19 वर्षदेखि निरन्तर
समकालीन साहित्य
समकालीन साहित्य
१.
सिर्जना र समालोचना एक–अर्काका पूरक पक्ष हुन्। सिर्जनाविना समालोचनाको अस्तित्व रहँदैन भने सिर्जनालाई पनि समालोचनाको उत्तिकै आवश्यकता पर्दछ। समालोचनाविनाको सिर्जना पूर्ण रूपमा फस्टाउन सक्दैन, किनकि समालोचनाले नै कृतिको सार्थक मूल्याङ्कन गर्दै त्यसलाई व्यापक प्रकाशमा ल्याउने कार्य गर्दछ।
आजकल समालोचनाका नाममा पाठकीय टिप्पणी, सतही अध्ययन, केवल भावपक्षको उल्लेख, अन्धप्रशंसा तथा कृतिभन्दा कृतिकारलाई बढी प्राथमिकता दिने प्रवृत्ति व्यापक रूपमा देखापरेको छ। अझ अभिनन्दन ग्रन्थका नाममा व्यक्तिस्तुति र प्रशस्ति लेखनको बाहुल्य पनि पाइन्छ। यस प्रकारको प्रवृत्तिले कृतिको यथार्थ मूल्याङ्कन गर्न नसक्नुका साथै समालोचनालाई सही दिशातर्फ उन्मुख गराउन पनि असफल हुन्छ। समालोचनामा “कृतिमा के छ?” भन्ने पक्षको मात्र चर्चा नभई “कृति कसरी निर्माण भएको छ?” भन्ने पक्षलाई समेत उजागर गरिनुपर्छ। कृतिको सान्दर्भिकता, सङ्केत, शैली, संरचना तथा भाषिक पक्षको विश्लेषण पनि आवश्यक हुन्छ। समालोचकले गुणदर्शनसँगै दोषदर्शनलाई पनि निष्पक्ष र वस्तुनिष्ठ रूपमा प्रस्तुत गर्न सक्नुपर्छ।
समालोचनालाई अहिले सिर्जनात्मक साहित्यकै एक महत्त्वपूर्ण विधाका रूपमा पनि स्वीकार गर्न थालिएको छ। यसमा समालोचकको विषयज्ञान, अनुभव, दार्शनिक दृष्टि, संवेदना, सैद्धान्तिक ज्ञान, लेखनप्रवाह तथा कलात्मक अनुभूति आवश्यक हुन्छ। कुनै कृतिको अध्ययन गरी त्यसमा निहित विषयवस्तुको गहिराइ, संवेदनापक्ष, बौद्धिक पक्ष, कलापक्ष आदिलाई समेट्दै समालोचकले आफ्नो स्वतन्त्र र मौलिक लेखन प्रस्तुत गर्दछ। यस अर्थमा समालोचना क्रमशः निबन्धपरक र सिर्जनात्मक बन्दै गएको देखिन्छ।
भारतमा सिर्जनात्मक कृतिहरूको प्रकाशन सन्तोषजनक रूपमा भइरहेको छ, तर तिनको गहन र वस्तुनिष्ठ मूल्याङ्कन गर्ने समालोचकहरूको अभाव भने खड्किरहेको छ। धेरै उत्कृष्ट कृतिहरू र सर्जकहरू उचित मूल्याङ्कनको अभावमा ओझेलमा परिरहेका छन्। यद्यपि नयाँ पुस्ताका समालोचकहरू—जस्तै अविकेशर शर्मा, नैना अधिकारी, लक्ष्मण अधिकारी, कृष्णनील कार्की आदिको आगमनले आशाको किरण देखाएको छ। छविलाल उपाध्यायजस्ता अध्येताहरूको उपस्थिति पनि यस क्षेत्रमा उल्लेखनीय छ।
२.
समालोचनाका पद्धति र प्रवृत्तिहरू विविध छन्। परम्परागत रूपमा यथार्थवादी, जीवनीपरक, सैद्धान्तिक, ऐतिहासिक, मनोविश्लेषणात्मक, प्रगतिवादी, मिथकीय, शैलीवैज्ञानिक तथा संरचनावादी समालोचनाका पद्धतिहरू प्रचलित रहेका छन्।
३.
भारतीय नेपाली समालोचनाको सन्दर्भमा सन् १९२२ लाई यसको प्रारम्भिक चरणका रूपमा मान्न सकिन्छ। यसै वर्ष सूर्यविक्रम ज्ञवालीको ‘नैवेद्य’ शीर्षक लेख बनारसबाट प्रकाशित ‘जन्मभूमि’ पत्रिकामा प्रकाशित भएको थियो, जसलाई भारतीय नेपाली समालोचनाको प्रारम्भिक समालोचनात्मक लेखका रूपमा लिन सकिन्छ। त्यसपछि सन् १९३७ मा मणिसिंह गुरुङको ‘भ्रमर’ सम्बन्धी समालोचना उल्लेखनीय मानिन्छ। यस क्रमलाई अघि बढाउँदै पुण्यलाल शर्मा, रामदत्त शर्मा, इन्द्रबहादुर राई, गुमानसिंह चाम्लिङ, शरद् छेत्री आदिका योगदानले भारतीय नेपाली समालोचनालाई परिष्कृत र समृद्ध तुल्याएको छ। दार्जिलिङ क्षेत्रमा समालोचनाको परम्परा विशेष रूपमा सशक्त देखिन्छ भने असममा पनि यसको क्रमिक विकास भइरहेको पाइन्छ।
४.
असमेली नेपाली समालोचना अपेक्षाकृत कम विकसित देखिए पनि यसलाई पूर्ण रूपमा निराशाजनक भने भन्न सकिँदैन। सन् २०२१ मा प्रकाशित ‘भारतीय नेपाली समालोचक सन्दर्भिका’ मा असम तथा पूर्वाञ्चलका करिब ४४–४५ जना समालोचकहरूको उल्लेख पाइन्छ। तर सबैका समालोचनात्मक कृतिहरू समान रूपमा उच्चस्तरीय छन् भन्ने स्थिति छैन; कतिपय लेखहरू सतही अध्ययनमै सीमित देखिन्छन्। अझै पनि पुस्तकका भूमिका वा सामान्य प्रतिक्रियालाई नै समालोचना ठान्ने प्रवृत्ति विद्यमान छ। तथापि ज्ञानबहादुर छेत्री, विद्यापति दाहाल, इन्दुप्रभा देवी र रूद्र बराल आदिका समालोचनात्मक लेखन तुलनात्मक रूपमा गुणात्मक, गम्भीर र पद्धतिबद्ध देखिन्छन्।
५.
असममा सिर्जनात्मक कृतिहरूको प्रकाशन सन्तोषजनक रूपमा भइरहेको भए पनि तिनको गहन तथा वस्तुनिष्ठ मूल्याङ्कन गर्ने समालोचकहरूको अभाव खड्किएको छ। धेरै उत्कृष्ट कृतिहरू र सर्जकहरू उचित मूल्याङ्कनको अभावमा ओझेलमा परिरहेका छन्। यद्यपि नयाँ पुस्ताका समालोचकहरू—जस्तै अविकेशर शर्मा, नैना अधिकारी, लक्ष्मण अधिकारी, कृष्णनील कार्की आदिको आगमनले भविष्यप्रति आशाको किरण देखाएको छ। छविलाल उपाध्यायजस्ता अध्येताहरूको उपस्थिति पनि यस क्षेत्रमा उल्लेखनीय मान्न सकिन्छ।
६.
समालोचनाका पद्धति र प्रवृत्तिहरू विविध छन्। परम्परागत रूपमा यथार्थवादी, जीवनीपरक, सैद्धान्तिक, ऐतिहासिक, मनोविश्लेषणात्मक, प्रगतिवादी, मिथकीय, शैलीवैज्ञानिक तथा संरचनावादी समालोचना प्रचलित रहेका छन्। यी विभिन्न पद्धतिहरूले साहित्यिक कृतिलाई फरक–फरक दृष्टिकोणबाट अध्ययन, विश्लेषण र मूल्याङ्कन गर्ने आधार प्रदान गर्दछन्।
७.
वर्तमान समयमा विश्वसाहित्यमा समालोचनाका नयाँ–नयाँ पद्धति र प्रवृत्तिहरूको विकास भइरहेको छ। उत्तरआधुनिक, उत्तरसंरचनावादी, विनिर्माणवादी, सांस्कृतिक, पाठकेन्द्रित, पाठनिष्ठ, लिङ्गीय, उपनिवेशोत्तर, साइबर तथा अन्तरविषयक समालोचना जस्ता धाराहरू व्यापक रूपमा प्रयोगमा आएका छन्। समालोचना लेखनमा रुचि राख्नेहरूले आफ्नो अध्ययनको क्षेत्रलाई फराकिलो बनाउँदै यी नवीन अवधारणा र सैद्धान्तिक मान्यताहरूको गहिरो अध्ययन गर्नु आवश्यक छ। यस सन्दर्भमा कृष्ण गौतम, सञ्जीव उप्रेती, गोविन्दराज भट्टराई र घनश्याम नेपाल आदिका समालोचनात्मक कृतिहरू अध्ययनयोग्य छन्।
८.
समालोचनाको क्षेत्रमा आज पनि रामकृष्ण शर्मा, यदुनाथ खनाल, इन्द्रबहादुर राई, कुमार प्रधान, बासुदेव त्रिपाठी, अभि सुवेदी, केशवप्रसाद उपाध्याय, कृष्णचन्द्रसिंह प्रधान, गोविन्दराज भट्टराई, कृष्ण गौतम, घनश्याम नेपाल तथा कुमारप्रसाद कोइरालाजस्ता गम्भीर, गहन र चिन्तनशील समालोचकहरूको आवश्यकता अनुभव गरिन्छ। विषयकेन्द्रित, अन्तरविषयक तथा तुलनात्मक अध्ययनको परम्परालाई अझ सुदृढ र व्यापक बनाउनुपर्ने आवश्यकता देखिन्छ।
९.
समालोचना लेखन सजिलो कार्य होइन। यसका लागि निरन्तर अध्ययन, गहिरो चिन्तन, नियमित लेखन–अभ्यास, विश्लेषणात्मक क्षमता तथा संवेदनशील दृष्टिकोण आवश्यक हुन्छ। समालोचकले विभिन्न सैद्धान्तिक मान्यता र आलोचनात्मक दृष्टिकोणलाई आधार बनाएर कृतिको मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ। समालोचनामा मूल्यनिर्णय, पाठविश्लेषण, सैद्धान्तिकीकरण, शोधपरकता, प्रामाणिकता तथा तर्कसङ्गत निष्कर्ष अनिवार्य मानिन्छन्। विषय चयनदेखि निष्कर्षसम्मको सम्पूर्ण संरचना तार्किक, क्रमबद्ध र सुसम्बद्ध हुनुपर्छ। साथै, आवश्यक सन्दर्भ सामग्रीहरूको उचित र प्रामाणिक उल्लेख पनि गरिनुपर्छ।
वर्तमान समयमा साहित्यका क्षेत्रमा धेरै परिवर्तनहरू आइरहेका छन्। नयाँ–नयाँ साहित्यिक विधा, उपविधा, सिद्धान्त तथा साहित्यिक शब्दहरूको निर्माण र प्रवर्तन भइरहेका छन्। तारानाथ शर्माले ‘बेलाइततिर बरालिँदा’ जस्ता यात्रासाहित्यलाई ‘नि’ उपसर्ग थपेर ‘नियात्रा’ नामकरण गरेपछि ‘नियात्रा’ शब्द सामान्य रूपमा प्रचलनमा आएको देखिन्छ। यसै प्रकारको नवीनता र नामकरणप्रतिको आकर्षणका कारण नयाँ–नयाँ उपविधाहरूको जन्म हुन थालेको हो। रामलाल अधिकारीले आफ्ना संस्मरणहरूको सङ्ग्रहलाई ‘निसंस्मरण’ नाम दिएका छन्। अहिले ‘निसमालोचना’ शब्द पनि क्रमशः प्रयोगमा आउन थालेको देखिन्छ।
‘नि’ शब्दले निबन्धलाई बुझाउने भएकाले निबन्धपरक समालोचनालाई ‘निसमालोचना’ भनिएको हो। आलोचना, समीक्षा, विवेचना, अनुशीलन, परिशीलन, परख, अध्ययन, अधीति आदि शब्दहरू पनि समालोचनाकै अर्थपरिधाभित्र पर्दछन्। यी सबैलाई व्यापक अर्थमा समालोचनाका विभिन्न हाँगा–बिँगा वा अभिव्यक्तिका रूपहरू मान्न सकिन्छ। यही क्रमको एउटा नवीन प्रयोगका रूपमा ‘निसमालोचना’ पनि देखा परेको छ।
अहिले समालोचनाका नाममा कृति–निरूपण, पुस्तक समीक्षा, पाठकीय प्रतिक्रिया आदि पनि व्यापक रूपमा फस्टिएका छन्। हलुका, सतही तथा केवल प्रशंसापरक लेखहरूलाई समालोचनाको मोहोर लगाइदिनु भने उचित हुँदैन। समालोचनाका लागि गम्भीर अध्ययन, विश्लेषणात्मक दृष्टि, वस्तुनिष्ठता र तर्कपूर्ण निष्कर्ष आवश्यक हुन्छ।
कम्प्युटर र इन्टरनेट प्रविधिको व्यापक विकाससँगै साहित्यको अध्ययन र लेखनको स्वरूप पनि परिवर्तन हुँदै गएको छ। साहित्य अहिले मोबाइल र कम्प्युटरका माध्यमबाट लेखिने र पढिने क्रम तीव्र रूपमा बढेको छ। कुनै एउटा विषय टिपेर छोटकरीमा लेख्ने र तुरुन्तै सार्वजनिक गर्ने प्रवृत्ति बढिरहेको छ। लेख्नेले पनि छोटो लेख्न रुचाउने र पाठकले पनि छोटो समयमा पढ्न चाहने अवस्था विकसित हुँदै गएको छ। फलस्वरूप गम्भीर साहित्य, सैद्धान्तिक अध्ययन तथा शास्त्रीय समालोचना लेख्ने र पढ्ने परम्परा केही हदसम्म कमजोर बन्दै गएको अनुभव हुन्छ।
यद्यपि डिजिटल माध्यमले साहित्यको विस्तार र प्रसारका नयाँ सम्भावनाहरू पनि खोलेको छ। अहिले ‘साहित्य पोस्ट’, ‘समकालीन साहित्य’, ‘विश्वपरिक्रमा’, ‘नेपाली पोस्ट’ जस्ता अनलाइन साहित्यिक पत्रिकाहरूको विकास भएको छ। यस्ता डिजिटल माध्यमहरूले साहित्यिक सिर्जना, अध्ययन, समीक्षा र समालोचनालाई व्यापक पाठकसमक्ष पुर्याउने अवसर प्रदान गरेका छन्। त्यसैले वर्तमान डिजिटल युगको चुनौतीलाई मात्र नकारात्मक रूपमा नहेरी गम्भीर, अनुसन्धानपरक र गुणस्तरीय समालोचनालाई पनि नयाँ माध्यमअनुकूल प्रभावकारी ढङ्गले अघि बढाउनु आजको आवश्यकता हो।