19 वर्षदेखि निरन्तर
समकालीन साहित्य
समकालीन साहित्य
कहिलेकाहीँ एउटा विपत्तिले घर भत्काउँछ। त्यसले मानिसको विश्वास पनि हल्लाउँछ। भित्ताहरू ढल्छन्। बाटाहरू हराउँछन्। पुलहरू चुँडिन्छन्। जीवनका सामान्य लयहरू अचानक मौन हुन्छन्। त्यसपछि धुलो, माटो, आँसु र एउटा असह्य प्रश्न बाँकी रहन्छ। आखिर यस्तो किन भयो?
विपत्तिको क्षणमा प्रकृति निकै निर्मम देखिन्छ। नदी आफ्नो किनार बिर्सन्छ। पहाड आफ्नो स्थिरता गुमाउँछ। पानी जीवनको स्रोतबाट विनाशको शक्ति बन्छ। मानिसले वर्षौँ लगाएर बनाएको संसार केही घण्टामै भग्नावशेषमा परिणत हुन सक्छ। यस्तो क्षणले सभ्यताको अहंकारलाई एउटा कठोर पाठ पढाउँछ। हामी शक्तिशाली छौँ। तर सर्वशक्तिमान छैनौँ।
भग्नावशेषमा उभिँदा मानिसले पहिलोपटक जीवनको वास्तविक मूल्य बुझ्छ। घरको मूल्य त्यसमा सुरक्षित राखिएका सम्झनामा हुन्छ। एउटा पुरानो तस्वीर। आमाको सन्दुक। बाबुको हस्तलिखित कागज। बालकको पहिलो पुरस्कार। विवाहको एउटा तस्वीर। यिनको बजार मूल्य हुँदैन। तर भावनात्मक मूल्य अपार हुन्छ।
त्यसैले विपत्तिको वास्तविक क्षति मानवीय हुन्छ। एउटा घर भत्किँदा एउटा परिवारको इतिहास भत्किन सक्छ। एउटा विद्यालय बग्दा एउटा पुस्ताको सपना प्रभावित हुन सक्छ। एउटा पुल ढल्दा सम्बन्धहरू पनि टाढा हुन सक्छन्। र एउटा मानिस गुम्दा एउटा परिवारको संसार नै अधुरो हुन सक्छ।यहीँबाट पीडाको दर्शन सुरु हुन्छ।
पीडा जीवनको अनिवार्य सत्य हो। कसैले त्यसबाट पूर्ण रूपमा भाग्न सक्दैन। तर पीडाको अर्थ सबैका लागि एउटै हुँदैन। कसैका लागि पीडा अन्त्य हो। कसैका लागि त्यो चेतनाको सुरुवात हुन्छ। कसैलाई पीडाले तोड्छ। कसैलाई त्यसैले अझ दृढ बनाउँछ।
दार्शनिक दृष्टिले हेर्दा मानिसको महानता दुःख नआउनुमा होइन। दुःख आएपछि आफूलाई पुनः निर्माण गर्न सक्नुमा छ। स्टोइक चिन्तनले बाह्य परिस्थितिभन्दा आफ्नै प्रतिक्रिया महत्वपूर्ण हुने बताउँछ। बौद्ध दर्शनले दुःखलाई जीवनको आधारभूत सत्यका रूपमा स्वीकार गर्छ। अस्तित्ववादी चिन्तनले अर्थ तयार अवस्थामा प्राप्त नहुने, मानिसले आफ्ना अनुभव र निर्णयबाट त्यसलाई निर्माण गर्ने मान्यता राख्छ। यी फरक परम्पराहरूबीच एउटा साझा संकेत भेटिन्छ। दुःखबाट भाग्नुभन्दा त्यसलाई बुझ्नुपर्छ।
विपत्तिको अँध्यारोमा मानवताको अर्को अनुहार देखिन्छ। अपरिचित मानिस उद्धारका लागि दौडन्छ। कसैले आफ्नो खाना बाँड्छ। कसैले लत्ताकपडा दिन्छ। कसैले रक्तदान गर्छ। कसैले रातभर उद्धारमा खटिन्छ। कसैले आफ्नो सानो साधनबाट ठूलो सहयोग गर्छ। त्यो क्षणमा मानिसको परिचय उसको पदले हुँदैन। सम्पत्तिले हुँदैन। जात, भाषा, क्षेत्र र वर्गले हुँदैन। उसको परिचय मानवताले निर्धारण गर्छ।
जब एउटा हातले अर्को हात समाउँछ, त्यहाँ समाज जन्मिन्छ। जब दुःखमा मानिस एकअर्काका लागि उभिन्छन्, त्यहाँ राष्ट्रको वास्तविक अर्थ प्रकट हुन्छ। राष्ट्र नक्सामा कोरिएको सीमारेखा मात्र होइन। राष्ट्र साझा दुःखमा साझा संवेदना देखाउने मानिसहरूको सामूहिक चेतना पनि हो।
तर मानवीय संवेदना पर्याप्त मात्र होइन। संवेदनालाई संस्थागत जिम्मेवारीमा बदल्नुपर्छ। विपत्तिपछि राहत वितरण गर्नु आवश्यक छ। तर विपत्ति आउनुअघि जोखिम पहिचान गर्नु अझ आवश्यक छ। पूर्वसूचना प्रणाली बलियो बनाउनुपर्छ। जोखिमयुक्त बस्तीको वैज्ञानिक अध्ययन हुनुपर्छ। नदीको प्राकृतिक बहावलाई बुझ्नुपर्छ। विकास निर्माण गर्दा वातावरणीय संवेदनशीलता अपनाउनुपर्छ।
प्रकृतिलाई जित्ने भाषाले अन्ततः मानिसलाई नै कमजोर बनाउँछ। प्रकृति हाम्रो शत्रु होइन। तर प्रकृतिको नियमलाई बेवास्ता गर्दा त्यसको परिणाम गम्भीर हुन सक्छ। नदीलाई केवल पानीको स्रोत ठान्नु भूल हो। पहाडलाई केवल निर्माणस्थल ठान्नु पनि भूल हो। जंगललाई केवल काठको भण्डार ठान्नु अर्को भूल हो।
मानिस प्रकृतिको मालिक होइन। ऊ प्रकृतिको एउटा अंश हो। यही चेतना आधुनिक विकासको आधार बन्नुपर्छ। विकासको अर्थ सडक बनाउनु मात्र होइन। विकासको अर्थ सुरक्षित सडक बनाउनु हो। विकासको अर्थ पुल निर्माण गर्नु मात्र होइन। जोखिम सहन सक्ने पुल निर्माण गर्नु हो। विकासको अर्थ सुरक्षित र दिगो बस्ती निर्माण गर्नु हो।
विपत्तिले हाम्रो विकासको दर्शनमाथि पनि प्रश्न गर्छ। के हामीले निर्माण गर्दा भविष्यको जोखिम सोचेका छौँ? के हाम्रो पूर्वाधार प्रकृतिको क्षमतासँग मेल खान्छ? के हामीले जलवायु परिवर्तनका सम्भावित प्रभावलाई योजनामा समेटेका छौँ? यदि छैन भने विपत्ति केवल प्राकृतिक घटना होइन। त्यसमा मानवीय कमजोरीको अंश पनि हुन सक्छ।
शोकको पनि आफ्नै भाषा हुन्छ। कहिलेकाहीँ आँसु बोल्छ। कहिलेकाहीँ मौनता बोल्छ। कहिलेकाहीँ एउटा खाली कुर्सीले सम्पूर्ण कथा भनिदिन्छ। एउटा बन्द ढोकाले अनुपस्थित मानिसको स्मरण गराउँछ। एउटा पुरानो कपडाले सम्बन्धको इतिहास बोकेको हुन्छ।त्यसैले शोकलाई समय दिएर सम्मान गर्नुपर्छ। मृतकलाई तथ्याङ्कमा सीमित गर्नु हुँदैन। प्रत्येक मृत्यु एउटा व्यक्तिगत संसारको अन्त्य हो। प्रत्येक बेपत्ता मानिस एउटा परिवारको अधुरो प्रतीक्षा हो।
तर शोकको अर्को चरण पनि हुन्छ। स्मृति।स्मृतिले मृतकलाई केवल सम्झँदैन। स्मृतिले जीवितलाई जिम्मेवार बनाउँछ। हामीले गुमेकाहरूलाई सम्झनु भनेको उनीहरूले भोगेको त्रासदी फेरि नदोहोरियोस् भनेर प्रणाली सुधार्नु पनि हो।त्यसैले स्मृतिलाई नीतिमा बदल्नुपर्छ। आँसुलाई चेतनामा बदल्नुपर्छ। चेतनालाई कर्ममा बदल्नुपर्छ।
अँध्यारोको सबैभन्दा ठूलो विशेषता के हो भने त्यसले उज्यालोको आवश्यकता बुझाउँछ। रातले बिहानको मूल्य सिकाउँछ। शोकले जीवनको मूल्य बुझाउँछ। मृत्युले समयको अर्थ सम्झाउँछ। विपत्तिले सुरक्षाको महत्व सिकाउँछ।
भग्नावशेषमा उम्रिएको सानो घाँस आशाको प्रतीक हो। भत्किएको घरअगाडि खेलिरहेको बालक भविष्यको संकेत हो। पुनः खुल्दै गरेको विद्यालय जीवनको निरन्तरता हो। मर्मत हुँदै गरेको पुल सम्बन्धको पुनर्स्थापना हो। फेरि बलेको चुलो घर फर्किएको संकेत हो।
मानिसको इतिहासमा विनाश धेरै छन्। तर पुनर्जन्म पनि त्यति नै छन्। सभ्यताहरू ढले। फेरि उठे। सहरहरू ध्वस्त भए। फेरि बने। मानिसहरू विस्थापित भए। फेरि घर बनाए। सपनाहरू भत्किए। फेरि नयाँ सपना जन्मिए।
यसैले भग्नावशेष अन्तिम दृश्य होइन। त्यो अर्को निर्माणको पहिलो दृश्य पनि हुन सक्छ।
तर नयाँ निर्माण पुरानै कमजोरी दोहोर्याएर हुनु हुँदैन। पुनर्निर्माण सुरक्षित हुनुपर्छ। समावेशी हुनुपर्छ। वातावरणमैत्री हुनुपर्छ। वैज्ञानिक हुनुपर्छ। सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा, मानवीय हुनुपर्छ।
विपत्तिले हामीलाई एउटा नैतिक पाठ दिन्छ। जीवन अस्थायी छ। सम्पत्ति अस्थायी छ। संरचना अस्थायी छन्। तर हामीले एकअर्काप्रति देखाएको करुणा दीर्घकालीन हुन्छ। मानिसले संसारमा छोड्ने सबैभन्दा ठूलो चिनो उसले कति सम्पत्ति जम्मा गर्यो भन्ने होइन। उसले कति जीवनलाई स्पर्श गर्यो भन्ने हो।
हामी डरबाट साहसतर्फ जानुपर्छ। निराशाबाट आशातर्फ जानुपर्छ। निर्भरताबाट आत्मविश्वासतर्फ जानुपर्छ। अव्यवस्थाबाट सुशासनतर्फ जानुपर्छ। प्रकृतिसँग संघर्ष गर्ने मानसिकताबाट प्रकृतिसँग सहअस्तित्वतर्फ जानुपर्छ।
आज कुनै बस्ती भग्नावशेषमा हुन सक्छ। कुनै परिवार शोकमा हुन सक्छ। कुनै बालकको आँखामा प्रश्न हुन सक्छ। तर त्यही आँखामा भविष्य पनि हुन्छ।हामीले त्यो भविष्य बचाउनुपर्छ।
भत्किएका पुल फेरि बन्नेछन्। सडकहरू फेरि खुल्नेछन्। घरहरू फेरि उठ्नेछन्। विद्यालयमा फेरि घण्टी बज्नेछ। बजारमा फेरि चहलपहल हुनेछ। खेतमा फेरि बीउ रोपिनेछ। नदी फेरि आफ्नै लयमा बग्नेछ। तर त्यो पुनर्निर्माणसँगै हाम्रो चेतना पनि पुनर्निर्माण हुनुपर्छ।
किनकि वास्तविक उज्यालो बिजुलीको प्रकाश मात्र होइन। वास्तविक उज्यालो विवेक हो। करुणा हो। विज्ञान हो। जिम्मेवारी हो। सहकार्य हो। आशा हो।
भग्नावशेषले हामीलाई भत्किएको संसार देखाउँछ। आशाले त्यसै संसारभित्र सम्भावनाको बीउ देखाउँछ। संघर्षले त्यस बीउलाई जोगाउँछ। मानवताले त्यसलाई हुर्काउँछ। र विवेकले त्यसलाई भविष्यको सुरक्षित वृक्ष बनाउँछ।
जीवनको विजय यही हो। हामी ढल्न सक्छौँ। तर उठ्न सक्छौँ।हामी रुन सक्छौँ। तर आँसु पुछ्न सक्छौँ। हामी गुमाउन सक्छौँ। तर स्मृतिलाई बचाउन सक्छौँ।हामी अँध्यारोमा हराउन सक्छौँ। तर उज्यालोतर्फ हिँड्न सक्छौँ। त्यसैले भग्नावशेषलाई अन्त्यको प्रतीक नबनाऔँ। त्यसलाई नयाँ आरम्भको आधार बनाऔँ। आज जहाँ धुलो छ, त्यहाँ भोलि फूल फुलोस्।आज जहाँ मौनता छ, त्यहाँ फेरि जीवनको स्वर गुञ्जियोस्। आज जहाँ आँसु छ, त्यहाँ भोलि आशाको मुस्कान देखियोस्। आज जहाँ भग्नावशेष छ, त्यहीँबाट एउटा सुरक्षित, संवेदनशील र विवेकशील भविष्यको निर्माण सुरु होस्।
किनकि मानिसको सबैभन्दा ठूलो शक्ति उसको अटुट आशा हो।
र आशा बाँकी रहेसम्म उज्यालोतर्फ जाने बाटो कहिल्यै पूर्ण रूपमा बन्द हुँदैन।