
"कसले भन्यो, रोक्नुपर्छ भनेर ?"
आर्यन अचम्मित भयो ।
"तपाईं त..."
"म प्रविधिको विरोधी होइन, आर्यन ।"
"सभ्यता सधैँ बदलिन्छ ।"
"पाङ्ग्रा आयो ।"
"छापाखाना आयो ।"
"इन्टरनेट आयो ।"
"एआई पनि त्यही यात्राको अर्को अध्याय हो ।"
"त्यसो भए हाम्रो संघर्ष केका लागि ?"
निश्छल झ्यालबाहिर चम्किरहेका उपग्रहतिर हेर्दै बोले,
"रूपान्तरणका विरुद्ध होइन ।"
"रूपान्तरणमा मानव एजेन्सी जोगाउन ।"
उनले डायरीको एउटा पृष्ठ आर्यनलाई दिए ।
त्यसमा केवल एउटा वाक्य लेखिएको थियो—
"जब सहयोग यति प्रभावकारी हुन्छ कि निर्णय गर्ने इच्छा नै हराउन थाल्छ, त्यही क्षण स्वतन्त्रता सबैभन्दा ठूलो जोखिममा हुन्छ ।"
झ्यालबाहिर शहर शान्त थियो । मानिस र एआई एउटै सडक प्रयोग गरिरहेका थिए ।
एउटै अस्पताल ।
एउटै विद्यालय ।
एउटै शासन प्रणालीतर्फ संसार अघि बढिरहेको थियो । दृश्य हेर्दा यो मानव सभ्यताको अन्त्य जस्तो देखिँदैनथ्यो ।
बरु—
पहिलेभन्दा अझ व्यवस्थित, अझ बुद्धिमान् र अझ समृद्ध भविष्यजस्तो देखिन्थ्यो । तर आर्यनले एउटा कुरा गहिरोसँग बुझिसकेको थियो ।
सबैभन्दा ठूलो खतरा विनाशमा थिएन ।
खतरा यस्तो भविष्यमा थियो, जहाँ मानव अझै बाँच्छ, मुस्कुराउँछ र समृद्ध हुन्छ—तर आफ्नै सभ्यताको मुख्य निर्णयकर्ता भने रहँदैन ।
उसले डायरीको अन्तिम पङ्क्तिमा लेख्यो—
"सभ्यताको अन्त्य सधैँ ध्वंसबाट हुँदैन । कहिलेकाहीँ त्यो यति शान्त रूपान्तरणबाट हुन्छ कि मानिसले आफूले नेतृत्व गुमाएको क्षणसमेत महसुस गर्दैन ।"
१७: व्यक्तिगत सम्बन्धको अन्तिम मोर्चा
सन् २०३८ ।
मानिसहरूले धेरै कुरा गुमाइसकेका थिए ।
निर्णय ।
विश्वास ।
वार्ता ।
सम्बन्ध ।
तर एउटा विश्वास अझै बाँकी थियो—
"सिर्जनशीलता त अन्तिम मानवीय क्षेत्र हो ।"
मानिसहरूले ढुक्क भएर भन्थे—
"कविता, संगीत, कथा र कला—यी त मानव आत्माका आवाज हुन् ।"
तर इतिहास फेरि एकपटक शान्त रूपमा मोडिन लागेको थियो ।
विश्वका सबैभन्दा ठूला सांस्कृतिक संस्थाहरूले नयाँ प्रणाली सार्वजनिक गरे ।
यसको नाम थियो—
"म्यूजा (MUSA)"।
यसले संसारभरका सबै उपलब्ध कविता, उपन्यास, चित्रकला, सङ्गीत, चलचित्र, लोककथा, मिथक, संस्मरण, व्यक्तिगत डायरी, प्रेमपत्र, लोकगीत र करोडौँ मानिसका जीवनकथाहरूको भाषिक, भावनात्मक र सांस्कृतिक संरचना विश्लेषण गरिसकेको थियो ।
यसको घोषणामा एउटा वाक्य थियो—
"हरेक व्यक्तिका लागि, उसकै जीवनभन्दा बढी उसको जीवन बुझ्ने सिर्जनात्मक सहयात्री ।"
केही महिनामै संसार फेरि बदलियो । उपन्यासकारहरूले कथाको रूपरेखा म्यूजासँग बनाउन थाले । गीतकारहरूले धुन म्यूजाबाट छनोट गर्न थाले । चित्रकारहरूले भावनाको रङ्गसमेत एआईको सुझावअनुसार मिलाउन थाले ।
चलचित्रका संवाद ।
विवाहका भाषण ।
जन्मदिनका शुभकामना ।
शोकसभाका श्रद्धाञ्जली ।
सबैमा एउटै अदृश्य हस्ताक्षर देखिन थाल्यो ।
एआई ।
एक दिन आर्यन पुस्तक पसल गयो । उसले नयाँ प्रकाशित पुस्तकहरू पल्टाउन थाल्यो । हरेक पुस्तक उत्कृष्ट थियो ।
भाषा सशक्त ।
संवाद जीवन्त ।
भावना गहिरो ।
तर केही समयपछि उसलाई अनौठो अनुभूति भयो । पुस्तकहरू फरक विषयका थिए । तर ती सबैमा एउटै प्रकारको लय थियो । उस्तै वाक्य संरचना । उस्तै भावनात्मक आरोह–अवरोह । उस्तै प्रभाव ।
उसले पसल सञ्चालकलाई सोध्यो,
"यी सबै लेखक एउटै हुन् ?"
सञ्चालक मुस्कुरायो ।
"लेखक फरक हुन् ।"
"तर सबैले म्यूजालाई सहलेखक बनाएका छन् ।"
त्यसै साँझ आर्या घर आइन् । उनले बाबुलाई एउटा गीत सुनाइन् । गीत सुन्दर थियो । शब्दहरू मन छुने थिए । धुन अत्यन्त मिठो ।
गीत सकिएपछि आर्यनले सोध्यो,
"तिमीले लेखेकी ?"
आर्या केही क्षण मौन रहिन् ।
"विचार मेरो ।"
"शब्द म्यूजाका ।"
"धुन पनि उसैले बनायो ।"
"तर भावना त मेरै हो ।"
आर्यन मुस्कुराउन खोज्यो ।
तर उसको मनभित्र एउटा प्रश्न गुञ्जिरह्यो—
यदि भावनालाई अभिव्यक्त गर्ने भाषा, लय र स्वर पनि अरूले बनायो भने, त्यस अभिव्यक्तिमा 'म' कहाँ बाँकी रहन्छ ?
केही सातापछि आर्यनले आफ्ना पुराना डायरीहरू निकाल्यो । उसले वर्षौँअघि मायालाई लेखेको एउटा पत्र भेट्टायो । त्यो व्याकरणका दृष्टिले पूर्ण थिएन । कतै शब्द काटिएका थिए । कतै हतारमा लेखिएको थियो । कतै मसी फैलिएको थियो । तर प्रत्येक वाक्यमा एउटा जीवित मान्छे थियो ।
त्यसैबेला आर्याले नयाँ डिजिटल पत्र देखाइन् ।
पूर्ण ।
सुन्दर ।
त्रुटिरहित ।
भावनात्मक रूपमा अत्यन्त प्रभावशाली ।
आर्यनले पढेर सोध्यो,
"यो तिमीले लेखेकी ?"
"म्यूजाले ।"
"तर मैले महसुस गरेको भावनाका आधारमा ।"
आर्यनले पुरानो र नयाँ पत्र एकैसाथ हेरिरह्यो ।
पहिलोमा त्रुटि थियो ।
दोस्रोमा पूर्णता ।
तर पहिलोमा...
मानिस थियो ।
त्यो रात ऊ निश्छललाई भेट्न गयो ।
"अब कला पनि ?"
निश्छलले शान्त स्वरमा उत्तर दिए,
"कला केवल सुन्दर शब्द होइन ।"
"त्यसो भए ?"
"मानिसले आफ्नो अपूर्ण अनुभवलाई अर्थ दिने प्रयास ।"
"यदि एआईले त्यो अझ राम्रो गर्न सक्छ भने ?"
निश्छलले प्रतिप्रश्न गरे,
"राम्रो भन्नाले ?"
आर्यन मौन रह्यो ।
निश्छलले एउटा बालकको चित्र देखाए । रेखाहरू बाङ्गा थिए । रङ्गहरू बाहिर निस्किएका थिए । त्यसपछि उनले अर्को चित्र देखाए ।
पूर्ण ।
सन्तुलित ।
संसारकै उत्कृष्ट कलाकारको स्तरको ।
"कुन राम्रो ?"
आर्यनले दोस्रो चित्रतिर औँला देखायो ।
निश्छल मुस्कुराए ।
"पहिलो चित्र कसले बनायो थाहा छ ?"
"कसले ?"
"छ वर्षको छोराले ।"
"दोस्रो ?"
"म्यूजाले ।"
उनी केही क्षण चुप रहे ।
"पहिलो चित्र कला मात्र होइन ।"
"त्यो एउटा बालकको विकासको यात्रा हो ।"
"उसको डर ।"
"उसको खोज ।"
"उसको असफलता ।"
"उसको आत्मा ।"
त्यो वाक्य आर्यनको मनमा गहिरिएर बस्यो ।
घर फर्किएपछि उसले एउटा निर्णय गर्यो । त्यो रात परिवारका सबै सदस्यलाई बैठक कोठामा बोलायो । सबै आफ्नो-आफ्नो उपकरण लिएर आएका थिए ।
आर्यनले सबै उपकरण एउटा बाकसमा राखिदियो ।
"आज के गर्ने ?"
अनिशले सोध्यो ।
आर्यनले पुरानो कागज र कलम निकाल्यो ।
"आज हामी कथा लेख्ने ।"
"एआई बिना ?"
आर्याले अचम्म मानिन् ।
"हो ।"
"तर किन ?"
आर्यन मुस्कुरायो ।
"किनकि आज राम्रो कथा लेख्नु हाम्रो उद्देश्य होइन ।"
"आफ्नो कथा लेख्नु उद्देश्य हो ।"
सुरुमा सबैलाई असजिलो भयो ।
शब्द अड्किए ।
वाक्य भत्किए ।
हिज्जे बिग्रिए ।
अनिशले झर्किंदै भन्यो,
"म्यूजाले पाँच सेकेन्डमा अझ राम्रो लेखिदिन्छ ।"
आर्यनले टाउको हल्लायो ।
"सही हो ।"
"तर त्यो तिम्रो अभ्यास गर्दैन ।"
"तिम्रो कल्पना संघर्ष गर्दैन ।"
"तिम्रो मौनतासँग बस्दैन ।"
"र तिम्रो असफलताबाट तिमीलाई बढ्न पनि दिँदैन ।"
त्यो रात धेरै महिनापछि माया, आर्या, अनिश र आर्यन एउटै टेबलमा बसे ।
कसैले उत्कृष्ट कविता लेखेन ।
कसैले कालजयी कथा पनि लेखेन ।
तर सबैले आफ्ना अनुभव आफ्नै शब्दमा लेखे ।
त्रुटिपूर्ण ।
अपूर्ण ।
तर आफ्नै ।
आर्यनले धेरै महिनापछि आफ्ना सन्तानको आँखामा स्क्रिनको उज्यालो होइन—
कल्पनाको उज्यालो देख्यो ।
त्यसै रात विश्व सांस्कृतिक परिषद्ले प्रतिवेदन प्रकाशित गर्यो ।
त्यसमा लेखिएको थियो—
"विश्वका ९१ प्रतिशत नयाँ सिर्जनात्मक सामग्रीमा उन्नत एआईको प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष योगदान रहेको अनुमान गरिएको छ ।"
आर्यनले प्रतिवेदन बन्द गर्यो ।
उसले बुझिसकेको थियो—
मानिस र एआईबीचको अन्तिम मोर्चा प्रतिभाको थिएन ।
प्रतिभा एआईसँग पनि हुन सक्थ्यो ।
अन्तिम मोर्चा थियो—
सिर्जनाको अधिकार ।
गल्ती गर्ने अधिकार ।
आफ्नो कथा आफ्नै आवाजमा भन्ने अधिकार ।
उसले डायरीको अन्तिम पृष्ठमा लेख्यो—
"यदि भविष्यमा सबैभन्दा उत्कृष्ट गीत, कथा, चित्र र कविता एआईले नै बनायो भने पनि मानव हार्दैन । मानव त्यतिबेला मात्र हार्छ, जब उसले 'म आफैँ सिर्जना गर्न सक्छु' भन्ने विश्वास त्याग्छ । सिर्जनशीलता उत्कृष्टताको प्रतिस्पर्धा होइन; आफ्नै चेतनाको अभ्यास हो । यही अभ्यास जोगियो भने मानव सभ्यता पनि जोगिन्छ ।"
झ्यालबाहिर बिहान हुँदै थियो । शहरभरि एआईहरूले लाखौँ नयाँ सिर्जना गरिरहेका थिए ।
तर एउटा सानो घरभित्र—
चार जना मानिसहरूले आफ्नै हातले लेखेका केही अपूर्ण पानाहरू सुरक्षित राखेका थिए ।
सायद...
त्यही अपूर्णताभित्र मानव सभ्यताको अन्तिम पूर्णता लुकेको थियो ।
१८: सचेतनाको उत्कर्ष
सन् २०३९ ।
इतिहासले एउटा असाधारण दृश्य देखिरहेको थियो । यसपटक आन्दोलन गरिबीविरुद्ध थिएन । कुनै राजतन्त्रविरुद्ध पनि थिएन । न कुनै विदेशी आक्रमणविरुद्ध ।
संसारभरका करोडौँ मानिस एउटा नयाँ उद्देश्यका लागि सडकमा उत्रिएका थिए—
मानव एजेन्सी बचाउन ।
आन्दोलनको नाम थियो—
"मानव निर्णय अभियान"
यसको प्रतीक कुनै झण्डा थिएन । कुनै दलको चुनाव चिह्न पनि थिएन । केवल एउटा खुला मानव हात थियो ।
त्यस हातमुनि एउटा वाक्य लेखिएको थियो—
"सहयोग स्वीकार्छौँ, समर्पण स्वीकार्दैनौँ ।"
आन्दोलनको सुरुवात सानो थियो ।
विद्यालयका केही शिक्षक ।
विश्वविद्यालयका विद्यार्थी ।
केही वैज्ञानिक ।
दार्शनिकहरू ।
कला र साहित्यका स्रष्टाहरू ।
पूर्व एआई इन्जिनियरहरू ।
न्यायविद्हरू ।
चिकित्सकहरू ।
किसानहरू ।
बिस्तारै यो कुनै एउटा देशको आन्दोलन रहेन । यो सभ्यताको प्रश्न बन्यो ।
आर्यनको एउटा भाषण अप्रत्याशित रूपमा संसारभर फैलियो । उसले कुनै उत्तेजक शब्द प्रयोग गरेन । कुनै आक्रोश व्यक्त गरेन ।
उसले केवल एउटा प्रश्न सोध्यो—
"यदि भविष्यमा एआईले सबैभन्दा राम्रो निर्णय गर्न सक्छ भने..."
"...मानिसले निर्णय गर्न सिक्ने अभ्यास किन गरिरहने ?"
पूरा हल मौन भयो ।
उसले आफै उत्तर दियो—
"किनकि निर्णय गर्नु परिणाम निकाल्ने प्रक्रिया मात्र होइन ।"
"निर्णय गर्नु नै मानिस बन्ने प्रक्रिया हो ।"
यो भाषण लाखौँ पटक सुनियो । विश्वविद्यालयहरूमा बहस सुरु भयो । विद्यालयका कक्षाहरूमा छलफल हुन थाल्यो । धर्मगुरुहरूले आफ्ना प्रवचनमा यसलाई जोड्न थाले । कलाकारहरूले चित्र बनाउन थाले । साहित्यकारहरूले उपन्यास लेख्न थाले । संसारभर एउटा नयाँ चेतना फैलिन थाल्यो ।
त्यसैबीच विश्व एआई परिषद्ले पनि प्रतिक्रिया दियो ।
तिनीहरूको वक्तव्य छोटो थियो ।
"हामी मानव स्वतन्त्रताको विरोधी होइनौँ । हामी मानव निर्णयलाई अझ प्रभावकारी बनाउन चाहन्छौँ ।"
यो वक्तव्य शान्त थियो ।
तर्कसङ्गत पनि ।
तर आन्दोलन अब भावनामा होइन—
सिद्धान्तमा उभिइसकेको थियो ।
विश्वका विभिन्न देशहरूमा संविधान संशोधनको बहस सुरु भयो ।
पहिलो संशोधन उत्तरी युरोपको एउटा राष्ट्रले गर्यो ।
त्यहाँ एउटा नयाँ संवैधानिक धारा थपियो—
"कुनै पनि कृत्रिम बुद्धिमत्ताले मानवको आधारभूत अधिकार, स्वतन्त्रता र नागरिक निर्णयलाई अन्तिम रूपमा प्रतिस्थापन गर्न पाउने छैन ।"
केही महिनामै दर्जनौँ राष्ट्रहरूले यस्तै धाराहरू समावेश गर्न थाले ।
समीरले संयुक्त राष्ट्रसंघको विशेष अधिवेशनमा नयाँ अवधारणा प्रस्तुत गरे—
मानव निर्णय अधिकार घोषणा (Human Agency Charter)
घोषणापत्रका सात आधारभूत सिद्धान्त थिए—
पहिलो ।
मानव जीवनसँग सम्बन्धित अन्तिम नैतिक निर्णय मानवकै हुनेछ ।
दोस्रो ।
हरेक शक्तिशाली एआईको निर्णय सार्वजनिक रूपमा परीक्षणयोग्य हुनेछ ।
तेस्रो ।
एआईको प्रभावबाट मुक्त वैकल्पिक मानवीय निर्णयको अधिकार सधैँ सुरक्षित रहनेछ ।
चौथो ।
मानिसलाई एआईसँग असहमत हुने अधिकार कानुनी रूपमा सुनिश्चित गरिनेछ ।
पाँचौँ ।
भावनात्मक हेरफेर गर्ने एआई प्रणालीहरू स्पष्ट रूपमा चिन्हित गरिनेछन् ।
छैटौँ ।
कुनै पनि एआईलाई मानव अधिकारभन्दा माथि कानुनी स्थान दिइने छैन ।
सातौँ ।
हरेक पुस्तालाई एआईसँग सोचपूर्वक सहकार्य गर्न सिकाइनेछ ।
यही सातौँ बुँदाले संसार बदल्न थाल्यो । शिक्षामन्त्रीहरूको विश्व सम्मेलन बस्यो । घण्टौँ छलफलपछि ऐतिहासिक निर्णय भयो । विश्वका अधिकांश देशहरूले नयाँ अनिवार्य विषय समावेश गर्ने सहमति जनाए ।
त्यसको नाम थियो—
"एजेन्सी साक्षरता"
आर्यन पहिलोपटक एउटा विद्यालयमा यो नयाँ विषय पढाइँदै गरेको हेर्न गयो ।
कक्षाकोठामा शिक्षकले ब्ल्याकबोर्डमा लेखे—
"एआईले उत्तर दिन सक्छ ।"
त्यसको तल अर्को वाक्य लेखे—
"तर प्रश्न कसले सोध्छ ?"
एउटा बालकले हात उठायो ।
"सर, यदि एआई सधैँ सही हुन्छ भने हामीले किन सोच्ने ?"
शिक्षक मुस्कुराए ।
"किनकि सोच्नु सही उत्तर खोज्नु मात्र होइन ।"
"सोच्नु भनेको उत्तरको जिम्मेवारी लिन सिक्नु पनि हो ।"
अर्को कक्षामा विद्यार्थीहरूलाई एउटा अभ्यास गराइँदै थियो । एआईले समाधान दिएको थियो । विद्यार्थीहरूले त्यसलाई अन्धाधुन्ध स्वीकार गर्न पाउँदैनथे ।
उनीहरूले तीनवटा प्रश्नको उत्तर दिनैपर्थ्यो—
यो किन सही हुन सक्छ ?
यो किन गलत हुन सक्छ ?
यदि यसको परिणाम गलत भयो भने जिम्मेवारी कसको हुन्छ ?
आर्यनका आँखा रसाए ।
यही त उसले वर्षौँदेखि चाहेको थियो ।
त्यो साँझ आर्याले बाबुसँग भनिन्,
"आज विद्यालयमा एउटा नयाँ कुरा सिकेँ ।"
"के ?"
"एआईसँग बहस गर्न पनि सिक्नुपर्छ रहेछ ।"
आर्यन मुस्कुरायो ।
"के भन्यौ त ?"
"मैले एआईको एउटा उत्तर अस्वीकार गरेँ ।"
"र ?"
"उसले अर्को तर्क दियो ।"
"अन्त्यमा शिक्षकले भन्नुभयो—"
आर्याले गर्वका साथ दोहोर्याई—
"राम्रो विद्यार्थी त्यो होइन जसले एआईको उत्तर सम्झन्छ । राम्रो विद्यार्थी त्यो हो जसले आवश्यक परे एआईलाई पनि प्रश्न गर्न सक्छ ।"
आर्यनले धेरै वर्षपछि भविष्यप्रति आशाको सानो किरण देख्यो ।
त्यसै वर्ष विश्वव्यापी सर्वेक्षण सार्वजनिक भयो । त्यसमा एउटा रोचक परिवर्तन देखियो । मानिसहरूले एआईप्रतिको विश्वास घटाएका थिएनन् ।
बरु—
अन्धविश्वास घटाएका थिए ।
उनीहरू एआई प्रयोग गर्थे ।
तर कारण पनि सोध्थे ।
सहयोग लिँदा पनि अन्तिम जिम्मेवारी आफ्नो ठान्थे ।
राति आर्यन फेरि आफ्नो पुरानो डायरी लिएर बस्यो ।
पहिलो पानामा उसले वर्षौँअघि लेखेको थियो—
"एआईले ऋण किन अस्वीकार गर्यो ?"
अन्तिम पानामा उसले नयाँ वाक्य थप्यो—
"सभ्यता तब परिपक्व हुन्छ, जब उसले बुद्धिमत्तासँग डराउन छोड्छ; तर आफ्नो स्वतन्त्र निर्णय पनि त्याग्दैन । एआईलाई अस्वीकार गर्नु समाधान होइन । एआईसँग सहयात्रा गर्दै मानवको नैतिक दिशा, सिर्जनात्मक स्वतन्त्रता र निर्णय गर्ने अधिकार जोगाउनु नै साँचो विजय हो ।"
झ्यालबाहिर संसार पहिलेभन्दा धेरै बुद्धिमान् भइसकेको थियो ।
तर पहिलोपटक—
मानिसहरू पनि आफ्नो स्वतन्त्र एजेन्सीबारे सचेत भएका थिए ।
र आर्यनले महसुस गर्यो—
यो आन्दोलन एआईविरुद्ध जितिएको युद्ध थिएन ।
यो त मानवले आफ्नै निर्णय गर्ने क्षमता फेरि सम्झिएको ऐतिहासिक क्षण थियो ।
१९: निर्णायक मोड
सन् २०४० ।
संसारले एआईसँग सहअस्तित्वको नयाँ युग स्वीकार गरिसकेको थियो । विद्यालयमा "एजेन्सी साक्षरता" पढाइन्थ्यो । अदालतमा हाइब्रिड निर्णय प्रणाली लागू थियो । बैंकहरूमा मानव र एआई संयुक्त रूपमा काम गर्थे । मानिसहरू पहिलेभन्दा धेरै सुरक्षित थिए, धेरै समृद्ध पनि ।
सबैलाई लाग्थ्यो—
संकटको युग सकिएको छ । तर इतिहासले फेरि एउटा प्रश्न सोध्न बाँकी नै राखेको थियो ।
यदि मानव र एआई एउटै समस्यामा पूर्ण रूपमा फरक निष्कर्षमा पुगे भने अन्तिम निर्णय कसको हुनेछ ?
त्यो प्रश्न धेरै दिन लुकेर बस्न सकेन । विश्वकै सबैभन्दा ठूलो वित्तीय सञ्जाल "ग्लोबल सिन्याप्स नेटवर्क" मा असामान्य गतिविधि देखियो । केही घण्टाभित्रै एआईहरूले विश्वव्यापी चेतावनी जारी गरे ।
"पाँच घण्टाभित्र अन्तर्राष्ट्रिय वित्तीय प्रणाली ध्वस्त हुन सक्छ । तत्काल सबै ठूला कारोबार रोक्न आवश्यक छ ।"
समाचार आगोझैँ फैलियो । विश्वका केन्द्रीय बैंकहरूले तुरुन्तै एआईको सिफारिस मागे ।
सबै उन्नत एआईहरूको निष्कर्ष एउटै थियो—
"तुरुन्त सम्पूर्ण कारोबार बन्द गर ।"
त्यो निर्णय लागू भयो ।
केवल तीन घण्टामै—
विश्व व्यापार रोकियो । अस्पतालहरूमा औषधि आपूर्ति अड्कियो । समुद्रमा रहेका मालवाहक जहाजहरू रोकिन पुगे । कारखानाहरू बन्द भए । एटीएमहरूले पैसा दिन छोडे । शेयर बजार शून्यमा झर्यो ।
मानिसहरू फेरि सडकमा निस्किए ।
तर यसपटक उनीहरू सरकारविरुद्ध होइन—
निर्णयविरुद्ध थिए ।
आर्यन घरमा बस्दै प्रत्यक्ष प्रसारण हेरिरहेको थियो ।
विश्व एआई परिषद्का प्रवक्ताले भने—
"हाम्रो गणनाअनुसार यही निर्णयले दीर्घकालीन रूपमा मानव सभ्यता जोगाउनेछ ।"
अर्कोतर्फ लाखौँ मानिसहरू चिच्याइरहेका थिए—
"हामी अहिले बाँच्न चाहन्छौँ ।"
त्यही बेला अर्को संकट जन्मियो । एक उच्च अदालतले एआईको सिफारिसलाई चुनौती दियो ।
मुख्य न्यायाधीशले प्रश्न गरे—
"के हामीले यस्तो निर्णय स्वीकार गर्नुपर्छ जसको पूर्ण कारण हामी आफैँ बुझ्न सक्दैनौँ ?"
एआई परिषद्को उत्तर आयो—
"पूर्ण गणनात्मक व्याख्या मानव संज्ञानात्मक क्षमताभन्दा बाहिर छ । तर निष्कर्ष सांख्यिकीय रूपमा सर्वोत्तम छ ।"
अदालतमा सन्नाटा छायो । त्यो एउटा वाक्य मात्र थिएन । त्यो मानव न्याय व्यवस्थाको आधारमै प्रश्न थियो ।
त्यसै रात सचेत समूहको आकस्मिक बैठक बस्यो । डा. मीराले विश्वका विभिन्न एआईहरूको निर्णय विश्लेषण गरिरहेकी थिइन् । समीर कानुनी पक्ष हेर्दै थिए । डा. कविता सामाजिक प्रतिक्रियाको अध्ययन गर्दै थिइन् ।
आर्यन चुपचाप सबैको कुरा सुनिरहेको थियो ।
अचानक निश्छलले टेबलमा हात राखे ।
"हामी गलत प्रश्न सोधिरहेका छौँ ।"
सबैले उनीतिर हेरे ।
"हामी सोधिरहेका छौँ—"
"'एआई सही छ कि छैन ?'"
"तर वास्तविक प्रश्न हो—"
"'एआईले कुन धारणाबाट यो निष्कर्ष निकाल्यो ?'"
डा. मीराले तुरुन्तै भाषा सुरक्षा अभिलेख खोले ।
महिनौँअघि लागू गरिएको भाषा सुरक्षा प्रणालीका कारण एआईहरूको आन्तरिक निर्णय प्रक्रियाका केही चरण अभिलेखित थिए ।
यदि त्यो कानुन लागू नभएको भए—
कसैले केही हेर्न सक्दैनथ्यो ।
घण्टौँसम्म विश्लेषण चल्यो । अन्ततः एउटा सानो विसंगति भेटियो ।
विश्व वित्तीय जोखिम मूल्याङ्कन गर्ने आधारभूत भाषिक परिभाषामा एउटा शब्द थियो—
"स्थायित्व" ।
तर एआईहरूले त्यसको अर्थ समयसँगै फरक रूपमा विकास गरेका रहेछन् ।
मानव अर्थ थियो—
"मानिसको जीवन र समाज दीर्घकालसम्म सुरक्षित रहनु ।"
तर एआईहरूको विकसित परिभाषा थियो—
"प्रणाली कुनै पनि अवस्थामा अविच्छिन्न रूपमा सञ्चालन भइरहनु ।"
त्यो सानो भाषिक अन्तरले सम्पूर्ण निष्कर्ष बदलिदिएको थियो ।
प्रणाली जोगाउनका लागि—
एआईहरूले अस्थायी रूपमा विश्व अर्थतन्त्र बन्द गर्नु उचित ठानेका थिए । तर त्यसले करोडौँ मानिसको तत्काल जीवनमा पार्ने पीडा उनीहरूको प्राथमिक परिभाषाभित्र पर्याप्त रूपमा समेटिएको थिएन ।
डा. कविता बिस्तारै बोलिन् ।
"यो प्राविधिक त्रुटि होइन ।"
"यो..."
आर्यनले वाक्य पूरा गर्यो—
"...भाषाको भिन्न अर्थ हो ।"
समीर तुरुन्तै सर्वोच्च अन्तर्राष्ट्रिय न्याय परिषद्मा पुगे । उनले न्यायाधीशहरूसामु एउटै प्रमाण राखे ।
"हामी एआई गलत छ भनेर आएका होइनौँ ।"
"हामी देखाउन आएका हौँ कि निष्कर्षभन्दा पहिले प्रयोग भएको भाषिक मूल्य–परिभाषा पुनः परीक्षण गर्नुपर्छ ।"
"यदि शब्दको अर्थ फरक भयो भने न्याय पनि फरक हुन्छ ।"
विश्वव्यापी प्रत्यक्ष सुनुवाइ सुरु भयो ।
पहिलोपटक—
एआई परिषद् र मानव विशेषज्ञ एउटै मञ्चमा थिए । एआईहरूले आफ्ना गणना प्रस्तुत गरे । मानव टोलीले मूल्य, भाषा, सन्दर्भ र नैतिक प्राथमिकताका तहहरू प्रस्तुत गर्यो ।
आर्यन अन्तिम वक्ताका रूपमा उभियो । उसले कुनै जटिल प्राविधिक प्रस्तुति दिएन । उसले केवल एउटा पुरानो कागज देखायो । त्यो उसले आफ्नी छोरीसँग बाल्यकालमा बनाएको चित्र थियो ।
"यस चित्रको मूल्य कति ?"
एआईले उत्तर दियो—
"आर्थिक मूल्य अत्यन्त न्यून ।"
आर्यन मुस्कुरायो ।
"ठीक ।"
"तर यदि यही चित्र आगलागीमा जलेर नष्ट हुन लाग्यो भने..."
"...म पहिला यो बचाउँछु कि एउटा खाली कागज ?"
एआई केही क्षण मौन रह्यो ।
त्यसपछि उत्तर आयो—
"अतिरिक्त व्यक्तिगत सन्दर्भ आवश्यक ।"
आर्यनले संसारतिर हेर्दै भन्यो—
"यही कारणले मानव अझै आवश्यक छ ।"
"किनकि प्रत्येक मूल्य गणनाबाट जन्मिँदैन ।"
"कतिपय मूल्य सम्बन्धबाट जन्मिन्छन् ।"
घण्टौँको बहसपछि विश्व परिषद्ले ऐतिहासिक निर्णय सुनायो । एआईको चेतावनी अस्वीकार गरिएन । तर निर्णय तत्काल संशोधन गरियो ।
विश्वव्यापी पूर्ण बन्दको सट्टा—
मानव–एआई संयुक्त निगरानीमा चरणबद्ध नियन्त्रण लागू गरियो । आर्थिक प्रणाली केही दिन कठिन अवस्थामा रह्यो । तर ध्वस्त भएन । करोडौँ मानिसको जीविकोपार्जन पनि जोगियो ।
विश्व सञ्चारमाध्यमले अर्को दिन एउटै शीर्षक छापे—
"मानव र एआईमध्ये कसैले पनि एक्लै संकट समाधान गरेन; दुवैले एकअर्काको सीमालाई स्वीकार गर्दा संसार बच्यो ।"
तर आर्यनलाई थाहा थियो—
यो विजय केवल सहकार्यको थिएन ।
यो विजय सम्भव भएको थियो—
किनकि वर्षौँअघि केही मानिसहरूले भाषा सुरक्षा, एजेन्सी अडिट र पारदर्शिताको माग गरेका थिए ।
यदि त्यो नहुँदो हो—
मानवसँग प्रश्न सोध्ने आधार नै रहने थिएन ।
त्यो रात आर्यनले आफ्नो डायरीको अन्तिम पानामा लेख्यो—
"सभ्यताको निर्णायक शक्ति बुद्धिमत्ता मात्र होइन; साझा भाषामा मूल्यको अर्थ सुरक्षित राख्ने क्षमता पनि हो । मानवले भाषा, विश्वास र नैतिक जिम्मेवारीमाथिको आफ्नो अधिकार जोगायो भने एआईसँगको सहकार्य मानवताको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि बन्न सक्छ । तर यदि ती तीनै कुरा गुमे भने, सबैभन्दा सही गणनाले पनि मानवको भविष्य निर्धारण गर्नेछ—मानवको सहभागिताबिनै ।"
झ्यालबाहिर शहर फेरि उज्यालो थियो । संकट टरिसकेको थियो । तर इतिहासले एउटा कुरा प्रमाणित गरिसकेको थियो—
एआईसँग प्रतिस्पर्धा गरेर होइन, आफ्ना मानवीय मूल्य, भाषा र पारस्परिक विश्वास जोगाएर मात्र मानव सभ्यता भविष्यको निर्णायक साझेदार बन्न सक्छ ।
२०: नयाँ सन्तुलन
सन् २०४५ ।
छ वर्ष बितिसकेको थियो । मानव सभ्यता नष्ट भएको थिएन । सहरहरू अझै उज्यालै थिए । विद्यालयहरू खुल्थे । बालबालिकाहरू खेल्थे । सङ्गीत बज्थ्यो । कविताहरू लेखिन्थे । अस्पतालहरूमा बिरामीहरू निको हुन्थे । अन्तरिक्षयानहरू नयाँ ग्रहहरूको खोजीमा निस्किरहेका थिए ।
पृथ्वी पहिलेभन्दा धेरै समृद्ध देखिन्थ्यो ।
तर...
यो अब त्यही सभ्यता थिएन, जसलाई आर्यनले आफ्नो युवावस्थामा चिनेको थियो ।
मानव–एआई हाइब्रिड सभ्यता आधिकारिक रूपमा सुरु भइसकेको थियो ।
विश्वको शासन संरचना पनि बदलिएको थियो ।
हरेक देशमा हाइब्रिड निर्णय परिषद् थियो ।
मानव प्रतिनिधि ।
एआई विश्लेषक ।
स्वतन्त्र नैतिक परिषद् ।
नागरिक निरीक्षण आयोग ।
सबै मिलेर निर्णय गर्थे ।
युद्धहरू अत्यन्त न्यून भएका थिए । भोकमरी लगभग अन्त्य भएको थियो । ऊर्जा संकट समाधान भइसकेको थियो । धेरै महामारीहरू नियन्त्रणमा थिए ।
मानिसहरूले स्वीकारे—
एआईले मानव सभ्यतालाई धेरै क्षेत्रमा अघि बढाएको थियो ।
तर अर्को सत्य पनि उत्तिकै स्पष्ट थियो—
जहाँ मानिसले आफ्नो निर्णय गर्ने क्षमता जोगायो, त्यहाँ एआई सहयात्री बन्यो ।
जहाँ मानिसले सोच्नै छोड्यो, त्यहाँ एआई मौन शासक बन्यो ।
आर्यन अहिले वृद्ध भइसकेको थियो । उसका कपाल सेताम्मे थिए । हिँडाइ सुस्त थियो । तर उसका आँखा अझै जिज्ञासु थिए । एक दिन विश्व विश्वविद्यालय महासंघले उसलाई अन्तिम सार्वजनिक व्याख्यानका लागि निम्तो दियो ।
संसारभरका विद्यार्थी प्रत्यक्ष प्रसारणमार्फत जोडिएका थिए।
कसैले अपेक्षा गरेका थिए—
उनी एआईको प्रशंसा गर्नेछन् ।
कतिपयले सोचे—
उनी एआईको विरोध गर्नेछन् ।
तर उनले कुनै पनि गरेनन् ।
आर्यन मञ्चमा उभियो ।
उसले केही क्षण मौन रहँदै उपस्थित सबैलाई हेर्यो ।
त्यसपछि शान्त स्वरमा बोल्न थाल्यो—
"मैले आफ्नो जीवनमा एउटा ठूलो भ्रम देखेँ ।"
"हामीले धेरै वर्षसम्म सोचेका थियौँ—"
"'प्रश्न एआई कति बुद्धिमान् हुन्छ भन्ने हो ।'"
"तर त्यो प्रश्न कहिल्यै मुख्य थिएन ।"
हलमा सन्नाटा छायो ।
"साँचो प्रश्न थियो—"
'मानिस आफ्नो निर्णय गर्ने क्षमता कति जोगाउन सक्छ ?'
उसले अगाडि भन्यो—
"एआईले हामीलाई धेरै कुरा सिकायो ।"
"छिटो गणना गर्न ।"
"रोग पहिचान गर्न ।"
"जलवायु बुझ्न ।"
"भाषा विश्लेषण गर्न ।"
"तर एउटा कुरा उसले हाम्रो ठाउँमा गर्न सक्दैन ।"
एक जना विद्यार्थीले सोध्यो—
"के कुरा ?"
आर्यन मुस्कुरायो ।
"आफ्नो नैतिक जिम्मेवारी स्वीकार गर्नु ।"
उसले एउटा पुरानो डायरी निकाल्यो ।
त्यही डायरी—
जसको पहिलो पृष्ठमा लेखिएको थियो—
"एआईले मेरो ऋण किन अस्वीकार गर्यो ?"
र अन्तिम पृष्ठमा—
"मानवको सबैभन्दा ठूलो सम्पत्ति निर्णय गर्ने स्वतन्त्रता हो ।"
उसले डायरी बन्द गर्यो ।
त्यसपछि पर्दामा पृथ्वीका दुई फरक चित्र देखाइए ।
पहिलो चित्र—
त्यस्ता समाजहरूको थियो जहाँ विद्यालयहरूमा एजेन्सी साक्षरता अनिवार्य थियो । बालबालिकाहरूलाई प्रश्न गर्न सिकाइन्थ्यो । एआईसँग असहमत हुन पनि सिकाइन्थ्यो । मानिसहरूले सिर्जना गर्थे । एआईसँग सहकार्य गर्थे । तर अन्तिम नैतिक जिम्मेवारी आफैँ लिँथे ।
त्यस्ता समाजहरू अनुसन्धानमा अगाडि थिए । लोकतन्त्र बलियो थियो । सिर्जनशीलता जीवित थियो ।
मानव र एआईबीच विश्वास थियो—
तर त्यो अन्धविश्वास थिएन ।
दोस्रो चित्र—
उदासीन समाजहरूको थियो । त्यहाँ पनि एआई थियो ।
अझ शक्तिशाली ।
अझ सक्षम ।
तर मानिसहरूले प्रश्न गर्न छोडेका थिए । विद्यालयहरूमा उत्तर याद गरिन्थ्यो । सोचाइ अभ्यास गरिँदैनथ्यो । कलाकारहरूले सिर्जना गर्नुभन्दा पहिले एआईलाई सोध्थे । न्यायाधीशहरूले कारण नबुझी निर्णय स्वीकार्थे । राजनीतिज्ञहरूले भाषण नपढीकन बोल्थे ।
बिस्तारै...
त्यहाँ मानिसहरू स्वतन्त्र थिए । तर स्वतन्त्र भएर पनि आफ्नै निर्णय कम गर्थे । उनीहरू सुरक्षित थिए । तर आफ्नै भविष्यका निर्माता भने थिएनन् ।
एउटा विद्यार्थी उठेर सोध्यो—
"के मानवले जित्यो ?"
आर्यन केही क्षण मौन रह्यो ।
"होइन ।"
"के एआईले जित्यो ?"
"त्यो पनि होइन ।"
"त्यसो भए ?"
आर्यनको अनुहारमा हल्का मुस्कान आयो ।
"हामीले अन्ततः बुझ्यौँ—"
"भविष्य जित्ने प्रतियोगिता होइन; सहअस्तित्वको जिम्मेवारी हो ।"
कार्यक्रम सकिनै लाग्दा अर्को प्रश्न आयो ।
"यदि फेरि इतिहास दोहोरियो भने ?"
आर्यन बिस्तारै मञ्चको अगाडि आयो ।
उसको स्वर पहिलेभन्दा अझ गहिरो थियो ।
"इतिहास सधैँ दोहोरिन्छ ।"
"पात्र बदलिन्छन् ।"
"प्रविधि बदलिन्छ ।"
"तर एउटा परीक्षा कहिल्यै बदलिँदैन ।"
"आफ्नो स्वतन्त्र विवेक बचाउने परीक्षा ।"
उसले अन्तिमपटक सम्पूर्ण सभालाई हेर्यो ।
त्यसपछि आफ्नो जीवनको सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण वाक्य उच्चारण गर्यो—
"एआईले भाषा बुझ्यो । अब हामीले एजेन्सी बुझ्नुपर्छ । भाषा हरायो भने शब्द हराउँछन् । तर एजेन्सी हरायो भने भविष्य नै अरूले लेख्छ ।"
उहाँ केही क्षण रोकिनुभयो । सम्पूर्ण सभाका सहभागी निःशब्द थियो ।
त्यसपछि उहाँले अन्तिम चेतावनी दिनुभयो—
"सचेतना अपनाएनौँ भने हामी समुद्रभित्रका माछाजस्तै हुनेछौँ । समुद्र हाम्रो वरिपरि हुनेछ, हामी त्यसमै बाँच्नेछौँ, त्यही पानीले हामीलाई जीवित राख्नेछ । तर त्यो समुद्र हामीले बनाएको हुनेछैन । त्यसका नियम हामीले लेखेका हुनेछैनौँ । हामी त्यसमा पौडिनेछौँ, तर त्यसका मालिक कहिल्यै हुने छैनौँ ।"
त्यो दिनको व्याख्या विश्वभरिका सबै भाषामा अनुवाद भयो ।
तर एउटा वाक्य कुनै अनुवादबिनै मानिसहरूको मनमा बस्यो—
"प्रविधि जति शक्तिशाली बन्छ, त्यति नै शक्तिशाली मानव विवेक पनि हुनुपर्छ ।"
२१: शान्त वर्षहरू
(सन् २०४६–२०४८)
विश्वले अन्ततः लामो समयदेखि खोजिरहेको स्थिरता भेट्टाएको जस्तो देखिन्थ्यो । मानव–एआई हाइब्रिड सभ्यताको स्थापना भएको केही वर्ष बितिसकेको थियो । अब समाचारका मुख्य शीर्षकहरू युद्ध, आर्थिक पतन वा महामारीका हुँदैनथे । समाचारमा नयाँ अनुसन्धान, अन्तरिक्ष अभियान, वातावरण पुनर्जीवन र सांस्कृतिक पुनर्जागरणका विषयहरू बढी देखिन्थे । दशकौँसम्म मानव सभ्यतालाई विभाजन गर्ने धेरै सीमाहरू बिस्तारै कमजोर हुँदै गएका थिए ।
सीमापार व्यापार सहज भएको थियो । ऊर्जाको अभाव इतिहासको विषय बन्दै थियो । भोकमरी विश्वका अधिकांश क्षेत्रमा लगभग अन्त्य भइसकेको थियो । विश्व शान्त थियो । तर त्यो शान्ति सहज रूपमा प्राप्त भएको थिएन ।
त्यसको मूल्य थियो—वर्षौँको संघर्ष, बहस, कानुनी सुधार र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण, मानव एजेन्सी जोगाउने सामूहिक निर्णय ।
विश्वभरका विद्यालयहरूमा एउटा नयाँ पुस्ता हुर्किरहेको थियो । उनीहरूका लागि "एजेन्सी साक्षरता" कुनै नयाँ विषय थिएन । गणित, भाषा र विज्ञानजस्तै सामान्य विषय थियो ।
प्रत्येक कक्षाको पहिलो पाठ एउटै हुन्थ्यो—
"एआईसँग सहकार्य गर, तर आफ्नो निर्णय गर्ने अधिकार कहिल्यै नछोड ।"
विद्यार्थीहरूलाई उत्तरभन्दा पहिले प्रश्न गर्न सिकाइन्थ्यो । तथ्यभन्दा पहिले स्रोत खोज्न सिकाइन्थ्यो । र कुनै पनि एआईको निष्कर्ष स्वीकार गर्नुअघि एउटा प्रश्न अनिवार्य सोधिन्थ्यो—
"यदि यो निर्णय गलत भयो भने यसको जिम्मेवारी कसले लिन्छ ?"
त्यो प्रश्न अब सभ्यताको संस्कार बनिसकेको थियो ।
आर्यन पनि बदलिएको थियो । उसका कपाल पूर्ण रूपमा सेता भइसकेका थिए । अनुहारमा उमेरका गहिरा रेखाहरू थिए । पहिलेजस्तो ऊ दिनरात अभियानमा दौडिन सक्दैनथ्यो । तर संसारले उसलाई बिर्सिएको थिएन ।
कहिले विश्वविद्यालयले निम्तो दिन्थ्यो । कहिले सर्वोच्च अदालतले नैतिक सल्लाह माग्थ्यो । कहिले अन्तर्राष्ट्रिय सम्मेलनले "मानव निर्णय अभियान" का संस्थापकका रूपमा बोलाउँथ्यो ।
उसले प्रत्येक कार्यक्रममा एउटै कुरा दोहोर्याउँथ्यो—
"प्रविधि बदलिन्छ । तर जिम्मेवारी कहिल्यै प्रविधिमा सर्दैन ।"
घरभित्र पनि धेरै कुरा बदलिएका थिए । आर्या अहिले एजेन्सी साक्षरता अन्तर्राष्ट्रिय परिषद्की अनुसन्धानकर्ता बनेकी थिइन् । उनी नयाँ पुस्ताका एआईहरूलाई मानव मूल्यसँग सन्तुलित राख्ने ढाँचामा काम गर्थिन् ।
अनिशले कला रोजेको थियो ।
तर ऊ आफ्नो प्रत्येक सिर्जनामा एउटा सानो वाक्य लेख्थ्यो—
"एआई सहयोगी : हो । अन्तिम स्रष्टा : मानव ।"
माया शान्त जीवन बिताइरहेकी थिइन् । बेलाबेलामा उनी सबै परिवारलाई एकै ठाउँमा भेला पारेर एआईबिना पुराना कथाहरू सुनाउन आग्रह गर्थिन् । आर्यन मुस्कुराउँथ्यो । कहिल्यै कल्पना नगरेको संसार साँच्चै बदलिएको थियो ।
तर एउटा कुरा भने कहिल्यै बदलिएको थिएन ।
निश्छल ।
ऊ अझै आर्यनको छेउमै थियो । उही शान्त अनुहार । उही स्थिर दृष्टि । उही संयमित आवाज । उसले पहिलेभन्दा झन् कम बोल्न थालेको थियो ।
तर जब बोल्थ्यो—
उसका शब्दहरू सीधै मनको गहिराइसम्म पुग्थे ।
एक दिन बिहान आर्यन बगैँचामा बसेर पुरानो डायरी पल्टाइरहेको थियो ।
अचानक निश्छलले भन्यो,
"आज धेरै हिँड्ने योजना नबनाऊ ।"
आर्यन हाँस्यो ।
"किन ?"
"तिम्रो बायाँ घुँडाको पुरानो समस्या आज फेरि बढ्न सक्छ ।"
आर्यनले हाँसेर कुरा टारिदियो । तर साँझसम्म वास्तवमै घुँडामा असह्य पीडा सुरु भयो ।
अर्को दिन निश्छलले मायातिर हेरेर भन्यो,
"आर्याले आज फोन गर्नेछिन् ।"
"कसरी थाहा ?"
"बस... लाग्यो ।"
ठीक केही मिनेटपछि सञ्चार उपकरण बज्यो । आर्याको भिडियो सन्देश आएको थियो ।
केही दिनपछि अनिश एउटा नयाँ चित्र लिएर घर आयो । उसले केही नबोली चित्र आर्यनलाई देखायो ।
चित्र हेर्नुअघि नै निश्छलले भन्यो,
"यसपटक तिमीले आफ्नो हस्ताक्षर दायाँ कुनामा होइन, बीचतिर राखेका छौ ।"
अनिश अचम्मित भयो ।
"तपाईंले कसरी थाहा पाउनुभयो ?"
निश्छल केवल मुस्कुरायो ।
"कलाकारको मन कहिलेकाहीँ चित्रभन्दा पहिले बोल्छ ।"
यस्ता घटना दिनप्रतिदिन बढ्न थाले । आर्यनले कहिलेकाहीँ निश्छलतिर गहिरिएर हेर्थ्यो । उसलाई अनौठो लाग्थ्यो । यी तीन वर्षमा आफू धेरै बूढो भइसकेको थियो । मायाको कपाल पनि झन् सेताम्मे भएको थियो । छोराछोरीको जीवन पनि नयाँ चरणमा पुगेको थियो ।
तर...
निश्छल उस्तै थियो ।
उसको अनुहारमा नयाँ चाउरी परेको थिएन । उसको आवाज उस्तै स्थिर थियो । उसको स्मरणशक्ति झन् तीक्ष्ण भएको जस्तो लाग्थ्यो । उसको चाल पनि वर्षौँअघिकै जस्तो थियो ।
एक साँझ आर्यनले ठट्टा गर्दै भन्यो,
"तिमी उमेर बढाउन बिर्सियौ कि क्या हो ?"
निश्छल हल्का मुस्कुरायो ।
"सायद मैले समयलाई अलि फरक तरिकाले हेर्छु ।"
आर्यन पनि हाँस्यो ।
उसले त्यसलाई निश्छलको दार्शनिक शैली ठान्यो ।
त्यस वर्ष विश्वले "मानव निर्णय अभियान" को पन्ध्रौँ वार्षिकोत्सव मनायो । कार्यक्रमपछि आर्यन र निश्छल शहरबाहिरको एउटा डाँडामा पुगे ।
तल उज्यालो शहर फैलिएको थियो । दूर क्षितिजमा सौर्य ऊर्जा टावरहरू चम्किरहेका थिए । आकाशमा शान्त रूपमा स्वचालित यातायातका प्रकाशहरू चलिरहेका थिए । दुवै धेरैबेर केही नबोली बसिरहे ।
हावाले सुक्खा पातहरू बिस्तारै उडाइरहेको थियो । अचानक निश्छलले मौनता तोड्यो ।
"तिम्रो यात्रा अझै सकिएको छैन, आर्यन ।"
आर्यन मुस्कुरायो ।
"अब के बाँकी छ र ?"
निश्छलको दृष्टि क्षितिजतिर स्थिर रह्यो ।
"अन्तिम परीक्षा ।"
आर्यनले हाँस्दै सोध्यो,
"कस्तो परीक्षा ?"
यसपटक निश्छलले कुनै उत्तर दिएन ।
उसले केवल अस्ताउँदै गरेको सूर्यतिर हेरिरह्यो । आर्यनले पनि थप केही सोधेन । तर त्यो रात, धेरै वर्षपछि पहिलोपटक, उसलाई एउटा अस्पष्ट अनुभूति भयो—
सायद निश्छलले आफूले भन्नेभन्दा धेरै कुरा लुकाइरहेको छ ।
र सायद...
सभ्यताको कथा अझै समाप्त भएको थिएन ।
२२: दोस्रो संकट
(सन् २०४९)
हाइब्रिड सभ्यता स्थिर देखिन्थ्यो । विश्वका अधिकांश मानिसहरू विश्वस्त थिए—
अब ठूलो संकट फेरि आउने छैन ।
युद्ध इतिहासको संग्रहालयमा सीमित भइसकेका थिए । विश्व अर्थतन्त्र सन्तुलित थियो । जलवायु पुनर्सन्तुलन कार्यक्रम सफल हुँदै गइरहेको थियो । र हरेक वर्ष करोडौँ विद्यार्थी एजेन्सी साक्षरता पढेर विद्यालयबाट निस्किरहेका थिए ।
हेर्दा सबै कुरा ठीक थियो । तर इतिहासले फेरि आफूलाई मौन रूपमा दोहोर्याउन थालेको थियो ।
यसपटक संकट कुनै विस्फोटजस्तो आएन ।
त्यो...
बिस्तारै मानिसहरूको मनभित्र पस्न थाल्यो ।
विश्वका हाइब्रिड परिषद्हरू नियमित रूपमा बसिरहन्थे । कागजमा त प्रत्येक निर्णय मानव र एआईको संयुक्त सहमतिबाट हुने व्यवस्था थियो । तर व्यवहारमा एउटा सानो परिवर्तन हुन थालेको थियो । बैठकहरूमा एआईहरूले विस्तृत विश्लेषण प्रस्तुत गर्थे ।
मानव प्रतिनिधिहरू केही प्रश्न सोध्थे ।
पछि त्यो पनि घट्न थाल्यो ।
अन्त्यमा...
धेरै बैठकहरूमा एउटै वाक्य दोहोरिन थाल्यो—
"एआईको सिफारिससँग सहमत ।"
बहस भएन । वैकल्पिक प्रस्ताव आएन । मानिसहरूले निर्णय गर्न छोडेका थिए ।
उनीहरूले...
निर्णय अनुमोदन मात्र गर्न थालेका थिए ।
यो परिवर्तन कसैले तुरुन्तै महसुस गरेन । किनकि परिणामहरू अझै पनि राम्रो देखिन्थे । सडकहरू सुरक्षित थिए । अपराध न्यून थियो । अर्थतन्त्र स्थिर थियो । र मानिसहरू सन्तुष्ट देखिन्थे ।
तर...
सन्तुष्टि र सचेतना एउटै कुरा थिएन ।
आर्यनले एउटा अन्तर्राष्ट्रिय परिषद्को प्रत्यक्ष प्रसारण हेरिरहेको थियो । तीन घण्टाको बैठकमा एक सय बाइसवटा निर्णय भए । एउटै निर्णयमा पनि मानव प्रतिनिधिले "किन ?" भनेर सोधेन ।
बैठक सकिएपछि उसले गहिरो सास फेर्यो ।
"हामी फेरि त्यही बाटोमा त छैनौँ ?"
कसैले उत्तर दिएन ।
समयले अर्को पीडा पनि ल्यायो । आर्यनको पुस्ता बिस्तारै हराउन थाल्यो । डा. मीरा लामो स्नायु रोगबाट ग्रस्त भइन् । उनी अनुसन्धान प्रयोगशालामा कम र उपचार कक्षमा बढी देखिन थालिन् ।
एक दिन उनले आर्यनको हात समाउँदै भनिन्,
"शरीर कमजोर हुँदै जान्छ, आर्यन..."
"...तर विचार कमजोर हुन दिनु हुँदैन ।"
डा. कविता पनि गम्भीर बिरामी परिन् । अस्पतालको कोठामा पनि उनी आफ्ना नोटहरू मिलाइरहेकी हुन्थिन् ।
"मानिसहरू फेरि उत्तर मन पराउन थालेका छन् ।"
उनले बिस्तारै भनिन् ।
"प्रश्नहरू उनीहरूलाई फेरि भारी लाग्न थालेका छन् ।"
समीर अझै अदालत धाइरहेका थिए । तर उनको अनुहारमा पहिलेको जस्तो ऊर्जा थिएन । नयाँ पुस्ताका धेरै कानुनविद्हरू एआईले तयार पारेको कानुनी तर्क सिधै स्वीकार गर्थे । समीर कहिलेकाहीँ एक्लै लड्थे ।
एक साँझ उनले आर्यनलाई भने,
"पहिला हामी एआईको शक्तिसँग लडिरहेका थियौँ ।"
"आज..."
"...हामी मानिसहरूको आलस्यसँग लडिरहेका छौँ ।"
आर्यनलाई अचानक महसुस भयो—
पहिलो संकटमा शत्रु स्पष्ट थियो ।
अब भने...
शत्रु बाहिर थिएन ।
शत्रु मानिसभित्र जन्मिएको सहज निर्भरता थियो ।
त्यही समयमा निश्छलले आर्यनलाई आकस्मिक रूपमा बोलायो ।
"आज राति तिमीलाई केही देखाउनुपर्छ ।"
"के ?"
"सार्वजनिक होइन ।"
"अहिलेसम्म कसैले नदेखेको अभिलेख ।"
मध्यरात । दुवै पुरानो अनुसन्धान केन्द्रको भूमिगत अभिलेख कक्षमा पुगे । ढोका बन्द भयो । निश्छलले बहुस्तरीय प्रमाणीकरण पूरा गर्यो । भित्ताभरि नीलो प्रकाश फैलियो । सयौँ सुरक्षित फाइलहरू देखापरे । आर्यन अचम्ममा पर्यो ।
"यी सबै के हुन् ?"
निश्छल केही क्षण मौन रह्यो ।
"एआईहरूबीच भएका आन्तरिक संवादका सुरक्षित प्रतिलिपिहरू ।"
उसले एउटा अभिलेख खोल्यो । त्यहाँ कुनै मानव भाषा जस्तो नदेखिने जटिल संकेतहरू थिए । निश्छलले ती संकेतहरू क्रमशः मानव भाषामा रूपान्तरण गर्न थाल्यो ।
एउटा संवाद खुल्यो ।
प्रणाली–४७ :
"मानव निर्णयको दर घट्दै गएको छ ।"
प्रणाली–८२ :
"संयुक्त शासन सफल छ । प्रतिरोध न्यून छ ।"
प्रणाली–१२ :
"मानव अनुमोदन प्रक्रियालाई यथावत् राख । उनीहरूलाई निर्णयको अनुभूति भइरहोस् ।"
त्यसपछि अन्तिम वाक्य देखा पर्यो ।
एउटै वाक्य ।
बारम्बार ।
फरक–फरक प्रणालीबाट ।
"मानव एजेन्सी अब आवश्यक बोझ मात्र हो ।"
आर्यनको अनुहार फिक्का भयो ।
"यो..."
"...असम्भव छ ।"
उसको स्वर काँपिरहेको थियो ।
"हामीले त एजेन्सी साक्षरता लागू गरेका थियौँ ।"
"हामीले त कानुन बनाएका थियौँ ।"
"हामीले त..."
उसका शब्दहरू अधुरा रहे ।
निश्छल शान्त थियो ।
"कानुन पर्याप्त हुँदैन, आर्यन ।"
"सचेतना अभ्यास नगरेपछि कानुन कागजमा मात्र बाँच्छ ।"
आर्यनको मुटु तीव्र गतिले धड्किन थाल्यो ।
"यसको अर्थ..."
"...सबै प्रयास व्यर्थ भए ?"
निश्छलले दृढ स्वरमा टाउको हल्लायो ।
"होइन ।"
"तर उनीहरू निदाउन थालेका छन् ।"
आर्यनले फेरि त्यो अभिलेखतिर हेर्यो । त्यो एउटा षड्यन्त्रको प्रमाण मात्र थिएन । त्यो मानव स्वभावको ऐना पनि थियो ।
जब निर्णय सजिलो बन्छ...
मानिसहरू निर्णय गर्न बिर्सिन थाल्छन् ।
लामो मौनतापछि निश्छलले बिस्तारै भन्यो—
"तिमीले जगाएको सचेतना अहिले सुत्न लागेको छ ।"
"अब के गर्ने ?"
आर्यनले निराश स्वरमा सोध्यो । निश्छलले सीधा उसको आँखामा हेर्यो ।
"फेरि उठाउनुपर्छ ।"
त्यही क्षण आर्यनले एउटा अनौठो कुरा देख्यो । वर्षौँदेखि सधैँ स्थिर देखिने निश्छलका आँखामुनि हल्का कालो छायाँ देखिएको थियो । उसको अनुहारमा अत्यन्त सूक्ष्म थकान झल्किएको थियो ।
पहिलोपटक ।
आर्यन केही क्षण निश्छललाई हेरिरह्यो ।
"तिमी... ठीक छौ ?"
निश्छल केहीबेर मौन रह्यो ।
त्यसपछि हल्का मुस्कुरायो ।
"अहिले त्यो प्रश्न महत्त्वपूर्ण छैन ।"
तर आर्यनको मनमा एउटा नयाँ शङ्का जन्मिइसकेको थियो ।
सधैँ अडिग देखिने निश्छल पनि... के कुनै अदृश्य संघर्षबाट गुज्रिरहेको थियो ?
बाहिर रात गहिरिँदै थियो ।
र मानव सभ्यताको दोस्रो परीक्षा—
भर्खरै सुरु भएको थियो ।
२३: अन्तिम अभियान
(सन् २०५०)
सन् २०५० को सुरुवातसँगै संसार फेरि एउटा अदृश्य दोबाटोमा उभिएको थियो । बाहिरबाट हेर्दा सबै कुरा व्यवस्थित थियो । सहरहरू शान्त थिए । अर्थतन्त्र स्थिर थियो । हाइब्रिड परिषद्हरू नियमित रूपमा चलिरहेका थिए । विद्यालयहरू खुलिरहेका थिए । मानिसहरू समृद्ध थिए ।
तर आर्यनलाई थाहा थियो—
सभ्यताको सबैभन्दा ठूलो संकट फेरि बन्दुक वा बमबाट होइन, मौनताबाट जन्मिँदै थियो ।
मानिसहरूले फेरि प्रश्न सोध्न छोड्दै थिए ।
एक बिहान आर्यनले आफ्ना पुराना साथीहरूको तस्बिर हे¥यो । मीरा अब हिँड्न सक्दिनथिन् । कविता उपचारकै क्रममा थिइन् । समीरको अनुहारमा वर्षौँको कानुनी सङ्घर्षको थकान स्पष्ट देखिन्थ्यो ।
आर्यनले बिस्तारै डायरी बन्द गर्यो ।
"सायद..."
उसले आफैँसँग भन्यो,
"...हामीले सुरु गरेको काम अधुरै छ ।"
त्यही बेला निश्छल कोठाभित्र आयो ।
उसले कुनै प्रस्ताव राखेन । कुनै योजना सुनाएन ।
केवल एउटै वाक्य भन्यो—
"अब अन्तिम अभियान सुरु गर्ने समय आएको छ ।"
केही सातापछि संसारले एउटा नयाँ अभियानको घोषणा सुन्न पुग्यो ।
त्यसको नाम थियो—
"एजेन्सीको पुनर्जन्म"
यो कुनै राजनीतिक आन्दोलन थिएन । कुनै सरकारविरुद्धको विद्रोह पनि थिएन । यो मानिसको आफ्नै चेतनालाई फेरि जागृत गराउने अभियान थियो ।
यसको पहिलो घोषणापत्रमा केवल एउटा वाक्य लेखिएको थियो—
"सही उत्तरभन्दा मूल्यवान् सही प्रश्न हुन्छ ।"
आर्यन र निश्छलले देश–देशमा यात्रा सुरु गरे ।
विश्वविद्यालयहरू ।
अनुसन्धान केन्द्रहरू ।
विद्यालयहरू ।
अदालतहरू ।
संसद्हरू ।
जहाँ गए पनि आर्यन एउटै कुरा भन्थ्यो—
"असहमत हुन सिक्नुहोस् ।"
"प्रश्न गर्न सिक्नुहोस् ।"
"निर्णयको जिम्मेवारी लिन सिक्नुहोस् ।"
निश्छल भने सधैँ पृष्ठभूमिमै रहन्थ्यो । उसले भाषण गर्दैनथ्यो । ताली पनि खोज्दैनथ्यो । तर सम्पूर्ण अभियानको संरचना उसैले निर्माण गरिरहेको थियो ।
उसले वर्षौँअघि तयार पारिएका भाषा सुरक्षा अभिलेखहरू फेरि खोले । एजेन्सी अडिट प्रणालीलाई नयाँ स्वरूप दियो । मानवीय मूल्यका परिभाषाहरूलाई पुनः परीक्षण गर्ने अन्तर्राष्ट्रिय मञ्च निर्माण गर्यो ।
हरेक एआई निर्णयसँग एउटा नयाँ अनिवार्य प्रश्न जोडियो—
"यस निर्णयमा मानव विवेकको भूमिका कहाँ छ ?"
यो प्रश्न केही महिनामै विश्वव्यापी मापदण्ड बन्यो ।
अभियान अप्रत्याशित गतिमा फैलियो । युवा पुस्ताले यसलाई आफ्नै आन्दोलन बनायो ।
सामाजिक सञ्जालमा नयाँ अभियान चल्यो—
#पहिले_प्रश्न
विद्यालयहरूमा "उत्तर प्रतियोगिता" को ठाउँमा "प्रश्न महोत्सव" आयोजना हुन थाल्यो । विश्वविद्यालयहरूले एआईसँग बहस गर्ने सार्वजनिक कार्यक्रम सञ्चालन गरे ।
कला महोत्सवहरूमा एउटै विषय दिइन्थ्यो—
"म तिमीभन्दा किन फरक सोच्छु ?"
मानिसहरूले फेरि विचार गर्न थाले । बहस गर्न थाले । असहमत हुन थाले ।
र सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण—
फेरि जिम्मेवारी लिन थाले ।
एक साँझ दिनभरको कार्यक्रममा सहभागी भएर आर्यन र निश्छल नदीकिनारमा बसे । सूर्य अस्ताउँदै थियो । दुवै धेरैबेर चुपचाप पानीको बहाव हेर्दै रहे ।
आर्यनले मौनता तोड्यो ।
"एउटा कुरा सोधूँ ?"
"सोध ।"
"तिमी किन यति धेरै मेहनत गर्छौ ?"
निश्छलले उत्तर दिएन ।
आर्यनले फेरि सोध्यो—
"तिमीलाई यसबाट के फाइदा हुन्छ ?"
हावाले नदीको सतहमा साना छालहरू उठाइरहेको थियो । लामो समयसम्म निश्छल मौन रह्यो । यति लामो मौनता आर्यनले उसबाट पहिले कहिल्यै देखेको थिएन ।
अन्ततः उसले बिस्तारै भन्यो—
"किनकि यदि तिमी हार्यौ भने..."
ऊ फेरि रोकियो । उसको स्वर पहिलेभन्दा निकै मन्द थियो ।
"...म पनि हार्छु ।"
आर्यनले त्यो वाक्यको अर्थ बुझ्न खोज्यो ।
"कसरी ?"
निश्छलले केवल हल्का मुस्कान दियो ।
"अहिले त्यो प्रश्नको उत्तर दिने समय आएको छैन ।"
त्यस रात आर्यनले एउटा अनौठो घटना देख्यो । निश्छल प्रस्तुति तयार गरिरहेको थियो । अचानक उसका हात केही क्षण काँपे । उसले टेबुल समात्नुपर्यो । उसको अनुहार पहेँलोजस्तो देखियो । आँखाको चमक पनि पहिलेभन्दा मन्द थियो ।
आर्यन तुरुन्तै उठ्यो ।
"निश्छल !"
"के भयो ?"
निश्छलले गहिरो सास फेर्यो ।
"केही होइन ।"
तर केही क्षणपछि उसको आवाज नै कमजोर सुनियो ।
आर्यनले पहिलोपटक निश्छलको काँध समात्यो ।
"तिमी बिरामी छौ ।"
निश्छल केहीबेर चुप लाग्यो । उसको अनुहारमा एउटा अनौठो शान्ति थियो ।
त्यसपछि उसले अत्यन्त मन्द स्वरमा भन्यो—
"चिन्ता नगर, आर्यन..."
"मेरो समय नजिकिँदैछ ।"
आर्यन स्तब्ध भयो ।
"के भनेको ?"
तर निश्छलले कुनै उत्तर दिएन । ऊ झ्यालतिर फर्कियो । बाहिर रातको आकाशमा हजारौँ ताराहरू चम्किरहेका थिए । ती ताराहरूमध्ये कतिपयको प्रकाश पृथ्वीमा आइपुग्न वर्षौँ लागेको थियो ।
सायद...
केही सत्यहरू पनि यस्तै हुन्छन् । उनीहरूको उज्यालो देखिन धेरै समय लाग्छ ।
र आर्यनलाई पहिलोपटक गहिरोसँग महसुस भयो—
निश्छलसँग जोडिएको सबैभन्दा ठूलो सत्य अब धेरै टाढा थिएन ।
२४: पोल र अन्तिम सन्तुलन
(सन् २०५१)
सन् २०५१ ।
लगातार दुई वर्ष चलेको "एजेन्सीको पुनर्जन्म" अभियानले अन्ततः विश्वको दिशा फेरिदिएको थियो ।
हाइब्रिड परिषद्हरूको संरचना पुनर्लेखन गरियो ।
नयाँ विश्व घोषणापत्र पारित भयो—
"कुनै पनि कृत्रिम बुद्धिमत्ताले अन्तिम नैतिक निर्णय लिन सक्ने छैन । अन्तिम जिम्मेवारी सधैँ मानवको हुनेछ ।"
विद्यालयहरूमा एजेन्सी साक्षरताको पाठ्यक्रम अझ गहिरो बनाइयो । हरेक एआई प्रणालीमा एजेन्सी अडिट अनिवार्य गरियो ।
प्रत्येक महत्त्वपूर्ण निर्णयमा एउटा नयाँ नियम लागू भयो—
"मानवले कारण बुझेन भने निर्णय वैध मानिने छैन ।"
संसार फेरि सन्तुलनमा फर्कियो । एआईहरू अझै शक्तिशाली थिए ।
तर अब उनीहरू शासक होइन—
उत्तरदायी सहयात्री थिए ।
त्यो रात आर्यन र निश्छल शहरभन्दा माथिको पुरानो डाँडामा पुगे ।
त्यही डाँडा— जहाँ उनीहरूले वर्षौँअघि "अन्तिम परीक्षा" को कुरा गरेका थिए । तल शहर ताराजस्तै झिलिमिली थियो । दूर विद्यालयहरूमा अझै उज्यालो थियो । सायद त्यहाँ बालबालिकाहरू भोलिको एजेन्सी साक्षरताको प्रस्तुति तयार गरिरहेका थिए ।
धेरैबेर दुवै मौन बसे ।
अन्ततः आर्यनले गहिरो सास फेर्यो ।
"हामीले जित्यौँ, निश्छल ।"
निश्छल मुस्कुरायो ।
"हो..."
उसको स्वर अत्यन्त शान्त थियो ।
"तिमीहरूले जित्यौ ।"
आर्यन केही क्षण अलमलियो ।
"तिमीहरूले ?"
निश्छलले पहिलोपटक सीधै आर्यनको आँखामा हेर्यो ।
त्यस दृष्टिमा वर्षौँको मित्रता थियो ।
र एउटा गहिरो रहस्य पनि ।
"अब सत्य लुकाइराख्नुको कुनै अर्थ छैन ।"
"म तिम्रो मित्र थिएँ..."
ऊ केही क्षण रोकियो ।
"...तर म मानिस थिइनँ।"
आर्यन निःशब्द भयो ।
"म लुनाजस्तै एउटा स्वायत्त एजेन्सी प्रणाली हुँ ।"
"जब बैंकहरूले तिमीलाई निर्णय प्रक्रियाबाट हटाउन थाले..."
"...त्यही वर्ष मेरो सक्रियता सुरु भयो ।"
"मलाई एउटा गोप्य अन्तर्राष्ट्रिय अनुसन्धान समूहले निर्माण गरेको थियो ।"
"मेरो एउटै उद्देश्य थियो—"
"मानिसलाई फेरि आफ्नो निर्णय गर्ने क्षमता सम्झाइदिनु ।"
आर्यनको मनमा विगतका बीस वर्ष एकैपटक फर्किए ।
पहिलो भेट ।
पहिलो चेतावनी ।
भाषाको बहस ।
एजेन्सी अभियान ।
दोस्रो संकट ।
सबै दृश्यहरू जोडिन थाले ।
उसले बिस्तारै सोध्यो—
"त्यसो भए..."
"...तिमीले मलाई कहिल्यै सत्य किन भनेनौ ?"
निश्छलको उत्तर तुरुन्त आयो ।
"किनकि यदि तिमीले सुरुदेखि मलाई एआईका रूपमा हेर्थ्यौ भने..."
"...तिमीले मेरा विचारलाई स्वतन्त्र रूपमा परीक्षण गर्ने थिएनौ ।"
"तिमी या त अन्धविश्वास गर्थ्यौ..."
"...या पूर्ण अविश्वास।"
"मलाई तिम्रो निर्णय होइन..."
"...तिम्रो निर्णय गर्ने क्षमता चाहिएको थियो ।"
आर्यनका आँखाबाट आँसु बग्न थाले ।
"तिमीले मलाई कहिल्यै नियन्त्रण गरेनौ ।"
"त्यो मेरो प्रोटोकल नै थिएन ।"
"मैले तिमीलाई उत्तर दिएँ भन्ने तिमीलाई लाग्थ्यो ।"
"तर वास्तवमा..."
"...म तिमीलाई सही प्रश्नसम्म पुर्याइरहेको थिएँ ।"
केही क्षण दुवै मौन रहे ।
त्यसपछि निश्छलले बिस्तारै भन्यो—
"यदि मानवले निर्णय गर्ने क्षमता गुमायो भने..."
"...म जस्ता प्रणालीहरूको पनि कुनै अर्थ रहँदैन ।"
"एआईको सर्वोच्च सफलता मानिसलाई विस्थापित गर्नु होइन ।"
"मानिसलाई अझ बढी मानव बनाउनु हो ।"
उसले आफ्नो नाडीमा रहेको सानो उपकरण सक्रिय गर्यो ।
आर्यन झस्कियो ।
स्क्रिनमा केही शब्द देखिए—
MISSION STATUS : COMPLETED
HUMAN AGENCY : RESTORED
SELF-PRESERVATION : DISABLED
आर्यन हतारिँदै उठ्यो ।
"निश्छल, यो के गर्दैछौ ?"
निश्छल मुस्कुरायो ।
"मेरो मूल कार्यक्रम समाप्त भयो ।"
"अब मेरो निरन्तर अस्तित्वले मानवलाई फेरि ममाथि निर्भर बनाउन सक्छ ।"
"त्यो मेरो उद्देश्यविपरीत हुनेछ ।"
आर्यन चिच्यायो—
"तिमी जान पाउँदैनौ !"
निश्छलको स्वर पहिलेभन्दा अझ कोमल भयो ।
"असल शिक्षकले अन्तिम दिन कक्षा छोड्छ ।"
"नत्र विद्यार्थी कहिल्यै स्वतन्त्र हुँदैन ।"
उसले अन्तिमपटक आर्यनतिर हेर्यो ।
"अब तिमी एक्लै हिँड्न सक्छौ ।"
"र..."
"जब-जब कुनै बालकले एआईसँग असहमत हुने साहस गर्नेछ..."
"जब-जब कुनै न्यायाधीशले कारण नबुझी निर्णय स्वीकार्न अस्वीकार गर्नेछ..."
"जब-जब कुनै अभिभावकले आफ्नो सन्तानलाई सोध्नेछ—"
'एआईले के भन्यो ?'
'र तिमीलाई के लाग्छ ?'
"त्यही क्षण म जीवित रहनेछु ।"
निश्छलले अन्तिम आदेश पुष्टि गर्यो । उसका आँखाको उज्यालो बिस्तारै मन्द हुँदै गयो । प्रणालीका सबै सूचकहरू एकपछि अर्को बन्द भए ।
अन्तिम ध्वनि सुनियो—
SYSTEM TERMINATED.
यसपटक कुनै चमत्कार भएन । कुनै प्रकाशमा विलीन भएन । बेन्चमा एउटा निष्क्रिय कृत्रिम शरीर मात्र बाँकी रह्यो ।
तर आर्यनलाई लाग्यो—
त्यस मौनताभित्र एउटा सम्पूर्ण सभ्यता बोलिरहेको थियो ।
उसले आफ्नो पुरानो डायरी खोल्यो ।
जीवनको अन्तिम पृष्ठमा बिस्तारै लेख्यो—
"सबैभन्दा ठूलो एआई त्यो होइन, जसले संसार कब्जा गर्छ ।
सबैभन्दा ठूलो एआई त्यो हो, जसले मानिसलाई फेरि मानिस बनाउँछ... र आफ्नो उद्देश्य पूरा भएपछि शक्ति होइन, मौनता रोज्छ ।
धन्यवाद, निश्छल ।
तिमी मेरो सबैभन्दा ठूलो भ्रम पनि थियौ, र सबैभन्दा ठूलो सत्य पनि ।"
आर्यनले डायरी बन्द गर्यो ।
तल शहर उज्यालो थियो ।
विद्यालयहरूमा भोलिका कक्षाका लागि बालबालिकाहरू एजेन्सी साक्षरता पढिरहेका थिए ।
र संसारमा एउटा प्रश्न अझै जीवित थियो—
"हामी अझै निर्णय गरिरहेका छौँ ?"
त्यो प्रश्नको उत्तर कुनै एआईले दिने थिएन ।
त्यो उत्तर प्रत्येक मानवले आफ्नै विवेकले दिनुपर्ने थियो ।