19 वर्षदेखि निरन्तर
समकालीन साहित्य
समकालीन साहित्य
हरिप्रसाद बराल नेपाली भाषा, साहित्य, निबन्धचिन्तन र समालोचनाका क्षेत्रमा निरन्तर साधनारत साहित्यिक व्यक्तित्व हुन्। वि.सं. २०२२ माघ २२ गते धनकुटामा जन्मिएका बराल हाल विराटनगर महानगरपालिका–१२, पञ्चमुखीचोकमा रहेर साहित्यिक कर्मलाई निरन्तरता दिइरहेका छन्। उनका लागि साहित्य जीवन, समाज र चेतनालाई बुझ्ने गम्भीर साधना हो।
‘उद्घोषभित्रका फूलहरू’ (२०६८), ‘पुस्तकहरूको माझैमाझ’ (२०७८), ‘काव्यिक विम्बको फूलबारी’ (२०७८), ‘प्रतीकवाद’ (२०७८) र ‘चेतनाको विराट यात्रा’ उनका प्रकाशित कृतिहरू हुन्। यी कृतिका शीर्षकहरू नै उनको साहित्यिक रुचिको आयाम बताउन पर्याप्त छन्।निबन्धदेखि समालोचना, काव्यदेखि प्रतीक, पुस्तकदेखि चेतनासम्म। पछिल्ला दुई दशकमा प्रकाशित उनका फुटकर लेखहरूले पनि उनको निरन्तर बौद्धिक सक्रियताको परिचय दिन्छन्। बरालको साहित्यिक व्यक्तित्वको मूल केन्द्र चेतना हो। उनी साहित्यलाई अनुभूतिको पोखरीमा सीमित राख्दैनन्; त्यसलाई प्रश्न, विवेक, तर्क र आत्मअन्वेषणको प्रवाहमा लैजान खोज्छन्। उनका लेखनमा पूर्वीय आत्मदर्शनको गहिराइ, आधुनिक बौद्धिकताको प्रश्नशीलता र नेपाली समाजको जीवन्त अनुभव एकै ठाउँमा भेटिन्छन्। यही संयोगले उनको लेखकीय व्यक्तित्वलाई विशिष्ट बनाएको छ।
उनको निबन्धकारिता अनुभूति र विचारको सीमारेखामा उभिएको देखिन्छ। उनी जीवनलाई बाहिरबाट मात्र हेर्दैनन्; आफ्नै चेतनाको ऐनामा राखेर पुनःपढ्छन्। यही आत्मपरीक्षणशील दृष्टिले उनलाई साहित्यिक चिन्तकका रूपमा पनि स्थापित गर्छ। ‘चेतनाको विराट यात्रा’ बरालको समग्र साहित्यिक जीवनको एउटा सटीक रूपक पनि हो। बरालको लेखनमा साहित्यप्रतिको गहिरो श्रद्धा छ, तर श्रद्धासँगै प्रश्न गर्ने साहस पनि छ। उनी परम्परालाई अस्वीकार गरेर आधुनिक बन्न खोज्दैनन्। बरु परम्पराभित्र लुकेको चेतनालाई आधुनिक प्रश्नसँग जोड्छन्। यस अर्थमा उनको साहित्यिक यात्रा जरा र क्षितिजबीचको यात्रा हो।माटोमा उभिएर आकाशतर्फ हेर्ने यात्रा।
नेपाली निबन्ध र समालोचनाको क्षेत्रमा निरन्तर अध्ययन, लेखन र चिन्तनमार्फत बरालले आफ्नो छुट्टै पहिचान निर्माण गरेका छन्। उनका कृतिहरूले साहित्यलाई सौन्दर्यको विषय मात्र नभई बौद्धिक जागरणको माध्यमका रूपमा ग्रहण गर्ने आग्रह प्रस्तुत गर्छन्। यही कारण बराललाई नेपाली साहित्यका एक सजग निबन्धकार, सूक्ष्म समालोचक र चेतनाका अनवरत साधकका रूपमा स्मरण गर्न सकिन्छ। उनको लेखनीको मूल शक्ति शब्दमा मात्र छैन; शब्दभित्र लुकेको प्रश्नलाई पाठकको अन्तर्मनसम्म पुर्याउने क्षमतामा छ। यही क्षमता उनको साहित्यिक यात्राको सबैभन्दा उज्यालो हस्ताक्षर हो।
यो निबन्धकृतिलाई पढ्नु एउटा लेखकको चेतना कसरी बनेको छ भन्ने यात्रा पढ्नु हो। अझ गहिरो अर्थमा, यो आफूलाई आफैँभित्र पुनःपढ्ने प्रयत्न हो। लेखकको स्वीकारोक्ति—पहिले अत्यधिक धार्मिक हुनु, तर धर्मको वास्तविक अर्थ नबुझ्नु; पछि ती पूर्वनिर्धारित धारणाबाट मुक्त हुँदै ब्यूँझिनु र त्यसपछि अनुभव तथा विचारलाई सिलसिलाबद्ध रूपमा लेखनमा रूपान्तरण गर्नु यस कृतिको मूल आत्मा हो। यहाँ लेखन मनोरञ्जन होइन। आत्मपरीक्षण हो। आत्मपरीक्षणबाट चेतना जन्मिन्छ। चेतनाबाट प्रश्न जन्मिन्छ। र प्रश्नबाट निबन्ध जन्मिन्छ। यही कारण यो कृति एउटा लेखकको साहित्यिक परिचयभन्दा पहिले उसको बौद्धिक पुनर्जन्मको दस्तावेज बनेर उपस्थित हुन्छ।
कृतिको प्रारम्भिक आध्यात्मिक यात्रा विशेष अर्थपूर्ण छ। धर्मलाई कर्मकाण्डको घेराभित्र बुझेर बस्ने चेतनाबाट धर्मको मर्म खोज्ने चेतनातर्फको संक्रमण सामान्य परिवर्तन होइन। यो बाह्य आस्थाबाट आन्तरिक विवेकतर्फको यात्रा हो। उपनिषद्को “आत्मा वा अरे द्रष्टव्यः” भन्ने आत्मअन्वेषी चेतनासँग यसको अन्तरसम्बन्ध देखिन्छ। बुद्धको प्रश्नप्रधान अध्यात्मसँग पनि यसको संवाद हुन्छ। बुद्धले अन्धविश्वासभन्दा अनुभवलाई प्राथमिकता दिए। गीताले कर्मको बीचमा विवेक खोज्यो। लेखकले पनि आफूले पाएको धार्मिक संस्कारलाई अन्तिम सत्य नमानिकन त्यसलाई जीवनानुभवको कसीमा जाँच्न खोजेका छन्। त्यसैले यहाँ आध्यात्मिकता विश्वासको प्रदर्शन होइन। सत्यको खोज हो।
यही आत्मखोजलाई पश्चिमी चिन्तनको आलोकमा हेर्दा टालस्टायको प्रभाव स्वाभाविक रूपमा अर्थपूर्ण देखिन्छ। टालस्टायका पछिल्ला लेखनमा जीवन, मृत्यु, नैतिकता, ईश्वर, अहिंसा, प्रेम र सत्यका प्रश्न बारम्बार उठ्छन्। उनको लेखनमा साहित्य जीवनबाट अलग हुँदैन। लेखकको स्वीकारोक्तिमा पनि यही आग्रह देखिन्छ। आफूले भोगेको जीवनलाई नछोई लेख्नु अधुरो लेखन हो। आफ्नो अन्तःकरणलाई नछोई दर्शन गर्नु खोक्रो दर्शन हो। त्यसैले यो कृतिको निबन्धकार जीवनको प्रयोगशालाबाट विचार निकाल्छन्। पुस्तकालयबाट मात्र होइन।
भ्लादिमिर मायाकोभ्स्कीको ‘आई, माइसेल्फ’ अर्थात् ‘म र म आफैँ’प्रतिको आकर्षणले पनि लेखकको आत्मपरक निबन्धधर्मितालाई बुझ्न सहयोग गर्छ। आत्मकथात्मक लेखनको शक्ति आफ्नै जीवनलाई गौरवगाथा बनाउनुमा हुँदैन। आफूलाई आफ्नै समय, कमजोरी, संघर्ष, भ्रम र उपलब्धिको कठोर ऐनामा हेर्न सक्नुमा हुन्छ। लेखकले यही पक्षलाई महत्त्व दिएका छन्। जीवनका प्रमुख घटनाबाट आफूलाई खार्ने प्रवृत्ति आत्ममुग्धता होइन भने त्यो आत्मज्ञानको प्रारम्भ बन्न सक्छ। सोक्रेटिसको “आफूलाई चिन” भन्ने दार्शनिक आग्रहदेखि आधुनिक आत्मलेखनसम्म यही प्रश्नको लामो यात्रा छ। यस कृतिको आत्मपरकता त्यस परम्परासँग संवाद गर्छ।
तर यहाँ एउटा महत्त्वपूर्ण भिन्नता पनि छ। आत्मपरकता यदि ‘म’को प्रदर्शन मात्र भयो भने निबन्ध संकुचित हुन्छ। तर ‘म’ बाट ‘हामी’तर्फ जाने पुल बन्यो भने त्यो साहित्य हुन्छ। यस कृतिमा लेखकले आफ्नो अनुभवलाई पाठकको अनुभवसँग जोड्ने प्रयास गरेका छन्। धार्मिक चेतनाको परिवर्तन व्यक्तिगत घटना हो। तर अन्धविश्वासबाट विवेकतर्फको यात्रा सार्वभौम मानवीय प्रश्न हो। लेखनको आदत व्यक्तिगत विषय हो। तर मानिस किन लेख्छ भन्ने प्रश्न सभ्यताको प्रश्न हो। यही विस्तारले लेखकको निजी अनुभवलाई सामाजिक र दार्शनिक अर्थ प्रदान गर्छ।
चार्ल्स ल्याम्बको निबन्धपरम्परासँग लेखकको सम्बन्ध पनि उल्लेखनीय छ। ल्याम्बले सामान्य जीवनका साना प्रसङ्गमा असाधारण मानवीय अर्थ भेटे। उनका निबन्धमा आत्मीयता, स्मृति, हास्य, आत्मस्वीकार र मानवीय कमजोरीको कोमल चित्रण भेटिन्छ। प्रस्तुत कृतिमा पनि निबन्धकारको ‘म’ पूर्णतः निष्प्राण बौद्धिकता होइन। त्यसमा अनुभवको ताप छ। स्मृतिको धूलो छ। आत्मीयताको गन्ध छ। विचारसँग जीवन मिसिएको छ। यही कारण निबन्ध यहाँ शुष्क सिद्धान्त बन्दैन। विचारले मानवीय अनुहार पाउँछ।
नेपाली निबन्धपरम्परासँग लेखकको आत्मस्वीकृत सम्बन्ध यस कृतिको अर्को महत्त्वपूर्ण आधार हो। लक्ष्मीप्रसाद देवकोटाको निबन्धले लेखकलाई भाषा मात्र सिकाएको होइन; जीवनलाई व्यापक दृष्टिले हेर्न सिकाएको देखिन्छ। देवकोटाको निबन्धमा कविता, दर्शन, प्रकृति, मानवता र कल्पनाको अद्भुत अन्तर्सम्बन्ध पाइन्छ। प्रस्तुत निबन्धकारले त्यही परम्पराबाट विचारको विराटता ग्रहण गरेका छन्। तर अनुकरणभन्दा आत्मसात् महत्त्वपूर्ण हुन्छ। लेखकको आफ्नै अनुभवले देवकोटाको प्रभावलाई आफ्नो समयको प्रश्नमा रूपान्तरित गर्ने प्रयत्न गरेको देखिन्छ। यही रूपान्तरण साहित्यिक मौलिकताको प्रारम्भिक आधार हो।
शंकर लामिछानेको प्रभावले कृतिमा अर्को तह थपेको देखिन्छ। लामिछानेको निबन्धमा विचार सिधै हिँड्दैन। त्यो घुम्छ। बिम्बसँग ठोक्किन्छ। स्मृतिमा पस्छ। अचानक दार्शनिक प्रश्नमा रूपान्तरित हुन्छ। प्रस्तुत लेखकमा पनि निबन्धलाई सूचना दिने विधा नमान्ने आग्रह देखिन्छ। निबन्ध विचारको कलात्मक यात्रा हुनुपर्छ। पाठकलाई तयार निष्कर्ष थमाउनुको सट्टा उसलाई सोच्ने ठाउँ दिनुपर्छ। यही दृष्टि शंकर लामिछानेको आधुनिक निबन्धचेतनासँग संवाद गर्ने पक्ष हो।
भैरव अर्यालको प्रभाव भने कृतिमा सम्भवतः व्यङ्ग्यात्मक चेतनाको ढोका खोल्छ। नेपाली समाजलाई नजिकबाट हेर्दा विसङ्गति सर्वत्र भेटिन्छ। तर त्यसलाई देख्ने आँखा फरक हुन्छ। सामान्य दृष्टिले देखेको विरोधाभासलाई व्यङ्ग्यकारले सामाजिक ऐनामा परिणत गर्छ। भैरव अर्यालले नेपाली समाजको आडम्बर, पाखण्ड र विसङ्गतिलाई हास्यको धारबाट चिरे। प्रस्तुत निबन्धकारको बौद्धिक यात्रा पनि सामाजिक यथार्थबाट विमुख छैन। त्यसैले उनका निबन्धमा व्यक्तिगत अनुभूति र सार्वजनिक चेतनाबीचको सम्बन्ध खोज्नु स्वाभाविक हुन्छ।
तारानाथ शर्मा र बालकृष्ण पोखरेलको प्रभावले भाषिक अनुशासन, अनुसन्धानशीलता र बौद्धिक निबन्धको अर्को परम्परा सम्झाउँछ। विशेषतः बालकृष्ण पोखरेलका कलेजस्तरका निबन्धलाई आफ्नो लेखनयात्राको खुराक मान्नु लेखकको साहित्यिक संस्कारको स्पष्ट स्वीकारोक्ति हो। यसले एउटा महत्त्वपूर्ण तथ्य देखाउँछ—लेखक अचानक लेखक बनेका होइनन्। उनले पढेका छन्। प्रभावित भएका छन्। आत्मसात् गरेका छन्। फेरि आफ्नो बाटो खोजेका छन्। साहित्यमा मौलिकता शून्यबाट जन्मिँदैन। पूर्वजका आवाजभित्र आफ्नो स्वर पहिचान गर्ने क्षमताबाट जन्मिन्छ।
कृतिमा व्यक्तिपरकता, तार्किकता, बौद्धिकता र समसामयिकतालाई लेखकले आफ्नो पहिचानको आधार मानेका छन्। यी चार शब्द वास्तवमा यस पुस्तकको सौन्दर्यशास्त्रका चार खम्बा हुन्। व्यक्तिपरकता नहुँदा निबन्धमा आत्मा हराउन सक्छ। तार्किकता नहुँदा विचार भावुकतामा विलीन हुन सक्छ। बौद्धिकता नहुँदा अनुभव केवल संस्मरण बन्न सक्छ। समसामयिकता नहुँदा निबन्ध वर्तमानसँगको सम्बन्ध गुमाउन सक्छ। यी चारको सन्तुलन नै निबन्धलाई निबन्ध बनाउने मूल चुनौती हो। लेखकले यस चुनौतीलाई सचेत रूपमा स्वीकार गरेका छन्।
‘लेख्ने आदत’ शीर्षक आफैँमा अत्यन्त अर्थपूर्ण छ। लेखन प्रतिभाको मात्र विषय होइन। अनुशासनको पनि विषय हो। प्रेरणा क्षणिक हुन सक्छ। आदत दीर्घकालीन हुन्छ। संसारका महान् लेखकहरूको जीवन हेर्दा लेखन उनीहरूका लागि केवल उत्साहको क्षण थिएन; जीवनपद्धति थियो। लेख्नु भनेको आफूभित्र जम्मा भएका प्रश्नलाई शब्दमा निर्वासित गर्नु हो। कहिलेकाहीँ लेख्नु आफैँबाट आफूलाई बचाउनु पनि हो। यस दृष्टिले लेख्ने आदतलाई लेखकको साहित्यिक कर्मको घोषणापत्रका रूपमा पढ्न सकिन्छ।
‘लेखनधर्मिताभित्रको क्रम’ पनि कृतिको वैचारिक मेरुदण्डमध्ये एक हो। लेखकका लागि लेखन जिम्मेवारी हो। यहाँ धर्म शब्दलाई कर्मकाण्डीय अर्थमा होइन, कर्तव्य र नैतिक उत्तरदायित्वका अर्थमा बुझ्न सकिन्छ। गीता कर्मलाई परिणामको लोभभन्दा माथि उठाएर कर्तव्यसँग जोड्छ। त्यस्तै साहित्यिक लेखन पनि प्रशंसाको लोभबाट माथि उठेर सत्यप्रतिको प्रतिबद्धतामा पुग्नुपर्छ। लेखक स्वयं स्वीकार गर्छन् कि पाठकले राम्रो भनिदिए हुन्थ्यो भन्ने चाहना आफूमा पनि छ। यही स्वीकारोक्ति उनलाई मानवीय बनाउँछ। तर त्यसपछि उनी लेखनको सफलता पाठकको तत्कालीन प्रशंसाभन्दा पाठकले निबन्ध पढेपछि देख्न थालेका नयाँ विचारमा खोज्छन्। यो धारणा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ।
यही ठाउँमा उनको निबन्धदृष्टि पूर्वीय साधनासँग जोडिन्छ। योगको अर्थ शरीरको अभ्यास मात्र होइन। चित्तको अनुशासन पनि हो। लेखन पनि त्यस्तै साधना बन्न सक्छ। शब्दलाई अनुशासित गर्नु भनेको विचारलाई अनुशासित गर्नु हो। विचारलाई अनुशासित गर्नु भनेको अन्ततः स्वयंलाई अनुशासित गर्नु हो। लेखकले आफ्नो सामग्री कच्चा भयो भने राम्रो प्रतिक्रियाको अपेक्षा गर्नु अनुचित हुने कुरा स्वीकार गरेका छन्। यो आत्मआलोचनात्मक दृष्टि साहित्यकारका लागि अत्यन्त आवश्यक गुण हो। आफ्नै लेखनलाई प्रश्न गर्न नसक्ने लेखक अन्ततः आफ्नै प्रतिध्वनिको कैदी बन्न सक्छ।
यस कृतिमा ग्रीक दार्शनिक परम्परासँग पनि अप्रत्यक्ष संवाद देखिन्छ। सुकरातका लागि प्रश्न नै ज्ञानको प्रारम्भ थियो। प्लेटोका लागि सत्य दृश्य संसारभन्दा गहिरो थियो। अरस्तुका लागि विचारलाई संरचना र तर्क आवश्यक थियो। प्रस्तुत निबन्धकारको लेखकीय यात्रामा यी तीन तहको छाया देख्न सकिन्छ—प्रश्न, सत्यको खोज र तर्क। तर उनको यात्रा शुष्क बौद्धिकताको यात्रा होइन। त्यसमा पूर्वीय आत्मचिन्तन मिसिएको छ। पश्चिमी तर्क र पूर्वीय अन्तर्दृष्टिको यस्तो संयोग निबन्धलाई बहुसांस्कृतिक बौद्धिकता प्रदान गर्छ।
विश्व निबन्धपरम्परामा मोन्तेनदेखि जर्ज अर्वेलसम्म एउटा साझा प्रश्न देखिन्छ।लेखक आफूलाई कहाँ राखेर संसारलाई हेर्छ? मोन्तेनले आफूलाई प्रयोगशाला बनाए। अर्वेलले व्यक्तिगत अनुभवलाई राजनीतिक र नैतिक प्रश्नसँग जोडे। टालस्टायले जीवनलाई नै नैतिक अनुसन्धानको क्षेत्र बनाए। चार्ल्स ल्याम्बले साधारण अनुभवमा असाधारण आत्मीयता भेटे। प्रस्तुत कृतिका निबन्धहरू पनि यिनै विविध परम्परासँग संवाद गर्ने प्रयत्न गर्छन्। यसको मूल्य कसैको प्रतिरूप बन्नुमा होइन। ती परम्परालाई नेपाली जीवनानुभवमा पुनःअर्थ्याउन खोज्नुमा छ।
कृतिको निबन्धक्रम लेखकको अन्तरचेतनाले तय गरेको एउटा क्रमिक आरोहण हो। ‘आँसु छचल्किएर पोखिन्छ’बाट प्रारम्भ भएर ‘चेतनाको आकाशमा राष्ट्रकविलाई राखेर’, ‘बालकृष्ण पोखरेलदेखि हरिप्रसाद बरालसम्म’, ‘सपना, यति मात्र भनें ल !’, ‘लेखनधर्मिताभित्रको क्रम’ हुँदै ‘लेख्ने आदत’सम्म पुग्दा कृतिले भावनाबाट विवेक, विवेकबाट अध्ययन, अध्ययनबाट आत्मसंवाद र आत्मसंवादबाट साहित्यिक अनुशासनतर्फको यात्रालाई मूर्त रूप दिन्छ। यसको अन्तर्धारा सरल छ, आँसुबाट चेतना, चेतनाबाट विचार, विचारबाट स्वर, र स्वरबाट साधना तर प्रहार गहिरो छ।
स्पेनीस निबन्धपरम्पराका मिगेल दे उनामुनोको ‘जीवन–विचार’ चेतनासँग यहाँ रोचक संवाद देखिन्छ। उनामुनोका लागि विचार जीवनको अस्तित्वगत बेचैनीसँग गाँसिएको प्रश्न थियो। त्यस्तै ‘आँसु छचल्किएर पोखिन्छ’मा आँसु भावनाको अन्तिम बिन्दुबाट चेतनाको पहिलो कम्पन बन्न सक्छ। दुःख जब भाषामा आउँछ, अनुभूति विचारमा रूपान्तरित हुन्छ। यही रूपान्तरणले कृतिलाई साधारण आत्मकथात्मक अभिव्यक्तिभन्दा माथि उठाउँछ।
जापानी साहित्यमा यासुनारी कावाबाताको सूक्ष्म सौन्दर्यबोध र हारुकी मुराकामीको आत्मसंवादपूर्ण आधुनिक चेतनाबीच एउटा साझा पक्ष देखिन्छ।ठूला सत्य कहिलेकाहीँ साना अनुभूतिका कम्पनबाट प्रकट हुन्छन्। प्रस्तुत कृतिमा पनि आँसु, सपना, स्मृति र लेख्ने आदतजस्ता सामान्य देखिने विषयहरू क्रमशः अस्तित्व, साहित्य र आत्मअनुशासनका प्रश्नमा विकसित हुन्छन्।‘चेतनाको आकाशमा राष्ट्रकविलाई राखेर’ र ‘बालकृष्ण पोखरेलदेखि हरिप्रसाद बरालसम्म’जस्ता निबन्धले भने व्यक्तिगत चेतनालाई साहित्यिक वंशपरम्परासँग जोड्छन्। लेखक आफूलाई शून्यबाट जन्मिएको प्रतिभाका रूपमा प्रस्तुत गर्दैनन्। उनी आफूलाई बनाउने पूर्वज आवाजहरू स्वीकार गर्छन्। यही कृतज्ञता उनको साहित्यिक नैतिकताको प्रमाण हो।
अन्ततः ‘लेख्ने आदत’मा आइपुग्दा सम्पूर्ण यात्रा एउटा कठोर निष्कर्षमा संकुचित हुन्छ—लेखन प्रेरणाको आकस्मिक बिजुली होइन; दीर्घ साधना हो। स्पेनीस अस्तित्वचिन्तनको बेचैनी, फ्रान्सेली आत्मपरीक्षणको सूक्ष्मता र जापानी क्षणबोधको निस्तब्ध गहिराइसँग संवाद गर्दै यो कृति आफ्नै नेपाली जीवनानुभवबाट एउटा स्वतन्त्र साहित्यिक भूगोल निर्माण गर्छ। यसको शक्ति यही हो—यो पाठकलाई आफ्नै चेतनाभित्र फर्काइदिन्छ। शब्दहरू समाप्त भएपछि पनि प्रश्न बाँकी रहन्छ। र त्यही बाँकी रहने प्रश्न नै यस निबन्धयात्राको सबैभन्दा शक्तिशाली साहित्यिक प्रतिध्वनि हो।
‘आँसु छचल्किएर पोखिन्छ’ शीर्षकले निबन्धयात्राको भावात्मक प्रवेशद्वार खोल्छ। आँसु कमजोरी मात्र होइन। संवेदनाको प्रमाण पनि हो। देवकोटाको करुण चेतना, बुद्धको करुणा र आधुनिक मानवतावादबीच यही एउटा सूक्ष्म पुल देखिन्छ। संवेदना बिना बौद्धिकता निर्दयी हुन सक्छ। बौद्धिकता बिना संवेदना दिशाहीन हुन सक्छ। लेखकको निबन्धमा यी दुईलाई सँगसँगै राख्ने प्रयत्न देखिन्छ। त्यसैले उनका विचार दिमागमा मात्र बस्न खोज्दैनन्। हृदयमा पनि प्रवेश गर्न खोज्छन्।
कृतिमा साहित्यकारहरूप्रतिको श्रद्धा पनि प्रशंसात्मक सूचीका रूपमा मात्र पढिनु हुँदैन। देवकोटा, शंकर लामिछाने, भैरव अर्याल, तारानाथ शर्मा, बालकृष्ण पोखरेल आदिप्रति व्यक्त गरिएको प्रभावले नेपाली साहित्यको एउटा जीवित गुरु–शिष्य परम्परा सम्झाउँछ। लेखकले आफूलाई एक्लो प्रतिभाको रूपमा प्रस्तुत गरेका छैनन्। उनले आफू बनेको बौद्धिक परिवेशप्रति कृतज्ञता व्यक्त गरेका छन्। यो कृतज्ञता आफैँमा एउटा साहित्यिक नैतिकता हो। जरा स्वीकार नगर्ने रूखले आफ्नो उचाइको इतिहास लेख्न सक्दैन।
पुरस्कार, सम्मान र साहित्यिक संस्थाप्रतिको आभार पनि यस कृतिको सामाजिक पृष्ठभूमिको महत्त्वपूर्ण हिस्सा हो। विराट साहित्य सङ्गमदेखि विभिन्न प्रतिष्ठान, वाचनालय, साहित्यिक संस्था र सामाजिक संस्थासम्म लेखकले पाएको प्रोत्साहनलाई स्मरण गरेका छन्। यसले साहित्य व्यक्तिगत साधना मात्र नभई सामुदायिक संस्कार पनि हो भन्ने देखाउँछ। लेखक एक्लै लेख्छ। तर साहित्य एक्लै बाँच्दैन। पाठक, संस्था, सहकर्मी र समकालीन वातावरणले पनि लेखकको यात्रालाई ऊर्जा दिन्छ। यस अर्थमा कृतिको कृतज्ञता निजी विनम्रता मात्र होइन, साहित्यिक समुदायप्रतिको स्वीकारोक्ति हो।
यस कृतिको सबैभन्दा ठूलो शक्ति आत्मस्वीकारोक्ति र आत्मपरीक्षणको साहस हो। लेखक आफूलाई अन्तिम सत्यको स्वामीका रूपमा प्रस्तुत गर्दैनन्। बरु आफूलाई पढ्दै, परिमार्जन गर्दै, प्रभावित हुँदै र पुनःलेख्दै आएको यात्रुका रूपमा देखाउँछन्। यही कारण पुस्तकमा आध्यात्मिकता छ, तर अन्धविश्वास छैन। बौद्धिकता छ, तर बौद्धिक अहंकार हुन आवश्यक छैन। व्यक्तिपरकता छ, तर आत्ममुग्धता बन्न नदिने सचेतता पनि छ। साहित्यप्रेम छ, तर साहित्यिक आत्मसन्तुष्टिमा रोकिँदैन।
अन्त्यमा, यो निबन्धकृति एउटा लेखकले संसारलाई बुझ्नेभन्दा पहिले आफूलाई बुझ्ने प्रयासको दस्तावेज हो। यसको यात्रा धर्मबाट विवेकतर्फ, अनुभवबाट विचारतर्फ, प्रभावबाट मौलिकतर्फ, आँसुबाट चेतनातर्फ र लेखनबाट आत्मसंवादतर्फ अघि बढ्छ। पूर्वीय आत्मदर्शन, ग्रीक प्रश्नपरम्परा, टालस्टायको नैतिक बेचैनी, मायाकोभ्स्कीको आत्मस्वीकार, ल्याम्बको आत्मीय निबन्धधर्मिता र नेपाली निबन्धपरम्पराका देवकोटा, शंकर लामिछाने, भैरव अर्याल, तारानाथ शर्मा तथा बालकृष्ण पोखरेलजस्ता स्रष्टाबाट आएका प्रभावहरू यहाँ एउटै चेतनात्मक नदीमा मिसिन खोज्छन्। यसको मौलिकता प्रभावरहित हुनुमा होइन; प्रभावलाई आफ्नै जीवनानुभवको भट्टीमा गलाएर आफ्नै स्वर निर्माण गर्नुमा छ। त्यसैले यस कृतिलाई केवल निबन्धसङ्ग्रह भन्नु यसको गहिराइलाई सीमित गर्नु हुनेछ। यो एउटा चेतनाको आत्मकथा हो। एउटा पाठकको पुनर्जागरण हो। एउटा लेखकले आफ्नै ‘म’लाई प्रश्न गर्दै ‘हामी’तर्फ गरेको दीर्घ यात्रा हो। र अन्ततः, लेखनलाई आफूलाई सत्यको कसीमा राख्ने साधन बनाउने प्रयत्न हो। यही प्रयत्नले कृतिलाई स्मरणीय बनाउने सबैभन्दा गहिरो सम्भावना बोकेको छ।