19 वर्षदेखि निरन्तर
समकालीन साहित्य
समकालीन साहित्य
१: तीजको बजार र पहिलो भ्रम
तीजको बिहान थियो । आकाशमा बादल थिए, तर बजारमा घामभन्दा तेज रातो रङ झल्किरहेको थियो । राताम्मे सारी, हरिया चुरा, पोतेका झिल्काले गल्लीहरूलाई फूलको बगैंचाजस्तो बनाइदिएका थिए । प्रत्येक पसलको अगाडि मानिसको घेरा थियो । कसैले चिउरा जोख्दै थियो, कसैले तेलको जर्किन समाउँदै थियो, कसैले टोकरीभरि तरकारी छान्दै थियो ।
पहिलो दृष्टिमा हेर्दा लाग्थ्यो—देशमा कुनै अभाव छैन । बजार हाँसिरहेको थियो । तर हाँसोको आवाज र खल्तीको आवाज सधैं एउटै हुँदैन भन्ने कुरा त्यो बिहान कसैले खुलेर बोलेको थिएन ।
मुख्य चोकको ठूलो डिजिटल बोर्डमा विज्ञापन चम्किरहेको थियो— “तीज विशेष अफर ! परिवारको खुसी, सुलभ मूल्यमा ।”
त्यसको ठीक तल एउटा वृद्धा दुई मिनेटदेखि एउटै आलुको थुप्रो हेर्दै थिइन् । उनले पसलेलाई केही सोधिन् । पसलेले एउटा अंक भन्यो । वृद्धाको अनुहारमा आएको हल्का मुस्कान त्यही क्षण हरायो । उनले आलु फिर्ता राखिन् र अर्को पसलतिर लागिन् ।
त्यो दृश्य कसैले हेडलाइन बनाएन ।
चोकको अर्को कुनामा एउटा एफएम रेडियो बजिरहेको थियो ।
“सरकारले तीजलाई लक्षित गर्दै सहुलियत पसल सञ्चालन गरेको जनाएको छ । अत्यावश्यक सामग्री पर्याप्त मात्रामा उपलब्ध रहेको जानकारी…”
त्यसैबेला अर्को मानिसले मोबाइलमा समाचार पढ्दै ठूलो स्वरमा भन्यो—
“हेर्नुस् त ! यहाँ त लेखेको छ—महँगीले जनतालाई रुवायो ।”
उसको वरिपरि उभिएका तीन जनाले समाचारभन्दा पहिले उसको अनुहार पढे । कसैले टाउको हल्लायो, कसैले “हेरौं न” मात्र भन्यो ।
बजारमा सामानभन्दा समाचार बढी किनबेच भइरहेको थियो ।
एउटा चिया पसलमा पाँच जना बसेका थिए ।
“तपाईं कुन समाचार पत्याउनुहुन्छ ?” एक जनाले सोध्यो ।
“जसले हाम्रो पक्ष जिताउँछ ।”
“अनि सत्य ?”
“त्यो त चुनाव जित्दैन ।”
सबै हाँसे । तर त्यो हाँसोमा विश्वास थिएन ।
बजारका गल्लीहरूमा हिँड्दा एउटा अनौठो कुरा देखिन्थ्यो । प्रत्येक पसलको मूल्यसूची बोर्डमा पुराना अंकहरू मेटिएका धर्साहरू थिए । नयाँ अंकहरू चम्किरहेका थिए । कसैले किन मेटियो भनेर सोधेन । सबैले केवल नयाँ अंक पढे ।
त्यस दिन मानिसहरूले सामानभन्दा बढी आफ्ना अनुमान बोकेका थिए ।
कोही भन्दै थियो—
“सबै चीज दोब्बर भइसक्यो ।”
अर्कोले तुरुन्तै काट्यो—
“त्यो विपक्षीको हल्ला हो ।”
तेस्रोले फेरि भन्यो—
“सरकारले त सहुलियत दिएको छ ।”
चौथोले मुस्कुराएर उत्तर दियो—
“सहुलियत फोटोमा होला ।”
त्यो संवाद केही सेकेन्डमै अर्को ग्राहकको आवाजले छोपियो—
“दिदी, चिउरा कति ?”
बजारमा उत्तरहरू थिए । तर सत्य अझै कतै लुकिरहेको थियो ।
मन्दिरतिर जाने बाटोमा व्रत बस्ने महिलाहरूको लामो पङ्क्ति देखिन्थ्यो । उनीहरूको हातमा पूजा सामग्री थियो । कसैको झोलामा फलफूल थिए । कसैको झोला आधा भरिएको थियो । कसैको झोला हलुका थियो ।
तीन झोला—तीन कथा ।
त्यसैबेला एउटा सानो केटो आमासँग जिद्दी गर्दै थियो—
“आमा, मिठाई पनि लिऔँ न ।”
आमाले उसको हात समाउँदै बिस्तारै भनिन्—
“पहिला चाहिने कुरा किनौँ ।”
“चाहिने कुरा भनेको ?”
“जसलाई नकिने पनि मन रुन्छ, तर नलिए पेट रुन्छ ।”
केटो चुप लाग्यो । उसले मिठाईको सट्टा आमाको झोला हेर्न थाल्यो ।
साँझ नजिकिँदै जाँदा बजारको भिड झन् बाक्लो भयो । हरेक अनुहारमा चाडको हतार थियो । तर त्यो हतारभित्र एउटा अदृश्य प्रश्न पनि थियो—के साँच्चै बजार महँगिएको हो, कि महँगीको कथा मात्र महँगिएको हो ?
उत्तर कसैसँग थिएन ।
किनकि त्यो दिन सबै बोलिरहेका थिए ।
सत्य मात्रै मौन थियो ।
२: विपक्षीका हेडलाइन र दोब्बर महँगीको घोषणा
बिहानको बजारले मानिसको खल्ती जाँचिरहेको थियो, तर दिउँसोको राजधानीले मानिसको विश्वास । एउटा सत्य पसलका काँटामा तौलिन खोजिरहेको थियो भने अर्को सत्य माइकका तारमा अड्किएको थियो । त्यो दिन शब्दहरू तरकारीभन्दा छिटो बेचिँदै थिए ।
दिउँसोको ठीक बाह्र बजे विपक्षी दलले पत्रकार सम्मेलन बोलायो । क्यामेरा अगाडि माइकहरूको जङ्गल थियो । हरेक च्यानलको लोगो एउटै दिशातिर फर्किएको थियो, मानौँ सत्य एउटै कुर्सीमा बसिरहेको हो ।
मुख्य प्रवक्ताले फाइल टेबलमा राखे । अनुहारमा रोष थियो, स्वरमा आरोप ।
“देशभर महँगीले आकाश छोएको छ । तेलदेखि गेडागुडी, चामलदेखि चिउरा, प्याजदेखि टमाटरसम्म—सबै सामानको भाउ दोब्बर पुगेको छ । जनताको भान्सा आज संकटमा छ ।”
क्यामेराको फ्ल्यास चम्कियो । वाक्य पूरा नहुँदै मोबाइलमा ‘ब्रेकिङ’ को घण्टी बज्न थाल्यो ।
“महँगी नियन्त्रण गर्न सरकार पूर्ण रूपमा असफल !”
“सबै सामानको मूल्य दोब्बर !”
“तीजमा जनता रोइरहेका छन् !”
केही मिनेटमै सामाजिक सञ्जालमा रातो अक्षरका पोस्टरहरू फैलिन थाले । कसैले पुरानो मूल्यसूचीको फोटो राख्यो, कसैले नयाँ मूल्यको दाबी गर्दै अर्को फोटो । दुई तस्बिरबीचको दूरीभन्दा दुई व्याख्याबीचको दूरी धेरै ठूलो थियो ।
एउटा लोकप्रिय अनलाइन पोर्टलको शीर्षक झन् चर्को थियो—
“चुलोमा आगो होइन, महँगीको ज्वाला ।”
लेखको तल हजारौँ टिप्पणी थिए ।
“अब त बाँच्नै गाह्रो भयो ।”
“यही हो परिवर्तन ?”
“यो सबै नाटक हो ।”
कसैले प्रमाण माग्यो । कसैले प्रमाण माग्नेलाई नै सरकारको मान्छे घोषणा गरिदियो ।
सत्यभन्दा पहिले पक्ष छनोट भइरहेको थियो ।
शहरको अर्को कुनामा चिया पसलमा टेलिभिजन यही पत्रकार सम्मेलन देखाइरहेको थियो । पाँच जना फेरि बहसमा थिए ।
“हेर्नुभयो ? सबै दोब्बर !”
“सबै ? साँच्चै सबै ?”
“टीभीमा भन्यो ।”
“टीभीमा भनेपछि बजारमा पनि त्यही हुन्छ ?”
एकछिन मौनता छायो । चिया उम्लिरहेको आवाज बहसभन्दा स्पष्ट सुनियो ।
त्यसैबेला एउटा ट्याक्सी चालक यात्रु पर्खँदै मोबाइल स्क्रोल गर्दै थियो । उसले समाचार देखाएर साथीलाई भन्यो—
“यदि सबै दोब्बर भएको हो भने आजको भाडा पनि दोब्बर लिन पाइन्छ ?”
साथी हाँस्यो ।
“त्यो अधिकार जनतालाई कहाँ हुन्छ ? दोब्बर हुने अधिकार त समाचारलाई हुन्छ ।”
त्यो हाँसो व्यङ्ग्य थियो । व्यङ्ग्यको स्वाद चिनीभन्दा तीतो हुन्छ ।
पत्रकार सम्मेलन सकिएपछि विपक्षी नेताहरू बाहिर निस्किए । क्यामेरा उनीहरूसँगै दौडियो । पछाडि एउटा सफाइकर्मी कुर्सी मिलाउँदै थियो । उसले कसैलाई नहेरी बिस्तारै भन्यो—
“भाउ कति बढ्यो थाहा छैन, तर बोलाइ चाहिँ धेरै बढेको छ ।”
कसैले उसको आवाज रेकर्ड गरेन ।
बेलुका छापिने पत्रिकाहरूको पहिलो पृष्ठ लगभग एउटै भावमा रंगिन थाल्यो । ब्यानरमा विशाल फन्टमा लेखियो—
“महँगीले जनता थलियो ।”
“तीजमा दोब्बर मूल्य ।”
कालो मसीले डरलाई अझ गाढा बनाइदियो ।
त्यस रात हजारौँ घरमा समाचार पहिले पुग्यो, बजारको अनुभव पछि ।
कतिपयले भोलि किन्ने सामान आजै किन्ने निर्णय गरे ।
कतिपयले आजै नकिने सामान अब कहिल्यै नकिन्नुपर्ने हो कि भन्ने डर बोके ।
डर पनि एउटा व्यापार हो ।
जति फैलिन्छ, त्यति बिक्छ ।
तर त्यस दिन एउटा प्रश्न अझै उत्तरविहीन थियो—
यदि सबै सामान साँच्चै दोब्बर भएको हो भने त्यो दोब्बर कहाँ देखिन्छ ?
त्यो प्रश्नको उत्तर अझै बजारका गल्लीहरूमा लुकेको थियो ।
३: सत्तापक्ष र ब्युरोक्रेसीको सूची — “सबै नियन्त्रणमा छ”
साँझको उज्यालो बिस्तारै पहेँलो बन्दै थियो । सडकमा तीजको गीत अझै बजिरहेको थियो, तर सिंहदरबारका गल्लीहरूमा अर्को किसिमको लय थियो—फाइल पल्टिने लय, प्रेस विज्ञप्ति तयार हुने लय, र शब्दलाई आँकडामा बदल्ने लय ।
विपक्षीका हेडलाइनले देशभर हलचल मच्चाएको केही घण्टामै सरकार पनि मौन बस्न सकेन ।
सूचना विभागको सभाकक्ष भरियो । अगाडि राष्ट्रिय झण्डा थियो, छेउमा मन्त्रालयको लोगो । बीचमा माइक । माइक अगाडि मन्त्री । मन्त्रीको अगाडि कागजको बाक्लो पुलिन्दा ।
उनले पहिलो वाक्य बोले—
“देशमा अत्यावश्यक वस्तुको आपूर्तिमा कुनै समस्या छैन ।”
दोस्रो वाक्य अझ दृढ थियो—
“बजार पूर्ण रूपमा नियन्त्रणमा छ ।”
तेस्रो वाक्यमा सूची सुरु भयो।
“फलानो स्थानमा सहुलियत पसल सञ्चालन… यति लिटर तेल… यति क्विन्टल चामल… यति बोरा चिउरा… यति किलो गेडागुडी…”
कागजमा अंकहरू अनुशासित सैनिकझैँ उभिएका थिए । प्रत्येक अंकले एउटै सन्देश दिइरहेको थियो— “सबै ठीक छ ।”
क्यामेराले सूची कैद गर्यो ।
समाचारले सूची प्रसारण गर्यो ।
तर सूचीमा एउटा कुरा थिएन—कसैले ती सामान किनेको अनुहार ।
प्रेस सम्मेलन सकिएपछि वाणिज्य विभागका एक अधिकारीले अर्को प्रस्तुति देखाए । ठूलो स्क्रिनमा तालिका खुल्यो ।
|
वस्तु
|
सरकारी विवरण
|
| --- | --- |
|
खाने तेल
|
पर्याप्त
|
|
चामल
|
पर्याप्त
|
|
चिउरा
|
पर्याप्त
|
|
गेडागुडी
|
पर्याप्त
|
|
तरकारी
|
नियमित आपूर्ति
|
अन्त्यमा रातो अक्षरमा लेखिएको थियो—
“कृपया अफवाहमा विश्वास नगर्नुहोस् ।”
त्यही समयमा सरकारी निकट मानिने केही टेलिभिजन च्यानलमा अर्को स्वर सुनियो—
“सरकारले तीजलाई लक्षित गर्दै उपभोक्तालाई राहत दिएको छ । विपक्षीले अनावश्यक भ्रम फैलाएको आरोप सरकारको छ ।”
स्क्रिनमा सहुलियत पसलको दृश्य देखाइयो । व्यवस्थित बोरा । मिलाएर राखिएका तेलका कार्टुन । मुस्कुराइरहेका कर्मचारी ।
दृश्य सुन्दर थियो ।
तर दृश्यले मूल्य बोल्दैन ।
बजारमा उभिएको ग्राहकले मूल्य सोध्छ ।
चिया पसलमा फेरि बहस सुरु भयो ।
“हेर्नुभयो ? सरकारले सबै व्यवस्था गरेको रहेछ ।”
“त्यसो भए बजारमा किन सबै गुनासो गरिरहेका छन् ?”
“गुनासो विपक्षीले सिकाएको ।”
“अनि राहत सरकारले देखाएको ?”
चौथो मानिसले चिया कप टेबलमा राख्दै भन्यो—
“दुवैले आफ्नो-आफ्नो क्यामेरा रोजेका छन् । एउटाले खाली झोला देखाउँछ, अर्काले भरिएको गोदाम ।”
सबै केही क्षण चुप लागे ।
किनकि त्यो वाक्यमा हाँस्ने ठाउँ थिएन ।
त्यसैबेला मन्त्रालयबाट अर्को निर्देशन निस्कियो ।
“बजार अनुगमन तीव्र बनाइने।”
भोलिपल्ट बिहान केही कर्मचारी बजारतिर जाने तयारी गर्दै थिए । उनीहरूको हातमा चेकलिस्ट थियो ।
मूल्यसूची टाँसिएको छ ?
तौल ठीक छ ?
बिल दिइएको छ ?
कागजमा टिक लगाउने ठाउँ धेरै थिए ।
तर एउटा बाकस खाली थियो—
“ग्राहकको मन कति महँगिएको छ ?”
त्यसमा टिक लगाउने कुनै कोठा थिएन ।
रात परिसकेको थियो ।
घरघरमा टेलिभिजन बन्द हुँदै थिए । मोबाइलका स्क्रिन भने अझै उज्याला थिए ।
एउटा स्क्रिनमा लेखिएको थियो—“सबै दोब्बर ।”
अर्को स्क्रिनमा—“सबै नियन्त्रणमा ।”
दुवै वाक्य एउटै रातमा सँगै बाँचिरहेका थिए ।
तर सत्य ?
त्यो न विपक्षीको मञ्चमा देखिएको थियो, न सरकारको सूचीमा ।
त्यो अझै कतै बजारकै कुनै कुनामा, मूल्य सोध्ने एउटा साधारण आवाजको प्रतीक्षामा थियो ।
४: दन्तबझानभन्दा बाहिर — तेस्रो आवाजको मौन व्यङ्ग्य
रात गहिरिँदै जाँदा शहरका होर्डिङहरू अझै उज्याला थिए । एउटा होर्डिङले मुस्कुराउँदै भनिरहेको थियो—“समृद्धिको बाटो ।” अर्को मोबाइलको स्क्रिनले कराइरहेको थियो—“महँगीको महाविपत्ति ।” एउटै सडकमा दुई संसार सँगै हिँडिरहेका थिए ।
तर ती दुई संसारको बीचमा एउटा तेस्रो संसार पनि थियो—न सत्ताको झण्डा बोकेको, न विपक्षीको मुठ्ठी उठाएको । त्यो संसारले धेरै बोल्दैनथ्यो, तर धेरै देख्थ्यो ।
भोलिपल्ट बिहान शहरको पुरानो चिया पसल फेरि भरियो । यही पसलमा शिक्षक, ट्याक्सी चालक, पसले, कर्मचारी, विद्यार्थी र अवकाशप्राप्त हाकिम एउटै बेञ्चमा बस्ने गर्थे । यहाँ बहस जित्नुभन्दा चिया सकिनु पहिले बोल्नुपर्थ्यो ।
पहिलो ग्राहकले पत्रिका टेबलमा बजार्दै भन्यो—
“हेर, फेरि यही—सबै दोब्बर ।”
दोस्रोले मोबाइल देखायो—
“यता सरकारले त राहत बाँडिरहेको छ रे ।”
तेस्रो, जो लामो समयदेखि चुप थियो, बिस्तारै मुस्कुरायो ।
“तिमीहरूले कहिल्यै दुई वटा ऐना एकअर्काको अगाडि राखेका छौ ?”
सबैले उसको अनुहारतिर हेरे ।
“एउटा ऐनाले अर्को ऐनालाई देखाउँछ । अर्कोले फेरि उसैलाई । अन्त्यमा अनन्त प्रतिबिम्ब देखिन्छ । तर कोठामा उभिएको मानिस कहाँ हराउँछ, थाहा छ ?”
कसैले उत्तर दिएन ।
“हामी त्यही मानिस हौँ ।”
चिया पसलेले गिलास राख्दै थप्यो—
“दुवै पक्षको कुरा सुन्दा लाग्छ बजार उनीहरूकै हो । तर भाडा त मैले तिर्नुपर्छ ।”
सबै हाँसे ।
त्यो हाँसो यसपटक हल्का थिएन । त्यसमा थकान मिसिएको थियो ।
त्यसैबेला एउटा रेडियो विश्लेषण कार्यक्रम बज्न थाल्यो ।
एक विश्लेषक भन्दै थिए—
“राजनीतिमा कथा बनाउनेहरू धेरै छन् । तर कथाको पात्र बनेको जनताको आवाज सबैभन्दा कम सुनिन्छ ।”
अर्को विश्लेषकले तुरुन्तै प्रतिवाद गरे—
“यो त सरकार र विपक्षीबीचको स्वाभाविक लोकतान्त्रिक बहस हो ।”
चिया पसलको कुनामा बसेका एक वृद्ध शिक्षकले रेडियोको आवाज अलि कम गर्न लगाए ।
“बहस त राम्रो हो,” उनले भने, “तर बहस दाँतले दाँत टोक्ने खेल भयो भने रोटी कसले चपाउने ?”
त्यो वाक्यले सबैलाई केही क्षण मौन बनायो ।
त्यसपछि विद्यार्थीले सोध्यो—
“दन्तबझान भनेको यही हो ?”
वृद्धले टाउको हल्लाए ।
“दन्तबझानमा दुवैलाई आफ्ना दाँत बलिया लाग्छन् । तर जिब्रो भने बीचमा च्यापिन्छ ।”
“जिब्रो को ?”
“जनता ।”
बजारका गल्लीहरूमा पनि त्यही दृश्य थियो ।
एउटा पसलमा ग्राहकले मूल्य सोध्यो ।
“कति ?”
पसलेले मूल्य भन्यो ।
ग्राहकले केही नबोली अर्को पसलतिर लाग्यो ।
पसलेले पछाडिबाट करायो—
“दाइ, सबै ठाउँमा उस्तै हो ।”
त्यो वाक्यमा कुनै राजनीतिक नारा थिएन । त्यो बजारको आफ्नै भाषा थियो ।
दिउँसो एउटा स्थानीय पत्रकारले सडकमा सर्वसाधारणसँग प्रतिक्रिया लिन थाले ।
“तपाईंलाई के लाग्छ, विपक्षी सही कि सरकार ?”
पहिलोले भन्यो—
“दुवै बोल्छन् ।”
दोस्रोले भन्यो—
“दुवै लड्छन् ।”
तेस्रोले भन्यो—
“दुवै सकिएपछि हामी बजार जान्छौँ ।”
पत्रकारले फेरि सोध्यो—
“त्यसो भए सत्य कहाँ छ ?”
तेस्रो मानिस मुस्कुरायो ।
“सत्य प्रेस सम्मेलनमा कम, पसलको काँटामा बढी हुन्छ ।”
क्यामेराले त्यो उत्तर रेकर्ड गर्यो कि गरेन, कसैले ध्यान दिएन ।
साँझ पर्न लाग्दा शहर फेरि उज्यालो भयो ।
नेताहरू अर्को बहसको तयारी गर्दै थिए ।
विश्लेषकहरू अर्को कार्यक्रममा जाने हतारमा थिए ।
मिडियाले अर्को हेडलाइन खोज्दै थियो ।
तर त्यसैबेला एउटा साधारण मानिसले भान्साको खाली हुँदै गएको तेलको बोतल उठाएर घरभित्रबाट आवाज दिए—
“भोलि बजार जानुपर्छ ।”
त्यो वाक्यमा कुनै नारा थिएन ।
त्यो केवल आवश्यकता थियो ।
र कहिलेकाहीँ आवश्यकता नै सबैभन्दा ठूलो सत्यतिर जाने ढोका हुन्छ ।
त्यस ढोकाबाट भोलि एउटा मानिस बजार पस्नेवाला थियो—न सरकारलाई प्रमाणित गर्न, न विपक्षीलाई खण्डन गर्न; केवल घरको भान्सा भर्न ।
तर उसले थाहै पाएको थिएन—
उसको खाली झोला भोलि एउटा कथाको सबैभन्दा ठूलो साक्षी बन्नेछ ।
५: संयोग र कथाकारको बजार प्रवेश
भोलिपल्ट बिहान आकाश केही सफा थियो । रातभरि परेका हल्का पानीका थोपाले सडकको धुलो थामेका थिए । घरको आँगनमा राखिएको खाली तेलको बोतल बिहानको घाममा चम्किरहेको थियो । चामलको डब्बामा हात हाल्दा औँलाले भुइँ छोयो । गेडागुडीको बट्टामा पनि आवाजभन्दा बढी प्रतिध्वनि बाँकी थियो ।
त्यही बेला घरभित्रबाट आवाज आयो—
“तेल सकिन लाग्यो, चिउरा पनि ल्याइदिनू । मसुरो पनि छैन । तरकारी पनि हेरेर ल्याउनू ।”
त्यो कुनै राजनीतिक निर्देशन थिएन ।
त्यो भान्साको संविधान थियो ।
म केही क्षण मौन बसिरहेँ । हिजोदेखि मोबाइलमा दुईवटा संसार देखिरहेको थिएँ—एउटाले महँगीलाई प्रलय बनाएको थियो, अर्कोले बजारलाई स्वर्ग । एउटा भन्दै थियो, “सबै दोब्बर ।” अर्को भन्दै थियो, “सबै नियन्त्रणमा" । तेस्रो भन्दै थियो, "राजनीति बेकार !”
मैले सोचेँ—आज भाषण होइन, बजार सुन्नुपर्छ ।
खाली झोला काँधमा हालेर घरबाट निस्किएँ ।
सडकमा तीजको रङ अझै बाँकी थियो । कतै रातो सारीमा फर्किरहेका समूह थिए । कतै मन्दिरबाट प्रसाद बोकेर घर जानेहरू । तर चाडको चमकसँगै सामान्य जीवन फेरि आफ्नै लयमा फर्किन थालेको थियो ।
बजारको पहिलो मोडमा पुग्दा एउटा पोस्टर हावाले फटफटाइरहेको थियो ।
“उपभोक्तालाई राहत ।”
ठीक त्यसको तल अर्को पुरानो पोस्टर आधा च्यातिएको थियो ।
“महँगीविरुद्ध खबरदारी ।”
हावा चल्दा दुवै पोस्टर एकअर्कामाथि पल्टिन्थे । एकछिन राहत देखिन्थ्यो । अर्कोछिन खबरदारी । मैले मनमनै सोचेँ—सायद सत्य पनि यस्तै कतै बीचमा च्यापिएको छ ।
पहिलो किराना पसलमा पसेँ ।
“दाइ, तेल कति ?”
पसलेले बोतल उठायो । मूल्य भन्यो ।
म चुप लागेँ ।
हिजो सम्झेँ । मोबाइलमा देखेको अंकभन्दा फरक थियो । तर दोब्बर पनि थिएन ।
“अर्को पसलमा हेर्छु,” भन्दै बाहिर निस्किएँ ।
उसले केही रोकेन । केवल मुस्कुराएर भन्यो—
“हेर्नुस् दाइ, बजार त एउटै हो ।”
त्यो वाक्य कानमा बसिरह्यो ।
अर्को पसलमा चामल थियो । बोरा सफा गरी थुपारिएको । तेस्रोमा चिउरा । चौथोमा मसुरो । पाँचौँमा राजमा । छेउको गल्लीमा आलु, प्याज, गोलभेँडा र सागको रङ फैलिएको थियो ।
मैले हरेक पसलमा एउटै काम गरेँ ।
सामान हेरेँ ।
मूल्य सोधेँ ।
मनमा नोट गरेँ ।
कागजमा केही लेखिनँ । किनकि कहिलेकाहीँ आँखा नै सबैभन्दा भरपर्दो डायरी हुन्छ ।
जति पसल घुमेँ, उति एउटा अनौठो समानता देखिन थाल्यो । अंकहरू फरक थिए । ब्रान्ड फरक थिए । पसलेको बोली फरक थियो । तर परिवर्तनको लय कतै एउटै जस्तो लाग्दै थियो ।
त्यसैबेला छेउमा उभिएकी एउटी महिलाले पसलेसँग भनिन्—
“हिजोभन्दा बढेछ नि ?”
पसलेले काँध उचाल्यो ।
“बजार हो दिदी ।”
“बजार आफैँ बढ्छ ?”
उसले उत्तर दिएन । अर्को ग्राहकतिर फर्कियो ।
गल्लीको अन्त्यमा एउटा बूढो मानिस काँधमा खाली झोला बोकेर बसिरहेका थिए । उनले मलाई हेरेर हाँसे ।
“किनमेल भयो ?”
“अझै हेर्दै छु ।”
“हेर्नुहोस्,” उनले भने, “किनमेलभन्दा पहिले आजकल मूल्यको दर्शन गर्नुपर्छ ।”
म पनि हाँसेँ ।
तर त्यो हाँसोभित्र एउटा जिज्ञासा झन् गहिरिँदै थियो ।
हिजो विपक्षीले भनेको “दोब्बर” मेरो आँखाले देखिरहेको थिएन ।
सरकारले भनेको “सहुलियत” पनि मेरो खल्तीले महसुस गरिरहेको थिएन ।
राजनीति बेकार भन्ने तेस्रो पक्षलाई पनि यी दुईले फाइदै भइरहेको थियो ।
दुवै दाबीको बीचमा उभिएको बजार आफ्नै भाषामा केही भन्न खोजिरहेको थियो ।
अब मलाई भाषण सुन्ने इच्छा रहेन ।
मलाई पसलका अंकहरू जोड्न मन लाग्यो ।
किनकि सत्य न माइकमा भेटिएको थियो, न विज्ञप्तिमा ।
सायद अब त्यो तेलको बोतल, चामलको बोरा, चिउराको थैलो र तरकारीको डोकोमा लुकेको थियो ।
र त्यसको हिसाब अब सुरु हुँदै थियो ।
६: पसल–पसलको मूल्य — दोब्बर होइन, तर सहुलियत पनि होइन
बजारलाई टाढाबाट हेर्दा रंग देखिन्छ । नजिक पुग्दा मूल्य देखिन्छ । अझ नजिक पुग्दा मानिसको अनुहार । त्यो बिहान मैले अनुहारभन्दा पहिले अंकहरू पढ्ने निर्णय गरें ।
पहिलो पसलमा तेल थियो । दोस्रोमा गेडागुडी । तेस्रोमा चामल । चौथोमा चिउरा । पाँचौँमा मसला । छेउको गल्लीमा तरकारीको लामो पङ्क्ति थियो । प्रत्येक पसलमा एउटै प्रश्न दोहोरियो—
“दाइ, कति ?”
उत्तरहरू फरक स्वरमा आए । तर मेरो कानले मूल्यभन्दा परिवर्तन खोजिरहेको थियो ।
पहिलो पसलेले तेलको बोतल उठाउँदै भन्यो—
“आजको रेट यही हो ।”
“हिजो ?”
उसले केही क्षण रोकिएर भन्यो—
“हिजोभन्दा बढेको छ ।”
“कति ?”
उसले अंक भन्यो । मैले मनमा राखेँ ।
दोस्रो पसलमा मसुरोको बोरा थियो । मैले सोधेँ—
“यो ?”
“नयाँ रेट ।”
“कहिलेदेखि ?”
“तीजअघि ।”
तेस्रो पसलमा चामल जोखिँदै थियो । काँटाको सुई स्थिर भएपछि मैले मूल्य सोधेँ । त्यहाँ पनि उत्तर लगभग उस्तै थियो ।
“नयाँ मूल्य ।”
“किन ?”
“माथिबाट आएको ।”
माथि कहाँ हो ? व्यापारीको गोदाम ? थोक बजार ? ढुवानी ? कि शब्दहरूले बनाएको त्यो अदृश्य ‘माथि’ ? मैले सोधिनँ ।
किनकि उत्तर तयार देखिन्थ्यो ।
चौथो पसलमा चिउरा थियो । छेउमै एउटी आमाले दुई किलो भन्न खोजेर एक किलोमा झारिन् ।
“किन ?”
पसलेले सहजै भन्यो—
“जति चाहिन्छ त्यति लिनुस् ।”
महिलाले बिस्तारै उत्तर दिइन्—
“चाहिने र सकिने एउटै हुँदैन ।”
त्यो वाक्य मेरो झोलाभन्दा भारी भयो ।
तरकारी बजारतिर लागेँ ।
आलुको थुप्रो बिहानभन्दा सानो भएको थियो ।
प्याजको बोरा खुलिसकेको थियो ।
गोलभेँडाको रातोपन हिजोकै जस्तो थियो । तर मूल्यको अंक फेरिएको थियो ।
एकपछि अर्को पसलमा घुमेँ ।
“काउली ?”
“नयाँ रेट ।”
“भिन्डी ?”
“आज यही ।”
“करेला ?”
“यस्तै छ ।”
“साग ?”
“बढेको ।”
शब्द फरक थिए ।
लय एउटै ।
मैले अब मनमै हिसाब जोड्न थालेँ।
तेल…
चामल…
चिउरा…
मसुरो…
राजमा…
आलु…
प्याज…
गोलभेँडा…
साग…
करेला…
भिन्डी…
सबैलाई एउटै तराजुमा राख्दा एउटा अनौठो समानता देखिन थाल्यो ।
विपक्षीले भनेको “दोब्बर” मेरो अगाडि थिएन ।
सरकारले देखाएको “सहुलियत” पनि यो गल्लीमा भेटिएन ।
बरु एउटा तेस्रो सत्य पसल–पसलमा दोहोरिइरहेको थियो ।
त्यसैबेला दुई ग्राहकबीच बहस सुरु भयो ।
“टीभीमा त दोब्बर भनेको थियो ।”
“यहाँ त त्यस्तो देखिएन ।”
“सरकारले सहुलियत भनेको थियो ।”
“यहाँ त त्यो पनि देखिएन ।”
पसलेले उनीहरूको बहस सुन्दै चामल जोखिरह्यो । काँटाको सुई जति स्थिर थियो, बहस त्यति अस्थिर ।
एउटा वृद्धाले झोलाभित्रका सामान गनेर फेरि दुईवटा प्याज निकालेर फिर्ता राखिन् ।
“यति भए पुग्छ ।”
पसलेले केही भनेन ।
सायद उसले त्यो दृश्य धेरै पटक देखिसकेको थियो ।
बजारमा एउटा कुरा स्पष्ट हुँदै गयो—सत्य ठूलो नारामा लुकेको थिएन । त्यो सानो–सानो अंकमा लुकेको थियो । प्रत्येक पसलले मानौँ एउटै रहस्य कानमा फुसफुसाइरहेको थियो ।
तर मैले अझै निष्कर्ष निकालेको थिइनँ ।
किनकि कहिलेकाहीँ सत्यलाई प्रमाण बनाउन एउटा अन्तिम हिसाब चाहिन्छ।
मैले फेरि सबै अंक मनमा दोहोर्याएँ ।
तेल…
गेडागुडी…
चामल…
चिउरा…
तरकारी…
त्यसपछि अचानक एउटा ढाँचा स्पष्ट भयो ।
मानौँ बजारका सबै काँटाहरूले एउटै अंकतिर इशारा गरिरहेका थिए ।
त्यो अंक यति ठूलो थिएन कि हेडलाइन बन्न सकोस् ।
यति सानो पनि थिएन कि भान्साले बेवास्ता गर्न सकोस् ।
र अब त्यो अंकले सम्पूर्ण कथाको सबैभन्दा तीतो सत्य खोल्न लागेको थियो ।
७: सत्यको अंकगणित — रु. २५ को रहस्य
कहिलेकाहीँ सत्य पहाडजस्तो ठूलो हुँदैन । ऊ एउटा सानो अंक भएर सबै ठाउँमा उभिएको हुन्छ । फरक यति मात्र हुन्छ—हामीले उसलाई जोड्छौँ कि छुट्टाछुट्टै हेरेर हिँड्छौँ ।
बजारको सातौँ पसलबाट निस्कँदा मैले झोलाभित्र केही राखेको थिइनँ । तर मनभित्र अंकहरूको एउटा सूची तयार भइसकेको थियो ।
तेल ।
गेडागुडी ।
चामल ।
चिउरा ।
आलु ।
प्याज ।
गोलभेँडा ।
साग ।
भिन्डी ।
करेला ।
एक-एक पसलको मूल्य मनमै दोहोर्याएँ । अनि अचानक लाग्यो—यी सबै अंक छुट्टाछुट्टै होइनन्, एउटै कथाका पात्र हुन् ।
मैले पहिलो पसलतिर फर्केर फेरि सोधेँ ।
“दाइ, यो तेल हिजोभन्दा कति बढ्यो ?”
“पच्चीस ।”
दोस्रो पसल ।
“मसुरो ?”
“पच्चीस ।”
तेस्रो ।
“चामल ?”
“पच्चीस ।”
चौथो ।
“चिउरा ?”
“पच्चीस ।”
अब यो संयोग मात्र रहेन ।
तरकारी बजारमा फेरि पसेँ ।
“आलु ?”
“पच्चीस ।”
“प्याज ?”
“पच्चीस ।”
“गोलभेँडा ?”
“पच्चीस ।”
“साग ?”
पसलेले हाँस्दै भन्यो—
“दाइ, आज त सबैले यही प्रश्न सोधिरहनुभएको छ ।”
“उत्तर ?”
“पच्चीस ।”
त्यो शब्द अब मूल्यभन्दा ठूलो प्रतीक बनेको थियो ।
बजारभरि मानौँ एउटै अदृश्य छाप लगाइएको थियो—रु. २५ ।
न दोब्बर ।
न सहुलियत ।
बरु प्रत्येक अत्यावश्यक सामानमा एउटै थपिएको बोझ ।
मैले मनमनै हिसाब गर्न थालेँ ।
एक लिटर तेल ।
एक बोरा चामल ।
दुई किलो चिउरा ।
दुई किलो गेडागुडी ।
थोरै तरकारी ।
प्रत्येकमा थपिएको पच्चीस रुपैयाँ छुट्टाछुट्टै हेर्दा सामान्य लाग्थ्यो । तर एउटा परिवारको झोलामा ती सबै पच्चीसहरू जम्मा हुँदा तिनीहरू सय, डेढ सय, दुई सय हुँदै गए ।
महँगी कहिलेकाहीँ एउटा ठूलो छलाङ होइन ।
ऊ धेरै साना पाइला हुन्छ ।
र ती साना पाइला अन्ततः घरको भान्सासम्म आइपुग्छन् ।
छेउमै एउटी महिला मोबाइलमा समाचार पढिरहेकी थिइन् । उनले हेडलाइन पढिन्—
“सबै दोब्बर ।”
त्यसपछि पसलेसँग मूल्य सोधिन् । उत्तर सुनेपछि उनले मोबाइल बन्द गरिन् ।
“यहाँ त दोब्बर छैन ।”
पसलेले काँध उचाल्यो ।
“दिदी, यहाँ समाचार बेचिँदैन । यहाँ सामान बेचिन्छ ।”
त्यो वाक्य बजारको सबैभन्दा महँगो वाक्य लाग्यो ।
अर्कोतिर एक युवक सरकारी पोस्टरको फोटो खिच्दै थियो । पोस्टरमा लेखिएको थियो—
“सहुलियत उपलब्ध ।”
उसले पसलभित्र गएर मूल्य सोध्यो । बाहिर निस्कँदा पोस्टर फेरि हेर्यो । केही बोलेन ।
सायद शब्द र अंकबीचको दूरी नापिरहेको थियो ।
बजारको बीचमा एउटा पुरानो तराजु थियो । त्यसको फलाम घिस्रिएको थियो । काँटाको सुई हल्का कम्पिरहेको थियो । मैले त्यसलाई हेर्दा एउटा विचार आयो—
तराजुले तौल मिलाउँछ ।
राजनीतिले कथा मिलाउँछ ।
तर जीवनले हिसाब मिलाउँछ ।
त्यो हिसाबमा आज एउटा नयाँ स्थिरांक थपिएको थियो—
रु. २५ ।
मैले झोलातिर हेरेँ । त्यो अझै खाली थियो ।
खाली झोलाले पनि कहिलेकाहीँ साक्षी दिन्छ ।
किनकि उसले किनिएको सामानभन्दा नकिनिएको सामानको कथा बोकेको हुन्छ ।
अब मलाई एउटा अन्तिम कुरा बुझ्न बाँकी थियो—
यो पच्चीस रुपैयाँ कहाँबाट आयो ?
ढुवानी ?
थोक बजार ?
चाडपर्वको माग ?
अवसर ?
कि यी सबैको मिश्रण ?
उत्तर खोज्न अब मलाई समाचारकक्ष होइन, पसलेको आँखामा हेर्नुपर्ने थियो ।
किनकि कहिलेकाहीँ बिलमा नलेखिएको सत्य संवादमा लेखिएको हुन्छ ।
८: पसलेको स्वीकारोक्ति — “भाउ आफैँ बढ्दैन”
साँझतिर बजारको आवाज फेरि बदलियो । बिहानको हतार घटेको थियो । काँटाले कम जोखिरहेका थिए, तर कुराकानीहरू अलि लामो हुन थालेका थिए । ग्राहकको लाइन पातलो भएपछि पसलेहरू पनि केही खुल्न थाले ।
मैले बिहान घुमेको किराना पसलमै फेरि पाइला टेकेँ ।
पसलेले मलाई चिने ।
“दाइ, अझै किन्नुभएन ?”
“किन्न त आएको हुँ,” मैले मुस्कुराएँ, “तर पहिले एउटा कुरा बुझ्न मन लाग्यो ।”
उसले काँटाको सुई सीधा पार्दै भन्यो—
“सोध्नुस् ।”
“सबै ठाउँमा लगभग पच्चीस रुपैयाँ बढेको देखियो । किन ?”
उसले तुरुन्त उत्तर दिएन । पहिले अर्को ग्राहकलाई चिनी तौलिदियो । बिल काट्यो । ग्राहक बाहिरिएपछि उसले काउन्टरमा कुहिनो टेक्यो ।
“दाइ, एउटा कुरा भन्नुहोस्—भाउ आफैँ बढ्छ र ?”
मैले टाउको हल्लाएँ ।
“त्यही त,” उसले भन्यो, “भाउ आफैँ बढ्दैन ।”
“अनि ?”
“हामीले मन लागेर बढाएका होइनौँ । माथिबाट आएको रेट बढ्यो, ढुवानी महँगियो, चाडपर्वमा माग बढ्यो । त्यसको असर तल आइपुग्छ ।”
“त्यसो भए हिजोको समाचार ?”
ऊ हल्का हाँस्यो ।
“समाचारको काम खबर बेच्नु हो । मेरो काम सामान बेच्नु ।”
“सरकारले भनेको सहुलियत ?”
“त्यो जहाँ छ, त्यहाँ होला । यहाँ त म आएको बिलअनुसार बेचिरहेको छु ।”
उसको स्वरमा न आक्रोश थियो, न बचाउ । बरु थकान थियो—दिनभर एउटै प्रश्नको एउटै उत्तर दोहोर्याउँदाको थकान ।
त्यसैबेला छेउको तरकारी पसले पनि कुरामा मिसियो ।
“आज एक जना ग्राहकले मलाई सोधे—‘तपाईंहरूले मिलेमतो गरेर बढाउनुभएको हो ?’”
“के भन्नुभयो ?”
“मैले भनेँ—‘दाइ, मिलेमतो गरेर बढाउन सक्ने भए त मिलेमतो गरेर घटाइदिन पनि सक्थ्यौँ नि ।’”
सबै हाँसे ।
त्यो हाँसो यसपटक केही स्वाभाविक थियो ।
तर त्यसभित्र एउटा असहायता लुकेको थियो ।
अर्को ग्राहकले प्याजको झोला उठाएर फेरि राख्यो ।
“यति किन ?”
पसलेले बिलको कागज देखायो ।
“हामीले किन्ने मूल्य नै बढेको छ ।”
ग्राहकले कागज हेरेर केही बोलेन ।
कागजले बहस जितेको थिएन ।
कागजले केवल बोझ देखाएको थियो ।
गल्लीको अर्को छेउमा एउटा वृद्ध किसान तरकारी बेचिरहेका थिए । मैले उनीसँग पनि कुरा गरेँ ।
“बाबु, तपाईंलाई त धेरै फाइदा भयो होला ?”
उनी मुस्कुराए । त्यो मुस्कानमा विडम्बना थियो ।
“फाइदा ?”
“भाउ बढेको छ नि ।”
“खेतबाट यहाँ ल्याउँदासम्म कति हात फेरिन्छ, त्यो पनि गन्नुहोस् ।”
उनले माटो लागेको करेला हातमा उठाए ।
“माटोले त भाउ बढाएको होइन ।”
त्यो वाक्यले मलाई केही दिनअघि देखेको एउटा खेत सम्झायो—जहाँ किसानको पसिना सस्तो थियो, तर बजारको मूल्य महँगो ।
फर्केर फेरि किराना पसलमै आएँ ।
पसलेले सोध्यो—
“अब किन्नुहुन्छ ?”
मैले झोलातिर हेरेँ । त्यसमा अझै केही थिएन ।
“आज होइन ।”
“किन ?”
“पच्चीस रुपैयाँ ठूलो रकम होइन जस्तो लाग्छ । तर हरेक सामानमा उही पच्चीस जोडिँदा झोलाले तौल मात्र होइन, खल्ती पनि तौलिन्छ ।”
उसले केही बेर मलाई हेर्यो ।
“भोलि घट्ला कि ?”
मैले सोधेँ ।
उसले सिधा उत्तर दिएन ।
“बजारमा भोलिको मूल्य कसैले लेखेर राखेको हुँदैन ।”
बाहिर निस्कँदा साँझको हावा चलिरहेको थियो । सरकारी पोस्टर अझै झुन्डिएको थियो । विपक्षीका हेडलाइन अझै मोबाइलमा घुमिरहेका थिए ।
तर अब मेरो कानमा सबैभन्दा स्पष्ट सुनिएको वाक्य एउटै थियो—
“भाउ आफैँ बढ्दैन ।”
त्यो वाक्यले दोष कसलाई दिने भन्ने उत्तर दिएको थिएन ।
तर एउटा कुरा भने स्पष्ट पारेको थियो—
महँगीको बाटो बिलबाट सुरु हुन्छ, तर अन्त्य भान्सामा हुन्छ ।
अब मेरो हातमा अझै खाली झोला थियो ।
र त्यो खाली झोला लिएर घर फर्कने निर्णय नै यो कथाको सबैभन्दा ठूलो मौन वाक्य बन्नेवाला थियो ।
९: खाली झोला र “भोलि किन्छु” को निर्णय
साँझले बजारका रङहरू बिस्तारै समेट्न थालेको थियो । बिहानको भीड अब थाकेको चालमा घर फर्किरहेको थियो । कतै प्लास्टिकका झोलाहरू भरिएका थिए, कतै आधा भरिएका, कतै केवल हातले समातिएका । मेरो काँधमा भने उही झोला थियो—अझै खाली ।
खाली झोलाको पनि एउटा आवाज हुन्छ । त्यो हावाले फुल्दा सरसराउँछ । तर त्यो आवाजभन्दा ठूलो आवाज मनभित्रको हिसाबको हुन्छ ।
मैले फेरि एकपटक झोलाको सूची सम्झिएँ ।
तेल ।
चामल ।
चिउरा ।
गेडागुडी ।
तरकारी ।
हरेक वस्तुमा थपिएको उही पच्चीस रुपैयाँ ।
एक्लै हेर्दा सामान्य ।
सँगै जोड्दा बोझ ।
सडक पार गर्न लाग्दा एउटा परिवार भेटियो । बाबुले एउटा हातमा तेलको बोतल समातेका थिए । आमाको झोलामा केही तरकारी थिए । सानी छोरीले चकलेट समात्न खोजेकी थिई ।
“बाबा, यो पनि लिऊँ न ।”
बाबुले पसलतिर हेरे । त्यसपछि छोरीतिर ।
“अर्को पटक ।”
“किन ?”
“आज चाहिने कुरा मात्रै ।”
छोरीले केही बेर चकलेट हेरिरही । अन्ततः हात छोडिदिई ।
त्यो दृश्यले मलाई बिहानको केटो सम्झायो । बजारमा इच्छा धेरै थिए । तर झोलामा ठाउँभन्दा पहिले खल्तीले निर्णय गरिरहेको थियो ।
म अर्को पसलअगाडि रोकिएँ । पसलेले चिनेर फेरि सोध्यो—
“दाइ, अब त लिनुहोस् । बेलुका सकिन्छ ।”
मैले मुस्कुराएर टाउको हल्लाएँ ।
“भोलि किन्छु ।”
उसले पनि मुस्कुरायो ।
“सबैले यही भन्छन् ।”
“अनि ?”
“भोलि फेरि आउँछन् ।”
“भोलि भाउ घट्छ ?”
उसले काँध उचाल्यो ।
“त्यो त बजारलाई थाहा होला ।”
त्यो उत्तरमा आश्वासन थिएन ।
तर आशा मरेको पनि थिएन ।
बजारबाट बाहिरिने गल्लीमा एउटा वृद्धा भेटिइन् । बिहान आलुको थुप्रो हेरेर फर्किएकी उही वृद्धा ।
उनको झोलामा दुईवटा साना पोका थिए ।
“किन्नुभयो ?”
“अलिअलि ।”
“सबै भएन ?”
उनी हाँसिन् ।
“भान्साले जति चाहन्छ, खल्तीले त्यति मान्दैन ।”
त्यो वाक्यले बजारको सम्पूर्ण बहसलाई एकै लाइनमा समेटिदियो ।
घर फर्कने बाटोमा मोबाइल फेरि बज्यो ।
एउटा समाचार आयो—
“सरकारको सहुलियत प्रभावकारी ।”
केही सेकेन्डपछि अर्को सूचना आयो—
“विपक्षीको आरोप—महँगी चरम ।”
मैले मोबाइलको स्क्रिन बन्द गरिदिएँ ।
किनकि आज मेरो आँखाले स्क्रिनभन्दा धेरै देखिसकेको थियो ।
घरको ढोकामा पुग्दा भित्रबाट आवाज आयो—
“सामान ल्याउनुभयो ?”
मैले खाली झोला देखाएँ ।
“आज होइन ।”
“किन ?”
“आज बजारले मलाई सामानभन्दा ठूलो कुरा दियो ।”
“के ?”
“सत्य ।”
घरभित्र केही क्षण मौनता छायो ।
मैले तेलको आधा खाली बोतल फेरि पुरानै ठाउँमा राखेँ । चामलको डब्बा फेरि बन्द गरेँ । भान्साले आज पनि जुगाड खोज्ने थियो ।
र म राति एउटा स्टाटस लेख्ने सोच्दै थिएँ ।
त्यो स्टाटस न सरकारको पक्षमा हुने थियो, न विपक्षीको ।
त्यो केवल एउटा साधारण बजार यात्राको साक्षी हुने थियो ।
किनकि कहिलेकाहीँ खाली झोलाले भरिएको भाषणभन्दा ठूलो प्रमाण बोक्छ ।
र अब त्यो प्रमाण शब्दमा बदलिने बेला आएको थियो ।
१०: स्टाटस — प्रचार र यथार्थको बीचको सत्य
महाचरमोत्कर्ष तथा समापन
रात गहिरिएको थियो । तीजको गीत अब टाढाका कुनै घरबाट हल्का सुनिन्थ्यो । बजारको कोलाहल थामिइसकेको थियो । तर मेरो मनभित्र भने दिनभरका दृश्यहरू अझै हिँडिरहेका थिए—तेलको बोतल, चामलको बोरा, चिउराको थैलो, आलुको थुप्रो, पसलेको थकित मुस्कान, वृद्धाको आधा भरिएको झोला र आफ्नो खाली झोला ।
मोबाइल हातमा लिएँ । सामाजिक सञ्जाल खोलेँ । दिनभरि देखेका पोस्टहरू फेरि आँखाअगाडि आए ।
एउटाले लेखेको थियो—
“सबै सामान दोब्बर भयो !”
अर्कोले लेखेको थियो—
“सरकारले अभूतपूर्व सहुलियत दियो !”
म केही बेर स्क्रिन हेरेर बसिरहेँ । त्यसपछि टाइप गर्न थालेँ ।
स्टाटस
“आज तीजको दिन बजार पुगेँ ।
कसैलाई खण्डन गर्न होइन । कसैलाई प्रमाणित गर्न पनि होइन । घरको भान्साका लागि तेल, चामल, चिउरा, गेडागुडी र केही तरकारी किन्न गएको थिएँ ।
दिनभरि पसल–पसल घुमेँ ।
समाचारमा सुनिएको जस्तो सबै सामानको भाउ दोब्बर भेटिएन ।
सरकारी सूचीमा देखिएको जस्तो सहुलियत पनि अधिकांश ठाउँमा महसुस भएन ।
न मलाई राजनीति बेकार भनी जनताको माग बेवास्ता गर्नु नै थियो ।
तर एउटा कुरा भने लगभग सबै ठाउँमा उस्तै भेटियो—तेलदेखि गेडागुडी, चामलदेखि चिउरा, आलुदेखि गोलभेँडासम्म हरेक सामानमा करिब रु. २५ को थपिएको बोझ ।
एक्लै हेर्दा पच्चीस रुपैयाँ सानो लाग्छ ।
तर घरको झोलामा पाँच–दसवटा पच्चीस जम्मा हुँदा त्यो रकम अंक मात्र रहँदैन, त्यो भान्साको चिन्ता बन्छ ।
आज खाली झोला लिएर फर्किएँ ।
किनकि कहिलेकाहीँ नकिनिएको सामानले किनिएको समाचारभन्दा धेरै सत्य बोल्छ ।
सत्य यति मात्र हो—
विपक्षीले भनेजस्तो सबै दोब्बर भेटिएन । सरकारले भनेजस्तो सबै नियन्त्रणमा पनि देखिएन । बजारले भनेको कुरा यति थियो—सत्य न नारामा बस्छ, न सूचीमा; सत्य त काँटाको सुई र ग्राहकको खल्तीबीच उभिएको हुन्छ ।”
स्टाटस पोस्ट गरेँ ।
केही मिनेटमै प्रतिक्रियाहरू आउन थाले ।
“सही लेख्नुभयो ।”
“तपाईं सरकारको पक्षमा हुनुहुन्छ ?”
“तपाईं विपक्षीको भाषा बोल्नुभयो ।”
“तपाईं त तटस्थ भएर उम्कन खोज्नुभयो । तपाईलाई राजनीति मनपर्दैन कि क्या हो ?”
म मुस्कुराएँ ।
मानिसहरूले फेरि पक्ष खोजिरहेका थिए ।
शायद उनीहरूलाई लाग्थ्यो—हरेक वाक्यको एउटा झण्डा हुनुपर्छ ।
तर सत्यलाई झण्डा चाहिँदैन ।
ऊ साक्षी खोज्छ ।
त्यसैबेला एउटा टिप्पणी आयो । केवल एउटा लाइन ।
“आज पहिलो पटक लाग्यो, बजारको समाचार बजारमै लेखिएको रहेछ ।”
मैले कुनै उत्तर दिइनँ।
मोबाइल बन्द गरेँ ।
आँगनमा निस्किएँ ।
रातको हावा शान्त थियो । आकाशमा जून बादलबाट आधा देखिन्थ्यो । मलाई लाग्यो—जूनले पनि कहिल्यै आफूलाई पूर्ण भएको घोषणा गर्दैन । ऊ जति छ, त्यति मात्रै देखिन्छ ।
सत्य पनि त्यस्तै होला ।
उसलाई विपक्षीको मञ्चले पूरा बनाउन सक्दैन ।
उसलाई सरकारको सूचीले पनि पूरा बनाउन सक्दैन ।
टसलाई तटस्ठले पनि गिल्याउन पाइँदैन ।
उसलाई पूरा बनाउने काम त ती साधारण मानिसहरूले गर्छन्, जो हरेक बिहान खाली झोला बोकेर बजार जान्छन् र हरेक साँझ आफ्नो खल्तीसँग हिसाब मिलाएर घर फर्कन्छन् ।
त्यस रात मैले एउटा अन्तिम वाक्य डायरीमा लेखेँ—
“देशको सबैभन्दा ठूलो समाचार संसद्को माइकमा होइन, बजारको काँटामा लेखिन्छ । त्यहाँ झुट तौलिँदैन—खल्ती तौलिन्छ ।”
हावा चल्यो ।
खाली झोला आँगनको काँटीमा हल्का हल्लियो ।
र त्यसको सरसराहटमा मानौँ कथाको शीर्षक फेरि सुनियो—
चाडपर्वमा मूल्य सधैँ किन नियमितभन्दा बढ्छ ? फेरि सबै बजारमा नै । गजब छैन त ?
सत्यका कुरा ।
(कथाकारको अनुरोधः चाडपर्वमा भाउ बढ्ने परम्परा पक्ष, बिपक्ष, तटस्ठ, राजनीति मनपर्ने, मननपर्ने सबै पक्ष मिलेर हटाउन पहल गरौँ ।)