19 वर्षदेखि निरन्तर
समकालीन साहित्य
समकालीन साहित्य
१: बाँझो खेत र बन्द ढोका
बिहानको घाम अझै डाँडाको टुप्पोमा आइपुगेको थिएन । तर गाउँका पुराना गोरेटाहरूमा उज्यालो फैलिइसकेको थियो । कुनै समय यही बेला गाउँका घरघरबाट धुवाँ निस्किन्थ्यो । गोठमा गाईबस्तु कराउँथे । आँगनमा बुहारीहरू पानी भर्थे । खेततिर जाने बाटोमा हलो बोकेका किसान देखिन्थे । कतै कोदालीको आवाज आउँथ्यो, कतै गोरुको घण्टी बज्थ्यो । आज त्यो सबै थिएन ।
गोरेटो उस्तै थियो । डाँडा उस्तै थियो । माटो उस्तै थियो । तर मान्छे हराएका थिए ।
गाउँको बीचमा रहेको चौतारीमा एउटा पुरानो पीपलको रूख थियो । त्यसको हाँगामा दुई–चारवटा चरा चिरबिराइरहेका थिए । तलको ढुङ्गे चौतारीमा भने कोही थिएन ।
रमेश त्यहीँबाट आफ्नो घरतिर फर्कँदै थियो । उसको काँधमा कोदाली थियो । तर उसको पाइला भारी थियो । उसले बाटोको दुवैतिर हे¥यो । घरहरू थिए । ढोका थिए । छाना थिए । तर धेरै ढोकामा ताल्चा झुन्डिएका थिए ।
कुनै घरको भित्तामा विदेशबाट पठाइएको चम्किलो टायल थियो । अर्को घरको झ्यालमा नयाँ पर्दा । कतै पक्की छाना । कतै सिमेन्टको नयाँ बरन्डा । गाउँका घरहरू पहिलेभन्दा सुन्दर देखिन्थे । तर गाउँ पहिलेभन्दा सुनसान थियो ।
उसलाई अनौठो लाग्यो—
घरहरू धनी हुँदै थिए, गाउँ गरिब हुँदै थियो ।
रमेश आफ्नो घर पुग्दा बुबा आँगनमा बसेर पुरानो हलोको फाली घोटिरहेका थिए । बुबाको नाम हरिप्रसाद । उमेरले साठी काटिसकेका थिए । कहिल्यै बलियो देखिने उनको शरीर अहिले झुकेको थियो । हातका नसाहरू बाहिर निस्किएका थिए । निधारमा गहिरा धर्साहरू थिए । रमेशले कोदाली भित्तामा अड्यायो ।
“बुबा, अझै हलो बनाउँदै हुनुहुन्छ ?”
बुबाले टाउको उठाए ।
“बनाउँदै छु ।”
“अब हलोले के जोत्ने ?”
बुबा केही क्षण चुप लागे ।
त्यसपछि बिस्तारै भने—
“खेत ।”
रमेश हाँस्यो । तर त्यो हाँसोमा खुसी थिएन ।
“खेत त बाँझै छ नि ।”
बुबाले फालीतिर हेरे ।
“खेत बाँझो भएको हो कि हामी ?”
रमेशले केही उत्तर दिएन ।
उनीहरू दुवै घरको पछाडिको खेततिर लागे । कहिल्यै त्यो खेतमा धानको लहर चल्थ्यो । वर्षायाममा पानीले खेत भरिन्थ्यो । बालबालिका खेतको डिलमा दौडिन्थे । धान पाकेपछि सुनौलो रंगले पूरै डाँडो ढाकिन्थ्यो । आज खेतमा काँडेदार झाडी उम्रिएको थियो । कुनै ठाउँमा जङ्गली घाँस, कुनै ठाउँमा सिस्नु अनि बीचबीचमा पुराना आलीहरू मात्र देखिन्थे ।
रमेशले एउटा झाडी हटाउँदै भन्यो—
“बुबा, यसलाई फेरि खेती गर्न धेरै खर्च लाग्छ ।”
“लाग्छ ।”
“बीउ, मल, पानी, मजदुर ।”
“लाग्छ ।”
“अनि उत्पादन भयो भने बेच्ने कहाँ ?”
बुबा चुप लागे ।
रमेशले फेरि भन्यो—
“अघिल्लो साल रामबहादुर काकाले गोलभेडा लगाउनुभयो । बजारमा भाउ आएन । आधा खेतमै कुहियो ।”
बुबाले माटो छोए ।
“त्यसैले खेत दोषी भयो ?”
रमेशले बुबातिर हेर्यो ।
“मैले खेतलाई दोष दिएको होइन ।”
“अनि ?”
“व्यवस्था दोषी हो ।”
बुबाले हल्का मुस्कान दिए ।
“व्यवस्था कसले बनाउँछ ?”
रमेश फेरि मौन भयो ।
त्यही बेला सडकबाट मोटरसाइकलको आवाज आयो । गाउँका सुरेन्द्र थिए । उनको हातमा नयाँ हेल्मेट । पछाडि ठूलो झोला । उनी मोटरसाइकल रोकेर ओरालिए ।
“रमेश !”
“ओहो, सुरेन्द्र !”
दुवैले हात मिलाए । सुरेन्द्रको अनुहारमा उत्साह थियो ।
“पासपोर्ट आयो ?”
रमेशले टाउको हल्लायो ।
“मेरो होइन ।”
“अनि ?”
“म विदेश जाने सोचमा छैन ।”
सुरेन्द्र केही क्षण चुप भयो ।
“के गर्छस् त ?”
रमेशले खेततिर देखायो ।
“खेती ।”
सुरेन्द्र ठूलो स्वरले हाँस्यो ।
“खेती ?”
बुबाले उसको हाँसो सुनेर पनि केही भनेनन् । सुरेन्द्रले रमेशको काँधमा हात राख्यो ।
“हेर, हामीले पनि खेती नै गर्थ्यौँ । अहिले तीन वर्षमा घर बनायौँ । भाइलाई कलेज पठायौँ । आमाको उपचार गरायौँ ।”
“ठीकै छ ।”
“तँ पनि जा । दुई–चार वर्ष दुःख गर् । पैसा कमाएर फर्क ।”
रमेशले सोध्यो—
“फर्केर के गर्ने ?”
सुरेन्द्र रोकियो ।
उसको अनुहारको हाँसो केही क्षणमै हरायो ।
“त्यो त... पछि सोचौँला ।”
उसले मोटरसाइकल स्टार्ट गर्यो ।
जाँदै गर्दा भन्यो—
“यहाँ बसेर भविष्य छैन, रमेश !”
मोटरसाइकलको आवाज टाढिँदै गयो । रमेशले धेरै बेर धुलो उडेको बाटो हेरिरह्यो ।
बुबाले बिस्तारै भने—
“ऊ गलत छैन ।”
रमेशले आश्चर्य मान्दै बुबातिर हे¥यो ।
“के ?”
“ऊ गलत छैन । गाउँमा बसेर कमाउन सक्ने बाटो छैन भने मानिस किन बसिरहोस् ?”
रमेश चुप लाग्यो । बुबाले खेततिर हेरे ।
“तर ऊ सही पनि छैन ।”
“किन ?”
“किनकि सबै गएपछि गाउँ कसले बनाउने ?”
हावाले खेतका सुख्खा झाडी हल्लायो । बुबाले माटोको एउटा डल्लो उठाए ।
“यो माटोले कसैलाई विदेश जान रोक्दैन ।”
“तर फर्केर आउन खोज्नेका लागि पनि केही राख्नुपर्छ ।”
रमेशले बुबाको हातमा रहेको माटो हे¥यो ।
दिउँसो गाउँमा एउटा खबर फैलियो । अर्को पाँच जना युवा विदेश जाने भए । तीमध्ये दुई जना रमेशका नजिकका साथी थिए । चौतारीमा पासपोर्टको फोटो खिचिँदै थियो । कसैले मेडिकलको कागज देखाइरहेको थियो । कसैले ऋणको कुरा गर्दै थियो । एउटी आमा छोराको झोला मिलाउँदै थिइन् ।
उहाँले छोरालाई बारम्बार एउटै कुरा भनिरहनुभएको थियो—
“जे खान्छस्, समयमा खानू ।”
छोरा हाँस्दै भन्यो—
“हुन्छ आमा ।”
तर आमाको आँखामा आँसु थियो । छोरा विदेश जाँदै थियो । आमा भविष्य किन्न खोजिरहेकी थिइन् ।
रमेश चौतारीको कुनामा बसेर त्यो दृश्य हेरिरहेको थियो । उसको साथी दिपक आयो ।
“तँ किन गम्भीर ?”
“के सोचिरहेको छु भने...”
“के ?”
“हामी सबै विदेश गयौँ भने यो गाउँमा खेती कसले गर्छ ?”
दिपक हाँस्यो ।
“मेसिनले गर्छ ।”
“मेसिनले माटो बुझ्छ ?”
“बजारले बुझ्छ ।”
“बजारले किसान बुझ्छ ?”
दिपक केही क्षण रोकियो ।
“यार, दर्शन नगर ।”
उसले रमेशको काँधमा हात राख्यो ।
“जिन्दगी चलाउन पैसा चाहिन्छ ।”
रमेशले टाउको हल्लायो ।
“ठीक भनिस् ।”
“त्यसैले जा ।”
“कहाँ ?”
“जहाँ पैसा छ ।”
दिपक पनि अरू युवासँगै हिँड्यो । रमेश एक्लै रह्यो । साँझ पर्न थालेको थियो । गाउँका घरहरूमा धुवाँ उठ्न थाल्यो । तर केही घरमा मात्र । धेरै घर अझै बन्द थिए । रमेश घर फर्कँदा बुबा चुल्होछेउमा बसेका थिए । भाँडामा थोरै दाल उम्लिरहेको थियो ।
बुबाले सोधे—
“आज कति खेत खन्यौ ?”
“थोरै ।”
“किन ?”
रमेश चुप लाग्यो । अनि अचानक उसले मनको कुरा बाहिर निकाल्यो—
“बुबा, हामीले खेती गरेर के पाउँछौँ ?”
बुबाले भाँडो चलाउँदै भने—
“अन्न ।”
“त्यो बेचेर ?”
“पैसा ।”
“कति ?”
बुबाले उत्तर दिएनन् ।
रमेशको स्वर चर्कियो—
“किसानले उत्पादन गर्छ । व्यापारीले मूल्य तोक्छ । ढुवानी गर्नेले आफ्नो खर्च थप्छ । अर्को व्यापारीले थप्छ । अन्तिममा सहरमा ग्राहकले महँगोमा किन्छ । अनि किसानचाहिँ ?”
उसले मुट्ठी कस्यो ।
“किसानले किन सधैँ घाटा सहनुपर्ने ?”
बुबाले चुल्हो निभाउँदै भने—
“यही प्रश्नको उत्तर नखोजी खेतीमा फर्क भन्नु पनि अर्को झूट हो ।”
रमेश स्तब्ध भयो । बुबाले पहिलोपटक उसको आँखामा सीधा हेरे ।
“गाउँ फर्क भन्ने नारा सजिलो छ बाबु । गाउँमा फर्कन सक्ने अर्थतन्त्र बनाउनु कठिन छ ।”
त्यो रात रमेश धेरै बेर निदाउन सकेन । बाहिर कुकुर भुकिरहेको थियो । टाढा कुनै घरमा टेलिभिजनको आवाज आइरहेको थियो । कुनै घरमा विदेशबाट फोन आएको थियो । कुनै घरमा पासपोर्टको फोटो खिचिँदै थियो । कुनै घरमा ऋणको हिसाब हुँदै थियो । उसले मोबाइल खोलेर सामाजिक सञ्जाल हे¥यो ।
एउटा पोस्ट थियो—
“युवा विदेश होइन, गाउँ फर्कौँ ।”
त्यसको तल सयौँ टिप्पणी थिए ।
कसैले लेखेको थियो—
“गाउँमा रोजगारी देऊ ।”
कसैले—
“कृषिको बजार सुनिश्चित गर ।”
कसैले—
“किसानको उत्पादनको मूल्य देऊ ।”
कसैले—
“भाषण होइन, वातावरण चाहियो ।”
रमेशले मोबाइल बन्द गर्यो । भोलिपल्ट बिहान ऊ फेरि खेतमा गयो । हातमा कोदाली थियो । उसले पहिलोपटक त्यो बाँझो खेतको एउटा कुनामा कोदाली गाड्यो ।
ठक् !
सुख्खा माटो फुट्यो । उसले फेरि हान्यो ।
ठक् !
तेस्रोपटक ।
ठक् !
माटो बिस्तारै खुल्न थाल्यो । ऊ पसिना बगाउँदै खनिरह्यो । त्यही बेला बुबा टाढाबाट हेर्दै थिए । उनको आँखामा वर्षौँपछि एउटा सानो चमक देखा पर्यो । तर खेत खन्ने रमेशको संघर्ष केवल झाडी हटाउने संघर्ष थिएन । ऊ एउटा ठूलो प्रश्नको माटो खन्दै थियो—
“मानिसलाई गाउँमै उत्पादन गर्न सक्ने वातावरण कसले बनाउने ?”
उसलाई अझै उत्तर थाहा थिएन ।
तर उसले पहिलो चोटि बुझिसकेको थियो—
गाउँ छोड्ने मानिसलाई दोष दिनुभन्दा पहिले गाउँमा बस्ने कारण बनाउनुपर्छ ।
उसले कोदाली फेरि उठायो । र सुख्खा माटोमा अर्को चोट हान्यो ।
ठक् !
त्यो आवाज सुनसान गाउँभरि फैलियो । कुनै समय हलोको आवाजले भरिएको गाउँमा, आज धेरै वर्षपछि
उत्पादनको पहिलो आवाज सुनिएको थियो ।
तर रमेशलाई थाहा थिएन—
उसको यो सानो प्रयासले छिट्टै गाउँ र सहरबीच लुकेको एउटा ठूलो आर्थिक जालो उजागर गर्नेछ कि ?
२: विदेश जाने बाटो र गाउँ छोड्ने पुस्ता
रमेशले खेतमा कोदाली चलाउन थालेको एक हप्ता पनि भएको थिएन । तर गाउँमा एउटा कुरा स्पष्ट भइसकेको थियो—
ऊ अरू युवाजस्तो थिएन ।
बिहान सबेरै ऊ खेतमा पुग्थ्यो । झाडी काट्थ्यो, पुराना आली मर्मत गर्थ्यो, पानी बग्ने कुलो खोज्थ्यो । कहिलेकाहीँ बुबा पनि साथ लाग्थे । तर गाउँका मानिसहरू उसको काम हेरेर उत्साहितभन्दा बढी अचम्मित हुन्थे ।
कसैले भन्थ्यो—
“के गर्छस् रमेश ? फेरि खेती ?”
अर्को हाँस्थ्यो—
“खेती गरेर धनी भएको मान्छे देखेका छौँ र ?”
कसैले सम्झाउँथ्यो—
“अझै समय छ । पासपोर्ट बनाऊ ।”
रमेश मुस्कुराउँथ्यो । तर उसको मनमा एउटा प्रश्न गढिसकेको थियो—
“यदि सबैले यही प्रश्न सोधे भने, खेती गर्ने मानिस कहाँबाट आउँछ ?”
गाउँको चौतारीमा त्यस दिन असाधारण भीड थियो । सहरबाट एउटा म्यानपावर कम्पनीका प्रतिनिधि आएका थिए । उसले ठूलो झोला बोकेको थियो । झोलाभित्र चम्किला पुस्तिका थिए । पुस्तिकामा समुद्रपारिका अग्ला भवन, चम्किला सडक, ठूलो कार र मुस्कुराइरहेका युवाका तस्बिर थिए ।
उसले भन्यो—
“विदेशमा अवसरै अवसर छ ।”
चौतारीमा बसेका युवाहरू उसको वरिपरि जम्मा भए ।
“तलब कति ?”
“देशअनुसार फरक हुन्छ ।”
“ओभरटाइम ?”
“हुन्छ ।”
“बस्ने व्यवस्था ?”
“कम्पनीअनुसार ।”
“कति खर्च ?”
उसले एउटा कागज निकाल्यो । त्यो रकम सुनेपछि केही युवाको अनुहार उज्यालो भयो । ऋण लिएर जानुपर्ने थियो । तर ऋणभन्दा ठूलो उनीहरूलाई यहाँको अनिश्चितता लागिरहेको थियो ।
दिपक पनि त्यही भीडमा थियो ।
उसले रमेशलाई देखेर बोलायो—
“आइज न !”
रमेश टाढै उभियो ।
“म जाँदिनँ ।”
दिपक हाँस्यो ।
“तँ अझै खेत खन्दैछस् ?”
“हो ।”
“अनि म विदेश जाँदैछु ।”
“ठीक छ ।”
“फर्केर ठूलो घर बनाउँछु ।”
“र ?”
“राम्रो गाडी किन्छु ।”
“अनि ?”
दिपक केही क्षण रोकियो ।
“अनि... पैसा हुन्छ ।”
रमेशले बिस्तारै सोध्यो—
“तँ पैसा कमाउन जाँदैछस् कि जीवन बनाउन ?”
दिपक झर्कियो ।
“यी कुरा विदेश गएर बुझौँला ।”
ऊ फेरि म्यानपावरको प्रतिनिधितिर लाग्यो । रमेशले उसलाई रोक्न खोजेन ।
किनकि उसलाई थाहा थियो—
मानिसलाई आफ्नो वर्तमानभन्दा भविष्यको कल्पना धेरै बलियो भएर तान्छ ।
त्यही साँझ गाउँको एउटा घरमा भोज थियो । दिपक विदेश जाने भएको खुसीमा । घरको आँगनमा कुर्सी राखिएको थियो । छिमेकीहरू आएका थिए । आमाले पकाएको खानेकुराका परिकारको सुगन्ध फैलिएको थियो । दिपकका बाबु छोरालाई हेरेर गर्व गर्दै थिए ।
“मेरो छोरो अब विदेश जान्छ ।”
एकजना छिमेकीले भने—
“अब त घर बन्छ ।”
अर्काले थपे—
“भाइबहिनी पढ्छन् ।”
तेस्रोले भने—
“ऋण तिर्न सकिन्छ ।”
सबैका कुरा सही थिए ।
विदेश उनीहरूका लागि केवल ठाउँ थिएन ।
आशाको अर्को नाम थियो ।
भोज सकिएपछि रमेश र दिपक घरको पछाडिको डिलमा बसे । आकाशमा तारा देखिन्थे ।
दिपकले बिस्तारै भन्यो—
“रमेश, मलाई पनि डर लागेको छ ।”
रमेशले उसको अनुहारतिर हे¥यो ।
“कस्तो डर ?”
“थाहा छैन ।”
“के कुराको ?”
“घर छोड्ने ।”
केही क्षण दुवै मौन रहे ।
दिपकले फेरि भन्यो—
“तर यहाँ बसेर के गर्ने ?”
रमेशसँग उत्तर थिएन ।
उसले केवल भन्यो—
“मलाई पनि त्यही प्रश्नले सताइरहेको छ ।”
दिपक हाँस्यो ।
“त्यसैले त म जाँदैछु ।”
केही दिनपछि गाउँको बसपार्कमा असाधारण दृश्य थियो ।
पाँच जना युवा ।
दुई वटा ठूलो सुटकेस ।
प्लास्टिकका झोला ।
आमाबाबु ।
श्रीमती ।
सानो बच्चा ।
र आँखाभरि भविष्य ।
बस आयो । सबैको मुटु एकैचोटि धड्कियो । दिपकले आमाको खुट्टा छोयो । आमाले उसको टाउकोमा हात राखिन् ।
“चाँडै फर्कनू ।”
दिपकले हाँस्दै भन्यो—
“पैसा कमाएर आउँछु ।”
बस गुड्यो । आमाले हात हल्लाइरहिन् । बस मोडबाट हराएपछि पनि उनको हात रोकिएन । रमेशले केही पर उभिएर त्यो दृश्य हेरिरहेको थियो।
उसलाई लाग्यो—
बसले पाँच जना युवा मात्र लगेको थिएन ।
त्यसले गाउँको पाँचवटा सम्भावना लगेको थियो ।
समय बित्दै गयो । विदेशबाट फोनहरू आउन थाले । पहिलो फोनमा उत्साह थियो ।
“यहाँ काम राम्रो छ ।”
“तलब ठीक छ ।”
“खाना पनि पाइन्छ ।”
“केही महिना दुःख गरौँ ।”
पछि फोन छोटिँदै गए ।
“आज धेरै थाकेको छु ।”
“पछि कुरा गरौँला ।”
कुनै दिन फोन आउँदैन । तर घरमा पैसा आउँथ्यो । त्यो पैसाले गाउँका घरहरू फेरिन थाले । कसैको पुरानो छानो हट्यो । कसैको सिमेन्टको घर बन्यो । कसैको आँगनमा मोटरसाइकल आयो । कसैले नयाँ टेलिभिजन किन्यो । कसैको घरमा फ्रिज आयो । गाउँको बाहिरी रूप बदलिँदै गयो ।
तर खेत ?
खेत झन् बाँझिँदै गए ।
एक दिन रमेश बजार गयो । उसले पसलमा नयाँ चामलको बोरा देख्यो । बोरामा बाहिरको देशको नाम थियो ।
उसले दुकानदारलाई सोध्यो—
“हाम्रो गाउँमा धान फल्छ ।”
दुकानदार हाँस्यो ।
“फल्छ ।”
“अनि बाहिरको चामल किन ?”
“सस्तो पर्छ ।”
रमेशले अर्को प्रश्न सोध्यो—
“हाम्रो किसानले कति पाउँछ ?”
दुकानदारले काँध उचाल्यो ।
“त्यो मलाई थाहा छैन ।”
रमेशले बोरा छोयो । उसले आफ्नै खेत सम्झियो । आफ्नै बुबाको पसिना सम्झियो ।
उसले पहिलोपटक महसुस गर्यो—
गाउँबाट मानिस मात्र बाहिरिएको थिएन ।
गाउँको उत्पादन गर्ने आत्मविश्वास पनि बाहिरिँदै थियो ।
त्यही बेला स्थानीय तहले एउटा कार्यक्रम आयोजना गर्यो ।
ब्यानरमा ठूलो अक्षरमा लेखिएको थियो—
“गाउँ फर्कौँ, स्वदेशमै रोजगार सिर्जना गरौँ !”
कार्यक्रममा अधिकारीहरू आए । मञ्चमा भाषण भयो ।
“युवालाई गाउँमै रोक्नुपर्छ ।”
“कृषिमा आधुनिकीकरण गर्नुपर्छ ।”
“स्वदेशी उत्पादन बढाउनुपर्छ ।”
तालीहरू बज्यो । रमेश पनि पछाडि बसेर सुनिरहेको थियो । कार्यक्रम सकिएपछि उसले एक अधिकारीलाई भेट्यो ।
“सर, खेती गर्न चाहने युवाका लागि पानीको व्यवस्था कसरी हुन्छ ?”
अधिकारीले फाइल पल्टाए ।
“त्यसका लागि योजना छ ।”
“बजार ?”
“त्यसको पनि योजना छ ।”
“बीउ र मल ?”
“त्यो पनि योजनामै छ ।”
“तर कहिले ?”
अधिकारी केही क्षण चुप रहे ।
“प्रक्रिया चलिरहेको छ ।”
रमेश मुस्कुरायो ।
“सर, किसानको खेतमा प्रक्रिया कुर्दैन । मौसम कुर्छ ।”
अधिकारीले उसको कुरा सुनेजस्तो गरे । तर उत्तर दिएनन् । त्यस रात रमेशले बुबासँग कुरा गर्यो ।
“बुबा, गाउँ फर्क अभियान किन सफल हुँदैन ?”
बुबाले चुल्होमा दाउरा हाल्दै भने—
“मान्छेलाई फर्कन भनिन्छ ।”
“अनि ?”
“फर्केपछि के गर्ने भनेर कमै भनिन्छ ।”
रमेश चुप लाग्यो ।
बुबाले थपे—
“गाउँ फर्कनु भनेको घर फर्कनु मात्र होइन बाबु ।”
“के हो त ?”
“आम्दानीको बाटो फर्कनु हो । बजार फर्कनु हो । उत्पादनको विश्वास फर्कनु हो ।”
रमेशले त्यो वाक्य मनमा राख्यो । केही महिनापछि रमेशले गाउँका युवाहरूको बैठक बोलायो । दस जना आए ।
उसले भन्यो—
“हामी मिलेर खेती गरौँ ।”
एकजना हाँस्यो ।
“बजार ?”
“खोजौँला ।”
अर्कोले सोध्यो—
“मूल्य ?”
“मिलेर तय गरौँ ।”
तेस्रोले भन्यो—
“ऋण ?”
“सहकारी बनाऔँ ।”
चौथोले सीधा प्रश्न गर्यो—
“अनि उत्पादन भयो भने बेच्ने कसले ?”
रमेश केही क्षण चुप लाग्यो । उसले स्वीकार गर्यो—
“मलाई पनि थाहा छैन ।”
बैठकमा मौनता छायो । त्यस दिन रमेशले एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा बुझ्यो—
उत्पादन गर्न इच्छाशक्ति मात्र पर्याप्त रहेनछ ।
किसानलाई बीउ चाहिन्छ ।
पानी चाहिन्छ ।
प्रविधि चाहिन्छ ।
श्रम चाहिन्छ ।
ऋण चाहिन्छ ।
भण्डारण चाहिन्छ ।
ढुवानी चाहिन्छ ।
सबैभन्दा ठूलो—
बजार चाहिन्छ ।
त्यही समयमा गाउँमा अर्को खबर आयो । रामबहादुर काकाले तीन रोपनी खेतमा गोलभेडा लगाएका थिए । उत्पादन राम्रो भयो । गोलभेडाले खेत राताम्य भयो । तर बजारमा भाउ घट्यो । बिचौलिया गाउँ आयो ।
उसले भन्यो—
“आज यति मात्रै दिन सक्छु ।”
रामबहादुर काकाले आक्रोशित हुँदै भने—
“यति कम ?”
“बजारमा यही छ ।”
“सहरमा त महँगो छ ।”
बिचौलियाले हाँस्यो ।
“सहरको कुरा मलाई नगर ।”
रामबहादुरसँग अर्को विकल्प थिएन । गोलभेडा केही दिनमै कुहिन थाल्थ्यो । उनले बेचिदिए ।
त्यो रात उनी घरमा चुपचाप बसे ।
श्रीमतीले सोधिन्—
“कति आयो ?”
उनले रकम बताए । श्रीमतीले लामो सास फेरिन् ।
“यति पैसाले त मलको पैसा पनि पुग्दैन ।”
रामबहादुरले बाहिर खेततिर हेरे । रातको अँध्यारोमा राताम्य गोलभेडा देखिँदैनथे । तर उनको आँखामा एउटा कुरा स्पष्ट देखिन्थ्यो—
किसानले उत्पादन गरेर पनि गरिब हुन सक्ने देशको विडम्बना ।
अर्को बिहान रामबहादुरले खेततिर हेर्दै भने—
“अब अर्को साल लगाउँदिनँ ।”
रमेशले सुने । उसको मुटु भारी भयो ।
त्यो क्षण उसले बुझ्यो—
गाउँबाट मानिस विदेश किन जान्छ ? केवल विदेशमा धेरै पैसा भएर होइन ।
यहाँ पसिना र मूल्यबीच सम्बन्ध टुटेको भएर ।
त्यस दिन रमेशले आफ्नो डायरी खोल्यो ।
पहिलो पानामा लेख्यो—
“युवालाई गाउँ फर्काउनुअघि गाउँलाई युवाका लागि फर्काउनुपर्छ ।”
त्यसको तल अर्को वाक्य थप्यो—
“खेती गर्नू भनेर मात्र किसान बनिँदैन; किसानले उत्पादन गरेको वस्तुको उचित मूल्य सुनिश्चित भएपछि मात्र खेती भविष्य बन्छ ।”
उसले कलम राख्यो । बाहिर हे¥यो । फेरि एउटा घरको ढोका बन्द हुँदै थियो । एउटा अर्को युवा विदेश जाने तयारीमा थियो । तर रमेशले यसपटक उसलाई रोक्न दौडिएन ।
उसले बुझिसकेको थियो—
मानिसलाई भाषणले रोकिँदैन ।
उसलाई विकल्पले रोक्छ । र त्यो विकल्प बनाउन अब उसले गाउँबाटै एउटा कठिन यात्रा सुरु गर्नुपर्ने थियो । त्यो यात्रा केवल खेतीको थिएन ।
त्यो यात्रा थियो—
उत्पादनदेखि बजारसम्म हराएको बाटो खोज्ने यात्रा ।
र त्यो बाटोको बीचमा उभिएको थियो एउटा अर्को पात्र—
बिचौलिया ।
जसको हातमा किसानको उत्पादन थियो,
तर किसानको भविष्य थिएन ।
३: बिचौलियातन्त्रको बिगबिगी र महँगीको जालो
रमेशले डायरी बन्द गरेको धेरै दिन भएको थिएन । तर गाउँको अवस्था झन् स्पष्ट हुँदै गइरहेको थियो । मानिसहरू विदेश जाँदै थिए । खेतहरू बाँझिँदै थिए । र बाँकी रहेका किसानहरू पनि उत्पादन गर्नुअघि नै बजारको डरले थरथर काँप्न थालेका थिए ।
रमेशले अब समस्या केवल “मानिस गाउँबाट बाहिरिनु” मात्र होइन भन्ने बुझिसकेको थियो । उसले समस्या खोज्दै गाउँको खेतदेखि सहरको बजारसम्मको बाटो पछ्याउने निर्णय गर्यो ।
उसलाई थाहा थियो—
किसानले उत्पादन गरेको एउटा गोलभेडा उपभोक्ताको भान्सासम्म पुग्दा कति हात हुँदै जान्छ, त्यही यात्रामा किसानको गरिबी र उपभोक्ताको महँगीको रहस्य लुकेको हुन सक्छ ।
एक बिहान रामबहादुर काकाको खेतमा गोलभेडा टिपिँदै थियो । बोटहरू राताम्य थिए । टाढाबाट हेर्दा खेतमा रातो फूल फुलेझैँ लाग्थ्यो । रामबहादुरको अनुहारमा भने फूल थिएन । उनले एउटा गोलभेडा हातमा लिए ।
“हेर्नुस् त रमेश बाबु, कस्तो राम्रो फल्यो ।”
रमेशले गोलभेडा हातमा लिएर मुस्कुरायो ।
“यसपालि त राम्रो मूल्य आउला नि काका ।”
रामबहादुरले गहिरो सास फेरे ।
“मूल्य ?”
त्यो शब्दमै उनको हाँसो हरायो ।
“उत्पादन राम्रो हुनु र मूल्य राम्रो हुनु एउटै कुरा होइन बाबु ।”
त्यही बेला तल सडकबाट मोटरसाइकलको आवाज आयो । एकजना व्यापारी आए । पछाडि दुईजना मजदुर थिए । मोटरसाइकल रोकेर उनले खेत हेरे ।
“कति माल छ ?”
रामबहादुरले भने—
“लगभग बीस क्विन्टल ।”
व्यापारीले केहीबेर गोलभेडा हेरे । अनि मोबाइल निकालेर कसैसँग कुरा गरे ।
“बजारमा भाउ घटेको छ ।”
उसले रामबहादुरतिर हे¥यो ।
“आज यति दिन सक्छु ।”
उसले एउटा रकम भन्यो ।
रामबहादुरको अनुहार खुम्चियो ।
“यति ?”
“हो ।”
“अघिल्लो हप्ता त यसको दोब्बर थियो ।”
“बजार बदलियो ।”
“तर मेरो लागत ?”
व्यापारीले काँध उचाल्यो ।
“म के गरूँ काका ? मैले पनि बेच्नुपर्छ ।”
रामबहादुर केही क्षण चुप रहे । उनको अगाडि दुईवटा बाटा थिए—
कम मूल्यमा बेच्नु । वा गोलभेडा खेतमै कुहिन दिनु । उनी किसान थिए । तर बजार उनको हातमा थिएन ।
अन्ततः उनले भने—
“लैजानुस् ।”
व्यापारीका मजदुरहरू गोलभेडा टिप्न थाले । रमेश चुपचाप त्यो दृश्य हेरिरहेको थियो । गोलभेडाको एउटा क्रेट उठाएर मजदुरले ट्रकमा राख्यो ।
रमेशले सोध्यो—
“दाइ, यो कहाँ जान्छ ?”
मजदुरले भन्यो—
“बजार ।”
“कुन बजार ?”
“पहिले जिल्ला बजार ।”
“त्यसपछि ?”
“थाहा छैन ।”
रमेशले व्यापारीलाई सोध्यो ।
“तपाईं सिधै सहर लैजानुहुन्न ?”
व्यापारी हाँस्यो ।
“सिधै कसरी ?”
“किन ?”
“गाडी चाहिन्छ । गोदाम चाहिन्छ । बजारमा मान्छे चाहिन्छ । त्यहाँका व्यापारी चाहिन्छ । सबैको आ–आफ्नो खर्च छ ।”
रमेशले केही भन्न सकेन ।
व्यापारीले फेरि भन्यो—
“हेर्नुस् बाबु, व्यापार भनेको केवल सामान किनेर बेच्नु होइन । जोखिम पनि हुन्छ ।”
रमेशले टाउको हल्लायो । उसको कुरा गलत थिएन । व्यापारीले ढुवानी गर्नुपर्थ्यो । जोखिम लिनुपर्थ्यो । बिग्रिएको सामानको घाटा बेहोर्नुपर्थ्यो । बजार खोज्नुपर्थ्यो ।
तर रमेशको मनमा अर्को प्रश्न उठ्यो—
जोखिमको उचित मूल्य र किसानको श्रमको उचित मूल्यबीचको सन्तुलन कहाँ छ ?
त्यही दिन रमेश व्यापारीको ट्रक पछ्याउँदै जिल्ला बजार पुग्यो । ट्रक एउटा ठूलो गोदामअगाडि रोकियो । गोलभेडा झारियो । त्यहाँ अर्को व्यापारी थियो । पहिलो व्यापारीले मूल्य भन्यो । दोस्रो व्यापारीले केही थपेर स्वीकार गर्यो । रमेशले हिसाब गर्यो । गाउँमा किसानले पाएको मूल्यभन्दा यहाँको मूल्य पहिले नै निकै बढिसकेको थियो ।
उसले सोध्यो—
“यहाँबाट कहाँ जान्छ ?”
दोस्रो व्यापारीले उत्तर दियो—
“सहर ।”
“सिधै ?”
“होइन ।”
रमेश हाँस्यो ।
“अझै ?”
व्यापारीले सहजै भन्यो—
“हाम्रो पनि माथि मान्छे छ ।”
त्यो वाक्य रमेशको कानमा अड्कियो ।
“हाम्रो पनि माथि मान्छे छ ।”
उसले त्यो दिन पहिलोपटक बिचौलियातन्त्रलाई एउटा व्यक्तिको रूपमा होइन, तहै–तहको संरचनाका रूपमा देख्यो ।
किसान ।
स्थानीय संकलक ।
थोक व्यापारी ।
अर्को थोक व्यापारी ।
ढुवानीकर्ता ।
सहरको व्यापारी ।
खुद्रा पसले ।
अन्ततः उपभोक्ता ।
हरेक तहमा केही लागत थियो । केही श्रम थियो । केही जोखिम थियो । तर केही ठाउँमा केवल मूल्य थप्ने काम भइरहेको थियो । र त्यो मूल्य अन्ततः कसले तिर्थ्यो ?
उपभोक्ताले ।
तर त्यो अतिरिक्त मूल्यको ठूलो हिस्सा कसले पाउँथ्यो ?
सधैँ किसानले होइन ।
केही दिनपछि रमेश सहरको ठूलो तरकारी बजार पुग्यो । बिहानैदेखि बजारमा भीड थियो । ट्रकहरू आइरहेका थिए । तरकारी झरिरहेको थियो । ठेला दौडिरहेका थिए । व्यापारीहरू चिच्याइरहेका थिए ।
“काउली !”
“आलु !”
“गोलभेडा !”
“खुर्सानी !”
सहर जाग्नुअघि नै बजार जागिसकेको थियो । रमेशले एउटा पसलेसँग गोलभेडाको मूल्य सोध्यो । उसले गाउँको मूल्य सम्झियो । उसले जिल्लाको मूल्य सम्झियो । अनि यहाँको मूल्य सुन्यो । उसको अनुहार बदलियो ।
“यति महँगो ?”
पसलेले भन्यो—
“मलाई पनि महँगै परेको हो ।”
“कहाँबाट ल्याउनुभयो ?”
“थोक बजारबाट ।”
“थोक बजारमा कति ?”
पसलेले रकम भन्यो ।
फेरि रमेशले हिसाब गर्यो ।
फेरि अर्को तह ।
फेरि केही प्रतिशत ।
फेरि ढुवानी ।
फेरि बिग्रिएको माल ।
फेरि पसलको भाडा ।
फेरि मजदुर ।
र अन्ततः ग्राहकको थाल ।
उसले बुझ्यो—
बिचौलिया मात्र दोषी भनेर कराउनु पनि पर्याप्त उत्तर रहेनछ ।
प्रश्न थियो—
कुन तह आवश्यक छ र कुन तह अनावश्यक ?
तर सबै व्यापारी एउटै थिएनन् । रमेशले केही व्यापारीसँग कुरा गर्यो ।
एकजना वृद्ध थोक व्यापारीले भने—
“बाबु, हामीलाई पनि सबैले चोर भन्छन् ।”
“तपाईंलाई दुःख लाग्छ ?”
“लाग्छ ।”
“किन ?”
“किसानले हामीलाई दोष दिन्छ । उपभोक्ताले पनि हामीलाई दोष दिन्छ । तर किसानसँग सीधै माल उठाएर सहरसम्म पुर्याउन सजिलो छैन ।”
उनले एउटा पुरानो हिसाबको कापी देखाए । त्यसमा गाडीभाडा थियो । मजदुरको ज्याला थियो । गोदामको भाडा थियो । बिग्रिएको तरकारीको घाटा थियो । कर थियो । बजार शुल्क थियो ।
उनले भने—
“व्यापारमा पनि श्रम छ ।”
रमेशले स्वीकार गर्यो ।
“हो ।”
वृद्ध व्यापारीले थपे—
“तर सबै व्यापारी इमानदार छन् भन्न सक्दिनँ ।”
उनले गहिरो सास लिए ।
“कहिलेकाहीँ अभाव भएको ठाउँमा कृत्रिम अभाव बनाइन्छ । माल लुकाइन्छ । भाउ बढाइन्छ । किसानलाई थोरै दिइन्छ । ग्राहकसँग धेरै लिइन्छ । त्यहाँ व्यापार होइन, खेल हुन्छ ।”
रमेशले उनलाई ध्यानपूर्वक सुन्यो । यही कुरा उसले खोजिरहेको थियो ।
व्यापार आवश्यक थियो । तर व्यापारको नाममा हुने शोषण आवश्यक थिएन ।
त्यसपछि उसले सहरका साना पसलेहरूको अवस्था बुझ्न थाल्यो । त्यहाँ उसले सीतालाई भेट्यो ।
सडकको किनारमा एउटा सानो तरकारी पसल ।
काठको टेबुल ।
पुरानो तराजु ।
दुईवटा टोकरी ।
केही गोलभेडा ।
काउली ।
साग ।
आलु ।
सीता बिहानैदेखि बसेकी थिइन् ।
रमेशले सोध्यो—
“बहिनी, गोलभेडा कति ?”
“आज किलोको यति ।”
रमेशले मूल्य सुनेर भन्यो—
“महँगो रहेछ ।”
सीता मुस्कुराइन् ।
“मलाई पनि महँगो परेको हो दाइ ।”
“कहाँबाट किन्नुभयो ?”
“थोक बजारबाट ।”
“सिधै किसानबाट किन नकिन्ने ?”
सीता हाँसिन् ।
“किसान कहाँ छन् ?”
रमेश चुप भयो ।
“गाउँमा ।”
“कुन गाउँ ?”
“मेरो गाउँ ।”
“त्यसो भए त्यहीँबाट ल्याउनुस् ।”
सीताले तराजुतिर हेर्दै भनिन्—
“दाइ, म व्यापारी हुँ । खेतमा गएर माल ल्याउने पैसा, समय र साधन छैन । म दिनभरि यहाँ बस्छु । किसानको घरसम्म पुग्ने हो भने मेरो पसल कसले चलाउँछ ?”
रमेशले केही उत्तर दिन सकेन ।
उसले महसुस गर्यो—
सहरको सानो पसले पनि आफ्नै सीमाभित्र बाँधिएको थियो ।
त्यस साँझ रमेशले एउटा कागजमा पूरा मूल्य शृंखला कोर्यो ।
माथि लेख्यो—
किसान ।
त्यसपछि तीर ।
संकलक ।
फेरि तीर ।
थोक व्यापारी ।
फेरि तीर ।
ढुवानी ।
फेरि तीर ।
सहरको व्यापारी ।
फेरि तीर ।
सडक पसले ।
अन्त्यमा—
उपभोक्ता ।
उसले लामो समयसम्म त्यो चित्र हे¥यो ।
उसलाई लाग्यो—
यो केवल सामानको यात्रा होइन ।
यो मूल्यको यात्रा हो ।
तर अझ गहिरो कुरा—
यो यात्रामा जति तह थपिँदै गए, त्यति नै उत्पादन गर्ने र उपभोग गर्ने मानिसबीचको दूरी बढ्दै गयो । त्यही दूरीमा अविश्वास जन्मियो । त्यही दूरीमा मूल्य अस्पष्ट भयो । त्यही दूरीमा शोषणको ठाउँ बन्यो ।
अर्को दिन रमेश गाउँ फर्कियो । रामबहादुर काका खेतमा थिए ।
रमेशले सोध्यो—
“काका, तपाईंले गोलभेडा कति मूल्यमा बेच्नुभयो ?”
काकाले रकम बताए । रमेशले सहरको मूल्य बताए । रामबहादुरको आँखा ठूलो भयो ।
“यति ?”
“हो ।”
“त्यसो भए बीचमा यति धेरै ?”
रमेशले टाउको हल्लायो । रामबहादुर केहीबेर मौन रहे ।
त्यसपछि कटु स्वरमा भने—
“हामी किसानले उत्पादन गर्छौँ ।”
“हो ।”
“जोखिम लिन्छौँ ।”
“हो ।”
“मौसमसँग लड्छौँ ।”
“हो ।”
“र अन्त्यमा मूल्य अरूले तोक्छ ।”
रमेशले बिस्तारै भन्यो—
“यही बदल्नुपर्छ ।”
रामबहादुरले उसको आँखामा हेरे ।
“कसरी ?”
त्यो प्रश्नको उत्तर रमेशसँग थिएन । अझै थिएन ।
त्यसै रात गाउँका केही किसान चौतारीमा जम्मा भए । कसैले आलुको मूल्यको गुनासो गरे ।
कसैले दूधको ।
कसैले अदुवाको ।
कसैले काउलीको ।
एक वृद्ध किसानले भने—
“हामी सबैले एउटै समस्या भोगिरहेका छौँ ।”
अर्काले भने—
“तर समाधान कसले गर्ने ?”
रमेशले भन्यो—
“हामी आफैँले सुरुवात गर्नुपर्छ ।”
सबै उसतिर हेर्न थाले ।
“कसरी ?”
“मिलेर बेचौँ ।”
“कसलाई ?”
“सिधै बजार ।”
“कसरी ?”
“त्यो खोजौँ ।”
“गाडी ?”
“मिलेर लिऔँ ।”
“गोदाम ?”
“सहकारी बनाऔँ ।”
एक किसान हाँस्यो ।
“बोल्न सजिलो छ बाबु ।”
रमेश मुस्कुरायो ।
“त्यसैले बोल्न छोडेर एउटा पटक गरेर हेरौँ ।”
अर्को साताबाट किसानहरूले एउटा प्रयोग गरे । दस किसानले आफ्नो तरकारी एकै ठाउँमा जम्मा गरे । रमेशले सहरका तीन पसले खोज्यो । सीता पनि त्यसमा थिइन् । पहिलो पटक किसान र पसलेबीच प्रत्यक्ष कुरा भयो ।
किसानले भन्यो—
“हामीलाई यति चाहिन्छ ।”
पसलेले भन्यो—
“हामी यति दिन सक्छौँ ।”
बीचमा कसैले मनलाग्दी मूल्य तोकेन । दुवै पक्षले ढुवानी खर्च बाँडे । पहिलोपटक किसानले आफ्नो उत्पादन कसलाई बेचिरहेको छु भनेर थाहा पायो । पसलेले पनि कसको खेतबाट आएको हो भनेर जान्यो । त्यो कारोबार ठूलो थिएन । तर अर्थ ठूलो थियो ।
तर यो प्रयोग सबैलाई मन परेन । पुराना बिचौलियाहरूले खबर पाए । एक साँझ गाउँमा दुईजना व्यापारी आए । उनीहरूले रमेशलाई बोलाए ।
“तिमी के गर्न खोज्दैछौ ?”
रमेश शान्त थियो ।
“किसानलाई सहरसँग जोड्न खोज्दैछु ।”
“व्यापार बुझ्छौ ?”
“बुझ्दैछु ।”
“बजार हाम्रो हो ।”
रमेशले सीधा प्रश्न गर्यो—
“बजार कसैको निजी सम्पत्ति हो ?”
व्यापारीको अनुहार कठोर भयो ।
“धेरै चलाख नबन ।”
रमेशले उत्तर दिएन । उनीहरू गए । तर जाँदै गर्दा एउटा कुरा छोडेर गए—
डर ।
केही दिनपछि किसानहरूले अनौठो कुरा महसुस गरे । पहिले नियमित रूपमा आउने व्यापारी आउन छाडे । कतै मूल्य झन् घटाइयो ।
कतै किसानलाई भनियो—
“तिमीहरूको माल कसैले किन्दैन ।”
कतै हल्ला फैलाइयो—
“रमेशको योजना टिक्दैन ।”
कुनै किसान डराए ।
एकजनाले भन्यो—
“बाबु, हामीलाई झगडा गर्नु छैन ।”
रमेशले भन्यो—
“हामी झगडा गरिरहेका छैनौँ ।”
“अनि ?”
“हामी विकल्प खोजिरहेका छौँ ।”
तर विकल्प बनाउनु सजिलो थिएन । एक दिन किसानहरूले जम्मा गरेको ठूलो परिमाणको तरकारी सहर पठाइयो । बाटोमा ट्रक बिग्रियो । घण्टौँ ढिला भयो । बजारमा पुग्दा केही माल बिग्रिसकेको थियो । पसलेहरूले सबै माल लिन मानेनन् । किसानहरू निराश भए । रमेशको प्रयोग असफल भएको जस्तो भयो ।
एक किसानले रिसाउँदै भन्यो—
“यही हो त तेरो प्रत्यक्ष बजार ?”
रमेशले टाउको झुकायो । उसले गल्ती स्वीकार गर्यो ।
“हामीले उत्पादन सोच्यौँ ।”
“तर ढुवानीको जोखिम सोचेनौँ ।”
“भण्डारण सोचेनौँ ।”
“बजारको समय सोचेनौँ ।”
त्यो दिन उसले एउटा ठूलो पाठ सिक्यो—
बिचौलिया हटाउनु मात्र समाधान होइन ।
यदि बिचौलियाले गरिरहेको आवश्यक कामको विकल्प तयार नगरी उसलाई हटाइयो भने किसान झन् संकटमा पर्न सक्छ । त्यसैले उसले नयाँ योजना बनायो ।
उसले डायरीमा ठूलो अक्षरमा लेख्यो—
“बिचौलिया हटाउने होइन, अनावश्यक बिचौलियाको तह घटाउने ।”
त्यसको तल—
सहकारी संकलन ।
सामूहिक ढुवानी ।
भण्डारण ।
पूर्व–बिक्री सम्झौता ।
प्रत्यक्ष किसान–व्यापारी सम्पर्क ।
उत्पादनअनुसार बजार योजना ।
र अन्त्यमा—
“मूल्य शृंखला पारदर्शी बनाउने ।”
उसलाई अब बाटो केही स्पष्ट देखिन थालेको थियो । तर त्यही बेला उसले सहरमा अर्को दृश्य देख्यो । सहरको मुख्य सडकमा बिहानै एउटा ठूलो ट्रक तरकारी बोकेर आयो । त्यसको छेउमा दर्जनौँ साना पसलेहरू जम्मा भए ।
सबैको अनुहारमा एउटै चिन्ता थियो—
आज कति मूल्य पर्ला ?
त्यही बेला टाढाबाट नगर प्रहरीको साइरन सुनियो । पसलेहरू हतारहतार सामान समेट्न थाले । कसैले ठेला तान्यो । कसैले टोकरी बोकेर दौडियो । कसैको तरकारी सडकमा पोखियो । रमेश त्यो दृश्यको बीचमा उभिएको थियो । उसले एकातिर किसान सम्झियो ।
अर्कोतिर साना पसले ।
बीचमा व्यापारी ।
अनि माथि नियम ।
उसलाई लाग्यो—
गाउँको बाँझो खेत र सहरको सडकको अव्यवस्थित पसल एउटै कथाका दुई पाना रहेछन् ।
गाउँमा उत्पादन गर्ने वातावरण छैन । सहरमा व्यवस्थित बेच्ने ठाउँ छैन । बीचमा बजारको जालो छ । र त्यस जालोमा सबै आ–आफ्नो तरिकाले फसेका छन् । त्यही बेला नगर प्रहरीको एक जवानले सडकमा पोखिएको गोलभेडा उठायो । उसले एउटा गोलभेडा हातमा लिएर हेर्यो । रमेशले उसको आँखामा पनि एउटा प्रश्न देख्यो ।
त्यो जवानले बिस्तारै भन्यो—
“यो गोलभेडा कहाँबाट आएको होला ?”
रमेशले उत्तर दियो—
“कुनै किसानको खेतबाट ।”
जवानले फेरि सडकतिर हे¥यो ।
“अनि यहाँ किन पोखियो ?”
रमेशले केही क्षण सोचेर भन्यो—
“सायद हामीले यसको बाटो अझै मिलाउन सकेका छैनौँ ।”
जवान मौन भयो ।
दुवैलाई थाहा थिएन—
यही भेटले अब कुन मोडमा पुर्याउने हो ?
किनकि सडकमा पसल राखेर पेट पाल्ने मानिसहरू पनि केवल “अतिक्रमणकारी” थिएनन् । र नगर प्रहरीहरू पनि केवल “गरिबका शत्रु” थिएनन् ।
दुवैको पछाडि एउटा–एउटा कथा थियो ।
एउटाको हातमा ठेला थियो ।
अर्काको हातमा कानुन ।
तर दुवैको घरमा—
भान्सा थियो ।
र दुवैलाई—
भान्सा चलाउन पैसा चाहिन्थ्यो ।
मोहन साहु । ऊ पुरानो व्यापारी हो । उनी किसानलाई सधैं ठग्न खोज्ने खलनायक होइन । बरु ऊ आफैं यस्तो साङ्लोमा बाँचेको छ जहाँ उसले माथिल्लो व्यापारीलाई पैसा तिर्नुपर्छ ।
“रमेश, तिमी मलाई दलाल भन्छौ । तर मैले पनि माल अर्को दलाललाई दिनुपर्छ । मेरो माथि अर्को तह छ । त्योभन्दा माथि अर्को छ । हामी सबै एउटै साङ्लोमा बाँधिएका छौँ ।”
रमेशले पहिलोपटक महसुस गर्यो—
गाउँको खेतदेखि सहरको सडकसम्म समस्या केवल बिचौलियाको जालो होइन; यो जीविकाको पूरा शृंखला बिग्रिएको कथा हो ।
अर्को दिनदेखि उसले सहरको सडकपेटीमा जीविका चलाउने मानिसहरूको कथा बुझ्ने निर्णय गर्यो ।
किनकि किसानको उत्पादन सहरसम्म आइपुगेपछि अर्को प्रश्न उभिएको थियो—
“त्यो उत्पादन बेचेर आफ्नो जीवन धान्ने मानिस कहाँ उभिने ?”
र त्यो प्रश्नको उत्तर खोज्दै ऊ अब सहरको गल्लीमा प्रवेश गर्दै थियो ।
४: सडकको पसल र पेटको गणित
सहर बिहान सबेरै उठ्थ्यो । तर सहरको बिहान गाउँको जस्तो थिएन । गाउँमा बिहान घामसँगै खेत जाग्थ्यो । यहाँ बिहान सडकसँगै बजार जाग्थ्यो । अँध्यारोमै साइकलका घण्टी बज्थे । दूधका क्यान बोकेका मानिसहरू दौडिन्थे । चिया पसलका भाँडाबाट बाफ निस्किन्थ्यो । बसका हर्न बज्न थाल्थे । र सडकको एउटा कुनामा मानिसहरू आफ्ना साना–साना संसारहरू खोल्न थाल्थे ।
कसैको संसार एउटा ठेला थियो ।
कसैको एउटा टोकरी ।
कसैको प्लास्टिकको त्रिपाल ।
कसैको पुरानो काठको टेबुल ।
त्यही सडकको किनारमा सीताले पनि आफ्नो पसल खोलिन् । उनको पसल ठूलो थिएन । तर त्यसमा उनको पूरा घर अडिएको थियो ।
सीता बिहान चार बजे उठेकी थिइन् । घरमा दुई बच्चा थिए । बुढी सासू थिइन् । श्रीमान् बिरामी परेपछि केही महिनादेखि नियमित काम गर्न सकेका थिएनन् । घरको भाडा थियो । बच्चाको विद्यालय शुल्क थियो । ग्यासको सिलिन्डर थियो । चामल, दाल, तेल थियो । औषधि थियो । यी सबैलाई जोड्दा सीताको जीवनको एउटा ठूलो गणित बन्थ्यो ।
दिनमा कम्तीमा यति कमाउनैपर्ने ।
त्योभन्दा कम भयो भने—
भोलिको भान्सा अप्ठ्यारो ।
त्योभन्दा पनि कम भयो भने—
विद्यालयको शुल्क रोकिने ।
त्यसपछि—
औषधि ।
त्यसपछि—
भाडा ।
त्यसैले सीताको लागि व्यापार केवल व्यापार थिएन ।
त्यो पेटको गणित थियो ।
उनले टोकरीमा गोलभेडा मिलाइन् ।
आलु एकातिर ।
काउली अर्कातिर ।
सागलाई पानी छर्किन् । तराजु सफा गरिन् । त्यसपछि सडकको छेउमा एउटा सानो कपडा बिछ्याइन् । उनी बसिन् । पहिलो ग्राहक आए ।
“साग कति ?”
“एक मुठा बीस ।”
“पन्ध्रमा दिनुस् ।”
सीताले हाँस्दै भनिन्—
“दाइ, मलाई नै अठार परेको छ ।”
ग्राहकले अर्को पसलतिर हे¥यो ।
“उता पन्ध्रमा छ ।”
सीताले भनिन्—
“त्यसो भए उता लिनुस् ।”
ग्राहक गयो । सीताले टाउको झुकाइन् । तीन रुपैयाँका लागि पनि बजारले उनलाई प्रतिस्पर्धा गराइरहेको थियो । रमेश त्यहीँ आइपुग्यो । उसले केही बेर सीतालाई हे¥यो ।
“आज व्यापार कस्तो ?”
सीता हाँसिन् ।
“बिहानै हिसाब सोध्नुभयो ?”
“तपाईंको अवस्था बुझ्न ।”
“अवस्था त तराजुले बताइहाल्छ ।”
उनले तराजु देखाइन् ।
“यो दिनभरि माथि तल हुन्छ ।”
रमेश मुस्कुरायो ।
“कति कमाउनुपर्छ ?”
सीताले तुरुन्त उत्तर दिइन्—
“कम्तीमा पाँच सय बच्नुपर्छ ।”
“किन ?”
“भाडा, घरखर्च, बच्चाको पढाइ, औषधि...”
उनी एकएक गर्दै औँलामा गन्न थालिन् ।
“पाँच सय नबचेको दिन व्यापार गरेको जस्तो लाग्दैन ।”
रमेशले सोध्यो—
“पाँच सय बचाउन कति बिक्री गर्नुपर्छ ?”
सीताले हिसाब गरिन् ।
“लगभग तीन हजार ।”
“अनि सामान किन्न ?”
“त्यसका लागि छुट्टै पैसा ।”
“त्यसो भए दिनभरि तीन–चार हजारको व्यापार गरेर पनि तपाईंको हातमा पाँच सय मात्र ?”
“त्यो पनि सबै दिन हुँदैन ।”
रमेश चुप भयो । उसले पहिलोपटक सडकको पसलको वास्तविक अर्थशास्त्र देखिरहेको थियो ।
अचानक एकजना ग्राहकले आवाज लगाए—
“बहिनी, गोलभेडा महँगो !”
सीताले भनिन्—
“मलाई पनि महँगो परेको हो ।”
“तपाईंहरू सबैले मिलेर मूल्य बढाउनुभएको !”
सीताको अनुहार बदलियो ।
“हामीले ?”
“हो ।”
“म किसान हुँ ?”
ग्राहक चुप भयो ।
“मूल्य म तोक्छु ?”
“तपाईं व्यापारी हो ।”
“मसँग बजारमा मूल्य सोध्ने अधिकार छ । तर मूल्य तोक्ने अधिकार छैन ।” ग्राहकले केही नबोली गोलभेडा किन्यो । रमेशले त्यो संवाद ध्यानपूर्वक सुन्यो ।
उसलाई लाग्यो—
उपभोक्ता पनि पीडित । किसान पनि पीडित । सानो पसले पनि पीडित । तर सबैले एकअर्कालाई दोष दिइरहेका थिए ।
दिउँसो घाम चर्कियो । सीताले आफ्नो टोकरीमाथि पुरानो छाता राखिन् ।
त्यही बेला छेउको पसलेले भन्यो—
“आज प्रहरी आउँछ रे ।”
सीताले तुरुन्त टाउको उठाइन् ।
“फेरि ?”
“नगरबाट खबर आएको छ ।”
एकजना अर्को पसलेले सामान समेट्न थाल्यो ।
“आज उठाए भने ?”
“भयो ।”
“कहाँ राख्ने ?”
“थाहा छैन ।”
कसैले भन्यो—
“ठेला जफत भयो भने ?”
अर्काले कटु हाँसो हाँस्यो ।
“ठेला गएपछि घर जफत भएको जस्तै हो ।”
सबै चुप भए । साढे चार बजेतिर टाढाबाट साइरन सुनियो । सडकमा एकाएक हलचल भयो ।
“नगर प्रहरी !”
सीताले टोकरीतिर हे¥यो । उनको हात काँप्यो । उनले छिटोछिटो साग उठाउन थालिन् ।
एक टोकरीमा ।
गोलभेडा अर्कोमा ।
बच्चाले दिएको पुरानो प्लास्टिकको झोलामा काउली ।
रमेशले सोध्यो—
“किन भाग्नुभएको ?”
सीताले झर्किँदै भनिन्—
“तपाईंलाई थाहा छैन ?”
“के ?”
“सामान जफत भयो भने आजको कमाइ मात्र होइन, भोलिको पूँजी पनि गयो ।”
त्यसैबेला नगर प्रहरीहरू आइपुगे ।
“सडक खाली गर्नुहोस् !”
“यहाँ पसल राख्न पाइँदैन !”
“सामान हटाउनुहोस् !”
कसैले ठेला तान्यो । कसैले टोकरी बोकेर भाग्यो । कसैको साग सडकमा पोखियो ।
एक वृद्धाले कराउँदै भनिन्—
“बाबु, अलि समय दिनुस् !”
“आदेश छ आमा ।”
“घरमा बच्चा छन् ।”
नगर प्रहरी जवान केही क्षण रोकियो ।
तर पछाडिबाट अधिकारीको आवाज आयो—
“सबै हटाउनुहोस् !”
रमेश अगाडि बढ्यो ।
“तपाईंहरू किन हटाउँदै हुनुहुन्छ ?”
एक प्रहरी जवानले भन्यो—
“सडक अतिक्रमण भयो ।”
“ठीक छ । तर विकल्प ?”
“हामीलाई आदेश छ ।”
“पसल हटाउने आदेश छ ?”
“हो ।”
“तर यहाँ व्यापार गर्ने मानिसलाई कहाँ जाने भन्ने आदेश छ ?”
जवान चुप भयो ।
रमेशले फेरि सोध्यो—
“यी मानिसले सडकमा पसल राख्न नहुने भए नगरपालिकाले उनीहरूका लागि बजार बनाएको छ ?”
“त्यो हाम्रो विषय होइन ।”
“त्यसो भए कसको विषय हो ?”
जवानले उत्तर दिएन । त्यही बेला सीताको टोकरी उल्टियो । गोलभेडा सडकमा छरिए । एउटा गोलभेडा गाडीको पाङ्ग्रामुनि परेर फुट्यो । सीताले केही क्षण त्यही गोलभेडातिर हेरिरहिन् । उनले त्यो गोलभेडा उठाइन् । माटो लागेको थियो । उनले कपडाले पुछिन् ।
र बिस्तारै भनिन्—
“यो एउटा गोलभेडा मात्र होइन ।”
रमेशले उनको आवाज सुन्न खोज्यो ।
“यसमा किसानको पसिना छ ।”
“ढुवानीको पैसा छ ।”
“मेरो ऋण छ ।”
“मेरो बच्चाको कापी छ ।”
उनको स्वर काँप्यो ।
“यो फुट्दा मेरो घरको एउटा हिसाब फुट्छ ।”
नगर प्रहरी जवानले उनको कुरा सुने । उसको अनुहारमा कठोरता केही कम भयो ।
नगर प्रहरीहरू गएपछि सडक फेरि शान्त भयो । तर शान्ति केवल सडकमा थियो । मानिसहरूको मनमा थिएन । सीताले आफ्नो बाँकी सामान गनिन् । आजको आधा माल बिग्रिएको थियो । केही जफत भएको थियो । केही सडकमा फुटेको थियो । उनले आफ्नो झोलाबाट एउटा सानो कापी निकालिन् । त्यसमा दैनिक हिसाब थियो ।
आजको पृष्ठमा उनले लेखिन्—
खरिद — २,४५०
बिक्री — १,९८०
घाटा — ४७०
त्यसपछि केही बेर कलम रोकियो ।
अन्त्यमा लेखिन्—
“आज घरमा के लैजाने ?”
उनले त्यो प्रश्नको उत्तर लेखिनन् ।
रमेशले कापी देख्यो । उसले केही भन्न सकेन।
सीताले बिस्तारै भनिन्—
“दाइ, हामीलाई पनि सडक मनपर्दैन ।”
“अनि ?”
“हामीलाई पनि व्यवस्थित बजार चाहिन्छ ।”
“त्यसो भए ?”
“तर बजारमा ठाउँ किन्न पैसा चाहिन्छ ।”
“यहाँ ?”
“यहाँ ठाउँ निःशुल्कजस्तो देखिन्छ ।”
“तर ?”
“तर हरेक दिन डरको भाडा तिर्नुपर्छ ।”
रमेशले उनलाई हे¥यो ।
“डरको भाडा ।”
कति गहिरो शब्द थियो त्यो । त्यस रात नगर प्रहरीको कार्यालयमा पनि शान्ति थिएन । त्यहाँ काम गर्ने जवान अर्जुन आफ्नो कुर्सीमा बसेको थियो । उसको टेबलमा आज जफत गरिएका केही सामानको सूची थियो ।
टोकरी ।
ठेला ।
तराजु ।
प्लास्टिकको त्रिपाल ।
उसले एउटा नाम पढ्यो—
“सीता — तरकारी विक्रेता ।”
उसलाई दिउँसोको घटना सम्झियो ।
“यो एउटा गोलभेडा मात्र होइन...”
सीताको आवाज कानमा गुञ्जियो । अर्जुनले फाइल बन्द गर्यो । उसले झ्यालबाट बाहिर हे¥यो । सडकमा अझै केही मानिस सामान समेट्दै थिए । उसले अचानक आफ्नो गाउँ सम्झियो ।
उसका बुबा पनि किसान थिए । उसले पनि सानो खेत देखेको थियो । उसको घरमा पनि कहिल्यै आलुको मूल्य नपाएको वर्ष आएको थियो । तर उसले त्यो कुरा वर्षौँदेखि बिर्सिसकेको थियो ।
नगर प्रहरीको पोसाक लगाएर ऊ सहरको नियम रक्षा गर्दै थियो ।
तर आज पहिलोपटक उसको मनमा प्रश्न उठ्यो—
“म कसको विरुद्ध नियम लागू गरिरहेको छु ?”
भोलिपल्ट अर्जुन आफ्नो ड्युटीमा निस्कियो । सडकमा फेरि केही साना पसलहरू खुलेका थिए । उसले सीतालाई देख्यो । सीता उसलाई देखेर डराइन् । उनले सामान समेट्न खोजिन् । अर्जुनले हात उठाएर रोक्यो ।
“नसमेट्नुहोस् ।”
सीता आश्चर्यमा परिन् ।
“आज हटाउनुहुन्न ?”
अर्जुनले वरिपरि हे¥यो ।
“आज होइन ।”
“किन ?”
अर्जुनले तुरुन्त उत्तर दिएन । उसले एउटा गोलभेडा उठायो ।
“यो कहाँबाट आउँछ ?”
सीताले भनिन्—
“किसानबाट ।”
“कुन किसान ?”
“थाहा छैन ।”
अर्जुनले केहीबेर गोलभेडा हे¥यो ।
“हामीले सडक खाली गरायौँ भने यो गोलभेडा कहाँ बेचिन्छ ?”
सीता चुप भइन् । अर्जुन आफैँ चुप भयो । त्यो दिन अर्जुनले कसैको ठेला उठाएन । तर उसले कानुन र गरिबीबीचको दूरी नाप्न सुरु गरिसकेको थियो ।
उसले कार्यालयमा फर्केर आफ्नो वरिष्ठलाई भन्यो—
“सर, हटाउने ठाउँ त हटाउँछौँ । तर यी मानिसका लागि विकल्प छैन ।”
वरिष्ठले भन्यो—
“तिमीलाई नीति बनाउन राखिएको होइन ।”
अर्जुनले शान्त स्वरमा भन्यो—
“थाहा छ सर ।”
“अनि ?”
“तर समस्या देखेपछि आँखा बन्द गर्न पनि त सकिँदैन ।”
वरिष्ठले उसलाई केहीबेर हे¥यो ।
“धेरै भावुक नबन ।”
अर्जुनले उत्तर दिएन । उता गाउँमा रमेश पनि चुप बसेको थिएन । उसले किसानहरूको बैठक बोलायो । यसपटक उसको अगाडि केवल किसानहरू थिएनन् । सहरका तीन साना पसले पनि थिए ।
सीता ।
दुई ठेला व्यवसायी ।
रमेशले एउटा ठूलो कागज टाँस्यो ।
त्यसमा उसले लेखेको थियो—
“खेतदेखि भान्सासम्मको सीधा बाटो ।”
उसले भन्यो—
“हामी सबै एकअर्काका शत्रु होइनौँ ।”
किसानहरू हेर्न थाले ।
“किसानले उत्पादन गर्छ ।”
“पसलेले बेच्दछ ।”
“उपभोक्ताले किन्छ ।”
“नगर प्रहरीले व्यवस्था कायम गर्नुपर्छ ।”
“तर बीचको प्रणाली यस्तो हुनुपर्छ कि सबैले आफ्नो श्रमको उचित हिस्सा पाऊन् ।”
सीताले पहिलोपटक आशावादी भएर हेरिन् ।
रामबहादुर काकाले सोधे—
“बिचौलिया ?”
रमेशले भन्यो—
“जहाँ आवश्यक छ, त्यहाँ व्यापार रहन्छ ।”
“तर जहाँ केवल तह थपेर मूल्य बढाइन्छ, त्यो तह घटाउनुपर्छ ।”
बैठक सकिएपछि अर्जुन पनि त्यहाँ आइपुग्यो । सबै चकित भए ।
उसले आफ्नो पोसाकमै भन्यो—
“म पनि केही भन्न चाहन्छु ।”
रमेशले उसलाई बोल्न इशारा गर्यो ।
अर्जुनले बिस्तारै भन्यो—
“हामीलाई सडक सफा राख्ने आदेश छ ।”
“हामी त्यसलाई पालना गर्छौँ ।”
“तर अब हामीले बुझ्न थालेका छौँ—सडकबाट एउटा ठेला हटाउनु समस्या हटाउनु होइन ।”
सबै चुपचाप सुन्दै थिए ।
“यदि मानिससँग बेच्ने ठाउँ छैन भने उसले कहाँ बेच्ने ?”
“यदि किसानसँग उत्पादन बेच्ने बाटो छैन भने उसले किन उत्पादन गर्ने ?”
“यदि उपभोक्ताले महँगो तिर्नुपर्छ भने त्यो मूल्य किन बढिरहेको छ ?”
अर्जुनले आफ्नो टोपी टेबलमा राख्यो ।
“यी प्रश्नहरू हाम्रा पनि हुन् ।”
त्यो दिन कुनै ठूलो निर्णय भएन ।
कुनै क्रान्ति भएन ।
कुनै नारा लागेन ।
तर एउटा असाधारण कुरा भयो ।
पहिलोपटक किसान, सानो व्यापारी र नगर प्रहरी एउटै ठाउँमा बसेर समस्या हेर्न थाले ।
अहिलेसम्म उनीहरू एकअर्कालाई दोष दिइरहेका थिए । अब उनीहरू समस्या हेर्न थालेका थिए । र समस्या व्यक्तिको अनुहारमा थिएन । समस्या एउटा बिग्रिएको संरचनामा थियो ।
साँझ रमेश घर फर्कँदै गर्दा उसले बाटोमा धेरै दृश्य देख्यो ।
एकातिर बाँझो खेत ।
अर्कोतिर विदेश जान तयार युवाको घर ।
सहरतिर जाने ट्रक ।
सडकको छेउमा सानो पसल ।
नगर प्रहरीको गस्ती ।
र बजारमा बढिरहेको तरकारीको मूल्य ।
उसले मनमनै भन्यो—
“गाउँमा उत्पादन गर्ने मान्छे छैन ।”
“सहरमा बेच्ने व्यवस्थित ठाउँ छैन ।”
“किसानलाई मूल्य छैन ।”
“उपभोक्तालाई सस्तो छैन ।”
“साना पसलेहरूलाई सुरक्षा छैन ।”
“नगर प्रहरीलाई पनि समाधान गर्ने अधिकार छैन ।”
त्यसपछि उसको मनमा एउटा गहिरो बोध आयो—
“हामी सबै गलत ठाउँमा एकअर्कासँग लडिरहेका छौँ; जबकि समस्या हामीभन्दा माथि बनेको एउटा अव्यवस्थित बाटोमा छ ।”
उसले आकाशतिर हेर्यो । भोलिदेखि उसले अर्को काम गर्नुपर्ने थियो ।
किसान र सडक पसलेलाई मात्र जोड्ने होइन—उनीहरूको बीचमा रहेको बजार प्रणालीलाई बुझ्ने ।
तर त्यो काम सुरु हुनुअघि एउटा ठूलो टकराव आउँदै थियो । नगरपालिकाले सडकपेटी पूर्ण रूपमा खाली गर्ने नयाँ अभियान घोषणा गरेको थियो । अर्को बिहानदेखि नगर प्रहरीको टोली अझ कडा रूपमा परिचालित हुने खबर फैलियो । सीताले त्यो खबर सुन्नासाथ आफ्नो पसलतिर हेरिन् । अर्जुनले कार्यालयमा आदेश सुनेर मौनता साध्यो । रमेशले त्यो खबर सुनेर आफ्नो डायरी बन्द गर्यो ।
तीनै जनाको अगाडि एउटै प्रश्न थियो—
“कानुन र जीविकाबीच पुल बन्ने हो कि फेरि मुसो–बिरालोको खेल सुरु हुने हो ?”
सहरको सडक त्यसको उत्तर पर्खिरहेको थियो।
५: नगर प्रहरीको साइरन र मुसो–बिरालोको खेल
भोलिपल्ट बिहान सहर असामान्य रूपमा चुप थियो । सडकका कुनाकाप्चामा रातभरि पसल थापेर बसेका मानिसहरूले पनि बिहान सबेरै खबर पाइसकेका थिए—
आजदेखि सडकपेटी खाली गर्ने अभियान सुरु हुँदैछ ।
कसैले भनेको थियो—“आज कडा हुन्छ ।”
कसैले भनेको थियो—“सामान जफत गर्छन् ।”
कसैले भनेको थियो—“ठेला नै लैजान्छन् ।”
तर सबैभन्दा ठूलो डर एउटै थियो—
“आज कमाउन नपाए घरमा के पकाउने ?”
सीताले बिहान चार बजे नै उठेर तरकारी तयार पारिन् । तर आज उनको हात सामान्यभन्दा ढिलो चलिरहेको थियो । उनले टोकरीमा गोलभेडा राख्दै छोरालाई हेरिन् । छोरा अझै निदाइरहेको थियो । छेउमा विद्यालयको पोसाक झुन्डिएको थियो । उनले पोसाक छोइन् ।
अनि मनमनै भनिन्—
“आज केही नकमाए पनि यसको शुल्क तिर्नैपर्छ ।”
उनले एउटा पुरानो कपडाको झोला उठाइन् । त्यसमा केही तरकारी राखिन् । बाहिर निस्किइन् । सडकको छेउमा पुग्दा अरू पसलेहरू पनि आउन थालेका थिए । तर आज कसैले ठूलो पसल सजाएन । सबैले सामानलाई छिटो समेट्न मिल्ने गरी राखे ।
कुनै टोकरी ।
कुनै प्लास्टिकको बोरा ।
कुनै साइकल ।
सबैजना तयार थिए—
भाग्नका लागि ।
एकजना वृद्ध पसलेले हाँस्दै भने—
“हामी व्यापारी होइनौँ आजकल ।”
सीताले सोधिन्—
“के हौँ त ?”
“दौडने खेलाडी ।”
सबै हाँसे । तर त्यो हाँसोमा पीडा थियो । उनीहरूलाई आफ्नो व्यवसायभन्दा बढी आफ्नो डरको अभ्यास भइसकेको थियो ।
केही पर नगर प्रहरीको गाडी उभिएको थियो । अर्जुन त्यसैमा थियो । उसको हातमा आजको आदेश थियो ।
“मुख्य सडक, फुटपाथ तथा सार्वजनिक स्थान पूर्ण रूपमा खाली गराउने ।”
अधिकारीले टोलीलाई निर्देशन दिँदै भने—
“कसैलाई छुट हुँदैन ।”
अर्जुन चुप थियो । उसले आदेशपत्र फेरि पढ्यो ।
“सर,” उसले बिस्तारै भन्यो, “यी सबैलाई कहाँ सार्ने ?”
अधिकारीले कडा स्वरमा भने—
“त्यो त उनीहरूको समस्या हो ।”
अर्जुनले केही भन्न खोज्यो । तर रोकियो । उसले आफ्नो पोसाक मिलायो । गाडीको ढोका बन्द भयो । साइरन बज्यो ।
ट्याँ... ट्याँ... ट्याँ...
साइरनको आवाज सडकमा फैलियो । त्यो आवाज सुन्नासाथ पसलेहरू दौडिन थाले । कसैले टोकरी बोकेर गल्ली पस्यो । कसैले ठेला धकेल्यो । कसैले सामान बोकेर सडक पार गर्यो । कोही त्रिपाल तान्दै भाग्यो । एकजना महिलाको साग सडकमा पोखियो । उनले फर्केर हेर्न पनि सकिनन् । नगर प्रहरीहरू अगाडि बढ्दै गए ।
“सडक खाली गर्नुहोस् !”
“सामान हटाउनुहोस् !”
“यहाँ बस्न पाइँदैन !”
सडकमा केही क्षणमै अफरातफरी मच्चियो । रमेश पनि त्यहाँ आइपुग्यो ।
उसले देख्यो—
सहरको विकासको नाममा सडक खाली भइरहेको थियो । तर सडकबाट हटाइएका मानिसहरू जाने ठाउँ भने कतै थिएन । सीता पनि आफ्नो टोकरी बोकेर दौडिरहेकी थिइन् । उनको एउटा टोकरी हातबाट खस्यो । गोलभेडाहरू सडकमा छरिए । उनले फर्केर उठाउन खोजिन् ।
त्यही बेला एउटा नगर प्रहरीको आवाज आयो—
“छोड्नुहोस् ! अगाडि जानुहोस् !”
सीता कराइन्—
“बाबु, यो मेरो आजको पूँजी हो !”
“सडक खाली गर्नुहोस् !”
“दुई मिनेट !”
“आदेश छ !”
सीताको आँखामा आँसु आयो । उनले एउटा–एउटा गोलभेडा उठाउन थालिन् । नगर प्रहरी जवान अगाडि बढ्यो । त्यो अर्जुन थियो । उसले सीतालाई हेर्यो ।
दुई दिनअघि उनले भनेको कुरा सम्झियो—
“यो एउटा गोलभेडा मात्र होइन ।”
अर्जुन केही क्षण स्थिर भयो ।
पछाडिबाट अधिकारी कराए—
“अर्जुन ! अगाडि बढ !”
अर्जुनले सीतालाई हे¥यो । अनि सडकमा छरिएका गोलभेडा हे¥यो । उसले बिस्तारै आफ्नो हात तल झुकायो । र एउटा गोलभेडा उठायो । सीतालाई दियो ।
“छिटो समेट्नुहोस् ।”
सीता चकित भइन् ।
“तपाईं...?”
“छिटो ।”
अर्जुनले अरू दुई–तीनवटा गोलभेडा उठाउन सहयोग गर्यो । त्यसपछि उसले पछाडि फर्केर हेर्यो । अधिकारी टाढाबाट हेरिरहेका थिए । अभियान दिनभरि चल्यो । केही ठेला जफत भए । केही सामान उठाइयो । कतिपय पसलेहरूलाई चेतावनी दिइयो । तर एउटा कुरा अचम्मको भयो । अर्जुन र उसका केही सहकर्मीहरूले सकेसम्म बल प्रयोग गरेनन् । उनीहरूले पहिलेझैँ सामान लात्ताले पन्छाएनन् । ठेला उल्ट्याएनन् । वृद्ध र महिलाहरूलाई कठोर व्यवहार गरेनन् ।
उनीहरूले पछाडि हात बाँध्दै केवल भन्दै थिए—
“यहाँ राख्न मिल्दैन ।”
“कृपया अर्को ठाउँ खोज्नुहोस् ।”
तर समस्या उस्तै थियो ।
अर्को ठाउँ कहाँ थियो ?
दिउँसो नगर प्रहरीको कार्यालयमा एउटा बैठक बस्यो ।
वरिष्ठ अधिकारीले रिपोर्ट हेर्दै भने—
“आज धेरै ठाउँ खाली गरियो ।”
कसैले भन्यो—
“हो सर ।”
“जफत ?”
“यति ।”
“विरोध ?”
“थोरै ।”
अर्जुन चुपचाप बसिरहेको थियो ।
अधिकारीले सोधे—
“अर्जुन, तिमी किन चुप ?”
अर्जुन उठ्यो ।
“सर, एउटा कुरा भन्नु छ ।”
“भन ।”
“हामीले सडक खाली गर्यौँ ।”
“हो ।”
“तर समस्या खाली भयो ?”
कोठामा मौनता छायो । अधिकारीले भृकुटी खुम्च्याए ।
“के भन्न खोजेको ?”
अर्जुनले शान्त स्वरमा भन्यो—
“भोलि उनीहरू फेरि आउनेछन् ।”
“किन ?”
“किनकि उनीहरूलाई जीविका चाहिन्छ ।”
“त्यसो भए फेरि हटाउने ।”
“फेरि आउनेछन् ।”
“फेरि हटाउने ।”
अर्जुन केही क्षण मौन रह्यो ।
अनि भन्यो—
“सर, हामीले सडकबाट पसल हटाइरहेका छौँ । तर उनीहरूको पेटबाट व्यापार हटाउन सकेका छैनौँ ।”
कोठामा कसैले केही बोलेन । त्यस रात सीताको घरमा चुल्हो बल्न ढिलो भयो । त्यो दिनको कमाइ सामान्यभन्दा धेरै कम थियो । उनले हिसाब गरिन् । तराजुमा सामान घटेको थियो । तर आम्दानी पनि घटेको थियो । उनको छोरा आयो ।
“आमा ।”
“हँ ?”
“भोलि स्कुलमा शुल्क बुझाउनुपर्छ रे ।”
सीताले कापी बन्द गरिन् ।
“बुझाउँछौँ ।”
“कसरी ?”
सीताले मुस्कुराउने प्रयास गरिन् ।
“आमालाई आउँछ ।”
छोरा सुत्न गयो । सीता भने धेरै बेर जागिरहिन् ।
उनले झ्यालबाट बाहिर हेर्दै सोचिन्—
“मैले गलत काम गरिरहेकी छु ?”
सडकमा पसल राख्नु नियमविरुद्ध हुन सक्छ । तर आफ्ना बच्चालाई खुवाउनु अपराध हो ? उनलाई उत्तर थाहा थिएन ।
उता अर्जुन पनि घर पुगेको थियो ।
उसकी पत्नीले सोधिन्—
“आज फेरि सडकको ड्युटी ?”
“हो ।”
“कस्तो भयो ?”
अर्जुनले जुत्ता खोलेर राख्यो ।
“मान्छेहरू भागिरहेका थिए ।”
“किन ?”
“पसल हटाउन ।”
पत्नीले केही क्षण चुप लागेर सोधिन्—
“तिमीले पनि हटायौ ?”
अर्जुनले टाउको हल्लायो ।
“हो ।”
“सामान जफत गर्यौ ?”
“केही ।”
“ठीकै त हो नि, सडकमा पसल राख्न नहुने भए ।”
अर्जुनले उत्तर दिएन ।
पत्नीले उसको अनुहार हेरी ।
“के भयो ?”
अर्जुनले बिस्तारै भन्यो—
“आज एउटा महिलाको गोलभेडा सडकमा पोखियो ।”
“अनि ?”
“उसले एउटा गोलभेडा उठाउँदै भनिन्—‘यो मेरो आजको पूँजी हो ।’”
पत्नी चुप भइन् ।
अर्जुनले थप्यो—
“त्यो गोलभेडा उठाउँदा मैले आफ्नै बुबाको खेत सम्झिएँ ।”
उसको बुबा गाउँमा किसान थिए ।
सानो खेत ।
सानो घर ।
ठूलो परिवार ।
अर्जुनलाई सम्झना आयो—
बुबाले एकपटक आलु बेचेर घर फर्किँदा भनेका थिए—
“बजारमा भाउ आएन ।”
त्यतिबेला अर्जुन बच्चा थियो ।
उसले सोधेको थियो—
“अनि किन लगाउनुभएको ?”
बुबाले हाँस्दै भनेका थिए—
“नलगाए खान के ?”
त्यो पुरानो वाक्य आज अचानक अर्जुनको मनमा फर्कियो ।
“नलगाए खान के ?”
उसले सोचे—
सीताले पनि त त्यही प्रश्नको उत्तर खोजिरहेकी थिइन् ।
भोलिपल्ट बिहान रमेश नगरपालिकाको कार्यालय पुग्यो । उसले अधिकारीसँग भेट माग्यो । धेरै समय पर्खिएपछि भेट भयो ।
“के चाहियो ?”
रमेशले फाइल खोल्यो ।
“सडकपेटीका साना व्यवसायीका लागि वैकल्पिक बजारको योजना ।”
अधिकारीले हाँसे ।
“तपाईंलाई नगरपालिका चलाउन दिऊँ ?”
रमेशले शान्त स्वरमा भन्यो—
“होइन ।”
“अनि ?”
“समस्या समाधान गर्न प्रस्ताव ल्याएको हुँ ।”
“उनीहरू अतिक्रमण गर्छन् ।”
“ठीक ।”
“सडक अवरुद्ध गर्छन् ।”
“ठीक ।”
“ट्राफिक समस्या हुन्छ ।”
“त्यो पनि ठीक ।”
“अनि ?”
रमेशले अर्को कागज राख्यो ।
“नगरपालिकाले निश्चित ठाउँमा साना व्यापार क्षेत्र तोक्न सक्छ ।”
“भाडा ?”
“क्षमताअनुसा र।”
“व्यवस्थापन ?”
“सहकारी वा व्यवसायी समितिबाट ।”
“सरसफाइ ?”
“दैनिक शुल्क ।”
“कर ?”
“नियमअनुसार ।”
अधिकारी केही क्षण कागज हेर्दै बसे ।
रमेशले थप्यो—
“नगर प्रहरीलाई पनि सजिलो हुन्छ ।”
अधिकारीले टाउको उठाए ।
“कसरी ?”
“हरेक बिहान मानिसलाई लखेट्नुपर्दैन ।”
त्यो वाक्यले अधिकारीलाई केही सोच्न बाध्य बनायो । तर परिवर्तन तत्काल आएन । प्रशासनमा फाइल चल्न समय लाग्थ्यो । जीविकालाई भने हरेक दिन चल्नुपर्थ्यो । त्यसैले सडकमा फेरि उही खेल सुरु भयो ।
नगर प्रहरी आयो ।
पसले भागे ।
प्रहरी फर्कियो ।
पसले फेरि आए ।
मुसो–बिरालोको खेल ।
एक दिन ।
दुई दिन ।
दस दिन ।
महिना ।
वर्ष ।
कसैको जीवनमा यो खेल नयाँ थिएन । तर अर्जुन भने केही बदलिँदै थियो । पहिले साइरन बजाउँदा उसलाई लाग्थ्यो—
“मैले आदेश पालना गर्नुपर्छ ।”
अब साइरन बज्दा ऊ सोच्थ्यो—
“आज कसको घरको भान्सा बन्द होला ?”
पहिले ठेला देख्दा उसले अतिक्रमण देख्थ्यो ।
अब उसले देख्थ्यो—
एउटा परिवार ।
एउटा ऋण ।
एउटा बच्चाको विद्यालय ।
एउटी आमाको औषधि ।
एउटा बिहानको आशा ।
तर उसले नियमको आवश्यकता पनि बुझेको थियो ।
उसलाई थाहा थियो—
सडक सबैको हो । पैदलयात्रीको पनि अधिकार छ । अपाङ्गता भएका व्यक्तिको बाटो पनि खुला हुनुपर्छ । ट्राफिक सुरक्षित हुनुपर्छ । शहर व्यवस्थित हुनुपर्छ । त्यसैले उसको संघर्ष अझ गहिरो थियो ।
गरिबलाई बचाउने नाममा नियम तोड्न सकिँदैन ।
नियम लागू गर्ने नाममा गरिबको जीविका पनि कुल्चन सकिँदैन ।
बीचमा एउटा पुल आवश्यक थियो ।
एक साँझ अर्जुनले रमेशलाई भेट्यो ।
“तपाईंले कार्यालयमा दिएको प्रस्ताव पढेँ ।”
रमेश मुस्कुरायो ।
“कस्तो लाग्यो ?”
“व्यवहारमा गाह्रो छ ।”
“थाहा छ ।”
“तर सम्भव छ ।”
रमेशले उसको आँखामा हे¥यो ।
“तपाईंले पनि केही गर्न चाहनुभएको छ ?”
अर्जुनले केही क्षण मौन रहेर भन्यो—
“म प्रहरी हुँ ।”
“थाहा छ ।”
“म कानुन उल्लङ्घन गर्न सक्दिनँ ।”
“त्यो पनि ठीक ।”
“तर म अनावश्यक ज्यादती पनि गर्न चाहन्नँ ।”
रमेशले हात अगाडि बढायो । दुवैले हात मिलाए । त्यो हात मिलाइमा कुनै सम्झौता थिएन ।
त्यो समस्या बुझ्ने साझा प्रयासको सुरुवात थियो ।
त्यस रात रमेशले किसानहरूको सूची बनायो । सीताले साना पसलेहरूको सूची बनाइन् । अर्जुनले नगरपालिकामा सम्भावित खाली सार्वजनिक ठाउँहरूको सूची बनायो ।
तीनवटा फरक सूची ।
तर लक्ष्य एउटै—
उत्पादन → बजार → जीविका ।
रमेशले डायरीको अन्तिम पानामा लेख्यो—
“किसानलाई उत्पादन गर भन्यौँ, तर बजार दिएनौँ ।
व्यापारीलाई व्यापार गर भन्यौँ, तर व्यवस्थित स्थान दिएनौँ ।
नगर प्रहरीलाई सडक खाली गर भन्यौँ, तर सडकमा जीविका खोज्ने मानिसको विकल्प दिएनौँ ।
त्यसपछि सबैलाई एकअर्काको शत्रु बनायौँ ।”
उसले कलम रोक्यो ।
फेरि अर्को वाक्य लेख्यो—
“समस्या गरिब मानिस होइन; समस्या गरिबीलाई पुनःउत्पादन गर्ने व्यवस्था हो ।”
तर यो बुझाइले अर्को खतरा पनि जन्माइरहेको थियो । रमेशले किसानलाई सिधै बजारसँग जोड्न थालेको खबर पुराना बिचौलियासम्म पुगिसकेको थियो । सीताको पसलमा पनि केही मानिस आएर चेतावनी दिन थालेका थिए । अर्जुनलाई कार्यालयमा भनिएको थियो—
“धेरै नरम नहुनू ।”
अर्थात्—
व्यवस्था परिवर्तन गर्न खोज्नेहरू अब केवल समस्या समाधान गर्ने चरणमा थिएनन् ।
उनीहरू कसैको पुरानो स्वार्थमा ठोक्किँदै थिए । र त्यो ठक्कर अझै ठूलो हुन बाँकी थियो । त्यही साँझ गाउँको एउटा घरमा फोन आयो । विदेश गएको दिपक थियो । उसको आवाज पहिलेभन्दा थाकेको थियो ।
“रमेश ?”
“हँ ।”
“गाउँमा के हुँदैछ ?”
“खेतीको प्रयास गर्दैछौँ ।”
“बजार ?”
“त्यही खोज्दैछौँ ।”
केही क्षण मौनता ।
अनि दिपकले बिस्तारै भन्यो—
“रमेश...”
“भन ।”
“यहाँ पनि सजिलो छैन ।”
रमेश चुप भयो ।
“काम धेरै छ ।”
“हँ ।”
“पैसा आउँछ ।”
“अनि ?”
दिपकले लामो सास फेर्यो ।
“तर घर सम्झिन्छु ।”
फोन काटियो । रमेशले मोबाइल हातमै राखिरह्यो ।
उसलाई पहिलोपटक लाग्यो—
विदेश गएको मान्छे र गाउँमा बसेको मान्छेको पीडा फरक देखिए पनि जरा एउटै रहेछ—जीवन चलाउने निश्चित बाटोको खोजी ।
भोलिपल्ट बिहान गाउँको बाँझो खेतमा फेरि कोदाली चल्यो । सहरमा सीताले फेरि आफ्नो टोकरी राखिन् । नगर प्रहरीको गाडी पनि फेरि सडकमा निस्कियो । तर आज तीनै ठाउँमा एउटा सानो परिवर्तन थियो । किसानले बजारबारे सोचिरहेको थियो । पसलेले व्यवस्थित ठाउँबारे सोचिरहेको थियो । नगर प्रहरीले विकल्पबारे सोचिरहेको थियो । रमेशले आकाशतिर हे¥यो ।
उसलाई थाहा थियो—
जागरण सुरु भइसकेको थियो ।
तर जागरणपछि संघर्ष आउँछ । र संघर्षपछि मात्र परिवर्तन ।
त्यो परिवर्तनको बाटोमा अब सबैभन्दा ठूलो प्रश्न उभिँदै थियो—
के किसान, साना व्यापारी र राज्य एउटै टेबलमा बसेर समाधान खोज्न सक्छन् ?
वा फेरि साइरन बज्नेछ ?
फेरि टोकरी उल्टिनेछ ?
फेरि खेतको उत्पादन सस्तोमा जानेछ ?
फेरि सहरमा महँगो हुनेछ ?
र फेरि गरिबले गरिबलाई दोष दिनेछ ?
उत्तर समयले दिन बाँकी थियो ।
तर एउटा कुरा निश्चित भइसकेको थियो—
अब नगर प्रहरीको हातमा केवल डन्डा थिएन; प्रश्न पनि थियो ।
र के त्यो प्रश्न नै परिवर्तनको पहिलो ढोका बन्नलागेको हो ?
६: लठ्ठीभित्रको विवेक — नगर प्रहरीको जागरण
सहरको बिहान फेरि उस्तै थियो । सडकमा गाडीहरू गुडिरहेका थिए । चिया पसलमा गिलास ठोक्किरहेका थिए । तरकारीका टोकरीहरू सडकका कुनाकाप्चामा देखा पर्न थालेका थिए । र नगर प्रहरीको गाडी पनि आफ्नो नियमित गस्तीमा निस्किएको थियो । बाहिरबाट हेर्दा केही बदलिएको थिएन । तर अर्जुनको मनभित्र धेरै कुरा बदलिसकेको थियो ।
उसको हातमा उही डन्डा थियो ।
काँधमा उही पोसाक ।
छातीमा उही परिचयपत्र ।
तर अब उसले त्यो डन्डालाई पहिलेको जस्तो देख्दैनथ्यो । पहिले त्यो उसको अधिकार थियो । अब त्यो उसको जिम्मेवारी जस्तो लाग्थ्यो ।
उसले बुझ्न थालेको थियो—
डन्डाले सडक खाली गराउन सक्छ, तर गरिबी हटाउन सक्दैन ।
आदेशले पसल उठाउन सक्छ, तर परिवारको भान्सा उठाउन सक्दैन ।
जफत गरिएको ठेलाले अतिक्रमण हटाउन सक्छ, तर बेरोजगारी हटाउन सक्दैन ।
यही बोधले अर्जुनलाई राति निदाउन दिँदैनथ्यो ।
उसको बाल्यकाल गाउँमै बितेको थियो । उसका बुबा किसान थिए । ठूलो खेत थिएन । चार रोपनी जति जमिन थियो । त्यही जमिनमा धान हुन्थ्यो । मकै हुन्थ्यो । आलु हुन्थ्यो । तरकारी हुन्थ्यो । अर्जुन सानो छँदा बुबासँग खेतमा जान्थ्यो । बुबा हलो जोत्थे । ऊ आलीमा बसेर हेर्थ्यो ।
एक दिन उसले सोधेको थियो—
“बुबा, किसान किन गरिब हुन्छ ?”
बुबाले हाँस्दै भनेका थिए—
“किसानले अन्न फलाउँछ ।”
“अनि ?”
“अन्न फलाउने मानिसले आफूले चाहेको मूल्य पाउँदैन ।”
त्यतिबेला अर्जुनले त्यो कुरा बुझेको थिएन । आज बुझ्दै थियो । उसलाई एउटा पुरानो घटना झन् स्पष्ट सम्झना आयो ।
बुबाले एकपटक ठूलो परिमाणमा काउली लगाएका थिए । फलाइ राम्रो भयो । तर बजारमा भाउ घट्यो । व्यापारीले खेतमै आएर सस्तो मूल्य प्रस्ताव गर्यो । बुबाले अस्वीकार गर्न खोजे । तर घरमा ऋण थियो । मलको पैसा तिर्नु थियो । बहिनीको पढाइ थियो । अन्ततः काउली बेचियो । बुबा बेलुका घर फर्किंदा निकै चुप थिए ।
अर्जुनले सोध्यो—
“बुबा, आज किन बोल्नुहुन्न ?”
बुबाले भनेका थिए—
“आज काउली मात्र बेचेको होइन बाबु ।”
“के बेचेको ?”
“अर्को साल खेती गर्ने हिम्मत पनि बेचेर आएँ ।”
त्यो वाक्य अर्जुनको मनमा गाडिएको थियो । तर जागिर पाएपछि उसले त्यसलाई बिर्सेको थियो । त्यो दिन सीताको गोलभेडा सडकमा फुटेपछि त्यो वाक्य फेरि जीवित भएको थियो ।
त्यस दिन नगर प्रहरी कार्यालयमा एउटा नयाँ आदेश आयो ।
“सडक अतिक्रमण नियन्त्रण अभियानलाई थप कडाइका साथ सञ्चालन गर्ने ।”
अधिकारीले सबैलाई बोलाएर निर्देशन दिए ।
“अब सम्झाउने समय सकियो ।”
“अटेरी गर्नेको सामान जफत ।”
“आवश्यक परे बल प्रयोग ।”
सबैले “हुन्छ” भने ।
अर्जुन चुप रह्यो । अधिकारीले उसको अनुहार हेरे ।
“तिमीलाई केही भन्नु छ ?”
अर्जुनले बिस्तारै भन्यो—
“सर, एउटा सुझाव छ ।”
“भन ।”
“अतिक्रमण हटाउने टोलीसँग नगरपालिकाको बजार शाखाको मान्छे पनि पठाइयोस् ।”
“किन ?”
“जहाँबाट हटाइन्छ, त्यहाँका व्यवसायीलाई वैकल्पिक स्थान देखाउन ।”
अधिकारी हाँसे ।
“तिमी नगर प्रहरी हौ कि योजना अधिकृत ?”
केही जवानहरू पनि हाँसे । अर्जुन भने गम्भीर थियो ।
“सर, हामी हरेक दिन एउटै मानिसलाई हटाउँछौँ ।”
“फेरि अर्को दिन ऊ फर्किन्छ ।”
“फेरि हटाउँछौँ ।”
“यसरी कति वर्ष ?”
कोठा शान्त भयो ।
अधिकारीले कडा स्वरमा भने—
“तिमी आफ्नो काम गर ।”
अर्जुनले सलाम गर्यो ।
“हुन्छ सर ।”
तर बाहिर निस्कँदा उसले मनमनै भन्यो—
“काम केवल आदेश पालना गर्नु होइन । काम समस्यालाई बुझ्नु पनि हो ।”
त्यही दिन अर्जुनले रमेशलाई भेट्यो ।
“हामीले केही गर्नुपर्छ ।”
रमेशले सोध्यो—
“के ?”
“नगर प्रहरी र सडक व्यवसायीबीच संवाद ।”
“नगरपालिकाले मान्ला ?”
“मान्न बाध्य बनाउनुपर्छ ।”
“कसरी ?”
“तथ्यले ।”
अर्जुनले एउटा फाइल खोल्यो । त्यसमा उसले पछिल्ला केही महिनाको विवरण राखेको थियो । कति ठेला हटाइयो । कति सामान जफत भयो । कति मानिस फेरि त्यही ठाउँमा फर्किए । कति पटक एउटै क्षेत्रमा अभियान चल्यो । कति व्यवसायीलाई वैकल्पिक स्थान दिइयो ।
उत्तर चकित पार्ने थियो ।
वैकल्पिक स्थान दिइएका व्यवसायीभन्दा पटक–पटक हटाइएका व्यवसायीको संख्या धेरै थियो ।
रमेशले फाइल हे¥यो ।
“तिमीले यो सबै संकलन गर्यौ ?”
“हो ।”
“किन ?”
अर्जुनले केही क्षण चुप लागेर भन्यो—
“किनकि म प्रमाणित गर्न चाहन्छु—हामीले सडक खाली त गरिरहेका छौँ, तर समस्या समाधान गरिरहेका छैनौँ ।”
दुवैले एउटा योजना बनाए ।
पहिलो चरण—
सडक व्यवसायीको वास्तविक संख्या ।
दोस्रो—
उनीहरूको व्यवसायको प्रकृति ।
तेस्रो—
दैनिक आम्दानी र खर्च ।
चौथो—
किसानबाट सामान कसरी आउँछ ?
पाँचौँ—
वैकल्पिक बजारका सम्भावित ठाउँ ।
छैटौँ—
पैदलयात्री र ट्राफिकको अधिकार सुरक्षित राख्दै व्यवसाय सञ्चालन गर्ने सम्भावना ।
रमेशले किसानको पक्ष समाल्यो । अर्जुनले नगर प्रहरी र प्रशासनको पक्ष बुझ्यो । सीताले सडक व्यवसायीहरूको समूह बनाइन् । रामबहादुरले किसानहरूलाई संगठित गरे ।
सानो प्रयास थियो । तर पहिलोपटक समस्या भावनाले होइन, तथ्यले हेर्न थालिएको थियो ।
केही दिनपछि एउटा सानो बैठक राखियो ।
स्थान थियो—नगरपालिकाको पुरानो सामुदायिक भवन ।
एकातिर किसान ।
अर्कोतिर सडक व्यवसायी ।
बीचमा नगर प्रहरी ।
अधिकारीहरू पछाडि ।
पहिलो केही मिनेट वातावरण तनावपूर्ण थियो । एक किसान उठे ।
“हामीले उत्पादन गरेको वस्तुको मूल्य तपाईंहरू बढाउनुहुन्छ ।”
साना व्यापारीले तुरुन्त प्रतिवाद गरे—
“हामीले बढाएको होइन । हामीलाई नै महँगो पर्छ ।”
किसानले भने—
“हामीलाई त तपाईंले दिएको मूल्य पनि कम हुन्छ ।”
व्यापारीले भने—
“हामीले नकिने तपाईंको माल कहाँ जान्छ ?”
दुवैको आवाज चर्कियो । अर्जुन उठ्यो । उसले आफ्नो लठ्ठी टेबलमा राख्यो । सबै चुप भए ।
उसले लठ्ठी देखाउँदै भन्यो—
“यो लठ्ठीले तपाईंहरूबीचको झगडा रोक्न सक्छ । तर तपाईंहरूको समस्या समाधान गर्न सक्दैन ।”
सबैको नजर उसमा थियो ।
“त्यसैले आज लठ्ठीले होइन, हिसाबले कुरा गरौँ ।”
रमेशले कागजमा एउटा गोलभेडाको यात्रा लेख्यो ।
“किसानले यति पाउँछ ।”
“गाउँको संकलकले यति थप्छ ।”
“ढुवानी यति ।”
“थोक बजार यति ।”
“सहरको व्यापारी यति ।”
“पसलसम्म आइपुग्दा यति ।”
उसले अन्तिम मूल्य लेख्यो ।
“उपभोक्ताले यति तिर्छ ।”
सबै चुप ।
त्यसपछि अर्जुनले सोध्यो—
“यीमध्ये कुन खर्च आवश्यक छ ?”
एक व्यापारीले भन्यो—
“ढुवानी ।”
अर्काले—
“मजदुरी ।”
किसानले—
“भण्डारण ।”
सीताले—
“पसल सञ्चालन ।”
रमेशले सोध्यो—
“अनि कुन तह घटाउन सकिन्छ ?”
यसपटक कसैले तुरुन्त उत्तर दिएन । वृद्ध व्यापारी पनि त्यहाँ आएका थिए।
उनले बिस्तारै भने—
“यदि किसानले सामूहिक रूपमा माल जम्मा गर्न सके, हामीसँग पनि सीधा कारोबार गर्न सकिन्छ ।”
रमेशले सोध्यो—
“त्यसो भए किसानले मूल्यमा केही बढी पाउन सक्छ ?”
“सक्छ ।”
सीताले भनिन्—
“हामीले पनि सस्तोमा पाउन सक्छौँ ।”
अर्जुनले थप्यो—
“र सडकमा पसल राख्ने दबाब पनि कम हुन सक्छ, यदि निश्चित बजार क्षेत्र बन्यो भने ।”
सबैले पहिलोपटक एउटै दिशामा हेरे । तर बैठक सकिएपछि समस्या सकिएन । नगरपालिकाभित्रै विरोध भयो ।
एक अधिकारीले भने—
“यी सडक व्यवसायीलाई धेरै सुविधा दियो भने भोलि सबै सडकमा पसल थाप्छन् ।”
अर्काले भने—
“किसानसँग सीधा कारोबार भयो भने पुरानो बजार संरचना बिग्रिन्छ ।”
तेस्रोले—
“नगरपालिकाले यत्रो व्यवस्थापन कसरी गर्ने ?”
अर्जुनले सुन्दै मात्र रह्यो ।
उसले महसुस गर्यो—
परिवर्तनको सबैभन्दा ठूलो बाधा सधैँ गरिब मानिस हुँदैन ।
कहिलेकाहीँ—
पुरानो तरिकाबाट लाभ पाइरहेको संरचना हुन्छ ।
एक रात अर्जुनलाई कार्यालयमा बोलाइयो ।
वरिष्ठ अधिकारीले भने—
“तिमी धेरै सक्रिय हुन थालेका छौ ।”
“सर ?”
“सडक व्यवसायीको पक्षमा बोल्छौ ।”
“नियमको विरुद्ध होइन ।”
“किसानको पक्षमा बोल्छौ ।”
“किसान पनि नागरिक हुन् ।”
“रमेशसँग मिलेर योजना बनाउँछौ ।”
“समस्या समाधानका लागि ।”
अधिकारी केहीबेर चुप रहे ।
त्यसपछि गम्भीर स्वरमा भने—
“सावधान रहनू ।”
अर्जुनले बुझ्यो ।
यो केवल चेतावनी थिएन ।
पुरानो संरचनालाई उसको गतिविधि मन पर्न थालेको थिएन ।
त्यही रात अर्जुनले आफ्नो लठ्ठी टेबलमा राख्यो । उसले लामो समयसम्म त्यसलाई हे¥यो ।
त्यो लठ्ठी उसले अचानक दुई अर्थमा देख्यो ।
एउटा लठ्ठी —
डरको प्रतीक ।
अर्को—
जिम्मेवारीको प्रतीक ।
उसले मनमनै भन्यो—
“कानुन कमजोर भयो भने अराजकता आउँछ ।”
“तर विवेकबिनाको कानुन पनि अन्यायी बन्न सक्छ ।”
उसले लठ्ठी उठायो । त्यसमा टाँसिएको धुलो पुछ्यो ।
र भन्यो—
“म तिमीलाई कसैको पेटमा प्रहार गर्न प्रयोग गर्ने छैन ।
जहाँ आवश्यक छ, त्यहाँ व्यवस्था कायम गर्न प्रयोग गर्नेछु ।
तर जहाँ एउटा हातमा टोकरी र अर्को हातमा बच्चाको भविष्य छ, त्यहाँ पहिले विवेक बोल्न दिनेछु ।”
केही दिनपछि नगरपालिकाले एउटा प्रयोग गर्न सहमति जनायो । सहरको एक खाली सार्वजनिक स्थानमा “सहकारी खुला बजार क्षेत्र” बनाउने । त्यहाँ किसानले प्रत्यक्ष माल ल्याउन सक्ने । साना व्यापारीले निश्चित शुल्क तिरेर बेच्न सक्ने । पैदलमार्ग खुला रहने । सरसफाइको जिम्मेवारी व्यवसायी समितिले लिने । नगरपालिकाले आधारभूत संरचना दिने । नगर प्रहरीले सुरक्षा र व्यवस्था हेर्ने । यो योजना सानो थियो । तर त्यसको अर्थ ठूलो थियो । उद्घाटनको दिन रामबहादुरले आफ्नो खेतको गोलभेडा लिएर आए । सीताले त्यही गोलभेडा बेच्न थालिन् ।
उनले ग्राहकलाई भनिन्—
“यो हाम्रो गाउँको हो ।”
ग्राहकले सोध्यो—
“कति ?”
सीताले मूल्य भनिन् ।
त्यो मूल्य पहिलेको भन्दा कम थियो । तर रामबहादुरले पहिले पाएको मूल्यभन्दा राम्रो । ग्राहकले पनि खुसी भएर किन्यो । रामबहादुर टाढाबाट त्यो दृश्य हेरिरहेका थिए । उनको आँखामा आँसु आयो ।
रमेशले सोध्यो—
“काका, के भयो ?”
उनले भने—
“आज पहिलोपटक मेरो गोलभेडाको यात्रा मैले आफ्नै आँखाले देखेँ ।”
त्यो दिन बिक्री राम्रो भयो ।
किसान खुसी ।
पसले खुसी ।
ग्राहक खुसी ।
नगर प्रहरीलाई पनि दिनभरि कसैलाई लखेट्नुपरेन ।
अर्जुन साँझ खाली भएको बजारतिर हेर्दै उभियो ।
उसको सहकर्मीले हाँस्दै भन्यो—
“आज त लठ्ठी चलाउनै परेन ।”
अर्जुन मुस्कुरायो ।
“त्यही त राम्रो दिन हो ।”
“किन ?”
अर्जुनले बजारतिर हे¥यो ।
“कानुन सफल भएको दिन मानिस डरले भाग्दैन ।
मानिसले नियमभित्रै आफ्नो जीवन चलाउन सक्ने दिन कानुन सफल हुन्छ ।”
सहकर्मी केहीबेर चुप रह्यो । तर सफलता अझै पूर्ण थिएन । सहकारी बजारमा किसानको उत्पादन बढ्दै गयो । साना पसलेहरू जोडिँदै गए । उपभोक्ताले सस्तो मूल्य पाउन थाले । तर पुराना बिचौलियाहरूको व्यापार घट्न थाल्यो । उनीहरूले बैठक गर्न थाले ।
“यो बजार धेरै दिन चल्न दिनु हुँदैन ।”
“किसानलाई धेरै मूल्य दिन थाले ।”
“साना पसलेहरू हाम्रो हातबाट निस्किए ।”
“यिनीहरूको नेटवर्क बढ्दैछ ।”
अन्ततः एउटा निर्णय भयो—
रमेशलाई कमजोर बनाउने ।
कसैले किसानबीच गलत हल्ला फैलायो ।
“सहकारीको पैसा हराउँछ ।”
“रमेशले सबै पैसा खान्छ ।”
“नगरपालिकाले बजार बन्द गर्छ ।”
“किसानले माल सिधै बेच्दा भविष्यमा समस्या हुन्छ ।”
एक–एक गर्दै शंका फैलिन थाल्यो । एक दिन रामबहादुर रमेशको घरमा आए ।
“बाबु ।”
“हजुर ?”
“सहकारीको हिसाब देखाऊ ।”
रमेश मुस्कुरायो ।
“अहिले नै ।”
उसले सबै खाता खोल्यो ।
प्रत्येक किसानको नाम ।
प्रत्येक बोरा ।
प्रत्येक किलो ।
प्रत्येक बिक्री ।
प्रत्येक खर्च ।
सबै खुला थियो ।
रामबहादुरले धेरै बेर हिसाब हेरे ।
अनि भने—
“अब बुझें ।”
“के ?”
“बिचौलियातन्त्रको सबैभन्दा ठूलो शत्रु के रहेछ ।”
रमेशले सोध्यो—
“के ?”
रामबहादुरले हिसाबको कापी उठाए ।
“पारदर्शिता ।”
त्यो शब्द विस्तारै गाउँ र सहर दुवैतिर फैलिन थाल्यो । किसानले आफ्नो उत्पादनको मूल्य जान्न थाले । पसलेले आफ्नो लागत बुझ्न थाले । उपभोक्ताले किसानले कति पाएको छ भनेर सोध्न थाले । नगरपालिकाले पनि आफ्नो भूमिका पुनःपरिभाषित गर्न थाल्यो । नगर प्रहरीको भूमिका केवल “हटाउने” बाट “व्यवस्था मिलाउने” तिर सर्न थाल्यो ।
अर्जुनको मनमा एउटा नयाँ विश्वास जन्मियो—
राज्य र जनता अनिवार्य रूपमा आमनेसामने हुनुपर्दैन ।
राज्यले यदि समस्या बुझ्यो भने, त्यही राज्य समाधानको साझेदार बन्न सक्छ ।
एक साँझ रमेश र अर्जुन सहकारी बजारको छेउमा बसेका थिए । सूर्य अस्ताउँदै थियो । रामबहादुरका गोलभेडाहरू बिक्री भइसकेका थिए । सीताको टोकरी लगभग खाली थियो । मानिसहरू आफ्ना सामान बोकेर घर फर्किरहेका थिए ।
अर्जुनले भन्यो—
“रमेश ।”
“हँ ?”
“हामीले केही बदल्यौँ जस्तो लाग्छ ?”
रमेशले बजारतिर हे¥यो ।
“सुरुवात गरेका छौँ ।”
“तर पुरानो प्रणाली ?”
“अझै छ ।”
“बिचौलियाहरू ?”
“अझै छन् ।”
“विदेश जाने युवाहरू ?”
“अझै छन् ।”
“बाँझो खेत ?”
“अझै छन् ।”
अर्जुन मुस्कुरायो ।
“त्यसो भए के बदलियो ?”
रमेशले बिस्तारै भन्यो—
“पहिले सबैले समस्या अरूमा देख्थे ।
अब कम्तीमा केही मानिसले समस्या आफूले पनि बदल्न सकिन्छ भनेर देख्न थाले ।”
अर्जुनले टाउको हल्लायो । त्यही बेला सीता उनीहरूकहाँ आइन् ।
“दाइहरू ।”
“हँ ?”
“भोलिदेखि अझै धेरै किसान आउँदैछन् ।”
रमेश मुस्कुरायो ।
“त्यो राम्रो कुरा हो ।”
सीताले भनिन्—
“तर एउटा समस्या छ ।”
“के ?”
“बजारमा ठाउँ पुग्दैन ।”
तीनै जना एकअर्कालाई हेरे । अर्जुन हाँस्यो ।
“अनि फेरि ?”
सीताले पनि हाँस्दै भनिन्—
“नगर प्रहरी आउँछ ?”
अर्जुनले आफ्नो लठ्ठी हे¥यो ।
“आउँछ ।”
“हटाउन ?”
अर्जुनले टाउको हल्लायो ।
“व्यवस्थित गर्न ।”
तीनै जना हाँसे । तर त्यसै क्षण रमेशको मोबाइलमा एउटा सन्देश आयो ।
उसले पढ्यो ।
सन्देश छोटो थियो—
“तिमीहरूले सुरु गरेको कामले धेरैको व्यापारमा असर परेको छ । अब धेरै टाढा नजाऊ ।”
रमेशले मोबाइल बन्द गर्यो ।
अर्जुनले सोध्यो—
“के भयो ?”
रमेशले केही क्षण मौन बसेर भन्यो—
“हामीले कसैको स्वार्थ छोएका रहेछौँ ।”
अर्जुनको अनुहार गम्भीर भयो ।
“अब के गर्ने ?”
रमेशले बजारतिर हे¥यो ।
किसानहरू सामान बोकेर फर्किरहेका थिए । सीता आफ्नो टोकरी मिलाउँदै थिइन् । नगर प्रहरीहरू गस्ती गर्दै थिए । साँझको उज्यालो विस्तारै हराउँदै थियो ।
रमेशले भन्यो—
“अब पछाडि फर्किने होइन ।
तर अगाडि बढ्दा कसैलाई शत्रु बनाएर होइन—प्रणालीलाई पारदर्शी बनाएर ।”
अर्जुनले आफ्नो लठ्ठी काँधमा राख्यो ।
“त्यसो भए अघि बढौँ ।”
त्यो साँझ उनीहरू तीन जना तीन दिशाबाट आएका मानिसजस्ता देखिन्थे—
एक किसानको पक्षबाट ।
एक सडक व्यवसायीको पक्षबाट ।
एक राज्यको पक्षबाट ।
तर अब उनीहरूबीच एउटा साझा बाटो बनिसकेको थियो ।
उत्पादन ।
न्यायोचित बजार ।
जीविका ।
र मानवीयता ।
तर त्यो बाटो अझै पूर्ण भएको थिएन । किनकि गाउँको अर्को ठूलो समस्या अब उनीहरूको अगाडि उभिन लागेको थियो—
उत्पादन गर्न खेत तयार भए पनि उत्पादन गर्ने मानिस कहाँबाट ल्याउने ?
विदेश गएका युवाहरूलाई फर्काउन के गर्ने ?
गाउँलाई फेरि रोजगारीको केन्द्र कसरी बनाउने ?
र सबैभन्दा कठिन प्रश्न—
किसानले उत्पादन गरेको वस्तु सिधै बजारमा पुगे पनि किसानको भविष्य कसरी सुनिश्चित गर्ने ?
अब कथा नगर प्रहरीको विवेकबाट गाउँको सामूहिक जागरणतिर मोडिँदै थियो ।
७: खेत र सडकको हातेमालो — बिचौलियाविरुद्ध जनजागरण
बिहानको घाम अझै डाँडाको टुप्पोमा पुगेको थिएन । गाउँका खेतहरूमा शीतका थोपा टल्किरहेका थिए । कुनै समय बिहानैदेखि हलोको आवाज सुनिने ती खेतहरूमा अहिले पनि धेरै ठाउँ सुनसान थिए । कतै बाँझो जमिनमा काँडाझार उम्रिएका थिए, कतै पुरानो आली भत्किएको थियो, कतै वर्षौँदेखि नखुलेको कुलोमा घाँस जमेको थियो ।
तर रामबहादुरको खेतमा भने त्यो बिहान फरक थियो । उनले माटो हातमा लिए । औँलाबीच मिचे । अनि मुस्कुराए ।
“माटो अझै मरेको छैन ।”
छेउमा उभिएको रमेशले भन्यो—
“माटो मर्दैन काका, हामीले छोडिदिन्छौँ ।”
रामबहादुरले उसलाई हेरे ।
“त्यसैले त गाउँ मर्छ ।”
रमेश केहीबेर चुप रह्यो ।
त्यो वाक्य उसलाई गहिरो लाग्यो । गाउँलाई केवल मान्छेले छोडेका थिएनन् ।
मान्छेले आफ्नो सम्भावना छोडेका थिए ।
त्यसै दिन सहकारी बजारमा किसानहरूको बैठक थियो । पहिले पाँचजना आउँथे । आज पच्चीसजना आएका थिए ।
कसैले काँक्रा ल्याएका थिए ।
कसैले आलु ।
कसैले साग ।
कसैले दूध ।
कसैले आफ्नै खेतमा फलाएको खुर्सानी ।
तर बैठकको विषय उत्पादन बेच्ने मात्र थिएन ।
रमेशले कागजमा ठूलो अक्षरमा लेखेको थियो—
“हामीले बिचौलियालाई गाली गरेर मात्र बजार बदल्न सक्दैनौँ ।”
सबैको ध्यान उसैतिर गयो ।
एक किसानले सोधे—
“त्यसो भए के गर्ने ?”
रमेशले उत्तर दिएन ।
उसले अर्को प्रश्न गर्यो—
“हामीमध्ये कति जनालाई आफ्नो उत्पादनको वास्तविक बजार मूल्य थाहा छ ?”
केही हात उठे । धेरै उठेनन् ।
“कति जनाले आफ्नो उत्पादनको लागत हिसाब गर्नुभएको छ ?”
अझ कम हात उठे ।
“कति जनाले उत्पादन बेच्नुअघि बजार कहाँ छ भनेर खोज्नुभएको छ ?”
यसपटक प्रायः सबैले टाउको झुकाए ।
रमेशले भन्यो—
“यही हाम्रो पहिलो कमजोरी हो । हामी उत्पादन गर्छौँ, तर बजार जान्दैनौँ । अनि जसले बजार जान्दछ, उसैको हातमा मूल्यको शक्ति जान्छ ।”
एक वृद्ध किसानले कुरा काटे ।
“तर बाबु, हामी किसान हौँ । बजार पढ्न कहाँ जान्छौँ ?”
रमेश मुस्कुरायो ।
“बजार पढ्न विश्वविद्यालय चाहिँदैन काका । हिसाब जान्नुपर्छ ।”
उसले एउटा कापी खोल्यो ।
“मानौँ एक रोपनीमा गोलभेडा लगाउन तपाईंको खर्च पचास हजार भयो ।”
“मल, बीउ, पानी, मजदुरी, ढुवानी—सबै जोडेर ।”
“अब तपाईंले गोलभेडा बेचेर साठी हजार पाउनुभयो ।”
“तपाईं खुसी हुनुभयो—दस हजार नाफा भयो भनेर ।”
उसले टेबलमा औँला ठटायो ।
“तर तपाईंले आफ्नो श्रमको मूल्य राख्नुभयो ?”
किसानहरू एकअर्कालाई हेर्न थाले ।
“आफ्नो खेतको समय ?”
“पानीको खर्च ?”
“बाली बिग्रिँदा हुने जोखिम ?”
“बजारसम्म पुर्याउने समय ?”
“आफ्नो पूँजी अड्किएको समय ?”
रमेशले भन्यो—
“किसानले नाफा गनेको जस्तो देखिन्छ । तर धेरैपटक किसानले आफ्नो श्रम निःशुल्क दिएको हुन्छ ।”
बैठकमा मौनता छायो । त्यही बेला सीता पनि आइपुगिन् । उनको हातमा एउटा फाइल थियो ।
“मैले पनि केही हिसाब ल्याएकी छु ।”
सबैले उनलाई हेरे ।
उनले कागज खोलेर भनिन्—
“पहिले म गाउँबाट आएको गोलभेडा बजारमा किन्थेँ ।”
“किसानले मलाई जति मूल्यमा बेचे, मैले त्यसमा ढुवानी, बिग्रिएको माल, पसलको भाडा र आफ्नै श्रम जोडेर बेच्थेँ ।”
“तर बीचमा तीन तहका मानिस हुँदा मूल्य बढ्थ्यो ।”
एक किसानले सोधे—
“त्यसो भए तपाईं पनि बिचौलिया होइन ?”
सीताले हाँस्दै भनिन्—
“व्यापार गर्नु र शोषण गर्नु एउटै कुरा होइन ।”
त्यो वाक्यले बैठकमा नयाँ बहस जन्मायो ।
सीताले स्पष्ट गरिन्—
“जो किसानबाट सामान किनेर बजारसम्म पुर्याउँछ, जोखिम लिन्छ, ढुवानी गर्छ, बिग्रिएको मालको घाटा बेहोर्छ र उचित नाफा लिन्छ—ऊ व्यापारी हो ।
तर किसान र उपभोक्ताबीच केवल मूल्य बढाउन तह थप्दै जाने, सूचना लुकाउने र दुवै पक्षको विवशताबाट अस्वाभाविक नाफा कमाउने प्रवृत्ति बिचौलियातन्त्र हो ।”
रमेशले उनको कुरा थप्यो—
“हाम्रो लक्ष्य व्यापारीलाई हटाउनु होइन ।”
“हाम्रो लक्ष्य अनावश्यक तह हटाउनु हो ।”
त्यसपछि सबैले पहिलोपटक विषयलाई फरक आँखाले हेर्न थाले ।
तर परिवर्तनको कुरा गर्न सजिलो थियो।
व्यवहारमा कठिन ।
अर्को हप्ता किसानहरूले सामूहिक रूपमा तरकारी बजारमा पठाउने निर्णय गरे ।
दस किसान ।
बीस किसान ।
पछि चालीस किसान ।
तर पहिलो दिन नै समस्या आयो । ट्रक ढिला भयो । तरकारी बजार पुग्न ढिलो भयो । केही सामान ओइलायो । किसानहरू आत्तिए ।
एकजनाले भन्यो—
“हेर्नुभयो ? पुरानै व्यापारीलाई दिएको भए पैसा हातमै आइसक्थ्यो ।”
अर्काले थप्यो—
“हामीलाई व्यापार आउँदैन ।”
रमेशले सबैलाई रोक्यो ।
“एक दिनको असफलताले वर्षौँको समस्या समाधान हुँदैन ।”
तर किसानहरूको मनमा शंका पस्यो । त्यही रात गाउँमा केही मानिस आए । उनीहरूले किसानहरूलाई छुट्टाछुट्टै भेटे ।
“सहकारीले काम गर्न सक्दैन ।”
“तिमीहरूको माल हामी नै किन्छौँ ।”
“अहिले पैसा दिन्छौँ ।”
“सहकारीको पैसा कहिले आउँछ थाहा छैन ।”
यो प्रस्ताव आकर्षक थियो । किनकि किसानलाई सिद्धान्तभन्दा पहिले आजको पैसा चाहिन्थ्यो । रामबहादुरलाई पनि त्यस्तै प्रस्ताव आयो ।
एक पुरानो व्यापारीले भन्यो—
“काका, तपाईंलाई मेरो पुरानो सम्बन्ध थाहा छ ।”
“तपाईंको सबै माल म उठाउँछु ।”
“मूल्य ?”
“सहकारीभन्दा दुई रुपैयाँ कम ।”
रामबहादुर चुप ।
“तर पैसा आजै ।”
रामबहादुरले उसको आँखामा हेरे ।
“दुई रुपैयाँ कम किन ?”
व्यापारी हाँस्यो ।
“बजारको अवस्था हो ।”
रामबहादुरले केही क्षण सोचेर भने—
“पहिले तिमीले मेरो मालको मूल्य बताउँथ्यौ ।”
“हो ।”
“अब म बजारको मूल्य आफैँ हेर्छु ।”
व्यापारीको मुस्कान हरायो ।
“काकाले हामीलाई बिर्सिनुभयो जस्तो छ ।”
रामबहादुरले शान्त स्वरमा भने—
“बिर्सेको होइन । अब सम्झन थालेको हुँ—म किसान हुँ, कसैको ऋणी भएर जन्मिएको होइन ।”
व्यापारी फर्कियो । तर उसको अनुहारमा चेतावनी थियो । त्यसपछि गाउँमा एउटा नयाँ अभ्यास सुरु भयो । हरेक बिहान सहकारीको सूचना पाटीमा बजार मूल्य लेखिन थाल्यो ।
कुन बजारमा गोलभेडाको मूल्य कति ।
आलुको मूल्य कति ।
काँक्राको मूल्य कति ।
दूधको मूल्य कति ।
किसानहरूले मोबाइल चलाउन सिके । बजारको मूल्य हेर्न थाले । एकजनाले मोबाइल चलाउन नजान्दा अर्को किसानले सिकायो । एक युवतीले सामाजिक सञ्जालमा दैनिक मूल्य राख्न थालिन् । कसैले ढुवानीको दर सार्वजनिक गर्यो । कसैले लागतको हिसाब सिकायो । गाउँको चौतारी विस्तारै बजार सूचना केन्द्र जस्तो बन्न थाल्यो ।
पहिले त्यहाँ राजनीतिक बहस हुन्थ्यो । अब एउटा नयाँ बहस हुन थाल्यो—
“आज आलुको बजार कहाँ राम्रो छ ?”
त्यही समयमा रमेशले अर्को विचार राख्यो ।
“हामीले केवल उत्पादन बेच्ने होइन ।”
“उत्पादनको स्वरूप बदल्नुपर्छ ।”
किसानहरू अचम्ममा परे ।
“कसरी ?”
“गोलभेडा काँचै बेच्दा मूल्य कम हुन्छ ।”
“त्यसलाई अचार बनाउन सकिन्छ ।”
“सुकुटी होइन, सुकाएको तरकारी बनाउन सकिन्छ ।”
“आलुबाट चिप्स ।”
“दूधबाट दही, घ्यू, पनिर ।”
“अदुवाबाट सुकुटी र पाउडर ।”
“फलबाट जाम ।”
एक वृद्ध किसानले हाँस्दै भने—
“अब हामी किसान कि कारखाना ?”
रमेशले हाँस्दै भन्यो—
“किसान नै रहनुहोस् । तर आफ्नो उत्पादनको अन्तिम मूल्य कहाँ जन्मिन्छ भन्ने बुझ्नुहोस् ।”
सहरमा पनि परिवर्तन देखिन थाल्यो ।
सीताले आफ्नो पसलमा एउटा बोर्ड राखिन्—
“सिधै किसानबाट ।”
ग्राहकहरू रोकिएर हेर्न थाले ।
एक महिलाले सोधिन्—
“साँच्चै किसानबाट ?”
“हो ।”
“कुन गाउँ ?”
सीताले नाम बताइन् ।
“किसानले कति पाउँछन् ?”
सीताले मूल्य बताइन् ।
“तपाईंको नाफा ?”
सीताले त्यो पनि बताइन् ।
महिला केही क्षण चुप भइन् ।
अनि भनिन्—
“यस्तो पसल पहिले किन थिएन ?”
सीता मुस्कुराइन् ।
“हामीलाई पनि पहिले यस्तो थाहा थिएन ।”
केही समयपछि ग्राहकहरू आफैँ किसानको उत्पादन खोज्न थाले ।
“त्यही गाउँको आलु छ ?”
“सीताको गोलभेडा चाहिन्छ ।”
“सहकारीको दूध छ ?”
व्यापारको एउटा नयाँ सम्बन्ध बन्न थाल्यो ।
विश्वास ।
अब वस्तुको मूल्य मात्र होइन,
उत्पादन गर्ने मानिसको परिचय पनि मूल्यवान् हुन थाल्यो ।
तर पुरानो बिचौलियातन्त्र यति सजिलै हराउनेवाला थिएन । एक रात सहकारीको गोदाममा आगलागी भयो । धुवाँ आकाशतिर उठ्यो । तरकारीका केही क्रेट जले । कागजातका केही भाग नष्ट भए । गाउँमा त्रास फैलियो ।
“यो दुर्घटना हो ?”
“कसैले गराएको ?”
कसैले केही भन्न सकेन । अर्जुन घटनास्थलमा पुग्यो । उसले जलेका सामान हे¥यो । रमेश पनि आयो । दुवै केहीबेर मौन रहे ।
अर्जुनले भन्यो—
“अब यो केवल व्यापारको विषय रहेन ।”
रमेशले टाउको हल्लायो ।
“हो ।”
“कसैले तर्साउन खोजेको छ ।”
रमेशले जलेको काठ छोयो ।
“डराउन होइन ।”
“के ?”
उसले बिस्तारै भन्यो—
“हामीलाई फेरि पुरानै ठाउँमा फर्काउन ।”
त्यो रात गाउँमा आकस्मिक सभा बोलाइयो । मानिसहरू आँगनमा जम्मा भए ।
कसैको अनुहारमा डर ।
कसैको अनुहारमा क्रोध ।
एक युवाले भन्यो—
“हामी पनि देखाइदिन्छौँ ।”
“गोदाम जलाउनेलाई छोड्नु हुँदैन ।”
अर्कोले—
“उनीहरूको माल रोकौँ ।”
अर्जुन अगाडि आयो ।
“कानुन आफ्नो बाटोमा जान्छ ।”
उसले सबैलाई हे¥यो ।
“तर तपाईंहरू हिंसामा जानुभयो भने हाम्रो सबै मेहनत नष्ट हुन्छ ।”
“किन ?”
“किनकि हामीले सुरु गरेको आन्दोलनको आधार नै फरक छ ।”
“हामी कसैलाई हराउन होइन—आफ्नो निर्भरता हटाउन उठेका हौँ ।”
रमेशले थप्यो—
“बिचौलियालाई गाली गरेर किसान धनी हुँदैन ।
व्यापारीलाई शत्रु बनाएर सडक व्यवसायी सुरक्षित हुँदैन ।
नगर प्रहरीलाई घृणा गरेर शहर व्यवस्थित हुँदैन ।
हामीले प्रणाली बदल्नुपर्छ ।”
मोहन साहूले पहिलोपटक किसानको लागत सुन्छ । उसले आफ्नो पुरानो हिसाब हेर्छ ।
त्यसपछि एक्लै घरमा बसेर पत्नीलाई भन्छ—
“म किसानको शत्रु बन्न खोजेको थिइनँ । तर सजिलो कमाइ खोज्दै जाँदा थाहा नपाई म उसको पसिनामाथि उभिएको रहेछु ।”
यो आत्मग्लानिले बिचौलियालाई पनि मानवीय बनाउँछ ।
त्यसपछि गाउँमा एउटा ऐतिहासिक निर्णय भयो ।
“किसान–व्यापारी–उपभोक्ता साझा मञ्च”
त्यसमा तीनै पक्ष रहने । किसानले उत्पादन र लागत सार्वजनिक गर्ने । व्यापारीले आफ्नो वास्तविक खर्च र उचित नाफा सार्वजनिक गर्ने । उपभोक्ताले गुणस्तर र मूल्यबारे प्रतिक्रिया दिने । नगरपालिकाले स्थान र आधारभूत पूर्वाधार व्यवस्थापन गर्ने । नगर प्रहरीले नियम पालना गराउने । तर कसैलाई मनपरी गर्न नदिने । कसैलाई अनावश्यक रूपमा लखेट्ने पनि नहुने ।
यो निर्णयले अर्को ठूलो परिवर्तन ल्यायो । गाउँका केही युवाहरू, जो विदेश जाने तयारीमा थिए, उनीहरूले प्रश्न गर्न थाले—
“यदि गाउँमै बजार छ भने ?”
“यदि उत्पादनको मूल्य पाइन्छ भने ?”
“यदि सहकारीले ऋण दिन्छ भने ?”
“यदि प्रशोधन केन्द्र बन्यो भने ?”
“यदि हाम्रो उत्पादन सिधै शहर पुग्छ भने ?”
एक युवकले पासपोर्टको फोटोकपी च्यातेन । तर दराजमा राख्यो ।
“अहिले नजाने ।”
उसकी आमाले सोधिन्—
“किन ?”
उसले भन्यो—
“पहिले गाउँमा केही गरेर हेर्छु ।”
त्यो एउटा निर्णय थियो । तर त्यही निर्णयले अरूलाई पनि सोच्न बाध्य बनायो । केही महिनापछि गाउँको दृश्य बदलिन थाल्यो । बाँझो खेतका केही आली फेरि खुल्न थाले । पुरानो कुलो सफा भयो । सहकारीले बीउ किन्यो । किसानहरूले सामूहिक रूपमा मल किने । ढुवानीका लागि आफ्नै सानो ट्रकको व्यवस्था भयो । सहरमा सीधा बिक्री केन्द्र थपियो । सीताको पसल अब एक्लो थिएन । उनीजस्ता दर्जनौँ साना व्यवसायी एउटै नेटवर्कमा जोडिएका थिए । नगर प्रहरीको गाडी अब पनि सडकमा गुड्थ्यो । तर धेरै ठाउँमा उनीहरूलाई लखेट्नुपर्ने मानिस थिएनन् । किनकि व्यवसायीहरूका लागि निश्चित ठाउँ बनिसकेको थियो ।
एक दिन अर्जुन गाउँमा पुग्यो । उसले खेतमा हरियो तरकारी देख्यो ।
“रामबहादुर काका !”
रामबहादुरले टाढैबाट हात हल्लाए ।
“आइज बाबु !”
अर्जुन खेतमा पुग्यो ।
“कस्तो छ खेती ?”
रामबहादुरले माटो उठाएर देखाए ।
“पहिलेभन्दा राम्रो ।”
“बजार ?”
“आफ्नै ।”
“मूल्य ?”
“आफ्नै हिसाब ।”
अर्जुन हाँस्यो ।
“अनि बिचौलिया ?”
रामबहादुरले हाँस्दै भने—
“व्यापारी छन् ।”
“बिचौलिया ?”
“जहाँ आवश्यक छ, त्यहाँ व्यापारी । जहाँ अनावश्यक तह थियो, त्यो घट्दैछ ।”
अर्जुनले टाउको हल्लायो ।
“त्यही त फरक रहेछ ।”
त्यो साँझ गाउँको चौतारीमा ठूलो सभा थियो ।
रमेशले युवाहरूलाई सम्बोधन गर्दै भन्यो—
“हामीले वर्षौँसम्म एउटा ठूलो भ्रम बोकेर हिँड्यौँ ।”
“हामीले सोच्यौँ—गाउँमा अवसर छैन ।”
“त्यसैले विदेश जानुपर्छ ।”
“तर हामीले कहिल्यै गहिरो प्रश्न गरेनौँ—अवसर किन छैन ?”
“बजार किन छैन ?”
“उत्पादनको मूल्य किन छैन ?”
“किसान किन कमजोर ?”
“युवा किन बेरोजगार ?”
“साना व्यापारी किन सडकमा ?”
"बिचौलिया किन बढेको छ ?"
“नगर प्रहरी किन उनीहरूलाई लखेट्न बाध्य ?”
“यी सबै छुट्टाछुट्टै समस्या होइनन् ।”
उसले हातले खेततिर देखायो ।
“खेत र बजारबीचको सम्बन्ध टुटेको समस्या हो ।”
अनि सहरतिर देखायो ।
“उत्पादक र उपभोक्ताबीच अनावश्यक दूरी बढेको समस्या हो ।”
अन्त्यमा उसले आफ्नै छातीमा हात राख्यो ।
“र हामी सबैले आफ्नो समस्याको जिम्मेवारी अरूको काँधमा राख्ने बानी पारेको समस्या हो ।”
सभा शान्त भयो ।
त्यसपछि उसले एउटा प्रश्न सोध्यो—
“हामी गाउँ फर्कने अभियान चलाएर मात्र गाउँ फर्किन्छौँ ?”
कसैले उत्तर दिएन ।
“होइन ।”
“गाउँमा जीवन फर्काउनुपर्छ ।”
“विद्यालय चाहिन्छ ।”
“स्वास्थ्य चाहिन्छ ।”
“सिँचाइ चाहिन्छ ।”
“बजार चाहिन्छ ।”
“प्रविधि चाहिन्छ ।”
“उत्पादनको उचित मूल्य चाहिन्छ ।”
“र सबैभन्दा ठूलो कुरा—”
उसले युवाहरूलाई हे¥यो ।
“मेहनत गरेर बाँच्न सकिन्छ भन्ने विश्वास चाहिन्छ ।”
त्यही रात गाउँमा एउटा वृद्ध किसानले आफ्नो नातिलाई खेत देखाउँदै भने—
“यो जमिन तिम्रो बाजेको मात्र होइन ।”
“तिम्रो पनि हो ।”
नातिले सोध्यो—
“म पनि खेती गर्छु ?”
वृद्ध मुस्कुराए ।
“खेती मात्र होइन ।”
“यसलाई नयाँ तरिकाले चलाऊ ।”
“हामीले माटो चिनेका थियौँ ।”
“तिमी बजार पनि चिन ।”
“हामीले बीउ छरेका थियौँ ।”
“तिमी प्रविधि पनि छर ।”
“हामीले पसिना बगायौँ ।”
“तिमी ज्ञान पनि थप ।”
नातिले माटो हातमा लियो । त्यो माटो पहिलेभन्दा फरक लाग्यो । तर परिवर्तनको सबैभन्दा सुन्दर दृश्य सहरमा देखियो । सीताको पसल अगाडि एउटा नगर प्रहरी उभिएको थियो ।
अर्जुन ।
एक वृद्ध ग्राहकले हाँस्दै सोधे—
“आज कसैलाई हटाउन आएको ?”
अर्जुन पनि हाँस्यो ।
“हो ।”
“कसलाई ?”
उसले सडकमा हे¥यो ।
“फोहोरलाई ।”
सबै हाँसे ।
सीताले भनिन्—
“पहिले तपाईं आउँदा हामी भाग्थ्यौँ ।”
अर्जुनले उत्तर दियो—
“पहिले म पनि बुझ्दिनथेँ ।”
“अहिले ?”
“अहिले बुझ्छु—व्यवस्था र जीविका एकअर्काका शत्रु होइनन् ।”
उसले बजारतिर हे¥यो ।
“व्यवस्था यस्तो हुनुपर्छ जसले जीविका पनि बचाओस् र सार्वजनिक स्थान पनि ।”
त्यही दिन रमेशले बजारको बीचमा एउटा सानो बोर्ड राख्यो ।
त्यसमा लेखिएको थियो—
“किसानलाई उचित मूल्य, व्यापारीलाई उचित नाफा, उपभोक्तालाई उचित मूल्य—यही न्यायपूर्ण बजार हो ।”
बोर्डमुनि अर्को वाक्य थियो—
“बिचौलियालाई गाली नगरौँ; अनावश्यक बिचौलियाको आवश्यकता नै हटाऔँ ।”
मानिसहरू रोकिएर पढ्थे । कसैले फोटो खिच्थे । कसैले बहस गर्थे । कसैले आलोचना गर्थे ।
तर एउटा कुरा निश्चित थियो—
अब प्रश्न उठिसकेको थियो ।
र प्रश्न उठेपछि परिवर्तन रोकिँदैन । यही बीचमा विदेश गएका दिपकको फोन फेरि आयो ।
“रमेश ।”
“भन ।”
“गाउँमा काम सुरु भयो रे ?”
“हो ।”
“म पनि फर्किन चाहन्छु ।”
रमेश केही क्षण चुप रह्यो ।
“किन ?”
दिपकको आवाज परदेशबाट आयो—
“यहाँ पैसा कमाउँदा शरीर थाक्यो ।
तर घर सम्झिँदा मन थाक्छ ।”
रमेशको आँखामा चमक आयो ।
“फर्क ।”
“काम छ ?”
“काम सिर्जना गर्नुपर्छ ।”
“जोखिम ?”
“छ ।”
“असफल भए ?”
रमेश हाँस्यो ।
“विदेशमा अरूको सपना बनाउनुभन्दा आफ्नै गाउँमा आफ्नै जोखिम लिनु खराब छैन ।”
फोनको अर्को छेउमा केही क्षण मौनता ।
“म फर्किन्छु ।”
तर कुरा अझै समाप्त भएको थिएन । किनकि गाउँमा उत्पादन सुरु भएको थियो । बजारको नयाँ सम्बन्ध बनेको थियो । साना व्यवसायी संगठित भएका थिए । नगर प्रहरीको सोच बदलिएको थियो । युवाहरू फर्किने कुरा गर्न थालेका थिए ।
तर एउटा ठूलो प्रश्न अझै बाँकी थियो—
उत्पादन बढेपछि बजारले सबै समेट्न सक्ला ?
यदि किसानले पहिलेभन्दा धेरै उत्पादन गरे भने ?
यदि हजारौँ युवा गाउँ फर्किए भने ?
यदि गाउँबाट सहरतिर आउने मालको मात्रा धेरै बढ्यो भने ?
पुरानो बजार संरचना फेरि पर्याप्त नहुने हो कि ?
र त्यसभन्दा ठूलो—
बिचौलियातन्त्रले आफ्नो अन्तिम अस्त्र प्रयोग गर्यो भने ?
रमेशलाई थाहा थिएन कि आउने दिनहरूमा उसले केवल बजारको समस्या होइन, मूल्य नियन्त्रण, भण्डारण, कृत्रिम अभाव र बजार कब्जा गर्ने शक्तिसँग सामना गर्नुपर्नेछ ।
अर्जुनलाई पनि थाहा थिएन कि उसको अगाडि अब सडकमा ठेला हटाउनेभन्दा कठिन जिम्मेवारी आउँदैछ—
जनताको पक्ष र कानुनको पक्षलाई एउटै बाटोमा हिँडाउनुपर्ने जिम्मेवारी ।
सीतालाई पनि थाहा थिएन कि उसको सानो पसल अब केवल उसको जीविका रहने छैन । त्यो एउटा नयाँ आर्थिक सम्बन्धको प्रतीक बन्नेछ ।
र गाउँका किसानहरूलाई पनि थाहा थिएन—
उनीहरूले पहिलोपटक आफ्नो उत्पादनको मूल्य मात्र खोजिरहेका थिएनन्; उनीहरूले आफ्नो आत्मसम्मानको मूल्य खोजिरहेका थिए ।
साँझको घाम खेतमाथि झर्दै थियो । रामबहादुरले माटोमा हात राखे । टाढा कतै ट्र्याक्टरको आवाज सुनियो । कुनै घरमा बन्द भएको ढोका खुलेको थियो । कुनै आँगनमा वर्षौँपछि बच्चाहरू खेलिरहेका थिए । र सहरको सडकमा सीताको पसलअगाडि ग्राहकको लाइन थियो । गाउँ र सहरबीचको दूरी अझै धेरै थियो ।
तर पहिलोपटक—
त्यो दूरीमाथि एउटा गोरेटो बनेको थियो ।
त्यो गोरेटोमा किसानको पसिना थियो । साना व्यापारीको संघर्ष थियो । नगर प्रहरीको विवेक थियो । युवाको आशा थियो । र एउटा नयाँ विचार थियो—
“देश बनाउने काम केवल संसद्, मन्त्रालय वा नगरपालिकाले गर्दैन ।
देश तब बन्छ, जब खेतमा उत्पादन गर्ने हात, बजारमा बेच्ने हात, नियम बनाउने संस्था र किनेर खाने नागरिक—सबैले आफ्नो जिम्मेवारी बुझ्छन् ।”
अँध्यारो बढ्दै गयो ।
तर गाउँको केही घरमा बत्ती बलिसकेको थियो ।
र त्यो बत्ती केवल बिजुलीको थिएन ।
त्यो चेतनाको बत्ती थियो ।
८: जब बजार नै रणभूमि बन्यो — कृत्रिम अभाव, मूल्यको खेल र निर्णायक संघर्ष
बिहान बजार खुल्दा सबै कुरा सामान्यजस्तै देखिन्थ्यो । तर त्यो सामान्यताको भित्र एउटा असामान्य हलचल जन्मिइसकेको थियो । तरकारीका टोकरीहरू थिए । दूधका क्यान थिए । फलफूलका थुप्रा थिए । ग्राहकहरूको भीड थियो । व्यापारीहरूका आवाज थिए । नगर प्रहरीहरू गस्तीमा थिए ।
तर एउटा कुरा थिएन—
मूल्यको स्थिरता ।
हिजो पचास रुपैयाँमा बिकेको गोलभेडा आज अस्सी पुगेको थियो । हिजो साठी रुपैयाँको आलु आज नब्बे । दूधको मूल्य पनि बढेको थियो । ग्राहकहरू अचम्ममा थिए ।
“अचानक किन महँगो भयो ?”
व्यापारीहरू एउटै उत्तर दिइरहेका थिए—
“माल आएको छैन ।”
“गाउँबाट आपूर्ति घटेको छ ।”
“ढुवानी महँगो भयो ।”
“बजारमा अभाव छ ।”
तर गाउँमा भने खेतहरू हरिया थिए । गोदाममा अन्न थियो । किसानको बारीमा तरकारी थियो ।
त्यसैले रमेशले पहिलो प्रश्न गर्यो—
“यदि उत्पादन घटेको छैन भने बजारमा अभाव कसरी आयो ?”
रमेश बिहानै गाउँका किसानसँग भेट्न निस्कियो । रामबहादुरको खेतमा गोलभेडा लटरम्म थिए ।
“काका, बजारमा त गोलभेडाको अभाव छ रे ।”
रामबहादुर हाँसे ।
“अभाव ?”
उनले खेत देखाए ।
“यहाँ त अभाव छैन ।”
“माल बेच्नुभयो ?”
“बेच्न खोजेको ।”
“कसलाई ?”
रामबहादुरले एउटा व्यापारीको नाम लिए ।
“उसले भन्यो—अहिले बजार कमजोर छ ।”
“मूल्य ?”
“पहिलेभन्दा पनि कम ।”
रमेश चकित भयो ।
“तर सहरमा मूल्य त दोब्बर छ ।”
रामबहादुरले माटोमा थुक्दै भने—
“त्यसैले त बुझिनँ ।”
त्यही दिन अरू किसानलाई सोध्दा पनि उस्तै कुरा सुनियो ।
कसैले भन्यो—
“व्यापारीले अहिले नकिन्ने भन्यो ।”
कसैले—
“गोदाम भरिएको छ भन्यो ।”
कसैले—
“अर्को हप्ता मूल्य अझ घट्छ भनेर डर देखायो ।”
रमेशको मनमा शंका गहिरियो ।
उत्पादन थियो ।
उपभोक्ता पनि थिए ।
तर उत्पादन र उपभोक्ताबीचको बाटो कतै रोकिएको थियो । सहरमा सीताको पसलमा ग्राहकहरूको भीड थियो ।
एक महिला रिसाउँदै आइन्।
“हिजोको गोलभेडा आज यति महँगो किन ?”
सीताले शान्त भएर भनिन्—
“मलाई पनि महँगो परेको छ ।”
“तपाईंले कहाँबाट किन्नुभयो ?”
सीताले स्रोत बताइन् ।
“त्यहाँ पनि महँगो ?”
“हो ।”
सीताले आफ्नो हिसाब देखाइन् ।
“मैले यति मूल्यमा किनेँ । ढुवानी यति । बिग्रिएको माल यति । पसलको खर्च यति । मेरो नाफा यति ।”
महिला चुप भइन् ।
“त्यसो भए मूल्य कहाँ बढ्यो ?”
सीताले उत्तर दिइनन् । किनकि उनलाई पनि त्यो प्रश्नको उत्तर थाहा थिएन । अर्जुन पनि त्यही दिन बजार निरीक्षणमा थियो । उसले एउटा गोदाम देख्यो ।
बाहिर ताला ।
भित्रबाट भने ट्रक आउने-जाने आवाज ।
उसले सोध्यो—
“यो गोदाम कसको ?”
कागजमा एउटा नाम थियो । तर वास्तविक नियन्त्रण अर्को मानिसको थियो ।
अर्जुनले कागजात हेर्न खोज्यो ।
गोदामका कर्मचारीले भने—
“साहेब, सबै कानुनी छ ।”
अर्जुनले सोध्यो—
“त्यसो भए यति धेरै माल किन बाहिर निस्केको छैन ?”
“माल छैन ।”
“भित्र के छ ?”
“पुरानो सामान ।”
अर्जुनले ढोका खोल्न आग्रह गर्यो । कर्मचारीले फोन निकाल्यो ।
“मालिकलाई खबर गरौँ ?”
अर्जुनले केही नभनी हेरिरह्यो । केही गडबड भएको स्पष्ट थियो । त्यस साँझ रमेश, सीता र अर्जुन फेरि भेटे । रमेशले कागज टेबुलमा राख्यो ।
“गाउँमा उत्पादन पर्याप्त छ ।”
सीताले आफ्नो हिसाब देखाइन् ।
“सहरमा उपभोक्ता पनि पर्याप्त छन् ।”
अर्जुनले थप्यो—
“तर बीचमा माल रोकिन थालेको छ ।”
तीनै जना एकअर्कालाई हेर्न थाले ।
रमेशले बिस्तारै भन्यो—
“अब हाम्रो संघर्ष बिचौलियासँग मात्र होइन । बजारलाई आफ्नो नियन्त्रणमा राख्न खोज्ने शक्तिसँग हो ।”
सीताले सोधिन्—
“कसरी ?”
रमेशले उत्तर दियो—
“माल रोक ।”
“अभाव पैदा गर ।”
“मूल्य बढाऊ ।”
“मानिसलाई तर्साऊ ।”
“अनि जब मूल्य आकाशिन्छ, माल निकाल ।”
सीता स्तब्ध भइन् ।
“अर्थात् ?”
“कृत्रिम अभाव ।”
भोलिपल्ट गाउँमा एउटा अफवाह फैलियो—
“तरकारीमा रोग लागेको छ ।”
“सहरले गाउँको माल लिन छाड्छ ।”
“सरकारले नयाँ नियम ल्याउँदैछ ।”
“बजार बन्द हुन्छ ।”
“तरकारी कुहिन्छ ।”
किसानहरू डराए ।
पुराना व्यापारीहरू भने गाउँ-गाउँ पुगे ।
“हामीलाई बेचिदिनुस् ।”
“अहिले कम मूल्य हो, तर कम्तीमा पैसा त आउँछ ।”
धेरै किसान लोभिए । केही डराए । केहीले माल दिए । तर रामबहादुरले दिएनन् ।
उनले भने—
“अफवाहले मेरो खेतमा रोग लगाउँदैन ।”
“बजारमा के हुन्छ, हामी आफैँ हेर्छौँ ।”
रमेशले तत्काल किसानहरूको आपत्कालीन बैठक बोलायो ।
“अब हामीले एउटा निर्णय गर्नुपर्छ ।”
“के ?”
“कुनै एक व्यापारीमा निर्भर नहुने ।”
“माल कहाँ राख्ने ?”
“सामूहिक भण्डारण ।”
“ढुवानी ?”
“साझा ।”
“बजार ?”
“एक होइन, पाँच ठाउँ ।”
“मूल्य ?”
“खुला सूचना ।”
एक किसानले सोध्यो—
“पैसा ?”
रमेशले भन्यो—
“सहकारीले छोटो अवधिको ऋण दिन्छ ।”
अर्कोले सोध्यो—
“यदि सबै बिग्रियो भने ?”
रमेश मुस्कुरायो ।
“जोखिमबाट बच्न हामीले अरूको हातमा आफ्नो भविष्य दिएका थियौँ ।
अब जोखिम बाँडेर आफ्नै हातमा भविष्य लिनुपर्छ ।”
त्यसपछि गाउँमा असाधारण काम सुरु भयो । पुरानो खाली गोदाम सफा गरियो । किसानहरूले स्वयं श्रमदान गरे । कसैले बोरा ल्यायो । कसैले तौल मेसिन । कसैले रेकर्ड राख्ने जिम्मा लियो । कसैले मोबाइलबाट दैनिक मूल्य अपडेट गर्न थाल्यो ।
युवाहरूले एउटा सानो डिजिटल समूह बनाए । कुन बजारमा कुन वस्तुको माग कति छ— त्यो सूचना तत्काल किसानसम्म पुग्न थाल्यो ।
पहिले बजारले किसानलाई चलाउँथ्यो । अब किसानले बजारको सूचना हेरेर उत्पादन र बिक्रीको निर्णय गर्न थाले ।
यो परिवर्तन सानो देखिन्थ्यो।
तर यसको अर्थ ठूलो थियो—
सूचना पनि उत्पादनजत्तिकै शक्तिशाली रहेछ ।
तर बजारमा अर्को खेल सुरु भयो । अचानक ठूलो परिमाणमा सस्तो तरकारी बजारमा आयो । सीताले मूल्य हेरेर अचम्म मानिन् ।
“यो कसरी सम्भव भयो ?”
रमेशले शंका गर्यो ।
“कसैले घाटा खाएर बेचिरहेको छ ।”
“किन ?”
“हामीलाई बजारबाट बाहिर निकाल्न ।”
सीताले बुझिन् ।
यदि केही दिन सस्तोमा माल बेचियो भने—
साना व्यवसायी घाटामा जान्छन् । किसानले आफ्नो उत्पादन बेच्न सक्दैनन् । सहकारीको पैसा अड्किन्छ । अनि पुरानो संरचना फेरि फर्किन्छ ।
रमेशले भन्यो—
“यो मूल्य घटेको होइन । यो बजार कब्जा गर्ने चाल हो ।”
अर्जुनले पनि नगरपालिकामा रिपोर्ट राख्यो ।
“बजारमा अस्वाभाविक मूल्य उतारचढाव छ ।”
अधिकारीले सोधे—
“प्रमाण ?”
“मूल्यको दैनिक रेकर्ड ।”
“त्यो त बजारको स्वाभाविक उतारचढाव हुन सक्छ ।”
अर्जुनले अर्को फाइल खोल्यो ।
“तर उत्पादनको मात्रा, किसानको बिक्री मूल्य र उपभोक्ताको खरिद मूल्यबीचको अन्तर अस्वाभाविक रूपमा बढेको छ ।”
“तिमी बजार अर्थशास्त्री पनि भयौ ?”
अर्जुन चुप लाग्यो ।
त्यसपछि उसले शान्त स्वरमा भन्यो—
“सर, हामीले वर्षौँ सडकको पसल हटायौँ ।”
“तर सडकको पसल किन जन्मिन्छ भनेर कहिल्यै खोजेनौँ ।”
“अब यदि बजारमा समस्या छ भने, त्यसलाई पनि केवल प्रहरी पठाएर समाधान गर्न सकिँदैन ।”
अधिकारीले फाइल लिए । यसपटक उनले फिर्ता गरेनन् । केही दिनपछि नगरपालिकाले बजार अनुगमन समिति गठन गर्यो ।
किसान प्रतिनिधि ।
व्यापारी प्रतिनिधि ।
उपभोक्ता प्रतिनिधि ।
नगरपालिका ।
नगर प्रहरी ।
सबैलाई एउटै टेबलमा राखियो । पहिले सबैले एकअर्कालाई शंकाको आँखाले हेर्थे । अब तथ्य राख्न थाले । किसानले उत्पादनको हिसाब देखायो ।
व्यापारीले ढुवानी खर्च ।
उपभोक्ताले खरिद मूल्य ।
नगरपालिकाले बजार संरचना ।
नगर प्रहरीले अनुगमनको विवरण ।
एकै ठाउँमा तथ्य जम्मा भएपछि एउटा कुरा स्पष्ट भयो—
मूल्य बढ्नुको सबै कारण उत्पादन लागत थिएन ।
केही ठाउँमा अनावश्यक तह थियो । केही ठाउँमा माल रोकिएको थियो । केही ठाउँमा कृत्रिम अभाव सिर्जना भएको थियो । र केही ठाउँमा डर र अफवाहले बजार चलिरहेको थियो ।
त्यसपछि रमेशले एउटा सार्वजनिक अभियान सुरु गर्यो—
“मूल्य लुक्दैन” अभियान ।
हरेक वस्तुको—
• किसानले पाएको मूल्य,
• ढुवानी खर्च,
• बजार खर्च,
• व्यापारीको उचित नाफा,
• उपभोक्ताले तिर्ने मूल्य
सार्वजनिक गरिने ।
सीताले आफ्नो पसलमा त्यो विवरण टाँसिन् । अरू व्यापारीले पनि टाँस्न थाले ।
एक ग्राहकले भन्यो—
“अब मलाई थाहा हुन्छ, मेरो पैसा कहाँ गइरहेको छ ।”
रमेशले उत्तर दियो—
“त्यही नै हाम्रो उद्देश्य हो ।”
तर त्यस अभियानका कारण पुराना शक्तिहरू झन् आक्रोशित भए । एक रात रमेशलाई धम्कीपूर्ण फोन आयो ।
“धेरै जान्ने नबन् ।”
“किसानको नेता बन्न खोजेको ?”
“बजार कसरी चल्छ, हामीलाई थाहा छ ।”
रमेशले सोध्यो—
“तपाईंलाई थाहा छ ।”
“तर किसानलाई थाहा हुन नहुने ?”
फोन काटियो । रमेशले मोबाइल टेबलमा राख्यो ।
उसकी आमाले सोधिन्—
“के भयो ?”
रमेशले केही बताएन । तर आमाले उसको अनुहार हेरेर बुझिन् ।
“डर लाग्यो ?”
रमेशले केही क्षणपछि भन्यो—
“लाग्यो ।”
आमाले उसको काँधमा हात राखिन् ।
“डर लाग्ने मान्छे बहादुर हुँदैन ।”
“डर लागेर पनि सही काम छोड्दैन भने त्यो बहादुर हो ।”
रमेशले आमातिर हे¥यो ।
त्यो रात उसले पहिलोपटक आफ्नो डर स्वीकार गर्यो ।
र डर स्वीकार गरेपछि—
डरमाथि उभिन सक्यो ।
अर्को दिन गाउँमा ठूलो सभा भयो । यसपटक किसानहरू मात्र थिएनन् ।
सहरका साना व्यापारी पनि थिए ।
नगर प्रहरीका प्रतिनिधि पनि ।
उपभोक्ताहरू पनि ।
रमेश मञ्चमा उभियो । उसले कुनै राजनीतिक भाषण गरेन । उसले केवल एउटा गोलभेडा हातमा उठायो ।
“यो गोलभेडा ।”
“किसानको खेतबाट आएको ।”
“यसमा किसानको श्रम छ ।”
“पानी छ ।”
“मल छ ।”
“घाम छ ।”
“माटो छ ।”
“परिवारको आशा छ ।”
उसले गोलभेडा सीतातिर दियो ।
“अब यो बजारमा आउँछ ।”
सीताले समाइन् ।
“यसमा मेरो पसलको भाडा जोडिन्छ ।”
“ढुवानी जोडिन्छ ।”
“मेरो श्रम जोडिन्छ ।”
अर्जुनले भने—
“यसको बाटोमा नियम र सार्वजनिक स्थानको व्यवस्था पनि चाहिन्छ ।”
एक उपभोक्ता उठे ।
“अनि अन्त्यमा हामीले खान्छौँ ।”
रमेशले सबैलाई हे¥यो ।
“त्यसैले एउटा गोलभेडा कसैको मात्र होइन ।
यो किसान, व्यापारी, मजदुर, राज्य र उपभोक्ताबीचको सम्बन्ध हो ।
कसैले एकअर्कालाई लुट्यो भने अन्ततः सबै महँगो हुन्छ ।”
सभा तालीले गुञ्जियो ।
त्यसपछि सबैभन्दा ठूलो निर्णय भयो ।
गाउँ–सहर प्रत्यक्ष आपूर्ति सञ्जाल ।
गाउँमा उत्पादन ।
गाउँमै प्राथमिक संकलन ।
सामूहिक भण्डारण ।
सिधा ढुवानी ।
सहरमा निश्चित बिक्री केन्द्र ।
सार्वजनिक मूल्य ।
खुला हिसाब ।
उचित नाफा ।
उपभोक्ताको प्रतिक्रिया ।
नगरपालिकाको निगरानी ।
यसको अर्थ थियो—
बिचौलियालाई हटाउनु मात्र होइन, बिचौलियाको आवश्यकता घटाउनु ।
केही महिनापछि परिणाम देखिन थाल्यो । किसानको मूल्य बढ्यो । उपभोक्ताको मूल्य केही वस्तुमा घट्यो । साना व्यापारीको आम्दानी स्थिर भयो । नगर प्रहरीको झगडा घट्यो । गाउँमा खेती बढ्यो । तर सबैभन्दा ठूलो परिवर्तन अर्को थियो—
किसानले आफ्नो उत्पादनको मूल्य सोध्न थाले ।
पहिले ऊ भन्थ्यो—
“जति दिन्छौ, देऊ ।”
अब ऊ भन्थ्यो—
“आज बजार मूल्य कति छ ?”
पहिले सानो व्यापारी भन्थ्यो—
“माल जसरी भए पनि ल्याउनुपर्छ ।”
अब ऊ भन्थ्यो—
“किसानसँग सिधै सम्झौता गरौँ ।”
पहिले नगर प्रहरी भन्थ्यो—
“यहाँ पसल राख्न पाइँदैन ।”
अब ऊ भन्थ्यो—
“निश्चित क्षेत्रमा राखौँ, नियम पालना गरौँ ।”
एक दिन सीताले अर्जुनलाई एउटा कुरा भनिन्—
“दाइ, पहिले तपाईंलाई देख्दा डर लाग्थ्यो ।”
अर्जुन हाँस्यो ।
“अहिले ?”
“अहिले तपाईं आउनुभयो भने हामी नियम सम्झिन्छौँ ।”
“डर लाग्दैन ?”
“डर लाग्छ ।”
दुवै हाँसे ।
सीताले गम्भीर हुँदै भनिन्—
“तर अहिले थाहा छ—तपाईं हामीलाई हटाउन मात्र आउनुहुन्न ।”
अर्जुनले उत्तर दिएन । उसले आफ्नो लठ्ठी हेर्यो । त्यो लठ्ठी अझै त्यही थियो । तर उसको अर्थ फेरिइसकेको थियो ।
उता गाउँमा दिपक फर्कियो । हातमा ठूलो सम्पत्ति थिएन । तर उसले विदेशमा सिकेको केही सीप थियो । उसले सहकारीमा चिस्यान भण्डारणको योजना बनायो । अर्को युवाले डिजिटल बिक्री प्रणाली सुरु गर्यो । एक युवतीले खाद्य प्रशोधनको तालिम लिएर गाउँमै सानो उद्योग सुरु गरिन् । अर्कोले ढुवानी व्यवस्थापन समाल्यो ।
गाउँमा पहिलोपटक युवाहरूले एउटा कुरा बुझ्न थाले—
रोजगारी सधैँ खोजेर मात्र पाइँदैन । कहिलेकाहीँ रोजगारी आफैँ सिर्जना गर्नुपर्छ ।
तर सबैभन्दा ठूलो परीक्षा अझै बाँकी थियो । मनसुन कमजोर भयो । वर्षा घट्यो । खेतमा पानी कम हुन थाल्यो । कुलोमा पानी घट्यो । उत्पादनमा असर पर्ने संकेत देखियो ।
सहरमा फेरि अफवाह फैलियो—
“अब खाद्यान्नको ठूलो अभाव हुन्छ ।”
मानिसहरू सामान थुपार्न थाले । व्यापारीहरूले मूल्य बढाउन थाले । केही पुराना शक्तिहरू फेरि सक्रिय भए । रमेशले आकाशतिर हे¥यो ।
अर्जुनले बजारतिर ।
सीताले खाली हुँदै गरेको पसलतिर ।
रामबहादुरले सुख्खा हुँदै गएको खेततिर ।
सबैलाई थाहा भयो—
अबको युद्ध बजारको मात्र थिएन ।
अहिले कृत्रिम अभावको खेल छ ।
ठूला व्यापारीले मोहनलाई भन्छन्—
“माल रोक ।”
मोहन केही क्षण मौन रहन्छ ।
अनि भन्छ—
“माल रोक्दा मूल्य बढ्छ । तर किसानको विश्वास घट्छ ।”
यो मोड अत्यन्त शक्तिशाली हुन्छ । यो प्रकृति, उत्पादन, भण्डारण, वितरण र जनविश्वास—सबैको परीक्षा थियो ।
र यसपटक उनीहरूले एउटा कुरा सिकिसकेका थिए—
संकट आउँदा अलग-अलग मानिस कमजोर हुन्छन् ।
संगठित समाज बलियो हुन्छ ।
त्यसैले रमेशले अर्को बिहान गाउँको चौतारीमा सबैलाई बोलायो ।
उसले पहिलो वाक्य नै भन्यो—
“अब हामी कसैको माल रोक्ने खेल खेल्दैनौँ ।
अब हामी संकटमा कसैको पेट रोक्न नदिने व्यवस्था बनाउँछौँ ।”
सबैले उसको कुरा सुने । टाढा आकाशमा बादलको एउटा सानो टुक्रा देखियो । तर वर्षा आउने निश्चित थिएन । आउँदो दिनमा गाउँलेहरूले उत्पादन जोगाउनुपर्ने थियो । सहरले खाद्यान्न जोगाउनुपर्ने थियो । नगरपालिकाले वितरण व्यवस्थित गर्नुपर्ने थियो । र पुरानो बिचौलियातन्त्रले अन्तिमपटक आफ्नो शक्ति प्रयोग गर्ने सम्भावना थियो ।
अब संघर्ष केवल उचित मूल्यका लागि थिएन ।
अब प्रश्न थियो—संकटको समयमा समाजले आफ्नो विवेक जोगाउन सक्छ कि सक्दैन ?
त्यसको उत्तर दिने दिन नजिकिँदै थियो ।
९: गाउँ फर्किएको पुस्ता — उत्पादनको पुनर्जन्म र नयाँ अर्थतन्त्र
गाउँको आकाशमा बादल थिएन । असार बितिसकेको थियो । साउन पनि आधा हुन लागिसकेको थियो । तर खेतले खोजेको पानी आकाशले दिएको थिएन । कुनै समय पानीले भरिने कुलोमा अहिले ढुङ्गा र धुलो मात्र थियो । रामबहादुर बिहानै खेतमा पुग्थे, माटो हातमा लिन्थे र चुपचाप आकाशतिर हेर्थे ।
“यसपालि अलि गाह्रो होला,” उनले बिस्तारै भने ।
छेउमा उभिएको दिपकले सोध्यो—
“गाह्रो भयो भने ?”
रामबहादुरले हाँसेर भने—
“खेती गर्ने मान्छेले गाह्रो भयो भनेर खेत छोड्दैन ।”
दिपक केही बोलेन । उसले धेरै वर्ष विदेशमा बिताएको थियो । त्यहाँ उसले कारखानाका ठूलो मेसिन देखेको थियो । कम्प्युटर देखेको थियो । सहरका गगनचुम्बी भवन देखेको थियो । तर आफ्नो गाउँको यो चार रोपनी माटो देख्दा उसलाई पहिलोपटक एउटा अनौठो सत्य बुझिन थालेको थियो—
सम्पत्ति केवल बैंक खातामा हुँदैन ।
सम्पत्ति माटोमा पनि हुन्छ ।
दिपक गाउँ फर्किएको केही महिना मात्र भएको थियो । पहिले गाउँलेहरूले उसको निर्णयलाई पागलपन भनेका थिए ।
“विदेशमा कमाइरहेको मान्छे फर्केर गाउँमा खेती गर्न आउँछ ?”
“यति दुःख गरेर के पाइन्छ ?”
“फेरि विदेश जान्छ ।”
तर दिपक फर्केर गएन । उसले पहिले गाउँको अवस्था बुझ्न थालेको थियो ।
कहाँ पानी छ ?
कहाँ बजार छ ?
कुन बालीको माग छ ?
कुन बालीमा जोखिम बढी ?
कहाँ भण्डारण गर्न सकिन्छ ?
कहाँ प्रशोधन गर्न सकिन्छ ?
उसले विदेशमा सिकेको एउटा कुरा यहाँ प्रयोग गरिरहेको थियो—
काम मात्र होइन, प्रणाली सोच्नुपर्छ ।
एक दिन उसले रमेशलाई भन्यो—
“हामीले धेरै कुरा गर्यौँ ।”
“हो ।”
“किसानको मूल्य बढायौँ ।”
“हो ।”
“सिधा बजार बनायौँ ।”
“हो ।”
“तर एउटा कुरा अझै बाँकी छ ।”
“के ?”
दिपकले गाउँका बाँझा खेततिर देखायो ।
“हामीले बजार त बनायौँ । अब उत्पादनको क्षमता पुनर्जीवित गर्नुपर्छ ।”
रमेशले टाढासम्म हे¥यो ।
बाँझो जमिन ।
झाडी ।
टुटेका आली ।
भत्किएका कुला ।
बन्द घर ।
उसले बिस्तारै भन्यो—
“त्यसका लागि मान्छे चाहिन्छ ।”
दिपक मुस्कुरायो ।
“मान्छे फर्किँदैछन् ।”
त्यस दिन गाउँमा एउटा नयाँ बैठक बोलाइयो ।
यसपटक विषय थियो—
“गाउँ फर्कनेहरूका लागि उत्पादन योजना ।”
विदेशबाट फर्किएका युवा ।
सहरबाट गाउँ आएका युवा ।
गाउँमै बसेका किसान ।
महिला समूह ।
साना व्यवसायी ।
नगरपालिका प्रतिनिधि ।
सहकारी ।
सबै उपस्थित थिए ।
रमेशले कागजमा एउटा वाक्य लेख्यो—
“गाउँ फर्कनु भनेको घर फर्कनु मात्र होइन; उत्पादनमा फर्कनु हो ।”
"जब देशले उत्पादनमूलक कार्य समाउँछ तब देशले काँचुली फेर्छ ।"
पहिलो कुरा उठ्यो—
“सबैलाई खेती आउँदैन ।”
दिपकले भन्यो—
“त्यसैले तालिम ।”
अर्कोले भन्यो—
“सबैसँग जमिन छैन ।”
“त्यसैले सामूहिक खेती ।”
“पूँजी छैन ।”
“सहकारी ऋण ।”
“बजार छैन ?”
“पहिले नै बनिसकेको छ ।”
“पानी छैन ?”
“सिँचाइ योजना ।”
“प्रविधि छैन ?”
“युवाहरू ।”
“अनुभव छैन ?”
“किसानहरू ।”
सबैभन्दा वृद्ध रामबहादुरले हाँस्दै भने—
“अनि झगडा ?”
दिपकले हाँस्दै उत्तर दियो—
“त्यसका लागि तपाईंहरू ।”
सबै हाँसे ।
त्यसपछि गाउँमा सामूहिक उत्पादन क्षेत्र बनाउने निर्णय भयो । बाँझो जमिन भएका तर खेती गर्न नसक्ने वृद्धहरूको जमिन सहकारीले भाडामा लिने । खेती गर्न चाहने युवाले सामूहिक रूपमा काम गर्ने ।
जमिनको मालिकलाई निश्चित हिस्सा ।
काम गर्ने युवालाई श्रमको पारिश्रमिक र नाफामा हिस्सा ।
सहकारीलाई व्यवस्थापन शुल्क ।
बजारमा सिधा बिक्री ।
पहिलोपटक गाउँमा जमिनलाई केवल सम्पत्ति होइन—
उत्पादनको साधनका रूपमा हेर्न थालियो ।
दिपकले विदेशबाट ल्याएको पुरानो ल्यापटप खोलेर योजना देखायो ।
“यो वर्ष हामीले पाँचवटा बाली लगाउँछौँ ।”
“सबै एउटै बाली होइन ।”
“कुनै बिग्रियो भने अर्कोले जोगाउँछ ।”
“बजारको मागअनुसार उत्पादन ।”
“पहिले सम्झौता ।”
“पछि उत्पादन ।”
एक किसानले सोधे—
“खेती पनि अब कम्पनीजस्तो ?”
दिपकले उत्तर दियो—
“खेतीको आत्मा पुरानै हो ।”
“तर व्यवस्थापन नयाँ हुनुपर्छ ।”
रामबहादुरले टाउको हल्लाए ।
“हामीले माटो जान्यौँ ।”
“तिमीहरूले बजार जान ।”
त्यसपछि गाउँका युवाहरूलाई पहिलो तालिम सुरु भयो ।
माटो परीक्षण ।
बीउ छनोट ।
सिँचाइ व्यवस्थापन ।
जैविक मल ।
रोग नियन्त्रण ।
बाली विविधीकरण ।
भण्डारण ।
बजार विश्लेषण ।
लेखा ।
डिजिटल बिक्री ।
सामूहिक निर्णय ।
कृषि केवल हलो र कोदालोको काम होइन भन्ने कुरा विस्तारै स्पष्ट हुँदै गयो ।
कृषि विज्ञान पनि थियो ।
व्यवस्थापन पनि थियो ।
व्यवसाय पनि थियो ।
र सबैभन्दा पहिले—जीवनको आधार थियो ।
केही महिनापछि पहिलो परिणाम देखियो । बाँझो खेतमा हरियो बाली उम्रियो । पहिले झाडी भएको ठाउँमा तरकारीका लाइनहरू देखिए । पुरानो कुलो सफा भएर पानी बग्न थाल्यो । गाउँका बाटाहरूमा बिहानै मोटरसाइकल गुड्न थाले ।
कसैले बीउ बोकेर ।
कसैले मल बोकेर ।
कसैले तरकारीको क्रेट बोकेर ।
कसैले मोबाइलमा बजारको मूल्य हेर्दै ।
गाउँ फेरि दगुर्न थालेको थियो ।
तर सबैभन्दा भावुक दृश्य एउटा पुरानो घरमा थियो । दस वर्षदेखि बन्द रहेको घरको ढोका खुलेको थियो । त्यहाँकी वृद्ध आमाले आँगन बढारिरहेकी थिइन् । उनको छोरा विदेशमा थियो, नाति सहरमा । घरमा वर्षौँदेखि कोही बस्दैनथ्यो । अब छोराले फर्कने निर्णय गरेको थियो । किनकि देशमै केही गर्न सकिने वातावरण भयो ।
आमाले छिमेकीलाई भनिन्—
“घरको ढोका खोल्दा घर मात्र खुलेन ।”
“मेरो मन पनि खुल्यो ।”
त्यसैबीच सरकारले यसपालीको बजेटमा गाउँमुखी कार्यक्रम घोषणा गर्यो ।
अनुदान ।
कृषि ऋण ।
युवा उद्यम कार्यक्रम ।
तर रमेशले एउटा बैठकमा स्पष्ट भन्यो—
“हामी अनुदानको मात्र प्रतीक्षा गर्दैनौँ ।”
“किन ?”
“किनकि अनुदान सकिएपछि उत्पादन पनि सकिनु हुँदैन ।”
दिपकले थप्यो—
“सरकार सहयोगी हो । हाम्रो भविष्यको मालिक होइन ।”
नगरपालिका प्रतिनिधिले पनि स्वीकार गरे—
“हामीले पनि सिक्नुपर्छ ।”
“के ?”
“कार्यक्रम बनाउने मात्र होइन, परिणाम हेर्ने ।”
त्यसपछि नयाँ प्रकारको सम्बन्ध बन्यो । सरकारले सिँचाइको पूर्वाधारमा सहयोग गर्यो । सहकारीले उत्पादनको व्यवस्थापन गर्यो । किसानले जमिन र अनुभव दिए । युवाले श्रम र प्रविधि दिए । व्यापारीले बजार दिए । उपभोक्ताले निश्चित खरिदको प्रतिबद्धता दिए । नगर प्रहरीले सार्वजनिक बजारको व्यवस्था र सुरक्षा समाल्यो । पहिले छुट्टाछुट्टै देखिने सबै हातहरू एउटै उत्पादन चक्रमा जोडिए ।
तर पुरानो बिचौलियातन्त्रले यो दृश्य चुपचाप हेरेर बस्ने थिएन । उनीहरूले नयाँ रणनीति अपनाए । यसपटक उनीहरूले किसानलाई सस्तो मूल्य दिन खोजेनन् ।
बरु—
अत्यधिक मूल्य प्रस्ताव गरे ।
किसानहरू लोभिन थाले ।
एक व्यापारीले दिपकलाई भन्यो—
“तिमीहरूले सहकारी चलाइ राख ।”
“तर हाम्रो सम्झौता गर ।”
“हामी बजारको ग्यारेन्टी दिन्छौँ ।”
“मूल्य पनि बढी ।”
दिपकले सोध्यो—
“किन ?”
व्यापारी मुस्कुरायो ।
“व्यापारमा कारण खोजिँदैन ।”
दिपकले उसको आँखामा हे¥यो ।
“खोजिन्छ ।”
“विशेष गरी जब मूल्य सामान्यभन्दा अस्वाभाविक रूपमा बढी हुन्छ ।”
व्यापारी चुप भयो ।
दिपकले तुरुन्त किसानहरूको बैठक बोलायो ।
“धेरै मूल्य पाउने मौका आएको छ ।”
किसानहरू खुसी भए ।
“तर एउटा कुरा बुझौँ ।”
“यदि हामी सबै उत्पादन एउटै व्यापारीलाई दियौँ भने ?”
एक किसानले भन्यो—
“हामीलाई राम्रो मूल्य आउँछ ।”
दिपकले टाउको हल्लायो ।
“अहिले ।”
“तर भोलि ?”
उसले बोर्डमा लेख्यो—
“एक मात्र बजार = नयाँ निर्भरता ।”
“हामीले पुरानो बिचौलियातन्त्र हटाएर नयाँ एकाधिकार बनाउनु हुँदैन ।”
रमेशले थप्यो—
“स्वतन्त्रता भनेको कसैको हातबाट छुटेर अर्कोको हातमा जानु होइन ।
आफ्नो विकल्प आफैँ बनाउनु हो ।”
किसानहरू चुपचाप सोच्न थाले ।
त्यसपछि सहकारीले तीनवटा बजारसँग सम्झौता गर्यो ।
एउटा सहर ।
एउटा नजिकको बजार ।
एउटा प्रशोधन उद्योग ।
कुनै एक बजार बन्द भयो भने अर्को बाटो खुला ।
कुनै वस्तुको मूल्य घट्यो भने अर्को उत्पादनले क्षतिपूर्ति ।
जोखिम बाँडियो । आम्दानी स्थिर भयो । किसानको आत्मविश्वास बढ्यो ।
युवाहरूले अर्को काम पनि सुरु गरे—
“गाउँमै मूल्य थप्ने उद्योग ।”
अब काँचो उत्पादन मात्र बेचिएन ।
दूधबाट दही र पनिर ।
अदुवाबाट पाउडर ।
गोलभेडाबाट अचार र सस ।
फलबाट जुस अनि जाम ।
मकैबाट पीठो ।
दाल सफा गरेर प्याकिङ ।
तरकारी सुकाएर लामो समयसम्म राख्ने व्यवस्था ।
गाउँमा पहिलोपटक एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा बुझियो—
किसानको आम्दानी खेतमा मात्र जन्मिँदैन; उत्पादन खेतबाट निस्किएपछि त्यसलाई कसरी रूपान्तरण गरिन्छ भन्ने कुरामा पनि जन्मिन्छ ।
सीता पनि गाउँ आउन थालिन् । उनले सहरमा बिक्री केन्द्र चलाइरहेकी थिइन् । अब उनी किसानसँग प्रत्यक्ष योजना बनाउँथिन् ।
“अर्को महिनामा मलाई यति किलो चाहिन्छ ।”
“यति आकारको ।”
“यति गुणस्तरको ।”
“यति मूल्यमा ।”
किसानले पहिलोपटक बजारको माग सुनेर उत्पादन गर्न थाले । सीताले पनि किसानको मौसम, जोखिम र लागत बुझ्न थालिन् ।
दुवैबीचको सम्बन्ध अब खरिदकर्ता र विक्रेताको मात्र थिएन ।
साझेदारको थियो ।
नगर प्रहरीको भूमिका पनि बदलिएको थियो ।
अर्जुनले आफ्नो टोलीलाई नयाँ निर्देशन दियो—
“बजारमा पहिले नियम सम्झाउने ।”
“त्यसपछि विकल्प दिने ।”
“अन्तिम अवस्थामा मात्र कारबाही ।”
एक जवानले सोध्यो—
“सर, पहिले त आदेश आयो भने हटाइहाल्थ्यौँ ।”
अर्जुनले भन्यो—
“हामीले कानुन कमजोर बनाएका होइनौँ ।
कानुनलाई मानवीय बनाएका हौँ ।”
अनि उसले थप्यो—
“तर यसको अर्थ अराजकता सहने होइन ।”
“सार्वजनिक बाटो पैदलयात्रीको पनि हो ।”
“व्यापारीको जीविका जत्तिकै नागरिकको आवागमन पनि अधिकार हो ।”
“सन्तुलन नै हाम्रो कार्य हो ।”
एक दिन एउटा ठूलो समस्या आयो । सहरको मुख्य बजारमा अचानक ठूलो परिमाणमा तरकारी आयात भयो । स्थानीय किसानको मूल्य घट्न थाल्यो । किसानहरू आत्तिए ।
“हाम्रो उत्पादनको मूल्य अब के हुन्छ ?”
रमेशले तुरुन्त सबैलाई भेला गरायो ।
“अब हामी भावनाले होइन, रणनीतिले काम गर्छौँ ।”
दिपकले बजारको तथ्यांक हे¥यो ।
“हामीले केही उत्पादन प्रशोधनमा लैजान सक्छौँ ।”
सीताले भनिन्—
“म बिक्री केन्द्रको प्रचार बढाउँछु ।”
अर्को व्यापारीले भन्यो—
“हामी नजिकका बजार खोल्छौँ ।”
नगरपालिकाले भन्यो—
“सार्वजनिक बिक्री मेला गरौँ ।”
महिला समूहले भन्यो—
“अचार र प्रशोधित सामान बढाउँछौँ ।”
एक समस्या आयो ।
तर यसपटक गाउँ एकैचोटि धेरै दिशाबाट उत्तर खोज्न सक्ने अवस्थामा थियो ।
रमेशले साँझ खेतमा बसेर दिपकलाई भन्यो—
“हामीले एउटा ठूलो कुरा सिकेछौँ ।”
“के ?”
“उत्पादनको अर्थ केवल खेतमा अन्न फलाउनु होइन ।”
“अनि ?”
“उत्पादन भनेको मानिसको क्षमता जगाउनु पनि रहेछ ।”
दिपकले माटो समात्यो ।
“विदेशमा मैले धेरै पैसा कमाएँ ।”
“तर यहाँ आएर बुझ्दैछु—मान्छेले आफ्नो ठाउँमा उपयोगी हुन पाउनु पनि सम्पत्ति रहेछ ।”
रमेश मुस्कुरायो ।
“त्यसैले त गाउँ फर्किएको पुस्ता केवल फर्किएको छैन ।”
“के भएको छ ?”
“गाउँलाई नयाँ अर्थमा पुनर्जन्म दिइरहेको छ ।”
केही समयपछि गाउँमा एउटा ठूलो उत्सव आयोजना भयो ।
त्यसको नाम राखियो—
“माटो उत्सव — उत्पादनको पुनर्जन्म”
गाउँका पुराना किसान ।
नयाँ फर्किएका युवा ।
महिला उद्यमी ।
साना व्यापारी ।
उपभोक्ता ।
नगरपालिका ।
नगर प्रहरी ।
सबै एउटै मैदानमा जम्मा भए । कुनै ठूलो राजनीतिक नेता मुख्य अतिथि थिएन ।
मुख्य अतिथि थिए—
किसान ।
मञ्चमा रामबहादुरलाई बोलाइयो । उनी विस्तारै उठे । उनले माइक समाते । धेरैबेर केही बोलेनन् ।
अनि भने—
“मैले जिन्दगीभर खेत जोतेँ ।”
“धेरै वर्ष लाग्यो ।”
“तर आज बल्ल एउटा कुरा बुझें ।”
सभा शान्त भयो ।
“हामीले माटोलाई मात्र जोतेनौँ ।”
“हामीले आफ्नै भाग्य जोतिरहेका रहेछौँ ।”
गडगडाहटका साथ तालि बज्यो । रामबहादुरले हात उठाए ।
“तर भाग्य खेतमा मात्र हुँदैन ।”
“मान्छे मिलेर काम गरे भने हुन्छ ।”
उनले दिपकतिर हेरे ।
“हाम्रो पुस्ताले माटो बचायो ।”
युवाहरूतिर हेरे ।
“अब तिमीहरूले भविष्य बचाऊ ।”
उत्सवपछि राति रमेश, दिपक, सीता र अर्जुन चौतारीमा बसे । टाढा खेतहरूमा साना बत्तीहरू बलिरहेका थिए ।
रमेशले भन्यो—
“हामीले धेरै कुरा बदल्यौँ ।”
सीताले भनिन्—
“तर अझै धेरै बाँकी छ ।”
अर्जुनले हाँस्दै भन्यो—
“त्यो त सधैँ रहन्छ ।”
दिपकले आकाशतिर हे¥यो ।
“तर अब हामी डराउँदैनौँ ।”
रमेशले सोध्यो—
“किन ?”
दिपकले उत्तर दियो—
“किनकि अब हाम्रो शक्ति कुनै एक मानिस, एक व्यापारी, एक सरकार वा एक बजारमा निर्भर छैन ।”
सीताले थपिन्—
“हाम्रो शक्ति सम्बन्धमा छ ।”
अर्जुनले भन्यो—
“विश्वासमा ।”
रमेशले अन्तिम वाक्य थप्यो—
“र उत्पादन गर्ने आफ्नै हातमा ।”
तर त्यही रात जिल्ला सदरमुकामबाट एउटा खबर आयो । आउँदो वर्ष ठूलो आर्थिक सुधारको नाममा नयाँ बजार नीति लागू हुनेवाला थियो । कागजमा नीति सुन्दर थियो । तर त्यसको एउटा प्रावधानले स्थानीय साना उत्पादक र सडक व्यवसायीलाई गम्भीर असर पार्न सक्थ्यो ।
ठूला कम्पनीलाई बजारमा प्रवेश गर्न सजिलो हुने ।
सानो किसानका लागि मापदण्ड महँगो हुने ।
स्थानीय बिक्री केन्द्रहरूमा नयाँ कर लाग्ने ।
र सामूहिक बजार सञ्चालनमा नयाँ अनुमति आवश्यक हुने ।
रमेशले सूचना पढ्यो । उसको अनुहार गम्भीर भयो ।
सीताले सोधिन्—
“फेरि समस्या ?”
रमेशले कागज मोड्यो ।
“हो ।”
अर्जुनले सोध्यो—
“अब ?”
रमेशले गाउँतिर हे¥यो ।
हरिया खेतहरू ।
फर्किएका युवाहरू ।
बजारमा संघर्ष गरेर उभिएका साना व्यापारी ।
नगर प्रहरीभित्र जागेको विवेक ।
सबै उसको आँखामा आए ।
उसले बिस्तारै भन्यो—
“अब हामी केवल गाउँको समस्या समाधान गर्ने मानिस रहेनौँ ।”
“अब हामीले आफूले बनाएको नयाँ बाटो जोगाउनुपर्छ ।”
दिपक उठ्यो ।
“कसरी ?”
रमेशले चौतारीको बीचमा रहेको पुरानो लालटिन बाल्यो ।
अँध्यारोमा चारैतिर उज्यालो फैलियो ।
उसले भन्यो—
“पहिले हामी एक्लाएक्लै लडिरहेका थियौँ ।
अब हामीसँग प्रमाण छ, उत्पादन छ, बजार छ, संगठन छ र जनताको विश्वास छ ।
अब हाम्रो आवाज केवल गाउँको आवाज होइन ।”
सीताले सोधिन्—
“कसको आवाज ?”
रमेशले खेततिर हे¥यो ।
“माटोको ।”
त्यो रात चारै जना धेरैबेरसम्म चौतारीमा बसे । टाढाबाट एउटा बसको हर्न सुनियो । कुनै युवालाई गाउँ छोडेर जाने बस थियो कि गाउँ फर्केर आउने—थाहा थिएन । तर अब गाउँलेहरू हरेक बसलाई एउटै आँखाले हेर्दैनथे ।
पहिले उनीहरू सोच्थे—
“कति जना विदेश जाँदैछन् ?”
अब उनीहरू सोच्न थालेका थिए—
“कति जना फर्किँदैछन् ?”
र यही परिवर्तन नै सबैभन्दा ठूलो विजय थियो ।
तर अन्तिम परीक्षा अझै बाँकी थियो । किनकि अब उनीहरूले केवल उत्पादन र बजार बनाएका थिएनन्—
उनीहरूले एउटा वैकल्पिक आर्थिक चेतना जन्माएका थिए ।
र जब कुनै सानो समूहले पुरानो निर्भरता तोडेर आफ्नै बाटो बनाउन थाल्छ, तब पुरानो व्यवस्था चुपचाप बस्दैन ।
गाउँ र सहरको यो नयाँ सहकार्यले एउटा ठूलो निर्णयको सामना गर्नेवाला थियो—
सरकारको नीति, बजारको शक्ति र जनताको उत्पादनशील इच्छाबीचको अन्तिम टकराव हुन लागेको थियो ।
त्यही टकरावले प्रमाणित गर्नेछ—
गाउँ फर्कने अभियान केवल नारा थियो कि नयाँ अर्थतन्त्रको सुरुवात ?
१०: माटोको विजय — गाउँ, बजार र राज्यको नयाँ सम्झौता — महाचरमोत्कर्ष तथा समापन
सदरमुकामबाट आएको त्यो कागज चौतारीको टेबलमा अझै खुलै थियो । रमेशले त्यसलाई फेरि पढ्यो ।
नयाँ बजार नीति ।
ठूला उत्पादक र ठूला कम्पनीलाई सहज हुने प्रावधानहरू ।
स्थानीय उत्पादनको बिक्रीमा नयाँ प्रक्रिया ।
साना व्यापारीका लागि थप अनुमति ।
सामुदायिक बिक्री केन्द्रका लागि अतिरिक्त शुल्क ।
कृषकले आफ्नै उत्पादन बेच्न पनि केही अवस्थामा बिचौलिया वा दर्ता भएको वितरकमार्फत जानुपर्ने सम्भावना ।
कागजका अक्षरहरू कानुनी थिए । भाषा सभ्य थियो । शब्दहरू विकास, गुणस्तर, नियमन, प्रतिस्पर्धा र व्यवस्थित बजारजस्ता थिए । तर रमेशले कागजभन्दा बाहिरको सम्भावित परिणाम देखिरहेको थियो । उसले दिपकतिर हे¥यो ।
“यो नीति लागू भयो भने ?”
दिपकले लामो सास फेर्यो ।
“हामीले बनाएको प्रत्यक्ष बजार फेरि कमजोर हुन्छ ।”
सीताले भनिन्—
“साना पसलेहरू फेरि ठूलो व्यापारीमा निर्भर हुन सक्छन् ।”
अर्जुन चुप थियो ।
रमेशले सोध्यो—
“तपाईं के सोच्दै हुनुहुन्छ ?”
अर्जुनले केही बेरपछि भन्यो—
“कानुनको विरोध गर्नु मेरो काम होइन ।”
“तर ?”
“कानुनले जसका लागि काम गर्नुपर्ने हो, उनीहरू नै कानुनबाट विस्थापित हुन थाले भने प्रश्न उठाउनु नागरिकको अधिकार हो ।”
चौतारीमा मौनता छायो ।
१. कागजको विकास र माटोको यथार्थ
भोलिपल्ट बिहानै गाउँमा बैठक बोलाइयो ।
किसानहरू आए । महिला समूह आए । युवा आए । साना व्यापारी आए । नगर प्रहरीका प्रतिनिधि आए । स्थानीय जनप्रतिनिधि पनि आए । रमेशले कागज सबैको अगाडि राख्यो ।
“हामी यसको विरोध गर्नुअघि बुझौँ ।”
दिपकले थप्यो—
“हामी भावनामा होइन, तथ्यमा बोल्छौँ ।”
कसैले भन्यो—
“ठूला कम्पनी आए भने बजार व्यवस्थित हुन्छ ।”
रमेशले टाउको हल्लायो ।
“हुन सक्छ ।”
“ठूला लगानीले प्रविधि ल्याउन सक्छ ।”
“हुन सक्छ ।”
“गुणस्तर बढ्न सक्छ ।”
“त्यो पनि हुन सक्छ ।”
“त्यसो भए समस्या के हो ?”
रमेशले एउटा किसानतिर हे¥यो । रामबहादुर उठे । उनले आफ्नो हात देखाए। औँलाहरू चिरिएका थिए । नङभित्र माटो जमेको थियो ।
“समस्या यो हो,” उनले भने ।
“यदि बजार व्यवस्थित गर्ने नाममा किसानले आफ्नै उत्पादन बेच्न नसक्ने भयो भने त्यो व्यवस्था कसका लागि ?”
सभा शान्त भयो ।
रामबहादुरले फेरि भने—
“हामीलाई ठूलो व्यापारीको विरोध छैन ।
हामीलाई त्यस्तो व्यवस्था चाहिएको हो जहाँ ठूलो भएर मात्र बाँच्न पाइयोस् भन्ने नहोस् ।”
२. आन्दोलन होइन, तथ्यको यात्रा
रमेशले घोषणा गर्यो—
“हामी सडकमा टायर बाल्दैनौँ ।”
“सरकारी कार्यालय घेराउ गर्दैनौँ ।”
“नगर प्रहरीसँग झगडा गर्दैनौँ ।”
“हामी प्रमाण बोकेर राजधानी जान्छौँ ।”
कसैले सोध्यो—
“के प्रमाण ?”
दिपकले सूची पढ्न थाल्यो ।
“किसानले पाएको मूल्य ।”
“उपभोक्ताले तिरेको मूल्य ।”
“बीचमा लाग्ने वास्तविक खर्च ।”
“हाम्रो सहकारीको हिसाब ।”
“साना पसलेको आय ।”
“नगरपालिकाको राजस्व ।”
“सिधा बजार सुरु भएपछि घटेको मूल्य ।”
“किसानको बढेको आम्दानी ।”
“गाउँ फर्किएका युवाको संख्या ।”
“नयाँ बनेका रोजगारी ।”
“र सबैभन्दा महत्वपूर्ण—कति पैसा गाउँमै घुम्न थालेको छ ।”
सीताले भनिन्—
“अर्थात् हामी भाषण होइन, परिणाम देखाउने ।”
रमेश मुस्कुरायो ।
“हो । सत्यलाई चिच्याउनुपर्दैन । सही तथ्य उसको आवाज बन्छ ।”
३. गाउँबाट निस्किएको यात्रा
दुई दिनपछि एउटा पुरानो बस गाउँको चौतारीमा आयो । बसमा किसान थिए । महिला उद्यमी थिए । युवा थिए । साना व्यापारी थिए । नगर प्रहरीका केही प्रतिनिधि थिए । स्थानीय जनप्रतिनिधि थिए ।
र उनीहरूसँग थिए—
कागजका फाइलहरू ।
तथ्यांक ।
तस्बिरहरू ।
उत्पादनका नमुना ।
सहकारीका हिसाब ।
साना पसलेका बिक्री विवरण ।
बस चल्यो । गाउँ बिस्तारै पछाडि हट्यो । रामबहादुर झ्यालबाट खेत हेर्दै थिए ।
दिपकले सोध्यो—
“काका, के हेर्नुभएको ?”
“आफ्नो भविष्य ।”
दिपक हाँस्यो ।
“भविष्य त अगाडि हुन्छ ।”
रामबहादुरले भने—
“हाम्रो भविष्य अगाडि मात्र छैन ।”
“हामीले पछाडि छोडेको माटोमै पनि छ ।”
४. सदरमुकामको ठूलो सभा
सदरमुकाममा उनीहरूको प्रस्तुति भयो । ठूला व्यापारीका प्रतिनिधि पनि थिए । उद्योगी थिए । अधिकारी थिए । अर्थशास्त्री थिए । सांसदहरू थिए । पत्रकार थिए ।
पहिलो बोल्ने अवसर रमेशलाई दिइयो । उसले लामो भाषण गरेन ।
उसले एउटा प्रश्न राख्यो—
“उत्पादन गर्ने मानिसलाई बजारमा पुग्नबाट रोक्ने व्यवस्था कसरी उत्पादनमुखी हुन सक्छ ?”
हल शान्त भयो ।
उसले अर्को प्रश्न गर्यो—
“यदि किसानले आफ्नो उत्पादन बेच्न अर्को अनिवार्य तह पार गर्नुपर्छ भने हामीले बिचौलियातन्त्र हटाउँदैछौँ कि कानुनी रूप दिँदैछौँ ?”
कसैले आपत्ति जनायो ।
“यो आरोप हो ।”
रमेशले तुरुन्त उत्तर दियो—
“आरोप होइन ।”
उसले फाइल खोल्यो ।
“यो तथ्य हो ।”
५. किसानको हिसाब
दिपकले प्रोजेक्टरमा एउटा साधारण तालिका देखायो ।
एक किलो गोलभेडा ।
किसानको लागत ।
किसानको बिक्री मूल्य ।
ढुवानी ।
भण्डारण ।
पसलको खर्च ।
व्यापारीको उचित नाफा ।
उपभोक्ताको मूल्य ।
त्यसपछि अर्को तालिका आयो—
पुरानो प्रणाली ।
प्रत्यक्ष सहकारी प्रणाली ।
अन्तर स्पष्ट थियो । किसानले बढी पाएको थियो । उपभोक्ताले केही वस्तु सस्तो पाएको थियो । बीचका अनावश्यक तह घटेका थिए । गाउँमा पैसा बढी समयसम्म घुमेको थियो । रोजगारी बढेको थियो । साना व्यापारी विस्थापित भएका थिएनन् । बरु उनीहरू नयाँ प्रणालीको हिस्सा बनेका थिए ।
एक अर्थशास्त्रीले चुपचाप नोट लिए ।
६. सीताको बयान
त्यसपछि सीता उठिन् । उनको हातमा पुरानो र नयाँ दुवै हिसाब थियो ।
“मलाई पहिले लाग्थ्यो,” उनले भनिन्,
“व्यापारीको काम भनेको जहाँ सस्तो पाइन्छ, त्यहाँबाट ल्याएर महँगोमा बेच्नु हो ।”
हलमा केही मानिस मुस्कुराए ।
“तर मैले पछि बुझें—व्यापारको अर्थ मूल्य बढाउनु मात्र होइन ।”
“उत्पादक र उपभोक्ताबीच विश्वासको पुल बनाउनु पनि हो ।”
उनले आफ्नो पुरानो पसलको फोटो देखाइन् ।
सडकको छेउमा सानो टहरो ।
छेउबाट नगर प्रहरी दौडिरहेको दृश्य ।
अर्को फोटो देखाइन्—
नियमित बिक्री केन्द्र ।
सफा ठाउँ ।
नगरपालिकाले तोकेको क्षेत्र ।
किसानको नामसहितको मूल्य ।
“हामीलाई हटाएर बजार सफा गर्न खोज्दा समस्या हटेको थिएन ।”
“हामीलाई व्यवस्थित गरियो ।”
“त्यसपछि हामी पनि बजार व्यवस्थित गर्ने साझेदार भयौँ ।”
उनले अन्तिम वाक्य भनिन्—
“गरिबलाई हटाएर गरिबी हट्दैन ।”
हलमा ताली बज्यो ।
७. अर्जुनको लठ्ठी
अब अर्जुनको पालो थियो । उसले आफ्नो पुरानो नगर प्रहरीको लठ्ठी टेबलमा राख्यो । सबैले आश्चर्य माने ।
“यो लठ्ठी,” उसले भन्यो,
“मैले धेरै वर्ष बोकेँ ।”
“यसबाट मैले सडक खाली गराएँ ।”
“पसल हटाएँ ।”
“मानिस लखेटेँ ।”
“मलाई लाग्थ्यो—मेरो काम यही हो ।”
उसले केही क्षण मौन बसेर भन्यो—
“तर एक दिन मैले सीताको घर देखें ।”
“त्यसपछि रामबहादुरको खेत देखें ।”
“त्यसपछि मैले बुझें—सडकमा उभिएको पसल अचानक जन्मिएको होइन ।”
“त्यसको पछाडि बेरोजगारी छ ।”
“उत्पादनको अभाव छ ।”
“बजारको समस्या छ ।”
“आयको असमानता छ ।”
“र कतिपय अवस्थामा राज्यको कमजोरी पनि छ ।”
उसले लठ्ठीतिर हे¥यो ।
“कानुन आवश्यक छ ।
तर कानुनको लठ्ठीले अर्थतन्त्र बनाउन सकिँदैन ।”
हलमा गहिरो मौनता थियो ।
८. निर्णायक प्रश्न
अब ठूला व्यापारीका प्रतिनिधिले प्रश्न गरे ।
“तपाईंहरू प्रतिस्पर्धाको विरोध गर्नुहुन्छ ?”
रमेशले भन्यो—
“होइन ।”
“ठूला कम्पनीको विरोध ?”
“होइन ।”
“विदेशी लगानीको विरोध ?”
“होइन ।”
“त्यसो भए ?”
रमेशले स्पष्ट स्वरमा भन्यो—
“हामी यस्तो प्रतिस्पर्धाको विरोध गर्छौँ जहाँ एउटा पक्षसँग पुँजी, प्रविधि, सूचना र पहुँच सबै हुन्छ र अर्को पक्षसँग केवल माटो र पसिना ।”
एकछिनपछि उसले थप्यो—
“हामी बराबरीको मैदान मागिरहेका छौँ, बराबरीको परिणाम होइन ।”
यो वाक्यले सभामा नयाँ बहस जन्मायो ।
९. नयाँ सम्झौताको जन्म
तीन दिनसम्म छलफल चल्यो ।
अन्ततः एउटा नयाँ प्रारूप तयार भयो ।
नाम राखियो—
“स्थानीय उत्पादन–स्थानीय बजार सहकार्य सम्झौता”
यसका मुख्य आधार थिए—
पहिलो— किसानले आफ्नो उत्पादन सिधै बेच्न पाउने अधिकार ।
दोस्रो— बिचौलिया पूर्ण रूपमा निषेध होइन; तर उसको भूमिका, सेवा र नाफा पारदर्शी हुनुपर्ने ।
तेस्रो— साना व्यापारीलाई व्यवस्थित बजार क्षेत्र उपलब्ध गराइने ।
चौथो— सडक अतिक्रमण रोक्ने तर जीविकाको वैकल्पिक स्थानको व्यवस्था नगरी विस्थापन नगर्ने ।
पाँचौँ— नगर प्रहरीले दमनकारीभन्दा नियमनकारी भूमिका खेल्ने ।
छैटौँ— स्थानीय उत्पादन खरिद गर्न सार्वजनिक संस्थाले प्राथमिकता दिने ।
सातौँ— सहकारी, निजी क्षेत्र र सरकारबीच खुला प्रतिस्पर्धा कायम राख्ने ।
आठौँ— कृषि उत्पादनको लागत, बजार मूल्य र आपूर्तिको तथ्यांक सार्वजनिक गर्ने ।
नवौँ— गाउँ फर्किएका युवालाई उत्पादन, प्रशोधन, प्रविधि र बजारसँग जोड्ने ।
दसौँ— कुनै पनि एक संस्था वा व्यापारीलाई सम्पूर्ण आपूर्ति नियन्त्रण गर्न नदिने ।
त्यो कागजमा हस्ताक्षर भयो ।
तर रमेशले हस्ताक्षर गर्नुअघि एउटा कुरा भन्यो—
“यो सम्झौता कागजमा मात्र बाँचेमा यसको कुनै अर्थ छैन ।”
मन्त्रीले सोधे—
“त्यसो भए ?”
“यसलाई गाउँमा कार्यान्वयन गरौँ ।”
१०. कागजबाट खेतसम्म
केही महिनापछि नयाँ व्यवस्था परीक्षणका रूपमा लागू भयो । पहिलोपटक सरकारी अस्पतालले स्थानीय किसानको दूध खरिद गर्न सम्झौता गर्यो । विद्यालयले स्थानीय उत्पादनबाट केही खाद्यान्न खरिद गर्न थाल्यो । नगरपालिकाले स्थानीय कृषि बजारका लागि निश्चित क्षेत्र छुट्यायो । साना व्यापारीलाई दर्ता र स्थानको सरल व्यवस्था भयो । किसानलाई बजारको दैनिक सूचना मोबाइलमा पुग्न थाल्यो । युवाहरूले उत्पादनको डिजिटल रेकर्ड राख्न थाले । नगर प्रहरीले बजारमा गस्ती गर्दा अब मानिसको टोकरी खोस्नुभन्दा पहिले सोध्थ्यो—
“तपाईंको दर्ता छ ?”
“छ ।”
“स्थान ठीक छ ?”
“छ ।”
“बाटो अवरुद्ध त छैन ?”
“छैन ।”
“त्यसो भए बेच्नुस् ।”
साधारण वाक्य थियो । तर सीताको आँखामा आँसु आयो ।
किनकि केही वर्षअघि यही ठाउँमा—
“उठाऊ !”
“भाग !”
“यहाँ पसल राख्न पाइँदैन !”
भन्ने आवाज आउँथ्यो ।
अब त्यही ठाउँमा—
“नियमभित्र बसेर बेच्नुस् ।”
भनिन्थ्यो ।
११. गाउँको बदलिएको बिहान
एक वर्ष बित्यो । गाउँमा अब बिहान फरक थियो । कुनै घरबाट विदेश जाने तयारी भइरहेको थिएन । बरु कृषि तालिमका लागि युवाहरू जम्मा हुन्थे । कसैले ड्रोनबाट खेतको अवस्था हेर्थ्यो । कसैले सिँचाइको मोटर जाँच्थ्यो । कसैले बजारको मूल्य हेर्थ्यो । महिलाहरू प्रशोधन केन्द्रमा काम गर्थे । वृद्धहरू बीउ र खेतीको परम्परागत ज्ञान सिकाउँथे । युवा त्यसलाई आधुनिक प्रविधिसँग जोड्थे । रामबहादुर खेतको आलीमा बसेर यो दृश्य हेर्थे ।
दिपकले सोध्यो—
“काका, अब गाउँ कस्तो लाग्छ ?”
रामबहादुरले मुस्कुराउँदै भने—
“पहिले गाउँमा माटो थियो ।”
“अहिले ?”
“अहिले माटोसँग भविष्य पनि छ ।”
१२. फर्किएको छोरा
त्यही वर्ष विदेशमा रहेका धेरै युवाले गाउँ फर्कने निर्णय गरे ।
कसैले कृषि गरे ।
कसैले डेरी ।
कसैले पर्यटन ।
कसैले सूचना प्रविधि ।
कसैले खाद्य प्रशोधन ।
कसैले ढुवानी ।
कसैले कृषि उपकरण मर्मत ।
गाउँमा एउटा नयाँ कुरा जन्मियो—
कामको विविधता ।
पहिले गाउँमा एउटा मात्र विकल्प थियो—
खेती ।
त्यसपछि अर्को विकल्प बन्यो—
विदेश ।
अब तेस्रो बाटो जन्मिएको थियो—
उत्पादनमा आधारित स्थानीय अर्थतन्त्र ।
१३. पुरानो बिचौलियाको अन्तिम भेट
एक दिन त्यो पुरानो बिचौलिया, जसले वर्षौँ किसानलाई दबाएर व्यापार गरेको थियो, रमेशलाई भेट्न आयो ।
उसले भन्यो—
“तिमीहरूले हाम्रो व्यापार बिगार्यौ ।”
रमेशले शान्त भएर भन्यो—
“हामीले व्यापार बिगारेका होइनौँ ।”
“के गर्यौ ?”
“अनावश्यक निर्भरता घटायौँ ।”
“हामीलाई के हुन्छ ?”
रमेशले उसको आँखामा हे¥यो ।
“तपाईं अझै व्यापार गर्न सक्नुहुन्छ ।”
“तर ?”
“अब किसानलाई अन्धकारमा राखेर होइन ।”
“मूल्य लुकाएर होइन ।”
“माल रोकाएर होइन ।”
“कृत्रिम अभाव बनाएर होइन ।”
“सेवा दिनुस् ।”
“ढुवानी गर्नुस् ।”
“भण्डारण गर्नुस् ।”
“प्रशोधन गर्नुस् ।”
“बजार खोजिदिनुस् ।”
“उचित नाफा लिनुस् ।”
बिचौलिया चुप भयो ।
रमेशले अन्तिम कुरा भन्यो—
“हामी बिचौलियाको विरोधी होइनौँ ।
हामी शोषणको विरोधी हौँ ।”
त्यो मानिस धेरैबेर मौन रह्यो ।
अनि पहिलोपटक उसले हात मिलायो ।
“सायद व्यापार बदल्नुपर्छ ।”
रमेशले भन्यो—
“व्यापार मात्र होइन ।”
“मानसिकता ।”
१४. अन्तिम परीक्षा
एक साँझ ठूलो वर्षा भयो । यसपटक आकाशले गाउँको ऋण तिर्यो । सुख्खा खेतमा पानी भरियो । कुलोहरू बग्न थाले । तर वर्षासँगै पहिरो आयो । मुख्य सडक बन्द भयो । सहरमा तरकारी पठाउन नसकिने भयो । पुरानो समयमा यस्तो संकटमा किसानको उत्पादन खेतमै कुहिन्थ्यो । यसपटक गाउँको सहकारीले तत्काल बैठक बोलायो ।
“सहरको बाटो बन्द छ ।”
दिपकले भन्यो—
“नजिकको बजार खुला छ ।”
सीताले फोन गरिन्—
“म त्यहाँ बिक्री केन्द्र खोल्छु ।”
अर्कोले भन्यो—
“प्रशोधन केन्द्र चलाउँछौँ ।”
अर्कोले—
“भण्डारण बढाउँछौँ ।”
नगर प्रहरीले वैकल्पिक बाटो व्यवस्थापन गर्यो । युवाहरूले रातभरि बोरा बोके । महिलाहरूले प्रशोधन केन्द्र चलाए । किसानले उत्पादन बाँडे । व्यापारीले नाफा घटाए । उपभोक्ताले पनि अत्यधिक खरिद नगर्ने प्रतिबद्धता गरे ।
संकट आयो । तर बजार भत्किएन । किनकि बजार अब केवल पैसाको सम्बन्ध थिएन । यो विश्वासको सम्बन्ध बनेको थियो ।
१५. माटोको विजय
केही दिनपछि बाटो खुल्यो । सहरमा तरकारी पुग्यो । मूल्य नियन्त्रणबाहिर गएन । किसानको उत्पादन बच्यो । उपभोक्ताले सामान पाए । साना व्यापारी टिके । नगरपालिकाले आफ्नो राजस्व पायो । सबैले आफ्नो हिस्सा पाए । त्यो साँझ रमेश फेरि त्यही पुरानो चौतारीमा पुग्यो ।
उसको अगाडि रामबहादुर बसेका थिए । दिपक, सीता र अर्जुन पनि आए । कुनै ठूलो समारोह थिएन । कुनै मञ्च थिएन । कुनै भाषण थिएन । रामबहादुरले माटो उठाए । हातमा राखे ।
अनि भने—
“हामीले सोचेका थियौँ देश बनाउने काम राजधानीमा हुन्छ ।”
“पछि थाहा भयो—देश खेतमा पनि बन्छ ।”
सीताले भनिन्—
“बजारमा पनि ।”
अर्जुनले थपे—
“नियममा पनि ।”
दिपकले भने—
“युवाको निर्णयमा पनि ।”
रमेशले चारैतिर हे¥यो । खेतमा हरियाली थियो । चौतारीमा मानिस थिए । सडकमा व्यवस्थित पसल थिए । नगर प्रहरी गस्तीमा थियो । कुनै किसान मोबाइलमा बजारको मूल्य हेर्दै थियो । कुनै बच्चा विद्यालयतिर दौडिरहेको थियो । कुनै महिला प्रशोधन केन्द्रतिर जाँदै थिइन् ।
र टाढा एउटा बस गाउँबाट सहरतिर जाँदै थियो । बसको झ्यालबाट एउटा युवक हात हल्लाउँदै थियो । रमेशले मुस्कुराएर हात हल्लायो ।
दिपकले सोध्यो—
“ऊ विदेश जाँदै हो कि ?”
रमेशले बस हेर्दै भन्यो—
“थाहा छैन ।”
केही क्षणपछि उसले थप्यो—
“तर अब फर्कने बाटो पनि छ ।”
१६. अन्तिम बोध
त्यो रात गाउँको विद्यालयमा एउटा सानो कार्यक्रम भयो । रमेशलाई बोल्न आग्रह गरियो । उसले मञ्चमा गएर सबैलाई हे¥यो ।
“हामीले धेरै वर्ष एउटा गल्ती गर्यौँ ।”
सबै चुप लागे ।
“हामीले रोजगारीलाई केवल जागिर ठान्यौँ ।”
“उत्पादनलाई केवल किसानको काम ठान्यौँ ।”
“व्यापारलाई केवल नाफा ठान्यौँ ।”
“सरकारलाई आदेश दिने संस्था ठान्यौँ ।”
“नगर प्रहरीलाई लठ्ठी बोकेको मानिस ठान्यौँ ।”
“विदेशलाई भविष्य ठान्यौँ ।”
उसले केही क्षण मौन बसेर भन्यो—
“तर रोजगारी भनेको मानिसको उपयोगी हुने अवसर रहेछ ।”
“उत्पादन भनेको देशको आत्मनिर्भरता रहेछ ।”
“व्यापार भनेको उत्पादक र उपभोक्ताबीच विश्वासको पुल रहेछ ।”
“सरकार भनेको बाटो खोल्ने संस्था रहेछ ।”
“नगर प्रहरी भनेको नियम र नागरिकबीचको सन्तुलन रहेछ ।”
“र गाउँ भनेको पछाडि परेको ठाउँ होइन—सम्भावनाको मूल भूमि रहेछ ।”
हलमा ताली गुञ्जियो । तर रमेशले हात उठाएर ताली रोक्यो ।
उसले अन्तिम वाक्य भन्यो—
“हामीले गाउँलाई बचाएका होइनौँ ।”
“हामीले आफ्नो उत्पादन गर्ने क्षमता बचाएका हौँ ।”
“किनकि जुन समाजले उत्पादन गर्न छोड्छ, उसले बिस्तारै आफ्नो निर्णय गर्ने अधिकार पनि गुमाउँछ ।”
मौनता ।
फेरि ताली ।
१७. अन्तिम दृश्य — माटोमा उम्रिएको भविष्य
बिहान भयो । सूर्य पहाडको टुप्पोबाट विस्तारै माथि आयो । खेतमा शीतका थोपा चम्किरहेका थिए । रामबहादुर हलो बोकेर खेततिर लागे । दिपक कृषि केन्द्रतिर गयो । सीता बजारतिर लागिन् । अर्जुन नगर प्रहरीको पोसाक लगाएर बजार निरीक्षणमा निस्कियो । रमेश चौतारीमा केही क्षण उभियो । उसले एकपटक पुरानो गाउँ सम्झियो ।
बाँझो खेत ।
बन्द घर ।
विदेश जाने बस ।
ऋण ।
बिचौलियाको दबाब ।
सडकको पसल ।
नगर प्रहरीको साइरन ।
लठ्ठी ।
भागदौड ।
भोक ।
अपमान ।
निराशा ।
त्यसपछि उसले अहिलेको गाउँ हेर्यो ।
हरिया खेत ।
फर्किएका युवा ।
उद्यम ।
सहकारी ।
सिधा बजार ।
व्यवस्थित पसल ।
नगर प्रहरी र व्यापारीबीच संवाद ।
किसानको मूल्य ।
उपभोक्ताको अधिकार ।
र सबैभन्दा ठूलो कुरा—
मानिसको आत्मविश्वास ।
उसले माटोको एक मुठी उठायो । हातमा राख्यो । माटो औँलाबीचबाट विस्तारै झर्यो ।
रमेशले बिस्तारै भन्यो—
“माटो कहिल्यै गरिब हुँदैन ।
गरिब त त्यो समाज हुन्छ, जसले माटोको सम्भावना चिन्न छोड्छ ।”
ऊ खेततिर लाग्यो । पुर्वीय रवि अझ माथि उठ्यो । गाउँको बाटोमा मानिसहरू हिँड्न थाले ।
कुनै किसान उत्पादन बोकेर बजारतिर लाग्यो ।
कुनै व्यापारी किसानतिर ।
कुनै युवा तालिम केन्द्रतिर ।
कुनै नगर प्रहरी बजार व्यवस्थित गर्न ।
कुनै बालक विद्यालयतिर ।
सबैका बाटा फरक थिए । तर ती सबै बाटाहरू एउटै दिशामा जाँदै थिए—
उत्पादन, सम्मान र आत्मनिर्भरताको दिशामा ।
समापन : खेतबाट सुरु भएको अर्थतन्त्र
कथाको अन्त्य कुनै एक पात्रको विजयमा हुँदैन ।
न किसानले व्यापारीलाई हरायो ।
न व्यापारीले किसानलाई ।
न नगर प्रहरीले सडक व्यवसायीलाई ।
न सडक व्यवसायीले नगर प्रहरीलाई ।
विजय एउटा मानसिकताको भयो ।
त्यो मानसिकता जसले भन्यो—
“गाउँ छोड ।”
“खेती गरेर केही हुँदैन ।”
“उत्पादनभन्दा व्यापार सजिलो ।”
“बिचौलियाबिना बजार चल्दैन ।”
“गरिबलाई हटाएपछि सहर सुन्दर हुन्छ ।”
“युवाको भविष्य विदेशमा मात्र छ ।”
त्यो सोच विस्तारै भत्कियो ।
उसको ठाउँमा अर्को सोच जन्मियो—
गाउँ उत्पादनको केन्द्र बन्न सक्छ ।
युवा उत्पादनका निर्माता बन्न सक्छन् ।
व्यापारी शोषक होइन, साझेदार बन्न सक्छ ।
नगर प्रहरी दमनकारी होइन, व्यवस्थापक बन्न सक्छ ।
सरकार मालिक होइन, सहायक बन्न सक्छ ।
बजार लुटको मैदान होइन, पारदर्शी विनिमयको ठाउँ बन्न सक्छ ।
र अन्ततः सबैभन्दा ठूलो सत्य स्थापित भयो—
देश विदेशबाट आएको पैसाले मात्र समृद्ध हुँदैन । देश आफ्नै माटो, श्रम, सीप, उत्पादन र इमानदार विनिमयले समृद्ध हुन्छ ।
गाउँ फर्कनु भनेको केवल गाउँमा घर बनाउनु होइन ।
गाउँ फर्कनु भनेको उत्पादनमा फर्कनु हो ।
खेती गर्नु भनेको केवल अन्न फलाउनु होइन ।
आफ्नो भविष्य फलाउनु हो ।
व्यापार गर्नु भनेको केवल वस्तु बेच्नु होइन ।
उत्पादक र उपभोक्ताबीच विश्वास जोड्नु हो ।
र राज्य चलाउनु भनेको केवल नियम बनाउनु होइन।
मानिसले आफ्नो श्रमबाट सम्मानपूर्वक बाँच्न सक्ने वातावरण बनाउनु हो ।
त्यसैले त्यो गाउँको चौतारीमा एउटा सानो वाक्य काठमा कुँदियो—
**“जहाँ माटो बाँझो हुन्छ, त्यहाँ भविष्य बाँझो हुन्छ ।
जहाँ श्रम जाग्छ, त्यहीँ राष्ट्र जाग्छ ।”**
र त्यस दिनदेखि गाउँमा एउटा नयाँ परम्परा सुरु भयो—
हरेक वर्ष विदेश जाने युवाको संख्या गन्नुभन्दा पहिले,
गाउँमा उत्पादनमा फर्किएका युवाको संख्या गनिन थाल्यो ।
किनकि अब उनीहरूले बुझिसकेका थिए—
देश बदल्ने सबैभन्दा ठूलो क्रान्ति कहिलेकाहीँ संसद्को भवनबाट होइन, एउटा किसानले बाँझो खेतमा पहिलोपटक हलो चलाएको क्षणबाट सुरु हुन्छ ।
यही थियो—माटोको विजय ।
यही थियो—श्रमको सम्मान ।
यही थियो—गाउँको पुनर्जन्म ।
र यही थियो—नयाँ अर्थतन्त्रको पहिलो बिहान ।
मोहनले आफ्ना पुराना गोदाम खोलेर सहकारीसँग साझेदारी गर्छ। उसले ढुवानी सेवा सञ्चालन गर्छ । भण्डारण शुल्क पारदर्शी बनाउँछ ।
अनि गाउँमा सार्वजनिक रूपमा भन्छ—
“आजदेखि म किसानको मूल्य लुकाएर होइन, किसानको मूल्य बचाएर कमाउने व्यापारी बन्छु ।”
तहहरू घटेर यसले यस्ता बिचौलियाको मुक्ति हुन्छ ।
११: साङ्लो टुटेन, रूप फेरियो
पहाडमाथि पुर्वीय रवि उक्लिरहेको थियो । गाउँका खेतहरू फेरि हरिया थिए । सहकारीको गोदाम भरिन थालेको थियो । सहरका बिक्री केन्द्रहरूमा “सिधै किसानबाट” लेखिएका बोर्डहरू बढिरहेका थिए । र विदेशबाट फर्किएका केही युवाले नयाँ व्यवसाय सुरु गरिसकेका थिए ।
बाहिरबाट हेर्दा लाग्थ्यो—सबै समस्या सकिए ।
तर रमेशलाई थाहा थियो—
सबैभन्दा गाह्रो परिवर्तन खेतमा होइन, मानिसको मनमा हुन्छ । त्यो दिन बिहान एउटा खबर आयो । मोहन साहुले गाउँका केही किसानसँग भेट मागेका थिए ।
रामबहादुरले खबर सुन्नासाथ गम्भीर हुँदै भने—
“उही मोहन ?”
“हो ।”
“वर्षौँदेखि खेतमै भाउ काट्ने ?”
“उही ।”
किसानहरूबीच सुस्केरा फैलियो ।
“अब फेरि के नयाँ चाल हो ?”
रमेशले शान्त स्वरमा भन्यो—
“सुनौँ । निर्णय पछि गरौँ ।”
मोहन साहु त्यो रातभरि सुत्न सकेका थिएनन् । उनको गोदाम ठूलो थियो । दुईवटा ट्रक थिए । दर्जनौँ मजदुर थिए । बैंकमा पैसा पनि थियो । तर मनमा शान्ति थिएन । उनले पुराना हिसाबकिताबका कापी खोले ।
दस वर्षअघिको पाना ।
त्यसमा रामबहादुरको नाम थियो ।
“आलु — १८ रुपैयाँ ।”
त्यही दिन सहरमा बिक्री मूल्य—
“४२ रुपैयाँ ।”
अर्को पाना ।
“गोलभेडा — १४ रुपैयाँ ।”
सहर—
“३८ रुपैयाँ ।”
मोहनले बिस्तारै कापी बन्द गरे।
उनी मनमनै बोले—
“त्यो बेला मलाई लाग्थ्यो—व्यापार यही हो ।”
त्यसैबेला उनकी पत्नी मायाले चिया ल्याइन् ।
“फेरि पुराना कागज ?”
मोहनले टाउको हल्लाए ।
“माया...”
“हँ ?”
“तिमीलाई कहिल्यै लागेको थियो मैले किसानलाई ठग्छु भनेर ?”
मायाले केही बेर सोचिन् ।
“मलाई लाग्थ्यो तिमी मेहनत गर्छौ ।”
“अनि अहिले ?”
उनले सिधै उत्तर दिइनन् ।
बरु एउटा प्रश्न गरिन्—
“तिमी आफैँलाई अहिले के लाग्छ ?”
मोहन झ्यालतिर हेर्दै बोले—
“म किसानको शत्रु बन्न खोजेको थिइनँ ।”
“तर सजिलो कमाइको बाटोमा हिँड्दै जाँदा थाहा नपाई म उसको पसिनामाथि उभिएको रहेछु ।”
अर्को बिहान मोहन रमेशसँग भेट्न आए । रमेशले उनलाई चौतारीमा बसाए । केही किसान पनि आए । सीता पनि आइन् । अर्जुन पनि संयोगले त्यहीँ थियो । केही क्षण कसैले केही बोलेन । अन्ततः मोहनले मौनता तोडे ।
“आज म सफाइ दिन आएको होइन ।”
“अनि ?”
“एउटा सत्य भन्न आएको ।”
उनले जमिनतिर हेरे ।
“तिमीहरूले मलाई बिचौलिया भन्छौ ।”
“हो ।”
“तर मैले पनि माल अर्को व्यापारीलाई दिनुपर्थ्यो ।”
“त्यसपछि ?”
“त्यो व्यापारीले अर्को थोकवालालाई ।”
“त्यसपछि ?”
“अर्को ।”
“त्यसपछि ?”
“अर्को ।”
मोहनले सबैलाई हेरे ।
“हामीमध्ये धेरै जना किसानको रगत खान बसेका राक्षस थिएनौँ । हामी पनि एउटा लामो साङ्लोका मान्छे थियौँ ।”
रमेश चुपचाप सुनिरहेको थियो ।
मोहनले थपे—
“समस्या एउटा मानिस होइन ।”
“समस्या त्यो साङ्लो थियो जहाँ हरेक तहले केही थप्थ्यो ।”
“र अन्त्यमा किसानले कम पाउँथ्यो ।”
“उपभोक्ताले धेरै तिर्थ्यो ।”
सीताले पहिलोपटक टाउको हल्लाइन् ।
“त्यो त मैले पनि देखेकी थिएँ ।”
रामबहादुर उठे । उनको स्वर कठोर थियो ।
“मोहन ।”
“हजुर काका ।”
“तिमीले मेरो आलुको भाउ काटेको सम्झिन्छौ ?”
मोहनको आँखामा लाज देखियो ।
“सम्झिन्छु ।”
“मलको पैसा तिर्न नसक्दा मैले गाई बेचेको पनि सम्झिन्छौ ?”
मोहन चुप ।
“मेरा छोरा विदेश जान बाध्य भएको पनि सम्झिन्छौ ?”
मोहनको घाँटी सुकेको थियो ।
“सम्झिन्छु ।”
रामबहादुर केही क्षण मौन रहे । सबैले सोचे—अब झगडा हुन्छ । तर उनले अप्रत्याशित कुरा भने ।
“यदि तिमी आज पनि पुरानै बाटोमा हिँड्न आएको भए, म तिमीलाई माफ गर्ने थिइनँ ।”
मोहनले टाउको झुकाए ।
“तर ?”
“यदि तिमी साँच्चै बदलिन आएको हौ भने—हामीलाई तिमी जस्तो मान्छे पनि चाहिन्छ ।”
सबै चकित भए । रमेश मुस्कुरायो । किनकि रामबहादुरले कथाको सबैभन्दा गहिरो सत्य बोलेका थिए—
देश बनाउने काम बदला लिएर होइन, बदलिएर हुन्छ । त्यसै दिन मोहनले सबैलाई आफ्नो गोदाममा बोलाए । त्यो गोदाम पहिले किसानका लागि डरको प्रतीक थियो । त्यहीँ उनीहरूले कम मूल्यमा माल बुझाएका थिए । आज पहिलोपटक किसानहरू गोदामभित्र खुलेर हिँडिरहेका थिए । मोहनले ठूलो ढोका खोले ।
“आजदेखि यो गोदाम मेरो मात्र होइन ।”
सबैले उनलाई हेरे ।
“के भन्नुभएको ?”
“आजदेखि यो सामुदायिक भण्डारण केन्द्र ।”
एक किसानले अचम्म मान्दै सोधे—
“कसरी ?”
मोहनले योजना देखाए।
• किसानले निश्चित शुल्कमा माल राख्न पाउने ।
• शुल्क सार्वजनिक ।
• बिग्रिएमा बीमाको व्यवस्था ।
• ढुवानी समय खुला ।
• तौल सबैको अगाडि ।
• हिसाब डिजिटल ।
सीताले हाँस्दै भनिन्—
“पहिले यही गोदाममा मूल्य लुक्थ्यो ।”
मोहनले उत्तर दिए—
“अब यही गोदाममा मूल्य सार्वजनिक हुनेछ ।”
मोहनले आफ्ना ट्रक पनि सहकारीसँग जोड्ने प्रस्ताव राखे ।
“पहिले म माल किन्थेँ ।”
“अब ?”
“म ढुवानी सेवा दिन्छु ।”
“नाफा ?”
“उचित ।”
“कति ?”
“पहिले नै लिखित ।”
रमेशले सोध्यो—
“किन ?”
मोहन मुस्कुराए ।
“पहिले म वस्तुको मालिक बन्न खोज्थेँ । अब म यात्राको साथी बन्न चाहन्छु ।”
तर सबै व्यापारी मोहनजस्ता थिएनन् । सदरमुकाममा पुराना व्यापारीहरूको बैठक बस्यो ।
“मोहन बिग्रियो ।”
“उसले किसानसँग हात मिलायो ।”
“अब हाम्रो पालो पनि आउँछ ।”
एक व्यापारीले रिसाउँदै भन्यो—
“उसले हाम्रो व्यापारमा धोका दियो ।”
मोहन शान्त भएर बोले ।
“मैले व्यापार छोडेको छैन ।”
“त्यसो भए ?”
“व्यापारको तरिका बदलेको ।”
“यसरी कमाइ हुन्छ ?”
मोहनले उत्तर दिए—
“कमाइ कम हुन सक्छ ।”
“अनि ?”
“निद्रा बढी आउँछ ।”
कोठामा मौनता छायो ।
केही दिनपछि विद्यालयमा कृषि दिवस मनाइँदै थियो । मोहन पनि अतिथि बने ।
कार्यक्रमपछि एउटा सानो केटाले सोध्यो—
“हजुर पहिले बिचौलिया हुनुहुन्थ्यो ?”
मोहन मुस्कुराए ।
“हो ।”
“अहिले ?”
“व्यापारी ।”
“फरक के हो ?”
मोहनले घुँडा टेकेर उसको आँखामा हेरे ।
“यदि म तिम्रो कापी तिमीबाट लिई बीचमा केही काम नगरी महँगोमा बेचिदिएँ भने ?”
“गलत ।”
“तर यदि म तिम्रो कापी सुरक्षित राखेँ, समयमै पुर्याएँ, खर्च गरें र त्यसको उचित मूल्य लिएँ भने ?”
“ठीक ।”
मोहनले मुस्कुराउँदै भने—
“व्यापार सेवा हो । शोषण सेवा होइन ।”
बच्चाले टाउको हल्लायो ।
केही महिनापछि सहकारीको नयाँ कार्यालय उद्घाटन भयो । बाहिर एउटा ठूलो चित्र बनाइएको थियो । त्यसमा एउटा लामो साङ्लो थियो । साङ्लोका धेरै कडीहरू थिए ।
तल लेखिएको थियो—
“अनावश्यक कडी बढे मूल्य बढ्छ । आवश्यक कडी जोडिए मूल्यवान् समाज बन्छ ।”
मोहनले धेरैबेर त्यो चित्र हेरिरहे । रमेश उनीसँगै उभियो ।
“के सोच्नुभयो ?”
मोहनले बिस्तारै भने—
“पहिले मलाई लाग्थ्यो साङ्लो तोड्नुपर्छ ।”
“अहिले ?”
“साङ्लो होइन ।”
“के ?”
“अनावश्यक कडी हटाएर आवश्यक कडी बलियो बनाउनुपर्छ ।”
रमेशले टाउको हल्लायो ।
“त्यही त हाम्रो यात्रा हो ।”
साँझ पर्न लागेको थियो । गाउँको गोरेटो हुँदै किसानहरू घर फर्किरहेका थिए । गोदाममा माल सुरक्षित थियो । सहरका बिक्री केन्द्रमा भोलिको सूची तयार हुँदै थियो । मोहनको ट्रक ढुवानीका लागि तयार थियो । सीताले अर्डर लेखिरहेकी थिइन् । अर्जुन बजार निरीक्षणबाट फर्कँदै थियो । रामबहादुर खेतको आलीमा बसेका थिए । रमेशले सबैलाई हे¥यो ।
उसलाई लाग्यो—
अब सबैभन्दा ठूलो परिवर्तन खेतमा होइन । एक व्यापारीको मनमा भएको थियो । किनकि जब एउटा व्यापारीले किसानको पसिनालाई आफ्नै कमाइको स्रोत मात्र होइन, आफ्नो जिम्मेवारी पनि ठान्न थाल्छ—
त्यतिबेला व्यापार राष्ट्रनिर्माणको हिस्सा बन्छ । तर गाउँको अगाडि अझै अर्को ठूलो परीक्षा उभिँदै थियो । यसपटक संकट कुनै व्यापारीबाट आउनेवाला थिएन ।
छिमेकी मित्र देशबाट अत्यन्त सस्तो गोलभेडा, जुस र प्रशोधित खाद्यवस्तु नेपाली बजारमा आउन थालेका थिए ।
यदि गाउँलेहरूले त्यसको उत्तर खोज्न सकेनन् भने—
उनीहरूले बनाएको नयाँ अर्थतन्त्र फेरि कमजोर हुन सक्थ्यो ।
र त्यसैले रमेशले अर्को बैठक बोलाउँदै भन्यो—
“अब हाम्रो प्रतिस्पर्धा एकअर्कासँग होइन । अब प्रश्न छ—हामी आफ्नै उत्पादनलाई यति मूल्यवान् बनाउन सक्छौँ कि संसारले त्यसलाई खोजोस् ?”
आकाशमा पुर्वीय रवि अस्ताउँदै थियो । तर गाउँको अर्को बिहान अझ ठूलो हुने संकेत दिइरहेको थियो ।
१२: सीमा, बजार र कारखाना — जब उत्पादनले नयाँ रूप लियो
असोजको एउटा चिसो बिहान थियो । सहकारीको गोदाम भरिएको थियो । रामबहादुरका गोलभेडाका क्रेटहरू पङ्क्तिबद्ध थिए । दिपकले मोबाइलमा बजारको मूल्य हेर्दै मुस्कुराए ।
“यसपालि उत्पादन राम्रो भयो ।”
सीताले बिक्री सूची देखाइन् ।
“अर्डर पनि राम्रो छ ।”
मोहनले ट्रकको कागज मिलाए ।
“ढुवानी समयमै हुन्छ ।”
सबैको अनुहारमा सन्तोष थियो ।
तर त्यही बेला सदरमुकामबाट एउटा ट्रक आयो । त्यसमा राता–राता गोलभेडा थिए । अर्को ट्रकमा जुसका कार्टुन । अर्कोमा ससका बोतल । सबै एउटै छिमेकी मित्र देशबाट आएका थिए ।
र मूल्य ?
स्थानीय उत्पादनभन्दा निकै सस्तो ।
बजारमा खबर फैलियो—
“विदेशी गोलभेडा आयो !”
“जुस आधा मूल्यमा !”
“सस पनि सस्तो !”
ग्राहकहरू आकर्षित भए । व्यापारीहरू हिसाब गर्न थाले । किसानहरूको अनुहार फेरि गम्भीर भयो । रामबहादुरले एउटा गोलभेडा हातमा लिए । अनि अर्को—विदेशी गोलभेडा । दुवै गोलभेडा उस्तै रातो देखिन्थे ।
तर उनले मनमनै भने—
“प्रतिस्पर्धा र शत्रुता एउटै कुरा होइन ।”
दुई दिनमै असर देखियो । स्थानीय गोलभेडाको बिक्री घट्यो । किसानहरू आत्तिए ।
“अब के गर्ने ?”
“मूल्य घटाउने ?”
“घाटामा बेच्ने ?”
पुराना दिन सम्झना दिलाउने डर गाउँभरि फैलियो ।
कसैले भन्यो—
“हेर्यौ ? अन्त्यमा फेरि बाहिरकै माल चल्यो ।”
रमेशले सबैलाई चौतारीमा बोलाए । यसपटक उनको स्वर पहिलेभन्दा शान्त थियो ।
“हामीले एउटा कुरा पहिले नै सिकेका थियौँ ।”
“के ?”
“डरले निर्णय गरेपछि अरूले हाम्रो मूल्य तोक्छ ।”
दिपकले बोर्डमा दुईवटा शब्द लेखे—
मूल्य (Price)
मूल्यवत्ता (Value)
“यी दुई फरक कुरा हुन्,” उनले भने ।
“सस्तो वस्तुले बजार जित्न सक्छ ।”
“तर राम्रो मूल्यवत्ताले विश्वास जित्छ ।”
दिपकले सहकारीको गोदामबाट केही गोलभेडा निकाल्न लगाए ।
“यी बेच्ने होइन ।”
सबै चकित ।
“फाल्ने ?”
“होइन ।”
“के गर्ने ?”
“रूप बदल्ने ।”
सीताले तुरुन्त बुझिन् ।
“सस ?”
“हो ।”
“अचार ?”
“हो ।”
“सुक्खा गोलभेडा ?”
“त्यो पनि ।”
रामबहादुर हाँसे ।
“पहिले कुहिने गोलभेडा ।”
“अब ?”
दिपकले उत्तर दिए—
“अब यही गोलभेडाको दोस्रो जन्म हुन्छ ।”
त्यसैबीच जिल्लामा एउटा बैठक बस्यो । यसपटक सरकारका अधिकारीहरू पहिलेजस्तो कागज मात्र लिएर आएका थिएनन् । उनीहरूले गाउँको सफल प्रयोग देखिसकेका थिए ।
रमेशले एउटा प्रश्न राखे—
“यदि किसानले धेरै उत्पादन गर्यो भने सरकारले के गर्छ ?”
एक अधिकारीले पहिलेको शैलीमा उत्तर दिन खोजे ।
“बजार...”
रमेशले रोकेनन् । तर सीताले एउटा सडेको गोलभेडा टेबलमा राखिन् ।
“यसको उत्तर यसले मागेको छ ।”
कोठा शान्त भयो । दिपकले अर्को बोतल राखे ।
त्यसमा लेखिएको थियो—
गोलभेडा सस ।
“यही उत्तर हो ।”
त्यसपछि योजना बन्यो ।
पहिलो चरण
• गोलभेडा सस कारखाना ।
• फलफूल जुस उद्योग ।
• अचार प्रशोधन केन्द्र ।
दोस्रो चरण
• आलु चिप्स ।
• सुक्खा तरकारी ।
• अदुवा र बेसार पाउडर ।
तेस्रो चरण
• निर्यात केन्द्र ।
• गुणस्तर परीक्षण ।
• किसानसँग पूर्व–सम्झौता ।
अधिकारीले पहिलोपटक भने—
“उत्पादन बचाउनेभन्दा राम्रो उपाय उत्पादनको मूल्य बढाउनु रहेछ ।”
पुरानो मिलको पुनर्जन्म
गाउँभन्दा केही तल एउटा पुरानो सरकारी गोदाम थियो ।
वर्षौँदेखि बन्द।
झ्याल फुटेका ।
छानो चुहिने ।
ढोकामा युद्ध ।
त्यही ठाउँलाई प्रशोधन केन्द्र बनाउने निर्णय भयो । पहिलो दिन सबै श्रमदानमा आए । रामबहादुरले झाडू लिए । दिपकले मेसिनको नक्सा हेरे । सीताले प्याकिङ सिकिन् । मोहनले ढुवानी समाले । अर्जुन पनि छुट्टीको दिन आए ।
कसैले हाँस्दै सोध्यो—
“नगर प्रहरी पनि ?”
अर्जुन मुस्कुराए ।
“आज लठ्ठी होइन ।”
उनले मेसिनको हान्डल उठाए ।
“आज म पनि मजदुर ।”
सबै हाँसे ।
दुई महिना पछि ।
कारखाना तयार भयो । सानो थियो । तर गाउँका लागि ठूलो सपना थियो । पहिलो गोलभेडा मेसिनमा गयो । रामबहादुर टाढाबाट हेरिरहेका थिए । रस बग्न थाल्यो । बाफ उठ्यो । मसला मिसियो । बोतल भरियो । ढक्कन लाग्यो । लेबल टाँसियो ।
लेबलमा लेखिएको थियो—
“हाम्रो माटो”
सबैले ताली बजाए । रामबहादुरको आँखामा आँसु आयो ।
रमेशले सोध्यो—
“काका ?”
उनले बोतल समाउँदै भने—
“आज मेरो खेतको गोलभेडा बजारमा मात्र पुगेन । इतिहासमा पुग्यो ।”
सुन्तलाको मौसम आयो । पहिले धेरै सुन्तला रुखमै झर्थे । अब कारखानामा लाइन लाग्यो । महिलाहरू फल छान्थे । युवाहरू मेसिन चलाउँथे । बच्चाहरू लेबल टाँस्न सिक्थे । जुस तयार भयो ।
एक वृद्ध आमाले पहिलो बोतल चाखिन् ।
“यही हाम्रो गाउँको सुन्तला ?”
सीताले हाँस्दै भनिन्—
“हो ।”
“पहिले झर्थ्यो ।”
“अब उड्छ ।”
“कता ?”
“सीमापार ।”
मोहनको काम फेरि बदलियो ।
पहिले—
माल किन्ने ।
पछि—
ढुवानी ।
अब—
निर्यात तयारी ।
उनले कागजात बनाउन सिके ।
गुणस्तर प्रमाणपत्र ।
प्याकिङ ।
कोल्ड चेन ।
भन्सार प्रक्रिया ।
एक दिन उनले रमेशलाई भने—
“म पहिले तह बढाउने व्यापारी थिएँ ।”
“अहिले ?”
“देशको उत्पादन बाहिर पुर्याउने व्यापारी ।”
रमेश मुस्कुराए ।
“यही त चाहिएको थियो ।”
त्यही बेला गाउँमा एउटा सार्वजनिक बहस भयो ।
कसैले भन्यो—
“विदेशी सामान रोकिदिनुपर्छ ।”
रमेशले तुरुन्त टाउको हल्लाए ।
“होइन ।”
“किन ?”
“व्यापार बन्द गरेर देश बलियो हुँदैन ।”
दिपकले थपे—
“हामी आयातसँग रिसाउँदैनौँ ।”
“त्यसो भए ?”
“हामी आफ्नै उत्पादनलाई यति राम्रो बनाउँछौँ कि ग्राहकले रोजोस् ।”
सीताले एउटा विदेशी ससको बोतल र आफ्नै ससको बोतल सँगै राखिन् ।
“प्रतिस्पर्धा गरौँ ।”
“डर होइन ।”
“गुणस्तरमा ।”
त्यो दिन गाउँलेहरूले एउटा ठूलो पाठ सिके ।
मित्र देशबाट सस्तो सामान आउनु समस्या होइन । आफ्नै उत्पादनलाई मूल्यवान् बनाउन नसक्नु समस्या हो ।
एक वर्षपछि । कारखानाबाट सयौँ बोतल सस तयार भयो ।
हजारौँ बोतल जुस ।
अचार ।
सुक्खा गोलभेडा ।
अदुवा पाउडर ।
सबै ट्रकमा चढ्दै थिए ।
बाहिर ठूलो अक्षरमा लेखिएको थियो—
“Made in Nepal”
गाउँका सबै मानिस भेला भए । रामबहादुरले ट्रकको अगाडि टीका लगाए । सीताले बोतल मिलाइन् । मोहनले ढोका बन्द गरे । अर्जुनले ट्राफिक खाली गराए । दिपकले कागजात समाले । रमेशले केही बोल्न सकेनन् ।
ट्रक बिस्तारै चल्यो । धुलो उड्यो । सबैको आँखा त्यसैमा थियो ।
रामबहादुरले बिस्तारै भने—
“पहिले मेरो गोलभेडा खेतमै कुहिन्थ्यो ।”
“अहिले ?”
“आज मेरो खेतको स्वाद सीमापार गयो ।”
त्यो साँझ कारखानाको आँगनमा सबै बसे । मेसिनहरू रोकिएका थिए । तर तिनको आवाज अझै मनमा गुञ्जिरहेको थियो ।
रमेशले सोध्यो—
“हामीले के बनायौँ ?”
एक बालिकाले भनिन्—
“सस ।”
सबै हाँसे ।
दिपकले मुस्कुराउँदै भने—
“सस त एउटा बहाना हो ।”
“त्यसो भए ?”
रमेशले कारखानातिर हेर्दै उत्तर दिए—
“हामीले उत्पादनलाई समयसँग हराउन दिएनौँ ।”
सीताले थपिन्—
“किसानको पसिनालाई बोतलमा सुरक्षित गर्यौँ ।”
मोहनले भने—
“व्यापारलाई शोषणबाट सेवामा बदल्यौँ ।”
अर्जुनले भने—
“र नियमलाई विकासको साथी बनायौँ ।”
त्यो रात कारखानाको चिम्नीबाट हल्का बाफ उठिरहेको थियो । पहिले त्यही ठाउँ सुनसान थियो । आज त्यहाँ काम थियो । रोजगारी थियो । उत्पादन थियो । आशा थियो । तर सबैभन्दा ठूलो परिवर्तन अझै आउन बाँकी थियो ।
किनकि अब गाउँलेहरूले एउटा कुरा बुझिसकेका थिए—
किसान, व्यापारी, सरकार र उद्योग एउटै साङ्लोमा जोडिएपछि गाउँ बदलिन्छ । तर अब त्यो सानो गाउँको कथा देशभरि फैलिन लागेको थियो ।
र अन्तिममा उनीहरूले एउटा यस्तो प्रतिज्ञा गर्ने थिए, जसले गाउँको परिवर्तनलाई राष्ट्रिय आन्दोलनमा रूपान्तरण गर्ने थियो ।
त्यस दिन चौतारीमा केवल एउटा गाउँ भेला हुने थिएन—
एउटा नयाँ नेपालको सपना भेला हुने थियो ।
१३: राष्ट्रको नयाँ प्रतिज्ञा — महाचरमोत्कर्ष तथा समापन
रातको अन्तिम प्रहर सकिँदै थियो । पहाडको काखमा अँध्यारो अझै बाँकी थियो, तर पूर्वतिरको क्षितिजमा पुर्वीय रविको हल्का सुनौलो रेखा देखिन थालेको थियो । त्यो रेखा घामको मात्र संकेत थिएन । त्यो एउटा गाउँले आफ्नो नियति आफैँ लेख्न थालेको संकेत थियो ।
चौतारीमा आज असामान्य भीड थियो । यो कुनै राजनीतिक सभा थिएन । कुनै चुनावी र्याली थिएन । कुनै विरोध प्रदर्शन पनि थिएन । यहाँ किसान थिए । विदेशबाट फर्किएका युवा थिए । साना व्यापारी थिए । पहिले बिचौलिया भनेर चिनिएका व्यापारी पनि थिए । नगर प्रहरी थिए । सरकारी अधिकारी थिए । शिक्षक, विद्यार्थी, महिला समूह, उद्योगी, ट्रक चालक, प्रशोधन केन्द्रका मजदुर, स्वास्थ्यकर्मी—सबै थिए । कोही पनि बेरोजगार थिएनन् । मानौँ एउटा गाउँ मात्र होइन, एउटा सानो श्रमशील राष्ट्र चौतारीमा जम्मा भएको थियो ।
चौतारीको बीचमा एउटा ठूलो काठको फलेक राखिएको थियो ।
त्यसमा कुँदिएको थियो—
“माटो बाँझो नरहोस्, श्रम अपमानित नरहोस् ।”
त्यो वाक्य सबैले चुपचाप पढिरहेका थिए ।
एउटा खेतको कथा, एउटा राष्ट्रको ऐना
रमेश मञ्चमा उभियो । उसले कुनै लिखित भाषण निकालेन । बरु हातमा एउटा सानो माटोको डल्लो उठायो ।
“तपाईंहरूलाई यो के देखिन्छ ?”
कसैले भन्यो—“माटो ।”
“मलाई पनि पहिले यही लाग्थ्यो,” रमेश मुस्कुरायो ।
“तर यो कथा सुरु हुँदा यही माटो बाँझो थियो ।”
उसले माटो हातमा घुमायो ।
“यो बाँझो किन भयो ?”
“पानी थिएन ?”
“त्यो पनि ।”
“बीउ थिएन ?”
“कहिलेकाहीँ ।”
“तर सबैभन्दा ठूलो कारण ?”
उसले सबैलाई हेर्दै भन्यो—
“हामीले माटोलाई छोडेका थियौँ ।”
“किसानले मूल्य पाएन ।”
“मूल्य नपाउँदा युवाले गाउँ छोडे ।”
“युवा गएपछि खेत बाँझो भयो ।”
“खेत बाँझो भएपछि बजार कमजोर भयो ।”
“बजार कमजोर भएपछि देश अरूको उत्पादनमा निर्भर भयो ।”
“र हामीले समस्याको दोष एकअर्कालाई दिइरह्यौँ ।”
चौतारी मौन थियो ।
“तर आज हामी यहाँ दोष बाँड्न होइन, जिम्मेवारी बाँड्न आएका छौँ ।”
रमेशले मोहनलाई बोलायो । मोहन केही क्षण मञ्चमा उभिएर गाउँतिर हेरे ।
“म धेरै वर्ष व्यापारी थिएँ ।”
“मानिसले मलाई बिचौलिया भन्थे ।”
उनी केही बेर चुप लागे ।
“पहिले मलाई लाग्थ्यो—माल किनेर बेच्नु नै व्यापार हो ।”
“तर आज म एउटा कुरा स्वीकार्छु ।”
उनको स्वर भारी भयो ।
“जब किसानले आफ्नो पसिनाको मूल्य पाएन, त्यसको जिम्मेवारीमा मेरो पनि एउटा हिस्सा थियो ।”
भीडमा सन्नाटा छायो ।
“मैले देश बिगार्न चाहेको थिइनँ ।”
“तर सजिलो बाटो खोज्दा थाहा नपाई म गलत साङ्लोको एउटा कडी बनेको रहेछु ।”
उनले टाउको उठाए ।
“आज म अर्को प्रतिज्ञा गर्न आएको छु ।”
“आजदेखि मेरो गोदाम मूल्य लुकाउने ठाउँ होइन । किसानको उत्पादन सुरक्षित राख्ने ठाउँ हुनेछ । मेरो ट्रक शोषणको साधन होइन । गाउँ र बजार जोड्ने पुल हुनेछ ।”
पहिलो ताली रामबहादुरले बजाए । त्यसपछि पूरा चौतारी गुञ्जियो ।
अर्जुन मञ्चमा आए । उनले आफ्नो नगर प्रहरीको लठ्ठी फेरि सबैलाई देखाए ।
“यो लठ्ठीले पहिले मानिसलाई भाग्न सिकायो ।”
उनले शान्त स्वरमा भने ।
“आज यसले मलाई एउटा पाठ सिकाएको छ ।”
“कुन ?”
“व्यवस्था भनेको डर होइन ।”
“विश्वास हो ।”
उनले लठ्ठी मञ्चको छेउमा राखे ।
“नगर प्रहरीको सबैभन्दा ठूलो सफलता त्यो दिन हुन्छ, जब उसले कसैलाई लखेट्नुपर्दैन । बरु नियमभित्र सबैलाई बाँच्न दिने वातावरण बनाउन सक्छ ।”
सीता अगाडि आइन् । उनले आफ्नो पुरानो तराजु मञ्चमा राखिन् ।
“यो तराजु धेरै वर्षसम्म डरमा तौलिन्थ्यो ।”
“आज ?”
“आज विश्वास तौलिन्छ ।”
उनले एउटा गोलभेडा तराजुमा राखिन् ।
“यसमा किसानको श्रम छ ।”
अर्कोपट्टि एउटा ससको बोतल राखिन् ।
“यसमा उद्योगको मूल्य छ ।”
अनि एउटा ग्राहकलाई बोलाइन् ।
“यसमा उपभोक्ताको विश्वास छ ।”
उनी मुस्कुराइन् ।
“व्यापार तब सुन्दर हुन्छ, जब तराजुमा केवल तौल बराबर हुँदैन । न्याय पनि बराबर हुन्छ ।”
जिल्लाका प्रमुख अधिकारी उठे । यसपटक उनको बोली पहिलेभन्दा फरक थियो ।
“हामीले एउटा गल्ती गरेका थियौँ ।”
सबै ध्यान दिए ।
“हामीले उत्पादनलाई खेतको जिम्मा ठान्यौँ ।”
“आज हामी स्वीकार्छौँ—उत्पादन राष्ट्रिय जिम्मेवारी हो ।”
उनले नयाँ घोषणाहरू पढे ।
• प्रत्येक उत्पादनमुखी क्षेत्रमा प्रशोधन उद्योग ।
• अति उत्पादन हुँदा सरकारी खाद्य संस्थानजस्ता खरिद संयन्त्र ।
• जुस, सस, अचार र सुक्खा तरकारी उद्योग विस्तार ।
• स्थानीय उत्पादनलाई विद्यालय, अस्पताल र सरकारी संस्थामा प्राथमिकता ।
• किसानको बजार सूचना निःशुल्क ।
• साना व्यापारीका लागि व्यवस्थित बिक्री क्षेत्र ।
• सहकारीलाई प्रविधि र चिस्यान भण्डारण सहयोग ।
• निर्यात केन्द्र स्थापना ।
उनले अन्तिम वाक्यमा भने—
“सरकार मालिक भएर होइन, साझेदार भएर गाउँसँग हिँड्छ ।”
दिपकले विदेशबाट ल्याएको पुरानो पासपोर्ट हातमा उठायो ।
“यो मेरो इतिहास हो ।”
त्यसपछि उनले माटो समाए ।
“र यो मेरो भविष्य ।”
उनले युवाहरूलाई हेरे ।
“हामी विदेश जानेलाई दोष दिँदैनौँ ।”
“किनकि कहिलेकाहीँ विदेश विकल्प हुन्छ ।”
“तर आजदेखि गाउँ पनि विकल्प बन्नुपर्छ ।”
सबै युवा उठे ।
उनीहरूले एक स्वरमा भने—
“हामी गाउँमा बस्छौँ भन्ने होइन । हामी गाउँलाई बाँच्ने ठाउँ बनाउँछौँ ।”
कार्यक्रमको अन्त्यतिर विद्यालयकी सानी बालिका प्रभा उठिन् ।
उनले निष्कपट स्वरमा सोधिन्—
“काका, अब हाम्रो गाउँ कहिल्यै बाँझो हुँदैन ?”
सबै चुप भए । रमेशले झुकेर उनको आँखामा हेरे ।
“यदि तिमीहरूले माटो बिर्सियौ भने फेरि बाँझो हुन सक्छ ।”
“अनि सम्झियौँ भने ?”
रमेश मुस्कुराए ।
“माटोले कहिल्यै धोका दिँदैन । धोका त हामीले उसलाई बिर्सँदा हुन्छ ।”
बालिकाले आफ्नो सानो हातले माटो छोई । त्यो दृश्य देखेर रामबहादुरका आँखाबाट आँसुका टप्कन झरे ।
पुर्वीय रवि अब पूर्ण रूपमा उदाइसकेको थियो । चौतारीमा सबै उभिए । रमेशले एउटा ठूलो कागज खोले ।
त्यसमा शीर्षक थियो—
“राष्ट्रको नयाँ प्रतिज्ञा”
सबैले हात माटोमाथि राखे ।
र एक स्वरमा पढ्न थाले—
हामी प्रतिज्ञा गर्छौँ—
कुनै पनि खेतलाई बाँझो रहन नदिने प्रयास गर्नेछौँ । श्रमलाई सधैँ सम्मान गर्नेछौँ । किसानलाई उचित मूल्य दिलाउन साथ दिनेछौँ । व्यापारीलाई सेवाको साझेदार बनाउनेछौँ । अनावश्यक बिचौलियाको साङ्लो घटाउनेछौँ । साना व्यापारीलाई व्यवस्थित बजार दिनेछौँ । उत्पादनलाई प्रशोधन गरेर मूल्य थप्नेछौँ । विदेशी वस्तुसँग घृणा होइन, गुणस्तरमा प्रतिस्पर्धा गर्नेछौँ । स्थानीय उत्पादनलाई विश्वसम्म पुर्याउनेछौँ । र आफ्नो माटोलाई भविष्यको आधार बनाउनेछौँ ।
चौतारी गुञ्जियो ।
पुर्वीय रविको एउटा नयाँ बिहान
कार्यक्रम सकियो । सबै आफ्नो बाटो लागे । रामबहादुर हलो बोकेर खेततिर लागे ।
दिपक प्रशोधन केन्द्रतिर ।
सीता बजारति र।
मोहन ट्रक लिएर निर्यात केन्द्रतिर ।
अर्जुन नगर प्रहरीको गस्तीमा ।
विद्यालयका बालबालिका खेत हेर्न निस्किए ।
सडकमा “Made in Nepal” लेखिएको ट्रक बिस्तारै सीमातिर लाग्यो । ट्रकमा सस थियो । जुस थियो । अचार थियो । सुक्खा तरकारी थियो । तर वास्तवमा त्यो ट्रकमा बोतलहरू मात्र थिएनन् । त्यसमा एउटा गाउँको आत्मविश्वास यात्रा गरिरहेको थियो ।
रमेश चौतारीमा केही क्षण एक्लै उभिए । उनले माटोको एक मुठी उठाए । माटो औँलाबीचबाट बिस्तारै झरिरह्यो ।
उनले मुस्कुराउँदै भने—
“देश संसद्को भवनबाट मात्र बन्दैन । देश त्यो दिन बन्छ, जब किसानले आफ्नै उत्पादनको मूल्य जान्छ, व्यापारीले आफ्नो नाफाको नैतिक सीमा चिन्छ, सरकारले श्रमलाई साझेदार ठान्छ, नगर प्रहरीले लठ्ठीभन्दा विवेक अघि सार्छ, युवाले माटोलाई अवसर देख्छ, र एउटा बच्चाले भविष्यको चित्र खेतमा कोर्छ ।”
पुर्वीय रवि अझ माथि उठ्यो । पहाड सुनौलो भयो । खेतमा हावा चल्यो । कुलोमा पानी बग्यो । बजारमा तराजु झुन्डियो। कारखानाको चिम्नीबाट हल्का बाफ उठ्यो । विद्यालयको घण्टी बज्यो । र गाउँको गोरेटो हुँदै मानिसहरू आफ्ना-आफ्ना कामतिर लागे ।
उनीहरूको बाटो फरक थियो ।
तर गन्तव्य एउटै—
उत्पादन ।
सम्मान ।
आत्मनिर्भरता ।
र अन्ततः—
राष्ट्र ।
यो कथा किसानको मात्र होइन ।
यो व्यापारीको पनि हो ।
यो नगर प्रहरीको पनि हो ।
यो विदेश गएका युवाको पनि हो ।
यो सरकारको पनि हो ।
र सबैभन्दा बढी—
यो त्यो माटोको कथा हो, जसले वर्षौँसम्म केही मागेन ।
उसले केवल एउटा अवसर माग्यो—
“मलाई छोडेर नजाऊ ।”
किनकि अन्ततः राष्ट्रको सबैभन्दा बलियो जरा राजधानीको सिमेन्टमा होइन,
गाउँको माटोमा हुन्छ ।
त्यसैले त्यो चौतारीमा अन्तिमपटक एउटा नयाँ वाक्य कुँदियो—
“जहाँ माटो जाग्छ, त्यहीँ राष्ट्र जाग्छ । जहाँ श्रम मुस्कुराउँछ, त्यहीँ समृद्धि फुल्छ ।”
मलाई लाग्छ “माटोको सुगन्ध” शीर्षकलाई अन्तिम निष्कर्षमा सबैभन्दा ठूलो अर्थ तब मिल्छ, जब माटोको सुगन्ध केवल वर्षापछि आउने गन्ध होइन, बरु श्रम, स्मृति, उत्पादन, क्षमा, रूपान्तरण र राष्ट्रको पुनर्जन्मको प्रतीक बन्छ। त्यसैले समापनमा कुनै उपदेशभन्दा पनि प्रकृतिको बिम्बमार्फत कथाको सम्पूर्ण यात्रालाई एउटै आख्यानात्मक प्रवाहमा गाँस्ने यस्तो लामो अनुच्छेद उपयुक्त हुन्छ।
पहिलो वर्षाको थोपा सुख्खा माटोमा खस्नेबित्तिकै फैलिने त्यो अदृश्य सुगन्धलाई कसैले बोतलमा बन्द गर्न सकेको छैन, किनकि त्यो केवल पानी र माटोको मिलनबाट जन्मिने गन्ध होइन—त्यो पुस्तौँदेखि पसिनाले जोतिएका खेतहरूको स्मृति, आमाको हातले रोपेको बीउको आशा, बुवाको काँधमा अडेस लागेर उभिएको हलोको थकान, परदेशबाट फर्किएका छोराको मौन पश्चात्ताप, किसानको चिरिएको हत्केलाको इमान, व्यापारीको बदलिएको विवेक, नगर प्रहरीको नरमिएको मन, कारखानाको चिम्नीबाट उठेको श्रमको बाफ, विद्यालयको आँगनमा माटो समाउँदै भविष्य कोर्ने बालबालिकाको हाँसो र एउटा राष्ट्रले आफ्नै जरातिर फर्केर फेरि आफूलाई चिनेको क्षणको सामूहिक सुवास हो । जस्तै वर्षौँसम्म चट्टानमुनि दबिएको सानो मुहानले एक दिन आफ्नो बाटो आफैँ कोरेर नदी बन्छ, जस्तै आँधीले भाँचिएको रुखको जराले वसन्तमा फेरि नयाँ पालुवा निकाल्छ, जस्तै बाँझो देखिएको जमिनले पहिलो हरियो अङ्कुर फुटाउँदा सम्पूर्ण आकाशलाई आशाको रङले भरिदिन्छ, त्यस्तै कुनै देशको समृद्धि पनि ठूल्ठूला भवनको चमकबाट होइन, आफ्नै माटोले आफ्ना मानिसका पाइलालाई फेरि चिन्न थालेको क्षणबाट सुरु हुन्छ । त्यसैले “माटोको सुगन्ध” अन्ततः एउटा खेतको कथा मात्र होइन; यो त्यस्तो शाश्वत सत्यको आख्यान हो जहाँ उत्पादन पूजा बन्छ, श्रम सम्मान बन्छ, व्यापार विश्वास बन्छ, राज्य सहयात्री बन्छ, र मानिसले अन्ततः बुझ्छ—जुन दिन माटोको सुगन्धलाई केवल वर्षाको गन्ध होइन, आफ्नै अस्तित्वको गन्ध भनेर चिन्न थालिन्छ, त्यही दिन एउटा गाउँ मात्र होइन, एउटा राष्ट्र नै भित्रैदेखि फुल्न थाल्छ ।