19 वर्षदेखि निरन्तर
समकालीन साहित्य
समकालीन साहित्य
भलुवाही गाउँ कमला नदीको आसपास फैलिएको एउटा पुरानो बस्ती थियो। गाउँको पूर्वतिर कमला नदी आफ्नो स्वाभाविक लयमा बग्थी। साउनको पानीले नदी केही उर्लिएको थियो। किनारका काँसका बुट्टाहरू हावाको तालमा हल्लिरहेका थिए। बिहानको घामले धानका हरिया खेतमाथि सुनौलो उज्यालो छर्थ्यो। पातपातमा अडिएका ओसका थोपा घामको किरण पर्दा ससाना मोतीजस्ता चम्किन्थे।
बिहानको समयमा गाउँको बाटोमा किसानहरू खेततिर लाग्थे। कतै गाईबस्तुको घण्टीको आवाज सुनिन्थ्यो, कतै आँगन बुहार्दै गरेका महिलाहरूको सामान्य कुराकानी। भलुवाही बाहिरबाट हेर्दा सामान्य गाउँ थियो, तर त्यहाँ बस्ने मानिसहरूको जीवन आफ्नै कथा बोकेर बगिरहेको थियो।
गाउँको बीच भागमा एउटा पक्की घर थियो। त्यो घर विरधारीको थियो। घर वरिपरि मधेसी समुदायका परिवारहरूको बाक्लो बस्ती थियो। पुस्तौँदेखि त्यहीँ बस्दै आएका मानिसहरूबीच आपसी सम्बन्ध गहिरो थियो। खेतीपाती, विवाह, चाडपर्व, दुःख–सुखका अवसरमा सबै एकअर्काको साथमा उभिन्थे।
विरधारीको परिवार भने मूल रूपमा पहाडी समुदायबाट आएको थियो। उनका बाबुबाजे धेरै वर्षअघि यही भूभागमा आएर बसोबास गरेका थिए। समयसँगै यही माटो उनीहरूको आफ्नो भयो। उनीहरूले स्थानीय जीवनशैलीलाई आत्मसात् गरेका थिए। छिमेकी समुदायसँगको सम्बन्धमा कुनै दूरी थिएन, तर घरभित्र पुरानो संस्कारका केही छाप अझै बाँकी थिए।
त्यही घरमा विरधारी, उनकी पत्नी कमला, छोरा विमोहन, बुहारी शान्ता र नाति धीरज बस्दै आएका थिए। कुनै समय त्यो घरमा हाँसो धेरै थियो। तर अहिले त्यही घरका भित्ताहरूले धेरै कुरा चुपचाप सुन्न थालेका थिए।
विमोहन विदेश गएको तीन वर्षपछि गाउँ फर्किएको थियो। विदेश जानुअघि ऊ गाउँको सामान्य युवक थियो। मेहनती थियो, तर परिवारको अवस्था धेरै सम्पन्न थिएन। उसले परदेशमा धेरै दुःख गर्यो। दिनरात काम गर्यो। थोरै–थोरै गरेर पैसा बचायो। तीन वर्षपछि जब ऊ फर्कियो, उसको हात खाली थिएन। उसले राम्रो कमाइ गरेर ल्याएको थियो।
गाउँ फर्किएपछि उसको पहिलो सपना थियो—आफ्नो परिवारलाई राम्रो घरमा राख्ने। उसले बाबुबाजेको पुरानो माटोको घर भत्काएर त्यही ठाउँमा नयाँ पक्की घर बनायो। सिमेन्टका बलिया भित्ताहरू, फराकिला कोठाहरू, सिसाका झ्यालहरू र सफा आँगन भएको त्यो घर गाउँकै आकर्षण बनेको थियो।
छिमेकीहरू भन्थे— “विमोहनले परदेशको दुःखलाई घरको सुखमा बदल्यो।”
विरधारीलाई छोराको मेहनतप्रति गर्व थियो।
कमलालाई लाग्थ्यो— “अब मेरो छोरोले दुःखका दिन देख्नुपर्ने छैन।”
शान्ताको मनमा पनि धेरै सपना थिए। उनी सोच्थिन्— “अब हाम्रो जीवन पहिलेभन्दा सहज हुनेछ।”
तर मानिसले बनाएको घर बलियो भए पनि कहिलेकाहीँ मनभित्रको जग कमजोर हुन सक्छ। त्यो कुरा त्यतिबेला कसैले सोचेको थिएन।
शान्ता बिहान सबेरै उठ्थिन्। उनी आँगन बुहार्थिन्, तुलसीमा पानी हाल्थिन्, चुल्हो बाल्थिन्। गोबरले लिपेको आँगन, चुल्होको धुवाँ र तुलसीको सुवास मिसिएर घरको आफ्नै परिचित गन्ध बन्थ्यो। उनी बाहिरबाट हेर्दा सधैँ शान्त देखिन्थिन्। सायद त्यसैले उनको नाम पनि शान्ता राखिएको होला जस्तो लाग्थ्यो। तर मनभित्र भने धेरै कुरा चलिरहेको थियो।
विमोहन फर्किएपछि उनी खुसी भएकी थिइन्। तर उनले चाँडै महसुस गरिन्— विदेश गएको विमोहन र फर्किएको विमोहन एउटै थिएन। पहिले ऊ विश्वास गर्ने स्वभावको थियो। सानो कुरामा पनि हाँस्ने गर्थ्यो। तर अहिले उसको आँखामा एउटा अनौठो बेचैनी थियो। ऊ धेरै सोच्थ्यो। धेरै कुरा मनमै राख्थ्यो। र कहिलेकाहीँ अनावश्यक रूपमा प्रश्न गर्थ्यो।
धीरज जन्मिएको दिन कमलालाई अझै सम्झना थियो। घरमा खुसीको सीमा थिएन। पहिलो नाति। सबैको आँखाको तारा। विमोहन र शान्ता दुवै गोरो वर्णका थिए। तर धीरज जन्मिँदा उसको वर्ण उनीहरूको भन्दा केही फरक देखियो। उसको छालाको रङ गाढा थियो। परिवारका अरू सदस्यभन्दा फरक।
गाउँमा कसैले त्यसलाई असामान्य ठानेन। त्यो भूभागमा विभिन्न वर्ण र रूप भएका मानिसहरू पुस्तौँदेखि सँगै बस्दै आएका थिए। तर विमोहनको मनमा भने त्यो दृश्य कतै अड्कियो। सुरुमा उसले त्यसलाई सामान्य रूपमा लियो। उसले आफैँलाई सम्झायो— “बच्चाहरू सधैँ आमाबुबाजस्तै देखिँदैनन्।” तर मनको एउटा कुनामा एउटा सानो प्रश्न बसेर रह्यो। त्यो प्रश्न ऊ आफैँलाई पनि मन पर्दैनथ्यो।
एक रात धीरज सानो हुँदा विमोहन उसको छेउमा बसेको थियो। बालक गहिरो निद्रामा थियो। उसले छोराको अनुहार हेर्यो। उसको सानो हात आफ्नै औँलामा समातेको थियो। त्यो क्षणमा उसलाई छोराप्रति गहिरो माया महसुस भयो। तर अचानक मनको कुनाबाट एउटा विचार आयो— “यदि...”
त्यसपछि ऊ आफैँ झस्कियो।
“म के सोच्दैछु?” उसले त्यो विचारलाई तुरुन्तै हटाउन खोज्यो।
“यो मेरो छोरो हो।” उसले मनमनै भन्यो।
तर केही प्रश्नहरू यस्ता हुन्छन्, जसलाई जबर्जस्ती हटाउन खोज्दा झन् बलिया भएर फर्किन्छन्।
समय बित्दै गयो। धीरज ठूलो हुँदै गयो। ऊ हाँस्ने, खेल्ने, पढ्ने बालक थियो। तर विमोहनको मनको दूरी भने विस्तारै बढ्दै गयो। ऊ कहिलेकाहीँ छोरालाई हेरेर मुस्कुराउँथ्यो। फेरि अचानक गम्भीर बन्थ्यो।
शान्ताले त्यो परिवर्तन देख्थिन्। तर कारण बुझ्न सक्दिनथिन्।
एक दिन उनले सोधिन्— “के भयो तपाईंलाई?”
विमोहनले छोटो उत्तर दियो— “केही भएको छैन।”
शान्ताले थप सोधिनन्। किनकि उनलाई थाहा थियो— मनको ढोका बन्द गरेको मानिसलाई बाहिरबाट ढकढक्याएर मात्र खोल्न सकिँदैन।
कमला भने सबै बुझिरहेकी थिइन्।
एक बिहान उनले छोरालाई आँगनमा एक्लै बसेको देखिन्।
“बाबु।”
“हजुर, आमा।”
“तिम्रो मनमा केही छ।”
विमोहन चुप रह्यो।
“आमालाई भन्न नसक्ने कुरा के हो?”
उसले नजर झुकायो।
“केही होइन।”
कमलाले गहिरो सास फेरिन्।
“मनको भारी धेरै दिन बोकेपछि मानिस आफैँ थाक्छ।”
विमोहनले केही बोलेन। किनकि उसको भारी के थियो भन्ने कुरा उसलाई पनि स्पष्ट थिएन। त्यो शंका थियो कि डर? त्यो सत्य खोज्ने चाहना थियो कि आफ्नै मनको भ्रम? ऊ आफैँ अन्योलमा थियो।
विमोहनको मनमा बसेको त्यो सानो प्रश्न समयसँगै हराएन। बरु समय बित्दै जाँदा त्यसले अर्को रूप लिन थाल्यो। पहिले ऊ केवल सोच्थ्यो। पछि तुलना गर्न थाल्यो। अनि बिस्तारै उसको व्यवहारमा पनि त्यसको असर देखिन थाल्यो।
मानिसको मनमा बसेको शंकाले सुरुमा ढोका ढकढक्याउँछ। तर समयमै रोकिएन भने त्यही शंका घरभित्र पस्छ र सम्बन्धका कोठाहरूमा बस्न थाल्छ। विमोहनको अवस्था पनि त्यस्तै हुँदै थियो।
धीरज अहिले चार वर्षको भइसकेको थियो। ऊ बोल्न सिक्दै थियो। बाबालाई देख्नेबित्तिकै दौडेर आउँथ्यो।
“बा।”
त्यो एउटा शब्दमा उसको संसार अट्थ्यो। तर कहिलेकाहीँ विमोहन त्यसलाई सुनेर पनि मौन बस्थ्यो।
धीरजको त्यो बालसुलभ माया देख्दा उसको मन पग्लिन्थ्यो। तर फेरि त्यही पुरानो प्रश्न कतैबाट आएर उभिन्थ्यो। उसलाई आफूभित्रको यो द्वन्द्वसँग लाज पनि लाग्थ्यो।
“एउटा बाबाले आफ्नै छोराबारे यस्तो कसरी सोच्न सक्छ?” उसले आफैँलाई प्रश्न गर्थ्यो। तर मनले कहिलेकाहीँ तर्क सुन्दैन।
शान्ताले विमोहनको परिवर्तन महसुस गरिरहेकी थिइन्। पहिले उनी श्रीमान्सँग खुलेर कुरा गर्थिन्। अब बोल्नुअघि सोच्न थालिन्। कुनै कुरा गर्दा विमोहनले अर्को अर्थ लगाउने हो कि भन्ने डर लाग्न थाल्यो।
एक साँझ उनी आँगनमा धीरजसँग खेलिरहेकी थिइन्। धीरज हाँसिरहेको थियो। त्यही बेला विमोहन घर आइपुग्यो। उसले केहीबेर आमा र छोरालाई हेर्यो। त्यो दृश्य सुन्दर थियो। तर उसको मनमा फेरि एउटा असहज भावना आयो।
उसले सोच्यो— “म किन यो खुसीलाई पूर्ण रूपमा स्वीकार गर्न सकिरहेको छैन?”
त्यसपछि उसले आफूलाई काममा व्यस्त राख्न खोज्यो। खेतको काम। घरको काम। बजारको काम। तर जहाँ गए पनि मनको प्रश्न साथमै जान्थ्यो। राति ओछ्यानमा पल्टिँदा उसलाई निद्रा आउँदैनथ्यो। शान्ता छेउमै सुतिरहेकी हुन्थिन्। तर उनीहरूबीच एउटा अदृश्य दूरी बनेको थियो। त्यो दूरी माइलौँ टाढाको थिएन। एउटै कोठाभित्रको दूरी थियो।
एक दिन गाउँको हाटमा केही मानिसहरू कुरा गरिरहेका थिए। विमोहन त्यहीँ नजिक थियो। कसैले सामान्य रूपमा भन्यो— “बच्चाहरू कहिलेकाहीँ आमाबुबाभन्दा फरक देखिन्छन् नि।”
अर्कोले जवाफ दियो— “हो, अनुहार रङले मात्र त केही भन्न सकिँदैन।”
त्यो सामान्य कुराकानी थियो। तर विमोहनलाई त्यही वाक्यले छोयो।
“अनुहार रङले मात्र केही भन्न सकिँदैन।” उसले मनमनै दोहोर्यायो। सायद यही कुरा उसले पहिले नै स्वीकार गर्नुपर्ने थियो। तर मनको गाँठो यति सजिलै कहाँ फुक्थ्यो र?
समय बित्दै जाँदा विमोहनले मदिराको सहारा लिन थाल्यो। सुरुमा साथीहरूसँग कहिलेकाहीँ। पछि एक्लै पनि। रक्सीले उसको प्रश्नको उत्तर दिँदैनथ्यो। तर केही समयका लागि मनको हलचल कम गरिदिन्थ्यो। त्यसैले ऊ फेरि त्यही बाटोमा फर्किन्थ्यो।
कमला धेरै चिन्तित हुन्थिन्।
एक दिन उनले विरधारीसँग भनिन्— “छोरो पहिले जस्तो रहेन।”
विरधारीले लामो सास फेरे।
“मनभित्रको कुरा बाहिर नआएसम्म मान्छे आफैँसँग लडिरहन्छ।”
“तर बुहारीले कति सहने?”
विरधारी चुप भए। उनीसँग पनि उत्तर थिएन।
एक साँझ विमोहन आफ्ना पुराना साथीहरूसँग गाउँ नजिकैको एउटा सानो चिया पसलमा बसेको थियो। साँझको हावा चलिरहेको थियो। बाँसका पातहरू हल्लिँदा स्याँस्याँ आवाज आइरहेको थियो। साथीहरू सामान्य कुराकानी गरिरहेका थिए। तर विमोहन आज असामान्य रूपमा चुप थियो। उसको हातमा गिलास थियो।
साथी हरिप्रसादले सोध्यो— “विमोहन, के भयो? आज त धेरै गम्भीर देखिन्छस्।”
“केही होइन।”
“केही नभएको मानिसको अनुहार यस्तो हुँदैन।”
केहीबेरसम्म विमोहन चुप रह्यो। उसको मनले आजसम्म लुकाएको कुरा बाहिर निकाल्न खोजिरहेको थियो। अन्ततः उसले बिस्तारै भन्यो— “मसँग एउटा कुरा छ।”
सबै साथी उसतिर फर्किए।
“भन्न त।”
विमोहनले गहिरो सास फेर्यो।
“कहिलेकाहीँ मनमा एउटा शंका आउँछ।”
“कस्तो शंका?”
उसले केही क्षण आँखा झुकायो।
“धीरज... मेरो आफ्नै छोरो हो कि होइन भन्ने।”
त्यहाँ एकछिन सन्नाटा छायो। उसले आफ्नै शब्द सुनेर आफू पनि असहज महसुस गर्यो।
“मलाई थाहा छ, यस्तो सोच्नु पनि गलत हुन सक्छ। तर मनबाट हटाउन सकेको छैन।”
त्यही समूहमा सुमन पनि थियो। ऊ गाउँकै युवक थियो, तर अहिले स्वास्थ्य विज्ञानको अध्ययन गरिरहेको थियो। उसले अरू साथीभन्दा फरक ढङ्गले विमोहनको कुरा सुन्यो। उसले तुरुन्तै दोष लगाउने वा निर्णय सुनाउने प्रयास गरेन। उसले शान्त स्वरमा भन्यो— “विमोहन दाइ, मनमा शंका राखेर बस्नु तपाईंका लागि पनि राम्रो होइन, परिवारका लागि पनि होइन।”
विमोहनको अनुहार हेर्दै उसले कुरा जोड्यो— “शंका छ भने त्यसको समाधान खोज्नुपर्छ। अनुमानले होइन, तथ्यले।”
विमोहन चुप लागेर सुनिरह्यो।
सुमनले अगाडि भन्यो— “डीएनए परीक्षण।”
विमोहन केहीबेर मौन रह्यो। यो शब्द उसको मनमा गहिरो गरी बस्यो।
सुमनले फेरि सम्झायो— “तर एउटा कुरा याद राख्नुस् दाइ। यस्तो कदम लिनुअघि शान्ताभाउजूसँग सम्मानपूर्वक कुरा गर्नुपर्छ। यो केवल परीक्षण होइन, एउटा परिवारको विश्वाससँग जोडिएको कुरा हो।”
विमोहनले टाउको हल्लायो। उसलाई पहिलोपटक लाग्यो— सायद उसको मनको यो गाँठो अब कुनै दिन फुक्न सक्छ।
त्यो रात घर फर्किँदा आकाश सफा थियो। सिसाका झ्याल भएको उसको नयाँ घर टाढैबाट चम्किरहेको थियो। त्यही घर, जुन उसले परिवारको सुखका लागि बनाएको थियो। तर आज त्यही घरभित्र एउटा प्रश्न बसिरहेको थियो।
ढोकामा पुगेर विमोहन केहीबेर रोकियो। भित्रबाट धीरजको हाँसो सुनियो। शान्ताको स्वर सुनियो। उसले आँखा बन्द गर्यो। मनमनै सोच्यो— “मैले बनाएको घर त बलियो छ, तर मेरो विश्वास किन यति कमजोर भयो?” तर त्यो प्रश्नको उत्तर अझै उसले पाएको थिएन।
र यही अनुत्तरित प्रश्नले अब उसको परिवारलाई अर्को मोडतिर लैजाने थियो।
❀❀
विमोहनको मनमा उठेको प्रश्न अब केवल उसको मनभित्र सीमित रहेन। त्यो विस्तारै उसको व्यवहारमा देखिन थाल्यो।
बाहिरबाट हेर्दा उसको घर पहिले जस्तै थियो। सिसाका झ्यालहरू बिहानको घाममा चम्किन्थे। आँगन सफा हुन्थ्यो। तुलसीको चौतारोमा बिहानै पानी चढ्थ्यो। भान्साबाट पकाएको खानाको सुवास आउँथ्यो। तर घरको भित्री वातावरण भने पहिले जस्तो थिएन। त्यहाँ एउटा अदृश्य दूरी फैलिएको थियो।
शान्ताले सबैभन्दा पहिले त्यो दूरी महसुस गरिन्। उनी विमोहनको आँखामा हेरेर बुझ्न सक्थिन्— उसको मनमा केही छ। तर के छ भन्ने कुरा बुझ्न सकिरहेकी थिइनन्।
कहिलेकाहीँ उनी सोच्थिन्— “के मैले कुनै गल्ती गरेँ?”
फेरि आफैँलाई सम्झाउँथिन्— “मैले त आफ्नो कर्तव्यभन्दा बाहिर केही गरेकी छैन।” तर मनलाई सम्झाउन सजिलो हुँदैन। आफूमाथि शंका गरिएको अनुभूति शब्दले भन्दा गहिरो हुन्छ।
एक दिन बिहान शान्ता धीरजलाई विद्यालय पठाउने तयारी गर्दै थिइन्। धीरजले नयाँ कापी देखाउँदै भन्यो—
“आमा, आज सरले राम्रो लेखेको भनेर प्रशंसा गर्नुभयो।”
शान्ताको अनुहारमा खुसी आयो।
“त्यो त राम्रो कुरा हो नि बेटा।”
त्यही बेला विमोहन आँगनमा आयो। धीरज दौडेर गयो।
“बा, हेर्नुस् त मेरो कापी।”
विमोहनले कापी लियो। केहीबेर हेर्यो।
“राम्ररी पढ।” यति मात्र भन्यो।
धीरजले अझै केही भन्न खोज्यो। तर बाबाको अनुहारमा उत्साह नदेखेपछि ऊ चुप लाग्यो। त्यो सानो मौनता शान्ताले देखिन्। उनको मन दुख्यो।
धीरज अब अलि बुझ्ने भइसकेको थियो। बालक भए पनि उसले घरको वातावरण महसुस गर्न थालेको थियो। उसले आमाको अनुहारमा कहिलेकाहीँ आउने उदासी देख्थ्यो। बाबाको मौनता बुझ्थ्यो। तर कारण बुझ्न सक्दैनथ्यो।
एक दिन उसले आमालाई सोध्यो—
“आमा, बाबा मसँग रिसाउनु भएको हो?”
शान्ता केही क्षण चुप रहिन्।
“होइन बेटा।”
“त्यसो भए बाबा मसँग धेरै कुरा किन गर्नुहुन्न?”
शान्तासँग उत्तर थिएन। उनले छोराको टाउको मुसार्दै भनिन्—
“कहिलेकाहीँ मानिसको मनमा आफ्नै केही कुरा चलिरहेको हुन्छ।”
धीरजले फेरि सोध्यो—
“तर त्यसले अरूलाई दुःख हुन्छ नि?”
यो प्रश्न सुनेर शान्ताको हात रोकियो। यति सानो उमेरको छोराले यति ठूलो कुरा कसरी बुझ्यो भन्ने सोचेर उनको आँखा भरिए।
शान्ताले सबैभन्दा पहिले त्यो दूरी महसुस गरिन्। उनी विमोहनको आँखामा हेरेर बुझ्न सक्थिन्— उसको मनमा केही छ। तर के छ भन्ने कुरा बुझ्न सकिरहेकी थिइनन्।
कहिलेकाहीँ उनी सोच्थिन्— “के मैले कुनै गल्ती गरेँ?”
फेरि आफैँलाई सम्झाउँथिन्— “मैले त आफ्नो कर्तव्यभन्दा बाहिर केही गरेकी छैन।” तर मनलाई सम्झाउन सजिलो हुँदैन। आफूमाथि शंका गरिएको अनुभूति शब्दले भन्दा गहिरो हुन्छ।
एक दिन बिहान शान्ता धीरजलाई विद्यालय पठाउने तयारी गर्दै थिइन्। धीरजले नयाँ कापी देखाउँदै भन्यो—
“आमा, आज सरले राम्रो लेखेको भनेर प्रशंसा गर्नुभयो।”
शान्ताको अनुहारमा खुसी आयो।
“त्यो त राम्रो कुरा हो नि, बेटा।”
त्यही बेला विमोहन आँगनमा आयो। धीरज दौडेर गयो।
“बा, हेर्नुस् त मेरो कापी।”
विमोहनले कापी लियो। केहीबेर हेर्यो।
“राम्ररी पढ।” यति मात्र भन्यो।
धीरजले अझै केही भन्न खोज्यो। तर बाबाको अनुहारमा उत्साह नदेखेपछि ऊ चुप लाग्यो। त्यो सानो मौनता शान्ताले देखिन्। उनको मन दुख्यो।
धीरज अब अलि बुझ्ने भइसकेको थियो। बालक भए पनि उसले घरको वातावरण महसुस गर्न थालेको थियो। उसले आमाको अनुहारमा कहिलेकाहीँ आउने उदासी देख्थ्यो। बाबाको मौनता बुझ्थ्यो। तर कारण बुझ्न सक्दैनथ्यो।
एक दिन उसले आमालाई सोध्यो—
“आमा, बाबा मसँग रिसाउनुभएको हो?”
शान्ता केही क्षण चुप रहिन्।
“होइन, बेटा।”
“त्यसो भए बाबा मसँग धेरै कुरा किन गर्नुहुन्न?”
शान्तासँग उत्तर थिएन। उनले छोराको टाउको मुसार्दै भनिन्—
“कहिलेकाहीँ मानिसको मनमा आफ्नै केही कुरा चलिरहेको हुन्छ।”
धीरजले फेरि सोध्यो—
“तर त्यसले अरूलाई दुःख हुन्छ नि?”
यो प्रश्न सुनेर शान्ताको हात रोकियो। यति सानो उमेरको छोराले यति ठूलो कुरा कसरी बुझ्यो भन्ने सोचेर उनको आँखा भरिए।
उता विमोहन पनि आफ्नै मनसँग लडिरहेको थियो। डीएनए परीक्षणको कुरा उसले मनमा राखेको थियो। तर शान्तासँग कसरी भन्ने भन्ने साहस जुटाउन सकेको थिएन। उसलाई डर थियो— “यदि मैले यो कुरा राखेँ भने शान्ताको मनमा मप्रतिको सम्मान सधैँका लागि हराउनेछ।” तर अर्को आवाज आउँथ्यो— “तर यो शंका लिएर कति समय बाँच्ने?”
ऊ रातभरि जागा बस्थ्यो। सिसाको झ्यालबाट बाहिर हेर्थ्यो। बस्तीका घरहरूमा बत्ती निभिसकेका हुन्थे। तर उसको घरभित्र एउटा मन अशान्त भएर जागिरहेको हुन्थ्यो।
कमला सबै कुरा हेरिरहेकी थिइन्।
एक दिन उनले शान्तालाई भान्सामा एक्लै भेटिन्।
“बुहारी।”
“हजुर, आमा।”
“तिमी दुःखी छौ?”
शान्ताले तुरुन्तै मुस्कुराउने प्रयास गरिन्।
“छैन, आमा।”
कमलाले उनको अनुहार हेरेर भनिन्— “म आमा हुँ। अनुहार पढ्न सक्छु।”
युवा बुहारीको ओठमा हाँसो र चञ्चलता नदेख्दा, सधैँ आँखाको कुनामा चिन्ता र पीडा देख्दा उनले पनि बुहारी दुखित छिन् भन्ने अनुमान गरेकी थिइन्। किनकि उनी पनि बुहारी भएरै सासू भएकी थिइन्।
शान्ताको आँखामा आँसु भरिए। तर उनले आँसु झर्न दिइनन्।
“केही कुरा समयले आफैँ मिलाउँछ होला, आमा।”
कमलाको मन झन् भारी भयो। किनकि उनले बुझिन्— बुहारीले पीडा लुकाएर घर जोगाइरहेकी छिन्।
केही दिनपछि विमोहनले अन्ततः निर्णय गर्यो। त्यो साँझ घरमा सबै सामान्य थियो। धीरज आफ्नो कोठामा पढिरहेको थियो। कमला र विरधारी आँगनमा बसेका थिए। शान्ता भान्साको काम सकेर बाहिर आइन्।
विमोहनले उनलाई बोलायो।
“शान्ता।”
उनको स्वर सुनेर शान्ता रोकिइन्।
“हजुर।”
“मसँग एउटा गम्भीर कुरा छ।”
शान्ताको मन एक्कासि डरायो।
“भन्नुस्।”
विमोहन केहीबेर चुप रह्यो। उसले धेरै वर्षदेखि बोकेको कुरा आज शब्दमा निकाल्दै थियो।
“म... एउटा परीक्षण गर्न चाहन्छु।”
शान्ताको अनुहारमा प्रश्न देखियो।
“कस्तो परीक्षण?”
विमोहनको स्वर कमजोर भयो।
“धीरज र मेरो सम्बन्धको।”
केही क्षण सबै कुरा स्थिर भएजस्तो भयो। चुल्होको आगो निभिसकेको थियो। बाहिर हावाले सिसाको झ्याल छोइरहेको थियो।
शान्ताले विमोहनलाई हेरिन्। त्यो नजरमा रिसभन्दा बढी पीडा थियो। उनले बिस्तारै भनिन्—
“तपाईंलाई अझै पनि ममाथि विश्वास छैन रहेछ।”
विमोहनले केही बोल्न सकेन। किनकि यही सत्य थियो। उसले श्रीमतीलाई दोष दिएको थिएन। तर विश्वास पनि पूर्ण रूपमा गर्न सकेको थिएन।
त्यो रात शान्ता धेरै बेरसम्म सुत्न सकिनन्। उनको छेउमा धीरज निदाइरहेको थियो। उनले छोराको अनुहार हेरिन्। मनमनै भनिन्— “तिमीलाई त केही थाहा छैन, बेटा।”
उता विमोहन पनि निदाउन सकेन। उसले आफ्नो जीवनको सबैभन्दा कठिन निर्णय लिएको थियो। तर उसलाई थाहा थिएन— अब सत्यले उसको प्रश्नको मात्र होइन, उसको आफ्नै सोचको पनि परीक्षा लिनेछ।
भोलिपल्ट बिहान कमला नदीमाथि हल्का कुहिरो लागेको थियो। सूर्य बिस्तारै माथि उठ्दै थियो। बाहिर संसार उस्तै थियो। तर त्यो घरभित्र अब एउटा नयाँ यात्राको सुरुवात भइसकेको थियो। एउटा यात्रा— जहाँ शंका र विश्वास आमनेसामने उभिएका थिए।
❀❀❀
डीएनए परीक्षण गर्ने निर्णयपछि विरधारीको घरमा समयको चाल केही सुस्त भएजस्तो लाग्यो। दिनहरू उस्तै थिए। बिहान कमला नदीमाथि घाम उदाउँथ्यो। धानका खेतमा हावा चल्थ्यो। गाउँका मानिसहरू आफ्ना काममा जान्थे। तर विमोहनको घरभित्र भने सबैको मन एउटै प्रश्नमा अडिएको थियो। सत्य के हुनेछ?
परीक्षणका लागि जाने दिन आयो। बिहानै घरमा असामान्य शान्ति थियो। शान्ताले धीरजलाई तयार पारिन्। उनले उसको कपाल मिलाइदिइन्। धीरजले आमाको अनुहार हेर्यो।
“आमा, हामी कहाँ जान लागेको?”
शान्ताले केही क्षण मौन बसेर भनिन्— “एउटा कामका लागि, बेटा।”
धीरजले फेरि प्रश्न गरेन। तर उसको बालमनले घरमा केही गम्भीर कुरा भइरहेको छ भन्ने बुझिसकेको थियो।
विमोहन बाटोभरि चुप थियो। उसले धेरैपटक शान्तातिर हेर्न खोज्यो। तर नजर मिलाउन सकेन। उसलाई लागिरहेको थियो— “मैले आफ्नो जीवनसाथीलाई कस्तो पीडा दिएँ।”
उसले सम्झियो— विदेश जानुअघि शान्ताले उसको हात समातेर भनेकी थिइन्— “आफ्नो ख्याल राख्नुहोस्। हामी तपाईंलाई पर्खिरहेका हुनेछौँ।” ती शब्दहरू सम्झिँदा उसको मन भारी भयो। ऊ सोच्न थाल्यो— “जसले मेरो प्रतीक्षा गरिन्, मैले उसैलाई विश्वास गर्न सकिनँ।”
परीक्षण भयो। अब केवल परिणामको प्रतीक्षा थियो। तर त्यो प्रतीक्षा सबैका लागि फरक थियो।
धीरजका लागि यो एउटा अनौठो डर थियो। ऊ सोच्थ्यो— “यदि बाबाले मलाई आफ्नो मान्न छोड्नुभयो भने?” उसको मनमा पहिलोपटक बाबालाई गुमाउने डर पैदा भएको थियो।
शान्ताका लागि यो वर्षौँदेखिको पीडाको अन्तिम परीक्षा थियो। उनलाई थाहा थियो— सत्य आज प्रमाणित हुनेछ। तर उनीभित्र एउटा पीडा थियो— “मेरो सत्य प्रमाणित गर्न मैले किन यति लामो समय कुर्नुपर्यो?”
विमोहनका लागि भने यो केवल परीक्षण थिएन। यो उसको आफ्नै सोचको परीक्षा थियो।
दिनहरू बित्दै गए। यसबीच विमोहनको व्यवहार परिवर्तन हुन थाल्यो। उसले धीरजसँग पहिलेभन्दा बढी कुरा गर्न खोज्थ्यो।
एक दिन उसले छोरालाई सोध्यो—
“स्कुल कस्तो चलिरहेको छ?”
धीरज केही क्षण अचम्ममा पर्यो। किनकि यो सामान्य प्रश्न भए पनि धेरै समयपछि आएको आत्मीयता थियो।
“राम्रो छ, बा।”
“कुन विषय मन पर्छ?”
“विज्ञान।”
विमोहन मुस्कुरायो।
“मेहनत गर।”
त्यो सानो कुराकानीले धीरजको मनमा ठूलो प्रभाव पार्यो।
उता शान्ता पनि विमोहनको परिवर्तन महसुस गरिरहेकी थिइन्। तर उनको मनमा अझै एउटा डर थियो। वर्षौँसम्म लागेको चोट एकै दिनमा हराउँदैन। विश्वास टुट्दा आवाज आउँदैन। तर जोडिन समय लाग्छ।
अन्ततः त्यो दिन आयो। परीक्षण केन्द्रबाट खबर आयो। प्रतिवेदन तयार भएको थियो।
विमोहनको हात काँप्यो। उसले शान्ता र धीरजतिर हेर्यो। ती दुवै मौन थिए। तीनै जना सँगै गए। कागज हातमा आयो।
केही क्षण विमोहनले त्यो खोलेन। उसलाई अचानक डर लाग्यो। किनकि उसले धेरै वर्षदेखि खोजेको उत्तर अब उसको अगाडि थियो।
उसले बिस्तारै कागज खोल्यो। आँखा अक्षरमा रोकिए। उसको अनुहार बदलियो। पहिले आश्चर्य। त्यसपछि राहत। अनि अन्ततः आँसु।
उसले बिस्तारै भन्यो—
“धीरज...”
धीरज चुपचाप उभियो। विमोहन उसको नजिक गयो। उसको काँधमा हात राख्यो।
“तिमी मेरो छोरो हौ।”
धीरजका आँखामा आँसु भरिए। उसले केही भनेन। किनकि त्यो सत्य उसले कहिल्यै गुमाएको थिएन। गुमाएको थियो त केवल बाबाको पूर्ण विश्वास।
विमोहन त्यसपछि शान्तातिर फर्कियो। शान्ता स्थिर उभिएकी थिइन्। उनको आँखामा वर्षौँको पीडा थियो। विमोहन केही कदम अघि बढ्यो। उसले शान्ताको हात समात्यो। केही बोल्न खोज्यो। तर शब्द आएनन्।
अन्ततः उसका आँखा भरिए। उसले शान्तालाई अँगालो हाल्यो। वर्षौँदेखि बनेको दूरी त्यो क्षणमा भत्किन थाल्यो।
विमोहनको स्वर काँपिरहेको थियो—
“शान्ता...”
“मैले मिथ्या तिमीमाथि शंका गरेछु।”
“मैले तिमीलाई बुझ्न सकिनँ।”
“तिमीले कुनै गल्ती नगर्दा पनि मैले तिमीलाई पीडा दिएँ।”
“मलाई माफ गर।”
"आधारविहीन शङ्काले त मैले आफ्नो परिवार नै गुमाउन लागेको रहेछु।"
शान्ताका आँखाबाट आँसु बगिरहे। ती आँसुमा दुःख पनि थियो र वर्षौँपछि पाएको सम्मानको अनुभूति पनि।
उनले बिस्तारै भनिन्—
“मलाई सबैभन्दा बढी पीडा शंकाले दिएको थियो।”
“तर आज तपाईंले सत्य स्वीकार गर्नुभयो, यही मेरो लागि ठूलो कुरा हो।”
विमोहनले टाउको झुकायो। उसलाई थाहा थियो। शान्ताले पाएको पीडाबाट हराएको मुस्कान तुरुन्तै फर्किनेवाला थिएन। उनको ओठमा मुस्कान फर्काउन उसले निरन्तर प्रयत्न गर्ने कुरालाई मनमनै दृढ सङ्कल्प गर्यो।
त्यो क्षणमा ऊ केवल श्रीमान् थिएन। ऊ आफ्नो गल्ती स्वीकार गर्न सक्ने एउटा मानिस बनेको थियो।
घर फर्किने दिन भलुवाही गाउँ उस्तै थियो। कमला नदी आफ्नै गतिमा बगिरहेकी थिई। धानका खेतमा हावा चलिरहेको थियो। बाँसघारीबाट उस्तै स्याँस्याँ आवाज आइरहेको थियो। तर विमोहनको घरभित्र धेरै कुरा बदलिइसकेको थियो।
कमलाले धीरजलाई देख्नेबित्तिकै अँगालो हालिन्। उनका आँखाबाट खुसीका आँसु झरे।
“मेरो नाति।”
विरधारी चुपचाप त्यो दृश्य हेरिरहेका थिए। उनले लामो सास फेरे।
“सत्य ढिलो आउँछ, तर आउँछ।”
त्यो साँझ धेरै वर्षपछि घरमा पुरानै चहलपहल फर्किएको थियो। भान्साबाट आवाज आउँथ्यो। धीरज बाबासँग आफ्ना कुरा गर्दै थियो। शान्ताको अनुहारमा लामो समयपछि सहज मुस्कान फर्कन खोजिरहेको देखिँदै थियो।
विमोहन बारम्बार परिवारतिर हेर्थ्यो। उसलाई लागिरहेको थियो— उसले एउटा ठूलो कुरा गुमाउनै लागेको थियो। तर समयले उसलाई सच्याउने अवसर दिएको थियो।
रात पर्यो। भलुवाही गाउँ शान्त हुँदै गयो। तर त्यो रात विमोहनको सिसाको झ्याल भएको पक्की घरमा सधैँभन्दा फरक उज्यालो थियो।
बैठक कोठामा तेज प्रकाशको बत्ती बलिरहेको थियो। त्यो उज्यालो छिमेकीका घरहरूबाट पनि देखिन्थ्यो। वरिपरिका मानिसहरू आफ्ना झ्यालबाट चिहाएर हेर्दै थिए। किनकि उनीहरूले धेरै वर्षसम्म त्यो घरमा एउटा अनौठो मौनता देखेका थिए। आज त्यही घरबाट हाँसो र कुराकानीको आवाज आइरहेको थियो।
कसैले मनमनै भन्यो—
“विमोहनको घर फेरि उज्यालो भएछ।”
तर त्यो केवल बिजुलीको उज्यालो थिएन। त्यो वर्षौँदेखि जमेको शंकामाथि फैलिएको विश्वासको उज्यालो थियो।
बाहिर कमला नदी चन्द्रमाको प्रकाश बोकेर बगिरहेकी थिई। खेतमाथि शीतल हावा चलिरहेको थियो। भलुवाही गाउँको त्यो घरले अन्ततः आफ्नो वास्तविक अर्थ पाएको थियो।
किनकि घर सिमेन्ट र इँटाले मात्र बन्दैन।
घर विश्वासले बन्छ।
र जहाँ विश्वास फर्किन्छ, त्यहाँ अँध्यारो धेरै समय टिक्न सक्दैन। त्यो घरले अन्ततः शङ्काको छाया पार गरेर मुक्तिको उज्यालो भेट्टायो।