19 वर्षदेखि निरन्तर
समकालीन साहित्य
समकालीन साहित्य
कहिलेकाहीँ प्रकृति केवल नदी भएर बग्दैन—ऊ इतिहासको एउटा कालो अध्याय बनेर बग्छ । कहिलेकाहीँ पानी केवल पानी हुँदैन—त्यसमा मानिसका सपना, घरका सम्झना, आमाका काख, बाबुका पसिना, बालबालिकाका भविष्य र एउटा पुस्ताका आशाहरू मिसिएका हुन्छन् । २०८३ साल भदौ १० गतेको त्यो बिहान पनि सायद अरू बिहानजस्तै उदाएको थियो । पहाडका काखमा सूर्यको उज्यालो फैलिँदै थियो । कसैको घरमा चुलो बल्दै थियो होला । कसैले काममा जाने तयारी गर्दै थियो होला । कसैकी आमाले छोरालाई खाना खान बोलाउँदै थिइन् होला । कसैको मोबाइलमा प्रियजनको सन्देश आएको होला । कसैले आजको दिनमा भोलिको सपना देखिरहेको होला तर केही क्षणमै भोटेकोशीले ती सबै सपनालाई एउटा अकल्पनीय त्रासदीमा बदलिदियो । नदी उर्लियो । पहाड काँप्यो । बस्तीहरू डुबे । घरहरू बगे । पुलहरू ढले । सडकहरू चिरिए । जलविद्युत् आयोजनाहरू क्षतिग्रस्त भए । मानिसहरू हराए । नेपालले फेरि एकपटक प्रकृतिको निर्मम अनुहारसँग आमनेसामने भएर सोध्यो— “हामीले आखिर के अपराध गरेका थियौँ ? ”
भोटेकोशीको त्यो उन्मत्त बहाव केवल पानीको बहाव थिएन; त्यो मानवीय जीवनमाथि अचानक खसेको मृत्युको अन्धकार थियो । उपलब्ध वैज्ञानिक विश्लेषणअनुसार हिमाली क्षेत्रमा बरफ, चट्टान र माटोको ठूलो भाग खस्दा नदी अवरुद्ध भएर केही समयपछि बाँध फुटेजस्तो गरी ठूलो परिमाणमा पानी, ढुङ्गा, माटो र मलबा तलतिर आएको हुन सक्ने देखिएको छ । साँघुरो र तीव्र ढलान भएको नदी उपत्यकाले त्यस विनाशकारी बहावलाई अझ शक्तिशाली बनाएको थियो । त्यसपछि बाँकी रह्यो— पीडा ।
पीडा घर गुमाएकाहरूको । पीडा आफन्त गुमाएकाहरूको । पीडा हराइरहेका प्रियजनको प्रतीक्षा गरिरहेकाहरूको । पीडा आफ्नो गाउँलाई माटो र भग्नावशेषमा परिणत भएको देख्नेहरूको । पीडा त्यो आमाको, जसले छोरा फर्केला भनेर बाटो हेरिरहेकी छ । पीडा त्यो बाबुको, जसले छोरीको तस्वीर हातमा समातेर उद्धार केन्द्रका ढोकाहरू चहारिरहेको छ । पीडा त्यो श्रीमतीको, जसको मोबाइलमा अन्तिमपटक श्रीमानको फोन आएको थियो—र त्यसपछि केवल मौनता । पीडा त्यो बालकको, जसले आफ्ना आमाबाबु कहाँ छन् भनेर सोधिरहन्छ, तर उसको प्रश्नको उत्तर दिन संसारसँग शब्द छैन । विपत्तिले हामीलाई एउटा ठूलो सत्य सम्झाइदिएको छ—आँसुको कुनै जात हुँदैन, धर्म हुँदैन, राष्ट्रियता हुँदैन । भोटेकोशीले नेपालीलाई पनि बगायो, विदेशीलाई पनि । स्थानीयको घर पनि उजाडियो, यात्रुको सपना पनि । सरकारी कर्मचारी पनि हराए, सर्वसाधारण पनि । मजदुर पनि परे, पर्यटक पनि ।
नेपालको परराष्ट्र मन्त्रालयले केही दिनअघिको विवरणमा देशका सयौँ विदेशी नागरिक सम्पर्कविहीन रहेको जनाएको थियो । पछिल्लो सरकारी अद्यावधिकअनुसार चार सयभन्दा बढी विदेशी अझै सम्पर्कविहीन छन् । तर मृत्युले परिचयपत्र हेर्दैन । बाढीले पासपोर्ट हेर्दैन । प्रकृतिको प्रहारले धनी र गरिब छुट्याउँदैन । मृत्युको अगाडि मानिस केवल मानिस हुन्छ । त्यसैले आज भोटेकोशीको किनारमा बगेका आँसु नेपालीका मात्र होइनन्; ती मानवताका आँसु हुन् ।
शोक सधैँ रोएर व्यक्त हुँदैन । कहिलेकाहीँ शोक यति ठूलो हुन्छ कि आँसु पनि सुक्छ । मानिस मृत शरीर पाएपछि रुन्छ; तर शवसमेत नभेटिएको प्रियजनको प्रतीक्षा अझ भयावह हुन्छ । मृत्यु निश्चित भएको पीडाभन्दा मृत्यु निश्चित हुन नसकेको प्रतीक्षा कति क्रूर हुन्छ ! “सायद ऊ बाँचेको होला । ” यही एउटा वाक्यले हजारौँ परिवारलाई आजसम्म जीवित राखेको छ ।
कसैले अस्पतालका ढोका चहारिरहेको छ । कसैले उद्धार शिविरमा तस्वीर देखाइरहेको छ । कसैले सामाजिक सञ्जालमा हराएको मानिसको तस्वीर राखिरहेको छ । कसैले हेलिकोप्टरको आवाज सुन्दा आफ्नो मान्छे आएको हो कि भनेर आकाशतिर हेर्छ । कसैले नदीको किनारमा उभिएर पानीसँग प्रश्न गर्छ— “मेरो मान्छे कहाँ छ ? ”तर नदी मौन छ । पहाड मौन छ । आकाश मौन छ । त्यो मौनताभित्र एउटा परिवारको संसार चिच्याइरहेको छ । सरकारी विवरणअनुसार ३० अगस्टसम्म ७३४ शव फेला परिसकेका छन् र करिब २,४९८ जना अझै सम्पर्कविहीन छन् । तर यी संख्या केवल तथ्याङ्क होइनन् । प्रत्येक अंकको पछाडि एउटा नाम छ, एउटा परिवार छ, एउटा घर छ, एउटा कथा छ, एउटा अधुरो सपना छ । ७३४ शव भनेको ७३४ अन्त्येष्टि मात्र होइन; हजारौँ मानिसको जीवनमा परेको स्थायी रिक्तता हो । २,४९८ बेपत्ता भनेको २,४९८ अधुरा प्रतीक्षा हुन् ।
हामी क्षतिलाई प्रायः पैसामा गन्न खोज्छौँ । कति घर बगे ? कति पुल भत्किए ? कति सडक क्षतिग्रस्त भए ? कति जलविद्युत् आयोजना प्रभावित भए ? कति करोडको क्षति भयो ? तर के मानवीय स्मृतिको मूल्य रुपैयाँमा नाप्न सकिन्छ ? एउटा घरमा कति पैसा थियो भन्ने गन्न सकिन्छ; तर त्यस घरको भित्तामा टाँसिएको बाबुको पुरानो तस्वीरको मूल्य कसरी गन्ने ? बाढीले बगाएको एउटा कापीमा विद्यार्थीको भविष्य थियो भने त्यसको मूल्य कति ? बगेको पसलमा व्यापारीको जीवनभरको संघर्ष थियो भने त्यसको मूल्य कति ? ढलेको घरमा आमाबाबुको पुस्तौँको स्मृति थियो भने त्यसको मूल्य कति ? भोटेकोशीको विपत्तिले घर, सडक, पुल, जलविद्युत्, सञ्चार, व्यापार र अन्य पूर्वाधारमा व्यापक क्षति पु¥याएको छ । यसले सीमा व्यापार, पर्यटन र स्थानीय अर्थतन्त्रमा समेत गम्भीर असर पारेको छ । तर सबैभन्दा ठूलो क्षति—मानिसको मनमा भएको हो । किनकि घर फेरि बनाउन सकिन्छ । पुल फेरि बनाउन सकिन्छ । सडक फेरि बनाउन सकिन्छ । विद्युत् आयोजना फेरि बनाउन सकिन्छ तर गुमेको मानिस फेरि बनाउन सकिँदैन ।
विपत्तिको सबैभन्दा अँध्यारो क्षणमा पनि मानिस हारेर बस्दैन । ऊ खोज्छ । ऊ खोतल्छ । ऊ घाइतेलाई बोकेर दौडन्छ । ऊ भग्नावशेषमा हात हाल्छ । ऊ नदीको किनारमा घण्टौँ उभिन्छ । ऊ अपरिचित मानिसलाई पनि आफ्नो मान्छेजस्तै बचाउन खोज्छ । त्यहीँबाट मानवताको अर्को कथा सुरु हुन्छ । नेपाली सेना, नेपाल प्रहरी, सशस्त्र प्रहरी, स्थानीय जनप्रतिनिधि, स्वास्थ्यकर्मी, स्वयंसेवक र सर्वसाधारण उद्धारमा जुटेका छन् । सरकारी विवरणअनुसार करिब १९ हजार सुरक्षाकर्मी र १६ हेलिकोप्टर परिचालन गरिएका छन् ; ८ हजारभन्दा बढी मानिसको उद्धार भइसकेको छ । सुरुङमा फसेकाहरूको उद्धारका लागि भारत, चीन र दक्षिण कोरियाबाट समेत विशेषज्ञ सहयोग परिचालन गरिएको सरकारले जनाएको छ । यो दृश्यले फेरि प्रमाणित गर्छ— विपत्तिले मानिसलाई छुट्याउँदैन; कहिलेकाहीँ विपत्तिले मानिसलाई मानिससँग जोड्छ ।
जब घरहरू भत्किन्छन्, छिमेकीका हातहरू घर बन्छन् । जब बाटाहरू बन्द हुन्छन्, मानवीय सम्बन्धहरू बाटो बन्छन् । जब राज्यको पहुँच कठिन हुन्छ, नागरिकको साहस उद्धारको डोरी बन्छ । जब आशा क्षीण हुन्छ, एउटा अपरिचित हातले अर्को अपरिचित हात समात्छ । यही मानवता हो । यही नेपाल हो ।
प्राकृतिक विपत्ति भनेर सबै प्रश्नबाट भाग्न मिल्दैन । हामीले हिमालको बदलिँदो स्वभाव कति गम्भीरतापूर्वक बुझेका छौँ ? हिमताल, हिमनदी, पहिरो र नदीको जोखिमबारे हाम्रो पूर्वसूचना प्रणाली कति सक्षम छ ? नदीकिनारका बस्तीहरूको जोखिम मूल्याङ्कन कति वैज्ञानिक छ ? पूर्वाधार निर्माण गर्दा प्रकृतिको वहन क्षमता कति विचार गरिएको छ ? जलवायु परिवर्तनले हिमाली जोखिम बढाइरहेको अवस्थामा हाम्रो तयारी कति पर्याप्त छ ? भोटेकोशीको विपत्तिले यी प्रश्नहरूलाई फेरि हाम्रो ढोकामा ल्याएर उभ्याएको छ । प्रकृतिलाई दोष दिएर मात्र हामी सुरक्षित हुँदैनौँ । प्रकृतिलाई बुझ्नुपर्छ । विज्ञानलाई सुन्नुपर्छ । जोखिमको नक्सा बनाउनुपर्छ । पूर्वसूचना प्रणाली बलियो बनाउनुपर्छ । नदी र पहाडसँग विवेकपूर्ण सम्बन्ध स्थापित गर्नुपर्छ । विकास र विनाशबीचको सीमारेखा बुझ्नुपर्छ । किनकि विकास त्यही हो, जसले मानिसलाई सुरक्षित बनाउँछ; मानिसको जीवन नै जोखिममा पार्ने विकास अन्ततः विकास होइन ।
आज भोटेकोशी रोइरहेको छ । रसुवा रोइरहेको छ । आफन्त गुमाएका परिवार रोइरहेका छन् । बेपत्ताको प्रतीक्षा गरिरहेका परिवार रोइरहेका छन् । घर गुमाएका मानिस रोइरहेका छन् । तर नेपाल केवल रोएर बस्न सक्दैन । शोक मनाउनुपर्छ—तर शोकमै थुनिनु हुँदैन । आँसु बगाउनुपर्छ—तर आँसुले बाटो रोक्न दिनु हुँदैन । हामीले मृतकप्रति श्रद्धाञ्जली दिनुपर्छ; जीवितहरूलाई बाँच्ने आधार पनि दिनुपर्छ । राहत केवल एकपटकको खाद्यान्न होइन ।ाहत भनेको घर पुनर्निर्माण हो । राहत भनेको रोजगारी हो ।ाहत भनेको विद्यालय पुनः सञ्चालन हो । राहत भनेको स्वास्थ्य सेवा हो ।ाहत भनेको मानसिक घाउको उपचार हो ।ाहत भनेको विधवा भएको आमाको भविष्य हो । राहत भनेको बाबुआमा गुमाएको बालकको शिक्षा हो । राहत भनेको आफ्नो सर्वस्व गुमाएर पनि फेरि उठ्न खोजिरहेको परिवारको हात समात्नु हो ।
इतिहासमा कुनै पनि विपत्ति अन्तिम सत्य बनेर बसेको छैन । भूकम्प आए—मानिस उठे । बाढी आए—मानिस उठे । पहिरो गए—मानिस उठे । युद्ध आए—मानिस उठे । मृत्युले धेरै मानिस लग्यो—तर जीवनले फेरि नयाँ पुस्ता जन्मायो । त्यसैले भोटेकोशीको यो अँध्यारो पनि अन्तिम अँध्यारो होइन । कुनै दिन यहाँ फेरि पुल बन्नेछ । सडक खुल्नेछ । घर उठ्नेछन् । विद्यालयमा घण्टी बज्नेछ । बालबालिका फेरि खेल्नेछन् । बजारमा मानिसको चहलपहल फर्किनेछ । नदी फेरि शान्त भएर बग्नेछ । तर हामीले मृतकहरूलाई बिर्सनु हुँदैन किनकि पुनर्निर्माण केवल ढुङ्गा र सिमेन्टको होइन; स्मृतिको पनि हुनुपर्छ । जहाँ मानिसहरू हराए, त्यहाँ उनीहरूको नाम सम्झिने ठाउँ बनोस् । जहाँ परिवार उजाडिए, त्यहाँ राज्यको जिम्मेवारीको स्मारक बनोस् । जहाँ प्रकृतिले चेतावनी दिइन्, त्यहाँ विज्ञानको आवाज सुनियोस् । जहाँ आँसु खस्यो, त्यहाँ भविष्यका पुस्ताका लागि सुरक्षित बाटो बनोस् ।
हे भोटेकोशी ! तिमीले धेरै कुरा बगायौ । घर बगायौ । पुल बगायौ । सडक बगायौ । मानिस बगायौ । कसैको श्रीमान् बगायौ । कसैको श्रीमती बगायौ । कसैको छोरा बगायौ । कसैकी छोरी बगायौ । कसैका बाबुआमा बगायौ । कसैको भविष्य बगायौ तर एउटा कुरा बगाउन सकेनौ—मानिसको आशा । तिमीले घरको छानो बगायौ, तर मानिसको आकाश बगाउन सकेनौ । तिमीले बाटो बगायौ, तर मानिसको यात्रा रोक्न सकेनौ । तिमीले धेरै शरीर बगायौ, तर मानवताको आत्मा बगाउन सकेनौ । आज तिम्रो किनारमा हजारौँ आँसु छन् तर ती आँसुबाटै कुनै दिन नयाँ साहस जन्मिनेछ । आज यहाँ शोक छ । भोलि स्मृति हुनेछ । आज भग्नावशेष छ । भोलि पुनर्निर्माण हुनेछ । आज बेपत्ताको प्रतीक्षा छ । भोलि कुनै घरमा ढोका ढकढक्याउने आवाज सुनियोस् भन्ने प्रार्थना छ । यदि सबै फर्किएनन् भने पनि—उनीहरूको सम्झनाले हामीलाई अझ जिम्मेवार बनाओस् । उनीहरूको मृत्युले हामीलाई प्रकृतिप्रति अझ विनम्र बनाओस् । उनीहरूको अधुरो यात्राले हाम्रो भविष्यको यात्रा सुरक्षित बनाओस् ।
विपत्तिले हामीलाई मानिस हुनुको अर्थ फेरि सिकाएको छ । मानिस हुनु भनेको केवल आफ्नै घर बचाउनु होइन—अरूको घर जल्दा पानी बोकेर दौडनु हो । मानिस हुनु भनेको केवल आफ्नै परिवार सम्झनु होइन—अपरिचितको शवलाई पनि सम्मानपूर्वक काँध दिनु हो । मानिस हुनु भनेको केवल आँसु पुछ्नु होइन—अरूको आँसुको कारण बुझ्नु पनि हो । राष्ट्र हुनु भनेको केवल सीमाभित्र बस्ने मानिसहरूको समूह होइन—विपत्तिमा एकअर्काको हात समात्ने सामूहिक चेतना हो । आज भोटेकोशीको पानीमा धेरै जीवनका कथाहरू बगेका छन् तर ती कथाहरूको अन्त्य यतिमै हुनु हुँदैन । हामीले तिनलाई स्मृतिमा राख्नुपर्छ । स्मृतिलाई चेतनामा बदल्नुपर्छ । चेतनालाई नीतिमा बदल्नुपर्छ । नीतिलाई व्यवहारमा बदल्नुपर्छ । व्यवहारबाट यस्तो नेपाल बनाउनुपर्छ—जहाँ नदीको सौन्दर्यसँगै नदीको जोखिम पनि बुझियोस्,जहाँ विकाससँगै प्रकृतिको सम्मान होस्,जहाँ विपत्तिपछि राहत मात्र होइन, पूर्वतयारी पनि होस्,जहाँ मृत्युको संख्या गन्नुभन्दा पहिले जीवन बचाउने प्रणाली तयार होस् । आज हामी रोऔँ । मृतकका लागि रोऔँ । बेपत्ताका लागि रोऔँ । उजाडिएका परिवारका लागि रोऔँ । भत्किएको नेपालका लागि रोऔँ तर आँसु पुछेर उठौँ पनि किनकि—पीडाले हामीलाई झुकाउन सक्छ,आँसुले हामीलाई भिजाउन सक्छ,शोकले हामीलाई मौन बनाउन सक्छ,विपत्तिले हामीलाई भत्काउन सक्छ—तर आशा बाँकी रहेसम्म मानिस पूर्ण रूपमा पराजित हुँदैन । भोटेकोशी आज रगत र आँसुको कथा बोकेर बगिरहेको छ । तर एक दिन यही नदीले अर्को कथा पनि बोकेर बगोस्—पुनर्जन्मको कथा । पुनर्निर्माणको कथा । मानवताको कथा । आशाले मृत्युको अँध्यारोलाई जितेको नेपालको कथा । त्यो दिनसम्म—हराएका सबै आत्माहरूप्रति श्रद्धाञ्जली । बेपत्ताहरूको सकुशलताको अन्तिम प्रार्थना । पीडित परिवारप्रति मौन संवेदना । उद्धारमा खटिएका सबै हातहरूप्रति नमन ।—रोइरहेको नेपालका आँखामा फेरि उज्यालो फर्कियोस् भन्ने एउटा अटल आशा ।
रिब्दिकोट – ४, नारायणथोक पाल्पा