चार बलको रहस्य

कथा बिजु सुवेदी विजय October 10, 2026, 1:28 am

---

— जब वैज्ञानिकले ब्रह्माण्डको एउटै धड्कन सुने
मूल कथा–भाव
सन् २०८९ । पृथ्वीमा अत्यन्त संवेदनशील नयाँ वैज्ञानिक उपकरण “अनन्त” निर्माण हुन्छ । यसको उद्देश्य चार आधारभूत बलमध्ये अहिलेसम्म अलग-अलग देखिएका गुरुत्व, विद्युत्चुम्बकीय, विक र स्ट्रङ बलका बीच कुनै गहिरो सम्बन्ध छ कि छैन भन्ने पत्ता लगाउनु हो ।
एक रात प्रयोगशालामा असम्भवजस्तो घटना हुन्छ । उपकरणले कुनै नयाँ कण मात्र भेट्दैन—उसले चारै बल एउटै संकेतबाट उत्पन्न भएको जस्तो देखिने एउटा रहस्यमय कम्पन रेकर्ड गर्छ ।
त्यसपछि संसारभरका वैज्ञानिकहरूबीच एउटा प्रश्न उठ्छ—
“यदि ब्रह्माण्डका चार बल वास्तवमा एउटै शक्तिका चार रूप हुन् भने त्यो मूल शक्ति कहाँ लुकेको छ ?”
तर त्यो खोजसँगै एउटा अर्को भयावह कुरा पनि पत्ता लाग्छ—
ब्रह्माण्डको संरचनामा केही बिग्रँदैछ ।
कथा त्यहीँबाट सुरु हुन्छ ।
१: “आकाशमा परेको दरार”
बिहानको काठमाडौं अरू दिनजस्तै थियो । शहर बिस्तारै ब्युँझिँदै थियो । गल्लीका पसलहरूका सटर आधा खुलेका थिए । सडकमा मोटरसाइकलका आवाजहरू बाक्लिँदै थिए । कुनै घरको छतबाट धुवाँको पातलो रेखा माथि उठिरहेको थियो । टाढा पहाडहरू बिहानको फिक्का घाममा नीलो देखिन्थे । तर त्यो बिहान आकाश असाध्यै सफा थियो ।
न बादल । न हुस्सु । न कुनै संकेत । काठमाडौंको एउटा पुरानो घरको छतमा सात वर्षको एउटा बालक आकाशतिर फर्केर उभिएको थियो । उसको हातमा विद्यालयको सानो झोला थियो, तर उसको ध्यान झोलामा थिएन । ऊ आकाश हेरिरहेको थियो—लामो समयदेखि नहल्लिई ।
उसकी आमाले भान्साबाट आवाज दिइन्—
“आरव ! ढिला भयो बाबु । स्कुल जानुपर्छ ।”
बालकले जवाफ दिएन । आमा छतमा आइपुगिन् ।
“के हेर्दैछौ ?”
बालकले औँला आकाशतिर उठायो ।
“आमा...”
“हजुर ?”
“आकाश किन खस्दैन ?”
आमाले मुस्कुराउँदै छोराको टाउको सुम्सुम्याइन् ।
“गुरुत्वाकर्षणले सबै थोक समातेको छ नि ।”
बालकले केही क्षण आमालाई हेरिरह्यो ।
“तर आकाशलाई कसले समातेको ?”
आमाको मुस्कान रोकियो । उनले प्रश्नलाई बालसुलभ जिज्ञासा ठानेर भनिन्—
“आकाशलाई कसैले समात्नुपर्दैन । पृथ्वीले हामीलाई तानेर राखेको छ ।”
“त्यसो भए... पृथ्वीलाई कसले समातेको ?”
यसपटक आमासँग तुरुन्त उत्तर थिएन । उनले छोराको हात समातिन् ।
“स्कुलबाट आएपछि कुरा गरौँला ।”
बालकले फेरि आकाशतिर हेर्‍यो ।
त्यही क्षण—
आकाशमा केही भएको थियो । त्यो आँखाले देखिने घटना थिएन । न बिजुली चम्किएको थियो । न बादल गर्जिएको । न विमान उडेको । तर पृथ्वीभन्दा हजारौँ किलोमिटर माथि परिक्रमा गरिरहेको एउटा वैज्ञानिक उपग्रहले आफ्नो अत्यन्त संवेदनशील उपकरणमा असामान्य कम्पन दर्ता गरिसकेको थियो ।
पहिलो संकेत यति सानो थियो कि स्वचालित प्रणालीले त्यसलाई त्रुटि ठान्यो ।
दोस्रो संकेत पनि आयो ।
तेस्रो ।
चौथो ।
र त्यसपछि उपकरणको स्क्रिनमा एउटा तरङ्ग देखा पर्‍यो ।
००:००:००१३ सेकन्ड ।
अत्यन्त छोटो । तर असम्भवजस्तो स्पष्ट । उपग्रहको नियन्त्रण कक्षमा रातको ड्युटीमा बसेका वैज्ञानिकले स्क्रिनतिर झुके ।
“यो के हो ?”
अर्को वैज्ञानिकले डेटा जाँच्यो ।
“सफ्टवेयर ग्लिच होला ।”
“फेरि चलाऊ ।”
डेटा पुनः प्रशोधन गरियो ।
उही तरङ्ग ।
फेरि ।
उही ।
अन्ततः प्रणालीले रातो अक्षरमा चेतावनी देखायो—
UNKNOWN GRAVITATIONAL SIGNATURE
अज्ञात गुरुत्वीय संकेत ।
त्यसको केही सेकेन्डपछि पृथ्वीका अन्य दुई वेधशालाले पनि त्यही कम्पन टिपे ।
त्यसपछि एउटा चौथोले ।
पाँचौँले ।
छैटौँले ।
पृथ्वीको विभिन्न भागमा रहेका संवेदनशील उपकरणहरू एकपछि अर्को सक्रिय हुन थाले । तर समस्या त्यहाँबाट सुरु भएको थिएन ।
समस्या के थियो भने—
यो संकेत कहाँबाट आएको थियो भन्ने कसैलाई थाहा थिएन । काठमाडौंको बाहिरी भागमा रहेको अन्तर्राष्ट्रिय भौतिक अनुसन्धान केन्द्रको भूमिगत प्रयोगशाला सामान्यतया अत्यन्त शान्त हुन्थ्यो । त्यहाँ घडीको टिकटकसमेत सुनिँदैनथ्यो । भित्ताभरि स्क्रिन थिए । कुनै स्क्रिनमा कणहरूको टक्करको डेटा थियो । कुनैमा अन्तरिक्षीय विकिरण । कुनैमा गुरुत्वीय तरङ्ग । कुनैमा न्यूट्रिनो । र बीचको ठूलो स्क्रिनमा ब्रह्माण्डको एउटा डिजिटल नक्सा ।
त्यहाँ काम गर्ने अधिकांश वैज्ञानिकहरूलाई बिहानको त्यो संकेतबारे अझै केही थाहा थिएन । तर बिहान ६ बजेर ४३ मिनेटमा डा. आर्या अधिकारीको फोन बज्यो । उनी निद्राबाट उठेकी थिइनन् । फोन लगातार बजिरह्यो ।
उनले स्क्रिनमा नाम हेरिन्—
डा. समर ।
उनले फोन उठाइन् ।
“हेलो ?”
उता केही क्षण मौनता थियो । त्यसपछि समरको आवाज आयो ।
“आर्या, तुरुन्त केन्द्रमा आउनू ।”
“के भयो ?”
“हामीसँग एउटा संकेत छ ।”
“कस्तो संकेत ?”
समरले तुरुन्त उत्तर दिएनन् ।
“गुरुत्वीय ।”
आर्या उठेर बसिन् ।
“ब्ल्याक होल ?”
“होइन ।”
“न्यूट्रोन स्टार ?”
“होइन ।”
“दुई विशाल वस्तुको टक्कर ?”
“त्यो पनि होइन ।”
आर्याको आवाज गम्भीर भयो ।
“त्यसो भए ?”
समरले केवल यति भने—
“हामीलाई थाहा छैन ।”
फोन काटियो । आर्या केही क्षण ओछ्यानको किनारमा बसिरहिन् । वैज्ञानिकका लागि “थाहा छैन” सामान्य वाक्य थियो । तर समरले त्यो वाक्य जुन ढंगले बोलेका थिए, त्यसमा सामान्य अज्ञानता थिएन । त्यहाँ डर थियो ।
दुई घण्टापछि आर्या अनुसन्धान केन्द्रको भूमिगत नियन्त्रण कक्षमा पुगिन् । समर ठूलो स्क्रिनअगाडि उभिएका थिए । उनको हातमा कफीको कप थियो, तर कफी चिसिइसकेको थियो ।
“के भेट्यौ ?”
समरले उनको प्रश्नको जवाफ नदिई स्क्रिनतिर देखाए ।
“पहिला यो हेर ।”
स्क्रिनमा एउटा तरङ्ग चलिरहेको थियो ।
माथि–तल ।
माथि–तल ।
नियमित ।
तर अत्यन्त सूक्ष्म ।
आर्याले कुर्सी तानेर बसिन् ।
“गुरुत्वीय तरङ्ग ?”
“हो ।”
“स्रोत ?”
“छैन ।”
“दिशा ?”
“अस्पष्ट ।”
“दूरी ?”
“अझै निर्धारण गर्न सकेका छैनौँ ।”
आर्याले डेटा विस्तार गरिन् । त्यसपछि उनको निधार खुम्चियो ।
“यो सामान्य गुरुत्वीय तरङ्गजस्तो छैन ।”
समर पहिलोपटक मुस्कुराए ।
“त्यसैले त तिमीलाई बोलाएको ।”
आर्याले केही सेकेन्डसम्म डेटा हेरिन् ।
“यसको आवृत्ति परिवर्तन भइरहेको छैन ।”
“हो ।”
“तर आयाम परिवर्तन भइरहेको छ ।”
“हो ।”
“कुनै खगोलीय टक्करको संकेत होइन ।”
“त्यो हामीले पनि सोचेका थियौँ ।”
“त्यसो भए...”
आर्या रोकिइन् । स्क्रिनमा रहेको तरङ्ग फेरि चल्यो । त्यसको छेउमा अर्को डेटा विन्डो खुलेको थियो । आर्याले त्यसलाई देखिन् ।
“यो के हो ?”
समरले केही बोलेनन् । आर्याले दोस्रो विन्डो ठूलो बनाइन् । त्यहाँ विद्युत्चुम्बकीय क्षेत्रको कम्पन थियो । आर्याको आँखा केही क्षण स्थिर भयो ।
“यो पनि त्यही समयमा ?”
“हो ।”
“संयोग ?”
“हामीले त्यही सोच्यौँ ।”
समरले अर्को फाइल खोले । त्यसमा कमजोर आणविक अन्तरक्रियासँग सम्बन्धित न्यूट्रिनो डेटाको संकेत थियो । आर्याले स्क्रिनबाट आँखा हटाइन् ।
“समर...”
“हो ।”
“यो पनि ?”
“उही समय ।”
आर्याले कुर्सीबाट उठेर ठूलो स्क्रिनतिर हेरिन् । चारवटा डेटा विन्डो अब एउटै स्क्रिनमा थिए ।
पहिलो—
गुरुत्वीय बल ।
दोस्रो—
विद्युत्चुम्बकीय बल ।
तेस्रो—
कमजोर आणविक बल ।
चौथो—
बलियो आणविक बल ।
चारवटा फरक प्रकृतिका संकेत । चारवटा फरक वैज्ञानिक संसार । चारवटा फरक व्यवहार । तर तिनीहरूमा एउटा असहज समानता थियो ।
समय ।
आर्याले घडी हेरिन् ।
“चारै संकेत एउटै क्षणमा सुरु भएका छन् ।”
समरले टाउको हल्लाए ।
“र एउटै क्षणमा कमजोर भएका छन् ।”
“कति समय ?”
“तेह्र मिलिसेकेन्ड ।”
आर्या चुप भइन् ।
तेह्र मिलिसेकेन्ड । मानिसको जीवनमा त्यो समय लगभग अर्थहीन थियो । तर ब्रह्माण्डको सबैभन्दा सूक्ष्म स्तरमा— तेह्र मिलिसेकेन्ड अनन्तजस्तो हुन सक्थ्यो । त्यही बेला प्रयोगशालाको अर्को ढोका खुल्यो । भित्र डा. निहारिका श्रेष्ठ पसिन् । उनी क्वान्टम भौतिकीकी विशेषज्ञ थिइन् । उनको हातमा केही प्रिन्टेड रिपोर्ट थिए ।
“मलाई पनि विश्वास लागेको छैन ।”
आर्याले उनलाई हेरिन् ।
“तिमीले पुष्टि गर्यौ ?”
“तीन स्वतन्त्र उपकरणबाट ।”
निहारिकाले रिपोर्ट टेबलमा राखिन् ।
“तर एउटा कुरा अझ विचित्र छ ।”
“के ?”
“चारवटै संकेतको गणितीय ढाँचा ।”
आर्याले रिपोर्ट उठाइन् ।
“के भयो ?”
निहारिकाले औँलाले एउटा ग्राफ देखाइन् ।
“यी चारवटा तरङ्गको आकार फरक छ । तर मूल कम्पनको एक निश्चित अनुपात एउटै छ ।”
समरले थपे—
“जस्तो एउटै गीत चारवटा वाद्ययन्त्रबाट बजाइएको हो ।”
आर्याले स्क्रिनतिर हेरिरहिन् । उनलाई आफ्नो विश्वविद्यालयको एउटा पुरानो कक्षा सम्झियो ।
प्राध्यापकले भनेका थिए—
प्रकृतिले हामीलाई अनेक घटना देखाउँछ । तर विज्ञानको काम ती अनेक घटनाभित्र लुकेको एउटै नियम खोज्नु हो । त्यतिबेला उनले त्यसलाई एउटा सुन्दर वाक्य ठानेकी थिइन् । आज पहिलोपटक त्यो वाक्य डर लाग्दो सम्भावना बनेर उनको अगाडि उभिएको थियो ।
यदि चारवटा बल—
गुरुत्व ।
विद्युत्चुम्बकीय ।
कमजोर ।
बलियो—
साँच्चै अलग-अलग शक्तिहरू थिए भने, किन तिनीहरूले एउटै क्षणमा यस्तो प्रतिक्रिया देखाए ?
“यो कुनै नयाँ खगोलीय वस्तु हुन सक्छ ।”
निहारिकाले भनिन् ।
“कुनै नयाँ वस्तु ?”
“हो । हामीले नदेखेको कुनै प्रक्रिया ।”
समरले टाउको हल्लाए ।
“तर त्यसले चारवटै बललाई एकैपटक किन प्रभावित गर्छ ?”
निहारिका चुप भइन् ।
आर्याले सोधिन्—
“ब्रह्माण्डको प्रारम्भिक अवस्थासँग सम्बन्धित हुन सक्छ ?”
समरले उनको आँखामा हेरे । त्यो प्रश्नले कोठाको वातावरण नै बदलियो । ब्रह्माण्डको सुरुवाती क्षण । जहाँ तापक्रम कल्पना गर्न नसकिने गरी उच्च थियो । जहाँ पदार्थ र ऊर्जा आजको संसारजस्तो अलग थिएनन् । जहाँ प्रकृतिका नियमहरू आज हामीले देखेजस्ता छुट्टाछुट्टै देखिँदैनथे । वैज्ञानिकहरू लामो समयदेखि एउटा सम्भावनाको खोजीमा थिए—
सायद प्रकृतिका विभिन्न बलहरू कुनै अत्यन्त उच्च ऊर्जाको अवस्थामा एउटै मूल शक्तिका फरक रूप थिए । ब्रह्माण्ड चिसिँदै जाँदा त्यो एकता टुट्यो । एउटै प्रकाश प्रिज्मबाट निस्कँदा विभिन्न रङमा छुट्टिएजस्तै । तर त्यो केवल सिद्धान्त थियो । अहिलेसम्म त्यसको प्रत्यक्ष प्रमाण थिएन ।
आर्याले बिस्तारै भनिन्—
“यदि यो प्रारम्भिक ब्रह्माण्डको कुनै अवशेष हो भने...”
निहारिकाले वाक्य पूरा गरिन्—
“हामीले ब्रह्माण्ड जन्मिँदाको आवाज सुनेका हुन सक्छौँ ।”
कोठामा मौनता छायो ।
समरले तुरुन्तै भने—
“त्यति छिटो निष्कर्षमा नजाऊ ।”
“म निष्कर्षमा पुगेकी छैन ।”
आर्याले स्क्रिनबाट आँखा नहटाई भनिन्—
“म सम्भावनाको ढोका मात्र खोल्दैछु ।”
त्यही बेला केन्द्रको मुख्य प्रणालीमा ठूलो रातो संकेत बल्यो ।
WARNING
आर्या चकित भइन् ।
“के भयो ?”
कम्प्युटर वैज्ञानिक अर्णव दौडिँदै भित्र आए ।
“हामीले बाहिरी वेधशालाबाट नयाँ डेटा पाएका छौँ ।”
“कस्तो ?”
“संकेत फेरि आएको छ ।”
समरले तुरुन्त स्क्रिनतिर हेरे ।
“कहाँ ?”
अर्णवले विश्व नक्सा खोल्यो ।
एउटा रातो बिन्दु चम्कियो ।
त्यसपछि अर्को ।
त्यसपछि अर्को ।
पृथ्वीको विभिन्न दिशाबाट एउटै प्रकारका संकेतहरू आउन थाले । तर यसपटक ती पहिलेभन्दा शक्तिशाली थिए ।
निहारिकाले फुसफुसाइन्—
“यो दोहोरिँदैछ ।”
आर्याले घडी हेरिन् । पहिलो संकेत आएको ठीक छ घण्टा भएको थियो ।
“हरेक छ घण्टामा ?”
अर्णवले टाउको हल्लाए ।
“अहिलेसम्म त्यही देखिन्छ ।”
समरले आदेश दिए—
“सबै डेटा अलग गर । कुनै फिल्टर नलगाऊ । कच्चा संकेत चाहिन्छ ।”
अर्णव कम्प्युटरतिर फर्किए । आर्या भने स्क्रिनमै हेरिरहिन् । चारवटा तरङ्ग फेरि देखा परे ।
पहिलो— गुरुत्व ।
दोस्रो— विद्युत्चुम्बकीय ।
तेस्रो— कमजोर ।
चौथो— बलियो ।
यसपटक ती केवल सँगसँगै चलेका थिएनन् । तिनीहरूको शिखर एउटै बिन्दुमा पुगेको थियो । चारवटा अलग-अलग रेखा एक क्षणका लागि एउटै रेखाजस्तो देखिए । आर्याको शरीरभित्र चिसो लहर दौडियो ।
उनले बिस्तारै भनिन्—
“रोक ।”
अर्णवले प्रक्रिया रोक्यो ।
“के भयो ?”
आर्याले स्क्रिनमा देखिएको अन्तिम बिन्दु देखाइन् ।
“यो फेरि चलाऊ ।”
डेटा पुनः चल्यो ।
चारवटा तरङ्ग ।
चारवटा आवाज ।
चारवटा शक्ति ।
र फेरि—
एकै लय ।
एकै क्षण ।
एकै धड्कन ।
आर्याको आँखामा अब वैज्ञानिक जिज्ञासा मात्र थिएन । त्यहाँ एउटा प्रश्न जन्मिइसकेको थियो । त्यो प्रश्न कुनै एउटा प्रयोगशालाको थिएन । कुनै एउटा देशको थिएन । सायद मानव सभ्यताकै सबैभन्दा पुरानो प्रश्न थियो—
के प्रकृति वास्तवमै चारवटा अलग शक्तिले चलिरहेको छ ?
कि हामीले एउटै शक्तिलाई चारवटा नाम दिएका मात्र हौँ ?
आर्या स्क्रिनको नजिक गइन् । उनले चारवटा तरङ्गलाई केही क्षण ध्यानपूर्वक हेरिन् ।
र अत्यन्त बिस्तारै भनिन्—
“यी चारवटा अलग-अलग आवाज होइनन्...”
सबै वैज्ञानिक चुप भए ।
आर्याले अन्तिम शब्द उच्चारण गरिन्—
“एउटै आवाजका चार प्रतिध्वनि हुन् ।”
त्यसै क्षण—
प्रयोगशालाका सबै स्क्रिनहरू एकैपटक निभे ।
अँध्यारो ।
केही सेकेन्डसम्म कसैले केही बोलेन । फेरि एउटा मात्र स्क्रिन बल्यो । त्यसमा कुनै ग्राफ थिएन । कुनै संख्या थिएन । कुनै वैज्ञानिक संकेत थिएन । केवल एउटा वाक्य थियो—
FOUR ARE NOT FOUR.
आर्याले त्यो वाक्य हेरिरहिन् ।
उनलाई थाहा थिएन—
त्यो एउटा चेतावनी थियो,
कुनै संयोग,
कुनै प्राकृतिक संकेत,
वा ब्रह्माण्डले पहिलोपटक मानिसलाई पठाएको प्रश्न ।
तर एउटा कुरा भने निश्चित थियो ।
त्यो दिनदेखि—
मानिसले आकाशलाई केवल माथि हेरेर हेर्ने थिएन ।
उसले आकाशभित्र लुकेको नियम खोज्न थाल्ने थियो ।
र त्यो खोजले उसलाई अन्ततः त्यही ठाउँमा पुर्‍याउने थियो—
जहाँ प्रकृतिका चारवटा शक्तिहरूबीचको सीमा हराउँछ । जहाँ गुरुत्व र क्वान्टमको झगडा सुरु हुन्छ । जहाँ पदार्थभन्दा पहिले नियम जन्मिएको हुन सक्छ । र जहाँ—
ब्रह्माण्डको सबैभन्दा ठूलो रहस्य, चारवटा बलको पछाडि लुकेको एउटै शक्तिको प्रश्न बनेर उभिएको थियो ।

२: “चार अदृश्य शक्तिहरू”
प्रयोगशालाको स्क्रिनमा अझै त्यही वाक्य स्थिर थियो—
FOUR ARE NOT FOUR.
कोठाभित्र रहेका चारै वैज्ञानिक केही समयसम्म मौन रहे । कुनै नयाँ डेटा आएको थिएन । कुनै चेतावनी थिएन । कुनै उपकरण बिग्रिएको थिएन । तर एउटा वाक्यले उनीहरूको वर्षौँको वैज्ञानिक ज्ञानलाई अचानक एउटा प्रश्नमा बदलिदिएको थियो । अर्णवले कम्प्युटरको किबोर्डमा केही आदेश टाइप गर्‍यो ।
“यो सन्देश प्रणालीले आफैँ बनाएको होइन ।”
समरले सोधे—
“निश्चित ?”
“एक सय प्रतिशत ।”
“बाहिरबाट पठाइएको ?”
अर्णव केही क्षण रोकिए ।
“त्यो पनि भन्न सक्दिनँ ।”
निहारिका स्क्रिन नजिक गइन् ।
“हामीले के देख्यौँ भनेर भन्दा पनि हामीले के बुझ्न सकेनौँ भन्ने कुरा अहिले महत्त्वपूर्ण छ ।”
आर्याले उनको कुरा सुनिन् । त्यसपछि उनले स्क्रिन बन्द गरिन् ।
“आजको लागि यति ।”
समरले आश्चर्य माने ।
“यति ?”
“हामीसँग प्रश्न धेरै छन् । उत्तर एउटा पनि छैन ।”
“त्यसैले त अनुसन्धान गर्नुपर्छ ।”
आर्या मुस्कुराइन् ।
“हो । तर अनुसन्धान प्रश्नबाट सुरु हुन्छ, निष्कर्षबाट होइन ।”
उनी बाहिर निस्किइन् । तर उनको मनमा एउटा मात्र प्रश्न घुमिरह्यो—
चारवटा बल किन ?
अर्को बिहान अनुसन्धान केन्द्रको मुख्य सभाकक्ष भरिएको थियो । देश–विदेशका वैज्ञानिकहरू अनलाइन जोडिएका थिए । भौतिकशास्त्री, खगोलशास्त्री, गणितज्ञ, इन्जिनियर र कम्प्युटर वैज्ञानिकहरू आ–आफ्ना स्क्रिनअगाडि बसेका थिए ।
आर्याले ठूलो पर्दामा एउटा साधारण चित्र देखाइन् ।
चारवटा वृत्त ।
पहिलोमा लेखिएको थियो— गुरुत्व ।
दोस्रो— विद्युत्चुम्बकीय ।
तेस्रो— विक ।
चौथो— स्ट्रङ ।
सभाकक्षमा रहेका केही युवा अनुसन्धानकर्ताहरूले एकअर्कालाई हेरे ।
आर्याले भनिन्—
“हामीले हिजो एउटा असामान्य संकेत देख्यौँ । त्यसको अर्थ के हो भन्ने हामीलाई अझै थाहा छैन । तर त्यसलाई बुझ्न हामीले पहिले एउटा आधारभूत कुरा सम्झनुपर्छ ।”
उनले पहिलो वृत्तमा क्लिक गरिन् । स्क्रिनमा एउटा ढुंगा देखा पर्‍यो ।
“यो ढुंगा माथिबाट छोड्नुभयो भने के हुन्छ ?”
पछाडिबाट कसैले हाँस्दै भन्यो—
“तल खस्छ ।”
आर्याले टाउको हल्लाइन् ।
“किन ?”
“गुरुत्वाकर्षण ।”
“ठीक ।”
उनले ढुंगा फेरि माथि उठेको एनिमेसन देखाइन् ।
“हामीले यसलाई धकेल्नुपर्दैन । छोडेपछि पृथ्वीले आफूतिर तान्छ ।”
उनले अर्को चित्र देखाइन् ।
चन्द्रमा ।
पृथ्वीको वरिपरि घुमिरहेको ।
“यही नियम ठूलो स्तरमा पनि काम गर्छ । पृथ्वी सूर्यको वरिपरि घुम्छ । चन्द्रमा पृथ्वीको वरिपरि घुम्छ । ग्रहहरू आफ्नो कक्षामा रहन्छन् ।”
समरले थपे—
“र हामी कुर्सीबाट उठेर आकाशतिर उडेर नजाने कारण पनि यही हो ।”
सभाकक्षमा हल्का हाँसो फैलियो । आर्या मुस्कुराइन् ।
“हामीलाई गुरुत्व सामान्य लाग्छ । तर सोच्नुस्—यही शक्ति नहुँदो हो त पृथ्वीमा समुद्र रहने थिएनन्, वायुमण्डल रहने थिएन, हामी जमिनमा उभिन सक्ने थिएनौँ ।”
उनले केही क्षण रोकिएर भनिन्—
“गुरुत्वले ब्रह्माण्डको ठूलो संरचना समाल्छ ।”
स्क्रिनमा पृथ्वीबाट ताराहरू, ताराबाट आकाशगंगा र आकाशगंगाबाट विशाल ब्रह्माण्डको चित्र फैलियो ।
“तर एउटा रोचक कुरा छ ।”
अर्णवले सोधे—
“के ?”
आर्याले भनिन्—
“गुरुत्व चारवटामध्ये सबैभन्दा कमजोर बल हो ।”
सभाकक्षमा केही अनुहारहरू उठे ।
“कमजोर ?”
आर्याले आफ्नो अगाडिको टेबलबाट एउटा सानो चुम्बक उठाइन् ।
“यो हेर्नुस् ।”
उनले चुम्बकलाई एउटा कागजको क्लिपनजिक लगिन् । क्लिप तुरुन्तै चुम्बकमा टाँसियो ।
आर्याले भनिन्—
“तपाईंको हातमा भएको यो सानो चुम्बकले पृथ्वीको सम्पूर्ण गुरुत्वलाई पराजित गरेर यो क्लिप उठाउन सक्छ ।”
एक युवा वैज्ञानिकले भने—
“तर पृथ्वी त चुम्बकभन्दा धेरै ठूलो छ ।”
“ठीक । त्यसैले गुरुत्व कमजोर भए पनि यसको प्रभाव लामो दूरीसम्म फैलिन्छ र ठूलो मात्रामा पदार्थ जम्मा भएपछि अत्यन्त शक्तिशाली परिणाम दिन्छ ।”
समरले थपे—
“तारा, ग्रह, आकाशगंगा—यी सबैको कथा गुरुत्वबिना पूरा हुँदैन ।”
आर्याले पहिलो वृत्तमा घेरा लगाइन् ।
गुरुत्व ।
“एउटा शक्ति ।”
त्यसपछि स्क्रिनमा एउटा मोबाइल देखा पर्‍यो ।
आर्याले सोधिन्—
“अब यो ?”
अर्णवले तुरुन्त भन्यो—
“विद्युत्चुम्बकीय बल ।”
“किन ?”
“मोबाइलको विद्युत्, सिग्नल, इलेक्ट्रोनको गति, विद्युतचुम्बकीय तरङ्ग...”
“ठीक ।”
आर्याले मोबाइलको एनिमेसन देखाइन् । स्क्रिनभित्र इलेक्ट्रोनहरू चलिरहेका थिए ।
“हामीलाई विद्युत् स्वाभाविक लाग्छ । मोबाइल चार्ज हुन्छ । फोन बज्छ । रेडियोले आवाज ल्याउँछ । टेलिभिजनले चित्र पठाउँछ । वाइफाइले डेटा बोक्छ । प्रकाश हाम्रो आँखासम्म आइपुग्छ ।”
उनले रोकिएर भनिन्—
“यी सबैको गहिराइमा विद्युत्चुम्बकीय अन्तरक्रियाको ठूलो भूमिका छ ।”
निहारिकाले थपिन्—
“त्यति मात्र होइन । रसायन पनि ।”
सभाकक्ष शान्त भयो ।
“दुई परमाणु एकअर्कासँग कसरी बाँधिन्छन् ? अणु कसरी बन्छ ? पदार्थले हाम्रो वरिपरिको संसार किन बनाउँछ ?”
उनले स्क्रिनमा पानीको अणु देखाइन् ।
“हामीले पानीलाई केवल पानी भनेर देख्छौँ । तर सूक्ष्म संसारमा हेर्दा त्यहाँ इलेक्ट्रोन र विद्युत्चुम्बकीय अन्तरक्रियाहरूको जटिल नृत्य हुन्छ ।”
आर्याले मोबाइल उठाइन् ।
“त्यसैले यो सानो उपकरण तपाईंको हातमा हुनु पनि ब्रह्माण्डको एउटा गहिरो नियमको परिणाम हो ।”
अर्णवले हाँस्दै भन्यो—
“अर्थात् मोबाइल बिग्रियो भने ब्रह्माण्ड दोषी ?”
सभाकक्ष फेरि हाँसोले भरियो । आर्याले मुस्कुराउँदै भनिन्—
“ब्रह्माण्डलाई दोष नदिनुस् । चार्जरलाई दोष दिनुस् ।”
हाँसो फेरि फैलियो । तर त्यो हल्का क्षणपछि आर्याको आवाज फेरि गम्भीर भयो ।
“विद्युत्चुम्बकीय बलले प्रकाशदेखि रसायनसम्म हाम्रो दैनिक संसारको ठूलो हिस्सा निर्माण गर्छ ।”
स्क्रिनमा दोस्रो वृत्त उज्यालो भयो ।
विद्युत्चुम्बकीय बल ।
अब स्क्रिन अँध्यारो भयो । त्यसमा एउटा मात्र वस्तु देखियो—
सूर्य ।
सूर्यको सतहमा आगोका विशाल लहरहरू उठिरहेका थिए ।
आर्याले सोधिन्—
“सूर्य किन चम्किन्छ ?”
कसैले भन्यो—
“परमाणु संलयन ।”
“ठीक । तर त्यो प्रक्रिया सहजै चल्दैन ।”
निहारिका अगाडि बढिन् ।
“सूर्यको केन्द्रमा अत्यन्त उच्च ताप र दबाब हुन्छ । त्यहाँ परमाणुका नाभिकहरूबीच हुने प्रक्रियाहरूमा कमजोर बलको भूमिका अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।”
स्क्रिनमा एउटा हाइड्रोजन नाभिकको चित्र देखा पर्‍यो ।
त्यसपछि अर्को ।
त्यसपछि परिवर्तन ।
“कमजोर बलले कणहरूको प्रकार परिवर्तन गराउन सक्छ । यही कारणले केही प्रक्रियाहरू सम्भव हुन्छन्, जुन अन्यथा सम्भव हुँदैनथे ।”
आर्याले भनिन्—
“सूर्य केवल एउटा आगोको गोलो होइन ।”
उनले सूर्यको चित्रबाट पृथ्वीतिर आउने प्रकाश देखाइन् ।
“त्यसको भित्र भइरहेका सूक्ष्म कणीय प्रक्रियाहरूको परिणाम हामी यहाँ बसेर अनुभव गर्छौँ ।”
एउटा विद्यार्थीले सोध्यो—
“त्यसो भए सूर्यको उज्यालोमा पनि कमजोर बलको कथा छ ?”
निहारिकाले भनिन्—
“प्रत्यक्ष रूपमा हरेक प्रकाशकणलाई कमजोर बलले बनाउँछ भन्न मिल्दैन । तर सूर्यमा ऊर्जा उत्पादन गर्ने प्रमुख आणविक प्रक्रियाहरूमा कमजोर अन्तरक्रियाको महत्त्वपूर्ण भूमिका छ ।”
आर्याले सहमति जनाइन् ।
“यही फरक बुझ्नु पनि विज्ञान हो । कुनै शक्तिको भूमिका छ भन्नु र सबै कुरा त्यही शक्तिले गर्छ भन्नु एउटै कुरा होइन ।”
स्क्रिनमा तेस्रो वृत्त उज्यालो भयो ।
कमजोर आणविक बल ।
अब अन्तिम वृत्त बाँकी थियो । स्क्रिनमा एउटा परमाणुको नाभिक देखियो ।
सानो ।
अत्यन्त सानो ।
तर त्यसभित्र असाधारण शक्ति बन्द थियो ।
आर्याले भनिन्—
“अब सबैभन्दा बलियो ।”
अर्णवले तुरुन्तै भन्यो—
“स्ट्रङ फोर्स ।”
आर्याले टाउको हल्लाइन् ।
“बलियो आणविक बल ।”
स्क्रिनमा प्रोटोन र न्यूट्रोनहरू देखिए ।
“परमाणुको केन्द्रमा प्रोटोन र न्यूट्रोन हुन्छन् । तर प्रोटोनहरू सबै धनात्मक आवेश भएका हुन्छन् ।”
आर्याले दुईवटा समान धनात्मक चिन्ह देखाइन् ।
“समान आवेश भएका वस्तुहरूले एकअर्कालाई धकेल्छन् ।”
दुवै प्रोटोन टाढा जान थाले ।
“त्यसो भए परमाणुको नाभिक कसरी सँगै रहन्छ ?”
स्क्रिनमा अर्को शक्ति सक्रिय भयो । दुई प्रोटोन फेरि नजिकिए ।
“यहाँ बलियो आणविक अन्तरक्रियाको भूमिका आउँछ ।”
निहारिकाले थपिन्—
“यसको गहिरो स्तरमा क्वार्कहरूलाई ग्लुओनहरूले बाँधेर राख्छन् । प्रोटोन र न्यूट्रोनभित्रको संरचना पनि यही बलसँग सम्बन्धित छ ।”
आर्याले विद्यार्थीहरूतिर हेरिन् ।
“यसलाई यसरी सम्झनुस्—हामीले संसारको सबैभन्दा बलियो बाँध्ने शक्तिहरूमध्ये एउटाको कथा परमाणुको केन्द्रभित्र भेट्छौँ ।”
स्क्रिनमा नाभिक चम्कियो ।
स्ट्रङ बल ।
चारवटै वृत्त अब एकैपटक स्क्रिनमा थिए ।
सभाकक्षमा केही क्षण मौनता छायो । आर्याले ती चारवटा नामतिर हेरिन् ।
गुरुत्व ।
विद्युत्चुम्बकीय ।
कमजोर ।
स्ट्रङ ।
उनले मार्कर उठाइन् र बोर्डमा एउटा घर कोरिन् ।
सानो ।
चार कुनाको ।
“अब यसलाई विज्ञानको भाषाभन्दा बाहिर बुझौँ ।”
उनले घरको चारवटा कुनामा चारवटा चिन्ह राखिन् ।
“घर बनाउन हामीलाई विभिन्न औजार चाहिन्छ ।”
उनले हथौडा बनाइन् ।
“एउटा कामका लागि ।” स्क्रुड्राइभर ।
“अर्को कामका लागि ।” प्लास ।
“अर्को ।” र एउटा रन्च ।
“अर्को ।”
उनले चारवटा औजार टेबलमा राखिन् ।
“यी सबै फरक छन् । एउटाले अर्कोको काम गर्न सक्दैन । तर अन्ततः तिनीहरूले बनाउने कुरा एउटै हो—घर ।”
उनले बोर्डमा बनेको घरतिर औँला देखाइन् ।
“ब्रह्माण्ड पनि केही हदसम्म त्यस्तै देखिन्छ ।”
समरले थपे—
“चारवटा आधारभूत बल फरक ढंगले काम गर्छन् । तर तिनीहरूले मिलेर एउटै संसार निर्माण गर्छन् ।”
आर्याले चारवटा नामतिर फेरि हेरिन् ।
“ग्रह ।” उनले गुरुत्वतिर इशारा गरिन् ।
“प्रकाश ।” विद्युत्चुम्बकीय ।
“सूर्यभित्रका आणविक प्रक्रिया ।” कमजोर ।
“परमाणुको नाभिक ।” स्ट्रङ ।
“र अन्ततः—हामी ।”
कोठामा मौनता छायो ।
“हामीले आफूलाई ब्रह्माण्डबाट अलग ठान्न सक्छौँ । तर हाम्रो शरीरका प्रत्येक परमाणु, हामीले सास फेरेको हावा, हाम्रो हातमा रहेको मोबाइल, हाम्रो शरीरमा हुने रासायनिक प्रतिक्रिया—सबै प्रकृतिका यी आधारभूत नियमहरूसँग जोडिएका छन् ।”
निहारिकाले बिस्तारै भनिन्—
“अर्थात् हामी यी बलहरूलाई केवल बाहिरबाट अध्ययन गरिरहेका छैनौँ ।”
आर्याले उनलाई हेरिन् । निहारिकाले वाक्य पूरा गरिन्—
“हामी आफैँ पनि तिनकै परिणाम हौँ ।”
सभाकक्ष सकिएपछि सबै वैज्ञानिक बाहिर निस्किए । तर आर्या भने त्यहीँ बसिरहिन् । ठूलो स्क्रिनमा चारवटा वृत्त अझै देखिरहेका थिए । समर फर्केर आए ।
“तिमी जाँदिनौ ?”
“अझै केही बुझ्न बाँकी छ ।”
“के ?”
आर्याले चारवटा वृत्ततिर हेरिन् ।
“हामीले तिनलाई चारवटा बल भन्यौँ ।”
“हो ।”
“तर किन चार ?”
समर चुप भए ।
आर्याले अगाडि भनिन्—
“गुरुत्वले ठूलो संसार समाल्छ । विद्युत्चुम्बकीयले पदार्थ र प्रकाशको संसार चलाउँछ । कमजोर बलले कणहरूको परिवर्तन र तारकीय प्रक्रियामा भूमिका खेल्छ । स्ट्रङले नाभिकको गहिरो संरचना बाँध्छ ।”
उनले बिस्तारै सोधिन्—
“तर यदि यी सबै प्रकृतिका आधारभूत नियम हुन् भने...”
समरले अनुमान गरिसकेका थिए ।
“तिमी के सोच्दैछौ ?”
आर्याले स्क्रिनमा चारवटा वृत्तलाई हेर्दै भनिन्—
“यिनीहरूको मूल एउटै किन नहुन सक्छ ?”
समर केही क्षण मौन रहे ।
“यो प्रश्न नयाँ होइन ।”
“मलाई थाहा छ ।”
“आइन्स्टाइनदेखि धेरै वैज्ञानिकहरूले प्रकृतिका नियमहरूलाई एउटै ढाँचामा बुझ्ने प्रयास गरेका छन् ।”
“मलाई त्यो पनि थाहा छ ।”
“र अहिलेसम्म हामीले पूर्ण उत्तर पाएका छैनौँ ।”
आर्याले हल्का मुस्कान दिइन् ।
“त्यसैले त यो प्रश्न अझै जीवित छ ।”
त्यही क्षण अर्णव दौडिँदै भित्र आयो ।
“आर्या !”
दुवै फर्किए । अर्णवको हातमा ट्याब्लेट थियो ।
“हिजोको संकेतको नयाँ विश्लेषण आएको छ ।”
“के भेटियो ?”
“चारवटै संकेतबीचको सम्बन्ध पहिले सोचेभन्दा धेरै गहिरो छ ।”
आर्याको अनुहार गम्भीर भयो ।
“कति गहिरो ?”
अर्णवले ट्याब्लेट उनको हातमा दिए । स्क्रिनमा चारवटा तरङ्ग थिए । तर यसपटक तिनीहरू अलग-अलग थिएनन् । कम्प्युटरले तिनीहरूलाई गणितीय रूपमा एकअर्कासँग तुलना गरेको थियो । बीचमा एउटा साझा ढाँचा देखा परेको थियो । समर अगाडि बढे ।
“यो के हो ?”
अर्णवले बिस्तारै भन्यो—
“हामीले चारवटा आवाजलाई अलग-अलग रेकर्ड गरेका थियौँ ।”
उसले स्क्रिनमा अर्को ग्राफ खोल्यो ।
“तर जब हामीले तिनको मूल ढाँचा छुट्यायौँ...”
स्क्रिनमा चारवटा रेखा हराए । एउटा मात्र रेखा बाँकी रह्यो । आर्याले त्यसलाई हेरिन् । त्यो कुनै परिचित तरङ्ग थिएन । तर त्यसमा एउटा लय थियो ।
एकदम सूक्ष्म ।
एकदम नियमित ।
र अकल्पनीय रूपमा परिचित ।
अर्णवले भन्यो—
“चारवटाको पछाडि एउटा साझा गणितीय संरचना छ ।”
आर्याले स्क्रिनबाट आँखा हटाइनन् । उनको मनमा अघिल्लो रात देखिएको वाक्य फेरि चम्कियो—
FOUR ARE NOT FOUR.
बाहिर साँझ पर्न थालेको थियो । काठमाडौंको आकाश सुनौलो हुँदै थियो । सडकमा मानिसहरू आफ्ना घरतिर फर्किरहेका थिएन । कुनै बालक आकाशमा चङ्गा उडाइरहेको थियो । कुनै घरमा मोबाइल बजिरहेको थियो । कुनै भान्सामा आगो बलिरहेको थियो । कुनै अस्पतालमा मेसिन चलिरहेको थियो । कुनै पहाडमाथि सूर्य अस्ताउँदै थियो । कुनै परमाणुको नाभिकभित्र अदृश्य शक्ति आफ्नो काम गरिरहेको थियो । संसार सामान्य देखिन्थ्यो ।
तर आर्यालाई अब थाहा भइसकेको थियो—
सामान्य देखिनु र सामान्य हुनु एउटै कुरा होइन ।
उनले झ्यालबाट आकाशतिर हेरिन् ।
अनि बिस्तारै भनिन्—
“यदि चारवटा शक्तिले यो संसार बनाएका हुन् भने...”
समरले उनको कुरा पूरा गरे—
“त्यसको सुरुवात कहाँबाट भयो ?”
आर्याले टाउको हल्लाइन् ।
“होइन ।”
उनको आँखामा अब अर्को प्रश्न थियो ।
“चारवटा छुट्टिनुअघि के थियो ?”
त्यो प्रश्नको उत्तर कसैसँग थिएन । तर केही हजार किलोमिटर माथि— त्यही अज्ञात संकेत फेरि सक्रिय भइसकेको थियो ।
र यसपटक—
चारवटा तरङ्गमध्ये एउटा मात्र चलिरहेको थिएन ।
पाँचौँ एउटा अत्यन्त सूक्ष्म कम्पन पनि जन्मिएको थियो ।
जसलाई अहिलेसम्म कसैले देखेको थिएन ।
३: “सूर्य निभेको दिन”
सूर्य त्यस बिहान पनि उदाएको थियो । पहाडको पछाडिबाट सुनौलो घेरा विस्तारै माथि उठेको थियो । काठमाडौंका घरका झ्यालहरूमा उज्यालो परेको थियो । सडकमा मानिसहरू निस्कन थालेका थिए । विद्यालयका बसहरू गुडिरहेका थिए । किसानहरू खेततिर लागिरहेका थिए । संसारलाई केही असामान्य लागेको थिएन । सूर्य सधैँजस्तै चम्किरहेको थियो ।
तर सूर्यको केन्द्रमा—
केही अत्यन्त सानो कुरा बदलिएको थियो । यति सानो कि त्यसलाई मानिसको आँखाले देख्न सक्दैनथ्यो । यति सानो कि पृथ्वीमा रहेका अधिकांश उपकरणले पनि त्यसलाई तुरुन्त छुट्याउन सक्दैनथे । तर त्यो परिवर्तन ब्रह्माण्डको एउटा अत्यन्त महत्त्वपूर्ण नियमसँग जोडिएको थियो ।
विक बल ।
अनुसन्धान केन्द्रमा अर्णव रातभरको डेटा मिलाउँदै थियो । अचानक उसले एउटा ग्राफमा रातो बिन्दु देख्यो ।
“आर्या !”
आर्या आफ्नो स्क्रिनबाट उठिन् ।
“के भयो ?”
“सूर्यको न्यूट्रिनो फ्लक्स ।”
“केही असामान्य ?”
“अलिकति ।”
आर्या उसको छेउमा पुगिन् । स्क्रिनमा सूर्यबाट पृथ्वीतिर आउने न्यूट्रिनोको तथ्यांक थियो । ग्राफमा एउटा अत्यन्त सानो उतारचढाव देखिन्थ्यो । यति सानो कि सामान्य अवस्थामा त्यसलाई उपकरणको त्रुटि मान्न सकिन्थ्यो ।
आर्याले भनिन्—
“कति ?”
“अहिले भन्न गाह्रो छ ।”
“अघिल्लो हप्तासँग तुलना गर ।”
अर्णवले केही आदेश टाइप गर्‍यो । पुरानो डेटा आयो । दुईवटा रेखा एकअर्कामाथि राखिए । आर्याले केही क्षण हेरिन् ।
“यो प्राकृतिक उतारचढाव हुन सक्छ ।”
“मलाई पनि त्यही लाग्यो ।”
“त्यसो भए रिपोर्ट गर र निगरानी राख ।”
“ठीक छ ।”
आर्या फर्किइन् ।
त्यस दिन कसैले त्यसलाई ठूलो घटना मानेन । सूर्य त सूर्य नै थियो । करोडौँ वर्षदेखि जलिरहेको थियो । मानिस जन्मिनुभन्दा धेरै पहिलेबाट । मानिस हराइसकेपछि पनि सम्भवतः धेरै समयसम्म । एउटा सानो ग्राफले ताराको भविष्य बदल्छ भन्ने कल्पना गर्नु आफैँमा हास्यास्पद लाग्थ्यो । तर कहिलेकाहीँ ब्रह्माण्डका ठूला परिवर्तनहरू ठूलो आवाज गरेर सुरु हुँदैनन् । तिनीहरू एउटा सानो कम्पनबाट सुरु हुन्छन् ।
दोस्रो दिन ।
बिहानै अर्णवले आर्याको कार्यालयको ढोका ढकढक्यायो ।
“फेरि आएको छ ।”
आर्याले कम्प्युटरबाट आँखा उठाइन् ।
“के ?”
“न्यूट्रिनो ।”
आर्या तुरुन्त उठिन् । यसपटक स्क्रिनमा परिवर्तन अघिल्लो दिनभन्दा स्पष्ट थियो ।
अत्यन्त सानो ।
तर वास्तविक ।
निहारिका पनि प्रयोगशालामा आइपुगिन् । उनले ग्राफ हेरिन् ।
“कति स्टेसनले देखे ?”
“पहिले दुईवटा । अहिले पाँचवटा ।”
“पृथ्वीका विभिन्न ठाउँ ?”
“हो ।”
निहारिका केही क्षण चुप भइन् ।
“यदि सबै उपकरणले एउटै परिवर्तन देखिरहेका छन् भने यो उपकरणको त्रुटि होइन ।”
समर पनि आइपुगे ।
“के भइरहेको छ ?”
आर्याले स्क्रिन देखाइन् ।
समरले ध्यानपूर्वक ग्राफ हेरे ।
“सूर्यमा कुनै विस्फोट ?”
अर्णवले भन्यो—
“सोलार फ्लेयरको डेटा सामान्य छ ।”
“चुम्बकीय गतिविधि ?”
“सामान्य सीमा ।”
“सूर्यको सतहको तापक्रम ?”
“सामान्य ।”
“त्यसो भए समस्या कहाँ छ ?”
आर्याले उत्तर दिइनन् । उनले सूर्यको डिजिटल मोडेल खोलेर केन्द्रतिर जुम गरिन् । सतह सामान्य थियो । तर सूर्यको शक्ति सतहमा जन्मिँदैनथ्यो ।
त्यसको गहिराइमा—
अत्यन्त तातो र घना केन्द्रमा—
हाइड्रोजनका नाभिकहरूबीच आणविक प्रक्रियाहरू चलिरहेका थिए । त्यहाँ पदार्थ आफ्नो सबैभन्दा कठोर अवस्थामध्ये एउटा अवस्थामा थियो ।
आर्याले बिस्तारै भनिन्—
“हामीले सूर्यको बाहिर हेरेर केही पत्ता लगाउन सक्दैनौँ ।”
निहारिकाले उनलाई हेरिन् ।
“किनकि समस्या बाहिर छैन ।”
“ठीक ।”
आर्याले सूर्यको केन्द्रमा घेरा लगाइन् ।
“समस्या यहाँ हुन सक्छ ।”
सूर्यको केन्द्रमा दुईवटा प्रोटोन भेटिन्थे ।
सामान्य अवस्थामा दुवै धनात्मक ।
दुवै एकअर्कालाई विद्युत्चुम्बकीय रूपमा धकेल्ने ।
तर सूर्यको अत्यन्त उच्च ताप र दबाबले उनीहरूलाई अत्यन्त नजिक ल्याउँथ्यो । र त्यहाँ एउटा असाधारण घटना सम्भव हुन्थ्यो । दुई प्रोटोनमध्ये एउटा परिवर्तन हुन्थ्यो । डाउन क्वार्क अप क्वार्कमा बदलिन्थ्यो । त्यस प्रक्रियामा कमजोर अन्तरक्रियाको भूमिका थियो । त्यसपछि ड्युटेरोन बन्ने बाटो खुल्थ्यो । त्यही प्रक्रियाको विशाल श्रृंखलाले अन्ततः सूर्यलाई ऊर्जा उत्पादन गर्न सक्षम बनाउँथ्यो । निहारिकाले स्क्रिनमा त्यो प्रक्रिया देखाइन् ।
“यही कारणले कमजोर बल यति महत्त्वपूर्ण छ ।”
समरले भने—
“तर कमजोर बललाई त हामी ‘कमजोर’ भन्छौँ ।”
आर्या मुस्कुराइन् ।
“नामले यसको महत्त्व बताउँदैन ।”
निहारिकाले थपिन्—
“यसको दायरा अत्यन्त छोटो छ । तर सूर्यको जीवनमा यसको भूमिका अत्यन्त ठूलो छ ।”
आर्याले सूर्यको मोडेल हेर्दै भनिन्—
“कल्पना गरौँ, यसको व्यवहारमा सानो परिवर्तन आयो भने ?”
कोठामा मौनता छायो ।
समरले तुरुन्त भने—
“त्यसो भए सूर्यको ऊर्जा उत्पादनको दर परिवर्तन हुन सक्छ ।”
“कति ?”
“त्यो परिवर्तनको आकारमा निर्भर गर्छ ।”
अर्णवले नयाँ गणना चलायो । स्क्रिनमा संख्याहरू दौडिए । केही क्षणपछि कम्प्युटरले परिणाम देखायो । अर्णवको अनुहार फेरियो ।
“आर्या...”
“के भयो ?”
“परिवर्तन सानो छ ।”
“कति सानो ?”
“अहिलेको मापनअनुसार... लगभग नगण्य ।”
समरले राहतको सास फेरे । तर अर्णवले वाक्य पूरा गरेन ।
आर्याले सोधिन्—
“तर ?”
“तर यो परिवर्तन यदि निरन्तर बढिरहेको छ भने ?”
कसैले उत्तर दिएन ।
तेस्रो दिन ।
संसारले पहिलोपटक सूर्यलाई फरक आँखाले हेर्न थाल्यो । विश्वका अन्तरिक्ष वेधशालाहरूले एउटै कुरा रिपोर्ट गर्न थाले—
सूर्यबाट आउने केही प्रकारका कणहरूको प्रवाहमा असामान्य परिवर्तन ।
पहिले वैज्ञानिकहरूले त्यसलाई अलग-अलग घटना ठाने ।
तर जब विभिन्न देशका उपकरणबाट आएका तथ्यांक एउटै ठाउँमा राखिए—
एउटा ढाँचा देखियो । सूर्यको सतहमा समस्या थिएन । सौर्य आँधी थिएन । सूर्यको चुम्बकीय क्षेत्र असामान्य थिएन । तर सूर्यको भित्रबाट आउने सूक्ष्म संकेतहरू बदलिरहेका थिए ।
र ती संकेतमध्ये सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण थियो—
न्यूट्रिनो ।
न्यूट्रिनोहरू मानिसका लागि लगभग भूतजस्तै थिए । तिनीहरू पदार्थसँग अत्यन्त कम अन्तरक्रिया गर्थे । सूर्यको केन्द्रमा जन्मेका असंख्य न्यूट्रिनोहरू सूर्यको विशाल शरीर पार गरेर बाहिर निस्कन सक्थे । मानिसले तिनीहरूलाई समात्न पृथ्वीमुनि गहिरो प्रयोगशालाहरू बनाएको थियो । किनकि पृथ्वीको सतहमा रहेका लाखौँ–करोडौँ कणहरूको भीडमा तिनीहरूलाई छुट्याउन कठिन थियो ।
तर आज—
ती अदृश्य दूतहरूले एउटा खबर बोकेर आएका थिए ।
सूर्यको भित्र केही बदलिँदै थियो ।
आर्याले विश्वका विभिन्न न्यूट्रिनो वेधशालाबाट आएको डेटा एउटै स्क्रिनमा जोडिन् ।
चारवटा देश ।
सातवटा प्रयोगशाला ।
दर्जनौँ डिटेक्टर ।
सबैको ग्राफमा एउटै ढाँचा ।
निहारिका बिस्तारै बोलिन्—
“यो संयोग होइन ।”
समरले भने—
“त्यसो भए ?”
आर्याले कुनै उत्तर दिइनन् । उनले अघिल्लो दुई दिनको गुरुत्वीय संकेतको डेटा पनि खोलिन् । त्यो असामान्य संकेत । चारवटा बलका चार तरङ्ग ।
र अहिले—
सूर्यको न्यूट्रिनो परिवर्तन ।
उनले दुईवटा ग्राफ एकअर्कामाथि राखिन् । समय मिल्यो ।
निहारिकाले अचानक भनिन्—
“ओहो...”
आर्या उनीतिर फर्किइन् ।
“के ?”
“समय ।”
“के भयो ?”
“न्यूट्रिनो परिवर्तन सुरु भएको समय ।”
उनले अघिल्लो संकेतको समय देखाइन् । दुवैबीचको अन्तर अत्यन्त सानो थियो । समर अगाडि बढे ।
“यो उही संकेतसँग सम्बन्धित हुन सक्छ ।”
आर्याले भनिन्—
“हामीले अझै प्रमाणित गरेका छैनौँ ।”
“तर सम्भावना ?”
“गम्भीर ।”
अर्णवले बीचमै भने—
“त्यसको अर्थ के हुन्छ ?”
आर्याले केही क्षण सोचेपछि उत्तर दिइन्—
“यदि हाम्रो अनुमान सही भयो भने...”
उनले सूर्यतिर हेरेको जस्तो गरी स्क्रिनमा रहेको सूर्यलाई हेरिन् ।
“हिजो हामीले ब्रह्माण्डको चार बलबीचको सम्बन्धमा संकेत देख्यौँ ।”
“अनि आज ?”
“आज त्यो संकेतले ताराको हृदयमा असर गरिरहेको हुन सक्छ ।”
त्यस दिन साँझ विश्वभरका समाचार माध्यममा एउटा समाचार फैलियो ।
“सूर्यको गतिविधिमा असामान्य परिवर्तन ।”
केही सञ्चारमाध्यमले त्यसलाई सामान्य सौर्य गतिविधि भने । केहीले वैज्ञानिकहरूको चिन्ता बढाइचढाइ गरे । सामाजिक सञ्जालमा मानिसहरूले लेख्न थाले—
सूर्य निभ्दैछ ।
पृथ्वी अब केही दिनको मात्र पाहुना हो ।
वैज्ञानिकहरूले सत्य लुकाइरहेका छन् ।
तर अनुसन्धान केन्द्रले कुनै त्यस्तो घोषणा गरेको थिएन । सूर्य निभिरहेको थिएन । अहिलेसम्म होइन । आर्या राति घर जानुअघि केन्द्रको छतमा उभिइन् । आकाशमा तारा देखिन थालेका थिए ।
उनलाई बिहानको त्यो बच्चा सम्झना आयो—
“आकाश किन खस्दैन ?”
उनले आकाशतिर हेरिन् । मानिसहरू पृथ्वीलाई स्थिर संसार ठान्छन् । तर वास्तवमा सबै कुरा गतिमा थियो । पृथ्वी घुमिरहेको थियो । पृथ्वी सूर्यको वरिपरि घुमिरहेको थियो । सूर्य आकाशगंगाभित्र गतिशील थियो । आकाशगंगा पनि गतिशील थियो । र यी सबैलाई एउटै ब्रह्माण्डीय नियमहरूले बाँधेका थिए ।
आर्याले बिस्तारै भनिन्—
“हामी स्थिर संसारमा बसेका छैनौँ ।”
उनको छेउमा समर आए ।
“तिमी अझै त्यही सोचिरहेकी छौ ?”
“हो ।”
“चार बल ?”
“होइन ।”
“त्यसो भए ?”
आर्याले आकाशतिर हेर्दै भनिन्—
“तिनीहरूको सम्बन्ध ।”
समर चुप रहे ।
आर्याले थपिन्—
“हामीले कमजोर बललाई सानो भनेर हेप्यौँ । तर सूर्यको जीवनमा यसको भूमिका हेर्नुस् ।”
उनले हातमा एउटा सानो ढुंगा उठाइन् ।
“बाहिरबाट हेर्दा केही भएको छैन ।”
ढुंगा जमिनमा खसालिन् ।
“तर भित्र एउटा नियम अलिकति बदलियो भने...”
समरले वाक्य पूरा गरे—
“ताराको भविष्य बदलिन सक्छ ।”
त्यही रात अनुसन्धान केन्द्रमा आपत्कालीन बैठक बोलाइयो । विश्वका विभिन्न वैज्ञानिकहरू भिडियोमार्फत जोडिएका थिए ।
एक वरिष्ठ खगोलभौतिकशास्त्रीले भने—
“सूर्यको कुल ऊर्जा उत्पादनमा अहिले देखिएको परिवर्तन अत्यन्त सानो छ । तत्काल पृथ्वीमा कुनै ठूलो प्रभावको प्रमाण छैन ।”
आर्याले सोधिन्—
“तर परिवर्तनको दिशा ?”
“अझै स्पष्ट छैन ।”
निहारिकाले प्रश्न गरिन्—
“यदि यो प्रक्रिया बढ्दै गयो भने ?”
केही क्षण मौनता ।
त्यसपछि उत्तर आयो—
“हामीले त्यसको मोडेल बनाउँदैछौँ ।”
आर्याले स्क्रिनमा नयाँ ग्राफ राखिन् ।
“हामीले एउटा अर्को कुरा पनि देखेका छौँ ।”
सबैको ध्यान उनीतिर गयो ।
“न्यूट्रिनोको परिवर्तन मात्र छैन ।”
उनले चारवटा तरङ्ग देखाइन् ।
गुरुत्व ।
विद्युत्चुम्बकीय ।
कमजोर ।
स्ट्रङ ।
त्यसपछि सूर्यको न्यूट्रिनो डेटा थपिन् ।
पाँचवटा रेखा ।
समरले बिस्तारै भन्यो—
“पाँचौँ संकेत ।”
आर्याले टाउको हल्लाइन् ।
“हो ।”
अर्णवले कम्प्युटरको अर्को स्क्रिन खोले ।
“हामीले यसलाई अघिल्लो डेटा सेटसँग मिलाएका छौँ ।”
“र ?”
“पाँचौँ संकेत सूर्यबाट आएको होइन ।”
आर्याको मुटु एकछिन रोकिएजस्तो भयो ।
“त्यसो भए कहाँबाट ?”
अर्णवले विश्वको नक्सा देखायो । उसले एउटा बिन्दुमा घेरा लगायो । सूर्य होइन । पृथ्वी पनि होइन । नजिकको कुनै ग्रह पनि होइन ।
त्यो संकेत—
अन्तरिक्षको एउटा अत्यन्त टाढाको दिशाबाट आइरहेको थियो ।
निहारिकाले सोधिन्—
“दिशा निश्चित छ ?”
“अहिलेसम्मको अनुमान ।”
“त्यहाँ के छ ?”
अर्णवले स्क्रिन ठूलो गर्‍यो ।
अँध्यारो अन्तरिक्ष ।
असंख्य ताराहरू ।
तर त्यस दिशामा एउटा असामान्य कुरा थियो ।
त्यहाँ कुनै ज्ञात स्रोत थिएन ।
समरले कुर्सीबाट उठ्दै भने—
“त्यसो भए सूर्य केवल प्रभावित भइरहेको छैन ।”
आर्याले उनको कुरा पूरा गरिन्—
“कसैले सूर्यलाई छुँदैछ ।”
“कसले ?”
आर्याले स्क्रिनतिर हेरिन् ।
उनको आवाज निकै मधुर थियो—
“हामीलाई थाहा छैन ।”
त्यही क्षण सूर्यको अर्को डेटा अपडेट भयो । ग्राफ फेरि हल्लियो । यसपटक पहिलेभन्दा अलिकति बढी ।
निहारिकाले फुसफुसाइन्—
“फेरि बढ्यो ।”
अर्णवले तुरुन्त गणना सुरु गर्‍यो । स्क्रिनमा सूर्यको अनुमानित ऊर्जा उत्पादनको नयाँ मोडेल आयो ।
एक प्रतिशतभन्दा पनि कम परिवर्तन ।
तर रेखा माथि जाँदै थियो ।
समरले भने—
“यो यदि निरन्तर भयो भने...”
आर्याले उनलाई रोकिन् ।
“अहिले निष्कर्ष ननिकाल ।”
उनले केही क्षण सूर्यको चित्र हेरिन् । त्यो चित्रमा सूर्य सधैँजस्तै चम्किरहेको थियो ।
तर अब उनी जान्थिन्—
त्यो चमक केवल आगो थिएन । त्यो एउटा विशाल आणविक प्रक्रिया थियो ।
त्यस प्रक्रियाको एउटा अत्यन्त सूक्ष्म ढोकामा—
विक बल उभिएको थियो ।
र त्यो ढोकामा अहिले कसैले ढकढकाइरहेको थियो ।
आर्याले स्क्रिन बन्द गरिन् । तर बन्द हुनुअघि एउटा अन्तिम डेटा चम्कियो । चारवटा पुराना तरङ्ग फेरि देखा परे ।
गुरुत्व ।
विद्युत्चुम्बकीय ।
कमजोर ।
स्ट्रङ ।
र तिनको तल—
एउटा नयाँ रेखा ।
पाँचौँ ।
आर्याले त्यसलाई हेर्दै भनिन्—
“यदि चारवटा शक्तिको बीचमा सम्बन्ध छ भने...”
निहारिकाले सोधिन्—
“त्यो पाँचौँ के हो ?”
आर्याले उत्तर दिइनन् । बाहिर आकाशमा सूर्य अस्ताइसकेको थियो । तर विश्वका लाखौँ किलोमिटर टाढाका उपकरणहरूले एउटा कुरा निरन्तर रेकर्ड गरिरहेका थिए—
सूर्य अझै चम्किरहेको थियो ।
तर उसको हृदयमा—
केही बदलिइरहेको थियो ।
र मानव इतिहासमा पहिलोपटक वैज्ञानिकहरूले बुझ्न थाले—
ब्रह्माण्डको सबैभन्दा सानो कणमा आएको परिवर्तनले एउटा ताराको भविष्य बदल्न सक्छ ।
तर उनीहरूलाई अझै थाहा थिएन—
त्यो परिवर्तन सूर्यमा मात्र रोकिँदैन ।
४: “अदृश्य हात”
रातको दुई बजेको थियो । अन्तर्राष्ट्रिय भौतिक अनुसन्धान केन्द्रको भूमिगत प्रयोगशालामा बाहिरको संसार निदाइरहेको थियो । तर भुइँमुनि वैज्ञानिकहरूका कम्प्युटरहरू अझै जागिरहेका थिए । स्क्रिनमा सूर्य थियो । सूर्यको केन्द्रबाट निस्किरहेका असंख्य सूक्ष्म कणहरू थिए ।
र तीमध्ये सबैभन्दा रहस्यमय थिए—
न्युट्रिनो ।
आर्या एउटा ठूलो स्क्रिनअगाडि उभिएकी थिइन् । उनको दायाँपट्टि निहारिका थिइन् । अर्णव कम्प्युटरमा लगातार डेटा प्रशोधन गरिरहेका थिए । समर केही पर उभिएर सबै कुरा हेरिरहेका थिए । केही मिनेटदेखि कसैले बोलेको थिएन । अन्ततः अर्णवले मौनता तोडे ।
“मैले फेरि चलाएँ ।”
आर्याले सोधिन्—
“नतिजा ?”
“उही ।”
“त्रुटि ?”
“छैन ।”
“उपकरण ?”
“तीनपटक जाँचिसकेँ ।”
“अर्को वेधशालासँग तुलना ?”
“गरिसकेँ ।”
अर्णवले स्क्रिनमा पृथ्वीको नक्सा देखाए । संसारका विभिन्न स्थानमा रहेका न्यूट्रिनो डिटेक्टरहरूबाट आएका संकेतहरू एउटा-एउटा चम्किरहेका थिए । निहारिका अगाडि बढिन् ।
“सबै एउटै कुरा देखाइरहेका छन् ।”
आर्याले टाउको हल्लाइन् ।
“तर हामीले अझै एउटा कुरा बुझ्न सकेका छैनौँ ।”
“के ?”
निहारिकाले अर्को स्क्रिन खोलिन् । त्यहाँ न्यूट्रिनोका आउने दिशाहरूको नक्सा थियो । आर्या केही क्षण हेरेर स्थिर भइन् ।
त्यसपछि उनले भनिन्—
“यी सबै एउटै दिशातिर किन गइरहेका छन् ?”

न्युट्रिनोहरूलाई वैज्ञानिकहरूले लामो समयदेखि अदृश्य कण भनेर बुझ्दै आएका थिए । तिनीहरू अत्यन्त कम अन्तरक्रिया गर्ने कण थिए । सूर्यको केन्द्रमा जन्मिएका न्युट्रिनोहरू सूर्यको विशाल शरीर पार गरेर बाहिर निस्कन सक्थे । पृथ्वीलाई छेडेर समेत अगाडि बढ्न सक्थे । मानिसको शरीरबाट प्रत्येक क्षण असंख्य न्युट्रिनोहरू गुज्रिरहेका थिए । तर मानिसलाई केही महसुस हुँदैनथ्यो । भित्ताले तिनलाई रोक्न सक्दैनथ्यो । ढुंगाले रोक्न सक्दैनथ्यो । पृथ्वीको हजारौँ किलोमिटर मोटाइले पनि तिनलाई सजिलै रोक्न सक्दैनथ्यो ।
त्यसैले वैज्ञानिकहरूले तिनीहरूलाई एउटा उपमा दिएका थिए—
ब्रह्माण्डका मौन दूत ।
तर आज त्यो उपमा बदलिँदै थियो । किनकि ती दूतहरू मौन थिएनन् । तिनीहरू एउटा दिशातिर व्यवस्थित भइरहेका थिए ।

निहारिकाले स्क्रिन ठूलो बनाइन् । पहिले हजारौँ बिन्दु थिए । प्रत्येक बिन्दु एउटा न्युट्रिनोको सम्भावित आगमन दिशा । सामान्य अवस्थामा ती दिशाहरू लगभग अव्यवस्थित देखिनुपर्ने थिए ।
तर आज—
बिन्दुहरू क्रमशः एउटै क्षेत्रमा जम्मा भइरहेका थिए ।
आर्याले भनिन्—
“डेटा फेरि शून्यबाट निकाल ।”
अर्णवले गरे ।
“अब केवल पछिल्लो छ घण्टा ।”
डेटा बदलियो ।
त्यही ढाँचा ।
“पछिल्लो तीन घण्टा ।”
फेरि उही ।
“एक घण्टा ।”
फेरि उही ।
आर्या चुप भइन् ।
समरले सोधे—
“यसको अर्थ के हो ?”
निहारिकाले स्क्रिनबाट आँखा नहटाई भनिन्—
“हामीले यिनीहरूलाई सधैँ ब्रह्माण्डका मौन दूत ठानेका थियौँ ।”
उनले एकछिन रोकिएर आर्यातिर हेरिन् ।
“तर शायद...”
उनको आवाज निकै मधुर भयो ।
“यी दूत होइनन्... सन्देश हुन् ।”
कोठामा मौनता छायो ।
“सन्देश ?”
समरले दोहोर्‍याए । निहारिकाले टाउको हल्लाइन् ।
“अहिले त्यो केवल रूपक हो ।”
“तर ?”
“तर दिशाको यो असामान्य एकरूपता सामान्य सौर्य प्रक्रियाले मात्र बुझाउन गाह्रो भइरहेको छ ।”
आर्याले सोधिन्—
“यदि यी सूर्यबाट आएका हुन् भने ?”
निहारिकाले सूर्यको डिजिटल मोडेल खोलिन् ।
“त्यसो भए यिनको वितरण सूर्यको विभिन्न भागबाट आउने प्रक्रियासँग सम्बन्धित हुनुपर्छ ।”
उनले अर्को गणना चलाइन् । केही क्षणपछि परिणाम आयो ।
NO MATCH
अर्णवले तुरुन्त भन्यो—
“सूर्यको मोडेलसँग मिलेन ।”
आर्याले सोधिन्—
“कति फरक ?”
“यति कि यो केवल सामान्य सौर्य न्यूट्रिनो वितरण भनेर व्याख्या गर्न सकिँदैन ।”
समरले निधार खुम्च्याए ।
“त्यसो भए यी कहाँबाट आए ?”
अर्णवले विश्वको डिजिटल नक्सामा एउटा रातो क्षेत्र देखाए ।
“यहाँबाट ।”
आर्या नक्सानजिक गइन् ।
“यो त सूर्यको दिशा होइन ।”
“होइन ।”
“कुनै नजिकको तारा ?”
“होइन ।”
“कुनै ज्ञात सुपरनोभा अवशेष ?”
“होइन ।”
“ब्ल्याक होल ?”
“त्यो पनि होइन ।”
समरले गहिरो सास फेरे ।
“त्यसो भए हाम्रो ब्रह्माण्डको कुन ठाउँबाट ?”
अर्णवले उत्तर दिएन । उसले अर्को स्क्रिन खोल्यो । यसपटक कुनै वस्तु देखिएन ।
केवल—
EMPTY REGION
आर्या केही क्षण स्थिर भइन् ।
“खाली ठाउँ ?”
अर्णवले भन्यो—
“हाम्रो हालको नक्सामा त्यहाँ कुनै स्पष्ट स्रोत छैन ।”
निहारिकाले बिस्तारै भनिन्—
“सायद स्रोत त्यहाँ छैन ।”
आर्या उनकोतिर फर्किइन् ।
“के भन्न खोजेकी ?”
“सायद हामीले स्रोत खोजिरहेको ठाउँ नै गलत हो ।”

निहारिकाले बोर्डमा एउटा समयरेखा बनाइन् ।
आज ।
एक वर्षअघि ।
एक हजार वर्षअघि ।
एक लाख वर्षअघि ।
एक करोड वर्षअघि ।
त्यसपछि उनले रेखालाई अझ पछाडि तानिन् ।
एक अर्ब ।
दुई अर्ब ।
अनि—
ब्रह्माण्डको प्रारम्भिक समय ।
“यदि यो संकेत कुनै वर्तमान ताराबाट आएको हो भने,” उनले भनिन्, “यसको स्रोत हामीले आकाशमा खोज्न सक्छौँ ।”
उनले पहिलो भागमा घेरा लगाइन् ।
“तर यदि यो संकेत धेरै पुरानो हो भने ?”
आर्याले बिस्तारै उनको कुरा समातिन् ।
“हामीले आकाशमा वस्तु होइन... इतिहास खोजिरहेका हुन सक्छौँ ।”
निहारिकाले टाउको हल्लाइन् ।
“ठीक ।”
समरले बीचमा सोधे—
“कति पुरानो ?”
निहारिकाले कुनै निश्चित संख्या दिइनन् ।
“अहिले भन्न सक्दिनँ ।”
अर्णवले बीचमै एउटा गणना चलायो ।
“तर संकेतको ऊर्जा वितरण हेर्दा...”
उसले रोक्यो ।
आर्याले सोधिन्—
“के ?”
“यो वर्तमान ब्रह्माण्डको कुनै सामान्य तारकीय स्रोतसँग पूर्ण रूपमा मेल खाँदैन ।”
“अनि ?”
अर्णवले स्क्रिनमा अर्को मोडेल खोल्यो ।
“प्रारम्भिक ब्रह्माण्डका उच्च-ऊर्जा प्रक्रियाहरूको केही ढाँचासँग यसको समानता छ ।”
कोठामा कसैले केही बोलेन । आर्याले स्क्रिनतिर हेरिरहिन् ।
प्रारम्भिक ब्रह्माण्ड ।
त्यो शब्दले प्रयोगशालाभित्रको वातावरण अचानक भारी बनायो ।

ब्रह्माण्डको प्रारम्भिक अवस्था आजको ब्रह्माण्डजस्तो थिएन ।
न आजका ताराहरू ।
न ग्रहहरू ।
न पृथ्वी ।
न सूर्य ।
न हामी ।
त्यो अवस्थामा पदार्थ र ऊर्जा आजको संसारभन्दा अत्यन्त फरक परिस्थितिमा थिए ।
तापक्रम असाधारण रूपमा उच्च ।
घनत्व अत्यन्त विशाल ।
र प्रकृतिका आधारभूत अन्तरक्रियाहरू आज देखिएजस्ता छुट्टाछुट्टै रूपमा नदेखिएको हुन सक्ने सम्भावना वैज्ञानिक सिद्धान्तहरूले प्रस्तुत गरेका थिए ।
आर्याले अघिल्लो दिनको चारवटा तरङ्ग सम्झिइन् ।
गुरुत्व ।
विद्युत्चुम्बकीय ।
कमजोर ।
स्ट्रङ ।
उनको मनमा एउटा पुरानो प्रश्न फेरि जाग्यो—
यी चारवटा बलहरू सधैँदेखि चारवटा थिए त ?
सायद होइन । सायद ब्रह्माण्ड चिसिँदै जाँदा एउटै गहिरो संरचना विभिन्न बलका रूपमा छुट्टिएको थियो ।
यदि त्यस्तो हो भने—
प्रारम्भिक ब्रह्माण्डमा त्यस एकताको कुनै अवशेष बाँकी हुन सक्थ्यो ।
र न्युट्रिनो ?
ती अत्यन्त कम अन्तरक्रिया गर्ने भएकाले त्यस पुरानो इतिहासको कुनै संकेत बोकेर आजसम्म आइपुगेका हुन सक्थे ।
निहारिकाले आर्याको अनुहार हेर्दै भनिन्—
“तिमी पनि यही सोचिरहेकी छौ ।”
आर्याले उत्तर दिइनन् ।
“प्रारम्भिक ब्रह्माण्ड ?”
आर्याले बिस्तारै भनिन्—
“हामीले हिजो चारवटा शक्तिको एउटै लय देख्यौँ ।”
उनले न्यूट्रिनोको दिशानक्सा देखाइन् ।
“आज हामीले ती कणहरूलाई एउटा अज्ञात दिशाबाट व्यवस्थित भएको देखिरहेका छौँ ।”
उनले गहिरो सास फेरिन् ।
“यदि यी दुवै एउटै घटनाका अंश हुन् भने...”
समरले सोधे—
“त्यसो भए ?”
आर्याको उत्तर आयो—
“हामी अहिलेको ब्रह्माण्डभित्र होइन, ब्रह्माण्डको स्मृतिभित्र अनुसन्धान गरिरहेका हुन सक्छौँ ।”

त्यही क्षण प्रयोगशालाको मुख्य अलार्म बज्यो ।
बीप ।
सबै वैज्ञानिक चकित भए । अर्णवले स्क्रिन हेरे ।
“नयाँ संकेत ।”
“कहाँबाट ?”
“उही दिशा ।”
“तीव्रता ?”
“बढिरहेको छ ।”
अर्णवले नयाँ डेटा खोले ।
यसपटक न्यूट्रिनोहरू केवल एउटै दिशामा व्यवस्थित थिएनन् । तिनीहरूको आगमन समय पनि एउटा निश्चित ढाँचामा आउन थालेको थियो ।
तीन ।
एक ।
चार ।
एक ।
तीन ।
एक ।
निहारिकाले आँखा साँघुरो पारिन् ।
“यो के हो ?”
अर्णवले भन्यो—
“अझै थाहा छैन ।”
आर्याले सोधिन्—
“यादृच्छिक हो ?”
“होइन ।”
“प्याटर्न ?”
“हो ।”
समर स्क्रिन नजिक गए ।
“कुनै कोड ?”
अर्णवले टाउको हल्लाए ।
“हुन सक्छ ।”
आर्याले तुरुन्त भनिन्—
“‘सन्देश’ भन्ने शब्द प्रयोग गर्न अझै हतार नगरौँ ।”
निहारिकाले उनलाई हेरिन् ।
“तर यदि...”
आर्याले हात उठाइन् ।
“पहिले प्रमाण ।”
अर्णवले न्यूट्रिनोको आगमन समयलाई ध्वनि तरङ्गमा रूपान्तरण गर्‍यो । स्पिकरबाट एउटा अत्यन्त सूक्ष्म ध्वनि निस्कियो ।
टिक... टिक... टिक...
बीचमा लामो मौनता ।
फेरि—
टिक... टिक...
त्यसपछि अर्को ढाँचा ।
सबैजना चुप ।
मानौँ कसैले अँध्यारो कोठाबाट ढोका ढकढक्याइरहेको थियो । तर ढोकाको अर्कोपट्टि को थियो ? कसैलाई थाहा थिएन । अर्णवले डेटा हजारौँ पटक प्रशोधन गर्‍यो । फिल्टर हटायो । फेरि लगाए । विभिन्न वेधशालाका समय सुधारहरू मिलायो । पृथ्वीको घुमाइको प्रभाव हटायो । सूर्यको गतिलाई समायोजन गर्‍यो । अन्ततः एउटा निष्कर्ष निस्कियो ।
“यो संकेत पृथ्वीबाट उत्पन्न भएको होइन ।”
समरले सोधे—
“सूर्यबाट ?”
“होइन ।”
“कुनै ज्ञात तारा ?”
“होइन ।”
“त्यसो भए ?”
अर्णवले उत्तर दिनुअघि लामो सास फेरे ।
“यसको दिशा र ऊर्जा वितरण प्रारम्भिक ब्रह्माण्डसँग सम्बन्धित कुनै अत्यन्त पुरानो प्रक्रियासँग मेल खान सक्ने सम्भावना छ ।”
निहारिकाले आँखाहरू बन्द गरिन् । मानौँ उनी त्यो वाक्यलाई आफ्नो दिमागमा पचाइरहेकी थिइन् । आर्या भने स्क्रिनतिर हेरिरहिन् ।
उनले अन्ततः भनिन्—
“हामीले एउटा कुरा सावधानीपूर्वक छुट्याउनुपर्छ ।”
सबैले उनलाई हेरे ।
“यो संकेत प्रारम्भिक ब्रह्माण्डबाट आएको जस्तो देखिन्छ ।”
उनले जोड दिइन्—
“तर यसको अर्थ हामीले ब्रह्माण्डको जन्मको प्रत्यक्ष सन्देश भेट्यौँ भन्ने होइन ।”
समरले सहमति जनाए ।
“हो । प्रमाण चाहिन्छ ।”
“धेरै प्रमाण ।”
आर्याले न्यूट्रिनोको नक्सातिर हेरिन् ।
“तर यदि यो पुष्टि भयो भने...”
निहारिकाले बिस्तारै भनिन्—
“हामीले ब्रह्माण्डको सबैभन्दा पुरानो इतिहासमध्ये एउटा प्रत्यक्ष संकेत समातेका हुनेछौँ ।”
त्यस रात आर्या घर गइनन् । उनी प्रयोगशालाको झ्यालअगाडि उभिइन् । बाहिर काठमाडौं सुतिरहेको थियो । टाढा बत्तीहरू चम्किरहेका थिए । मानिसहरू आफ्ना घरभित्र थिए ।
कसैलाई थाहा थिएन—
उनीहरूका शरीरबाट पनि अहिले न्युट्रिनोहरू पार भइरहेका छन् ।
सूर्यबाट आएका ।
दूरका ताराबाट आएका ।
र सम्भवतः—
ब्रह्माण्डको अत्यन्त पुरानो इतिहास बोकेका ।
आर्याले हात झ्यालको सिसामा राखिन् ।
उनलाई फेरि त्यो बालक सम्झना आयो—
“आकाश किन खस्दैन ?”
त्यो प्रश्न कति सरल थियो । तर त्यसको पछाडि कति गहिरो संसार लुकेको थियो !
गुरुत्व ।
तारा ।
कण ।
समय ।
ब्रह्माण्ड ।
र अब—
न्युट्रिनो ।
त्यही बेला पछाडिबाट निहारिकाको आवाज आयो ।
“आर्या ।”
उनी फर्किइन् । निहारिकाको हातमा एउटा सानो डेटा चिप थियो ।
“हामीले नयाँ कुरा भेट्यौँ ।”
“के ?”
“न्युट्रिनोको दिशा मात्र मिलेको होइन ।”
“अनि ?”
“तिनीहरूको स्वाद परिवर्तनको ढाँचा पनि असामान्य छ ।”
आर्याको अनुहार गम्भीर भयो ।
न्युट्रिनोका विभिन्न प्रकार—वा ‘flavor’—बीच हुने परिवर्तनहरू आफैँमा भौतिक संसारको गहिरो रहस्य थिए ।
निहारिकाले चिप टेबलमा राखिन् ।
“यो परिवर्तन सामान्य सौर्य स्रोतबाट अपेक्षित ढाँचासँग मेल खाँदैन ।”
आर्याले चिप उठाइन् ।
“कहाँको मोडेलसँग मिल्छ ?”
निहारिका केही क्षण मौन रहिन् ।
“अझै पूर्ण रूपमा मिलेको छैन ।”
“तर ?”
निहारिकाले उनको आँखामा हेरेर भनिन्—
“प्रारम्भिक ब्रह्माण्डको केही उच्च-ऊर्जा मोडेलसँग ।”
आर्याले चिपलाई हातमा कस्सिन् । अब उनीहरूका अगाडि केवल एउटा प्रश्न थिएन ।
दुईवटा थिए ।
पहिलो—
चारवटा बलहरू किन एउटै लयमा आएका थिए ?
दोस्रो—
ब्रह्माण्डको सबैभन्दा पुरानो अवस्थाबाट आएको जस्तो देखिने न्युट्रिनोले त्यो लय किन बोकेको थियो ?
र यी दुई प्रश्नहरूलाई जोड्ने उत्तर—
अझै अँध्यारोमै थियो ।
तर अँध्यारोभित्र एउटा कुरा स्पष्ट हुँदै थियो ।
कसैले उनीहरूलाई केही बताइरहेको थिएन ।
तर प्रकृतिले—
अत्यन्त पुरानो समयदेखि लुकाएर राखेको कुनै कुरा—
बिस्तारै देखाउन थालेकी थिई ।
आर्याले अन्तिमपटक स्क्रिनमा चम्किरहेको न्यूट्रिनोको दिशातिर हेरिन् ।
अनि बिस्तारै भनिन्—
“यदि यी सन्देश हुन् भने... हामीले अब स्रोत खोज्नुपर्छ ।”
स्क्रिनमा एउटा रातो बिन्दु चम्कियो । त्यो बिन्दु पृथ्वीबाट होइन । सूर्यबाट होइन । कुनै ज्ञात ताराबाट पनि होइन ।
त्यो बिन्दु थियो—
ब्रह्माण्डको अत्यन्त पुरानो अँध्यारोबाट आएको एउटा अदृश्य हात ।
र त्यो हातले पहिलोपटक—
ढोका ढकढक्याएको थियो ।
५: “कणहरूको जेल”
रातको दुई बजिसकेको थियो । अनन्त अनुसन्धान केन्द्रको भूमिगत प्रयोगशालामा बाहिरको संसार शान्त थियो । माथि काठमाडौं शहर निदाइरहेको थियो । सडकका बत्तीहरू आफ्नै पहेँलो उज्यालोमा थाकेजस्ता देखिन्थे । तर पृथ्वीको सतहमुनि सयौँ मिटर तल रहेको त्यो प्रयोगशालामा निद्रा भन्ने कुरा थिएन ।
त्यहाँ स्क्रिनहरू बलिरहेका थिए । ग्राफहरू दौडिरहेका थिए । कम्प्युटरहरूले संख्याहरू गनिरहेका थिए । र एउटा प्रश्नले आर्याको टोलीलाई लगातार पछ्याइरहेको थियो—
यदि प्रकृतिका चारवटा आधारभूत बलमध्ये प्रत्येकको आफ्नै क्षेत्र छ भने, तिनीहरूभित्र अझ गहिरो तहमा के भइरहेको छ ?
आर्याले अगाडिको ठूलो स्क्रिनमा एउटा प्रोटोनको संरचना देखाइन् । त्यसभित्र तीनवटा साना बिन्दुहरू थिए ।
क्वार्क ।
दुईवटा अप क्वार्क ।
एउटा डाउन क्वार्क ।
ती तीनवटाबीच लगातार आदान–प्रदान भइरहेको ऊर्जा ।
“यो हेर्नुस्,” आर्याले भनिन् ।
निहारिका कुर्सीबाट उठिन् ।
“क्वार्कहरू ?”
“हो ।”
समरले स्क्रिनतिर हेर्दै सोध्यो, “हामी फेरि यहीँ फर्कियौँ ?”
आर्याले टाउको हल्लाइन् ।
“भाग्न खोज्दा पनि यहीँ आउँछ ।”
अर्नवले हल्का मुस्कुराउँदै भन्यो, “कहिलेकाहीँ ब्रह्माण्ड पनि अनुसन्धानकर्ताजस्तै हुँदो रहेछ । जति टाढा जान खोज्यो, उति गहिरो प्रश्न लिएर त्यही ठाउँमा फर्काइदिन्छ ।”
तर यसपटक प्रश्न साधारण थिएन ।
क्वार्क किन एक्लै भेटिँदैन ?
यो प्रश्न आर्याको टोलीका लागि केवल कण भौतिकीको प्रश्न थिएन । यो प्रकृतिको एउटा असाधारण नियमको ढोकाजस्तो थियो ।

क. एउटा कण, जुन स्वतन्त्र हुन सकेन
आर्याले स्क्रिनमा एउटा क्वार्कलाई मात्र देखाइन् । त्यो एउटा सानो बिन्दु थियो ।
“कल्पना गर्नुस्,” उनले भनिन्, “हामीले यो क्वार्कलाई यसको साथीहरूबाट अलग गर्न खोज्यौँ ।”
अर्नवले तुरुन्तै भन्यो, “त्यसपछि ?”
“यही समस्या हो ।”
आर्याले अर्को सिमुलेसन खोलिन् । दुई क्वार्कबीचको दूरी बढाइयो । पहिलो केही क्षणमा केही असामान्य देखिएन । दूरी बढ्दै गयो । ऊर्जा बढ्दै गयो । अझै दूरी बढाइयो । ऊर्जा झन् बढ्यो । समरको आँखा स्क्रिनमा अडियो ।
“ऊर्जा घट्नुको सट्टा बढिरहेको छ ।”
“हो ।”
“तर सामान्य बलमा त दूरी बढ्दा आकर्षण कमजोर हुँदै जान्छ, होइन ?”
आर्याले उसको कुरा सुनेर केही क्षण मौन रहिन् ।
“त्यसैले स्ट्रङ फोर्स यति अनौठो छ ।”
उनले अर्को ग्राफ देखाइन् ।
“हामीले क्वार्कलाई छुट्याउन खोज्दा सम्बन्ध कमजोर हुँदै जाँदैन । उल्टै, अलग गर्ने प्रयासमा आवश्यक ऊर्जा बढ्दै जान्छ ।”
निहारिकाले बिस्तारै भनिन्—
“अर्थात्... हामीले तान्दै गयौँ भने अझै धेरै ऊर्जा चाहिन्छ ?”
“हो ।”
“र अन्ततः ?”
आर्याले उत्तर दिनुअघि केही क्षण स्क्रिनतिर हेरिन् ।
“एक बिन्दुमा हामीले एउटा क्वार्कलाई मात्र छुट्टै निकाल्ने अपेक्षा गर्न सक्दैनौँ । पर्याप्त ऊर्जा जम्मा हुँदा नयाँ कणहरूको जोडी बन्न सक्छ ।”
प्रयोगशालामा केही क्षण मौनता छायो ।
समरले कुर्सीमा पछाडि ढल्किँदै भन्यो—
“त्यसो भए प्रकृतिले खाली ठाउँ नै हुन दिँदैन ?”
आर्याले उसलाई हेरिन् ।
“सायद ।”

ख. कणहरूको जेल
उनीहरूले प्रयोगलाई वास्तविक उच्च-ऊर्जा प्रणालीमा दोहोर्याउने तयारी गरे । प्रयोगशालाको अर्को कक्षमा रहेको उपकरण सक्रिय गरियो । ठूला चुम्बकीय प्रणालीहरू क्रमशः जाग्न थाले । स्क्रिनमा चेतावनीहरू देखिन थाले ।
ENERGY STABLE
MAGNETIC FIELD STABLE
COLLISION SYSTEM READY
अर्नवले अन्तिम जाँच गर्‍यो ।
“सबै ठीक छ ।”
आर्याले आदेश दिइन्—
“सुरु गरौँ ।”
क्षणभर केही भएन ।
त्यसपछि—
धडाम् ।
अत्यन्त सूक्ष्म स्तरमा दुई उच्च-ऊर्जा कणहरू आपसमा ठोक्किए । मानिसको आँखाले त्यो दृश्य देख्न सक्दैनथ्यो । तर डिटेक्टरहरूले त्यस क्षणको प्रत्येक सम्भावित संकेत टिपिरहेका थिए । स्क्रिनमा हजारौँ रेखाहरू देखा परे । कुनै बाटो बायाँ गयो । कुनै दायाँ । कुनै केही क्षणमै हरायो । कुनै नयाँ कण बनेर फेरि टुक्रियो । निहारिका उत्साहित भइन् ।
“डेटा आउँदैछ !”
अर्नवले तीव्र गतिमा गणना गरिरहेको कम्प्युटर हेर्दै भन्यो—
“क्वार्कको प्रत्यक्ष स्वतन्त्र ट्र्याक छैन ।”
“फेरि चलाऊ,” आर्याले भनिन् ।
दोस्रो पटक । फेरि त्यही ।
तेस्रो पटक । फेरि त्यही ।
समरले गम्भीर स्वरमा भन्यो—
“हामीले खोजेको चीज देखिँदैन ।”
आर्याले तुरुन्तै सच्याइन्—
“देखिँदैन होइन । स्वतन्त्र अवस्थामा देखिँदैन ।”
त्यो वाक्यले सबैलाई केही क्षण रोक्यो ।
क्वार्क थिए ।
तर तिनीहरू स्वतन्त्र थिएनन् । तिनीहरू प्रोटोन, न्युट्रोनजस्ता संयुक्त कणभित्र बाँधिएका थिए ।
मानौँ एउटा अदृश्य नियमले भनिरहेको थियो—
‘तिमी यहाँसम्म आउन सक्छौ । तर एक्लै बाहिर निस्कन सक्दैनौ ।’
त्यसैले वैज्ञानिकहरूले यसलाई एउटा असाधारण अवधारणासँग जोडेका थिए—
क्वार्क कन्फाइनमेन्ट ।
क्वार्कहरू प्रकृतिमा स्वतन्त्र कणका रूपमा सजिलै भेटिँदैनन् । तिनीहरू बलियो अन्तरक्रियाको जालभित्र बाँधिएका हुन्छन् ।
आर्याले स्क्रिनमा प्रोटोन देखाइन्।
“हामीले सधैँ कणहरूलाई साना-साना वस्तुजस्तो सोच्यौँ,” उनले भनिन् । “तर यहाँ वस्तुभन्दा सम्बन्ध महत्त्वपूर्ण देखिन्छ ।”

ग. रंगको अदृश्य संसार
निहारिकाले अर्को ग्राफ खोलिन् ।
“यो त झन् रोचक छ ।”
समर नजिक गयो ।
स्क्रिनमा RED, GREEN, BLUE भन्ने शब्दहरू देखिए ।
अर्नव हाँस्यो ।
“ब्रह्माण्डले पनि रङ खेल्छ ?”
आर्याले मुस्कुराउँदै भनिन्—
“तर यी आँखाले देख्ने रङ होइनन् ।”
यो थियो क्वार्कहरूको कलर चार्ज सम्बन्धी अवधारणा ।
स्ट्रङ फोर्सको संसारमा क्वार्कहरूले एउटा विशेष प्रकारको चार्ज बोकेका हुन्छन्, जसलाई वैज्ञानिकहरूले सुविधाका लागि ‘रङ’का नाम दिएका छन् । तर त्यो रङको अर्थ रातो, हरियो वा नीलो प्रकाश होइन । ती नामहरू केवल गणितीय र भौतिक अवस्थाहरू छुट्याउने एउटा भाषा हुन् ।
अर्नवले सोध्यो—
“र ती रङहरू मिलेर ?”
आर्याले प्रोटोनतिर देखाइन् ।
“समग्रमा तटस्थ अवस्था बन्छ ।”
समरले गहिरो सास फेर्‍यो ।
“अर्थात् एउटाले मात्र पुग्दैन ?”
“धेरै अवस्थामा प्रकृतिले संयोजन खोज्छ ।”
निहारिकाले बिस्तारै भनिन्—
“अनि ग्लुओन ?”
आर्याको आँखामा चमक आयो ।
“त्यो त अझ रोचक कुरा हो ।”
स्क्रिनमा अर्को संकेत देखियो ।
GLUON
“स्ट्रङ फोर्सको अन्तरक्रिया बोक्ने कण,” आर्याले भनिन् ।
“फोटोनजस्तै ?”
“केही अर्थमा तुलना गर्न सकिन्छ । तर एउटा ठूलो फरक छ ।”
“कुन ?”
“ग्लुओनहरू स्वयं पनि स्ट्रङ अन्तरक्रियासँग सम्बन्धित हुन्छन् । त्यसैले यो संसार सरल दुई वस्तुबीचको बलजस्तो मात्र छैन । यहाँ बल बोक्ने कणहरू आफैँ पनि त्यस अन्तरक्रियाको खेलमा सहभागी हुन्छन् ।”
समर चुप लाग्यो । त्यो कुरा उसलाई विज्ञानभन्दा बाहिरको कुनै दर्शनजस्तो लाग्यो ।
सम्बन्धलाई जोड्ने शक्ति स्वयं सम्बन्धभित्र सहभागी थियो ।

घ. छुट्टिन खोज्दा झन् बाँधिँदै
प्रयोग फेरि सुरु भयो । यसपटक उनीहरूको उद्देश्य क्वार्कहरूबीचको दूरी बढाउँदै जाँदा प्रणाली कसरी परिवर्तन हुन्छ भन्ने हेर्नु थियो । सिमुलेसनमा दुई क्वार्कलाई बिस्तारै टाढा लगियो । ऊर्जा बढ्यो । अझ टाढा लगियो । ऊर्जा अझ बढ्यो ।
अर्नवले स्क्रिनमा आँखा गाडेर भन्यो—
“यो त उल्टो भइरहेको छ ।”
आर्याले टाउको हल्लाइन् ।
“यही त ।”
“जति टाढा लग्यो, उति गाह्रो ।”
“हो ।”
“अनि यदि हामीले पर्याप्त ऊर्जा दियौँ भने ?”
आर्याले केही क्षण उत्तर दिइनन् ।
त्यसपछि भनिन्—
“प्रकृति फेरि नयाँ कणहरू बनाउन सक्छ । तर एउटा स्वतन्त्र क्वार्क हातमा लिएर घर फर्किने अवस्था होइन ।”
समर हाँस्न खोज्यो, तर सकेन ।
“कति अचम्म ।”
उसले स्क्रिनतिर हेर्दै भन्यो—
“हामीले सोचेका थियौँ, शक्तिशाली प्रयोगले बन्धन तोड्छ ।”
आर्याले भनिन्—
“तर यहाँ शक्तिशाली प्रयासले बन्धनको रूप परिवर्तन गर्छ ।”
त्यो वाक्य प्रयोगशालाभरि केही बेर घुमिरह्यो ।
बन्धन तोड्न खोज्दा नयाँ बन्धन जन्मिन सक्छ ।

ङ. मानिसको संसार
रात अझ गहिरिँदै थियो । प्रयोग समाप्त भएपछि सबैजना कफी मेसिननजिक जम्मा भए ।
निहारिकाले कप उठाउँदै भनिन्—
“अचम्म लाग्छ । हामीले कणहरूको कुरा गरिरहेका थियौँ । तर अहिले मलाई मानिसहरूको सम्झना आयो ।”
अर्नवले मुस्कुराउँदै सोध्यो—
“मानिसहरू पनि क्वार्कजस्तै ?”
“त्यो होइन,” निहारिकाले भनिन् । “तर सम्बन्धको कुरा ।”
समर झ्यालतिर गयो । भूमिगत प्रयोगशालाको झ्यालबाट बाहिरको शहर देखिँदैनथ्यो । केवल कालो काँचमा उनीहरूकै प्रतिबिम्ब देखिन्थ्यो ।
उसले आफ्नै प्रतिबिम्ब हेर्दै भन्यो—
“सायद मानिसले आफूलाई स्वतन्त्र ठान्छ ।”
आर्याले उसको कुरा सुनिरहिन् ।
“हामी भन्छौँ—म आफ्नै बलमा उभिएको छु । मेरो सफलता मेरो हो । मेरो जीवन मेरो हो ।”
समरले कप टेबलमा राख्यो ।
“तर वास्तवमा ?”
उसले एकछिन रोकिएर भन्यो—
“हामीभित्र कति मानिसहरू मिसिएका हुन्छन् । आमाबाबु, शिक्षक, साथी, समाज, भाषा, संस्कृति, कसैले दिएको अवसर, कसैले दिएको हात...”
निहारिका चुपचाप सुनिरहेकी थिइन् ।
समरले फेरि भन्यो—
“कहिलेकाहीँ हामी छुट्टिनुलाई स्वतन्त्रता ठान्छौँ । तर पूर्ण अलगाव सम्भव छ कि छैन—त्यो प्रश्न पनि त प्रकृतिले हामीलाई सोधिरहेकी हुन सक्छ ।”
आर्याले कुनै उत्तर दिइनन् । उनको आँखामा भने प्रोटोनको चित्र थियो ।
तीन क्वार्क ।
तीन अलग पहिचान ।
तर एउटै संरचना ।
एउटै अस्तित्व ।

च. सम्बन्धको शक्ति
बिहानको पहिलो उज्यालो आउन अझै केही समय बाँकी थियो । आर्याले फेरि प्रयोगशालाको मुख्य स्क्रिन खोलिन् । प्रोटोनको चित्र ठूलो भएर देखियो ।
त्यसभित्र क्वार्कहरू ।
तिनीहरूबीच ग्लुओनहरूको अन्तरक्रिया ।
अदृश्य ऊर्जा ।
असंख्य सम्भावना ।
तर समग्रमा एउटा स्थिर कण ।
आर्याले बिस्तारै भनिन्—
“हामीले बललाई सधैँ धकेल्ने, तान्ने, जोड्ने वा छुट्याउने चीजका रूपमा बुझ्यौँ ।”
समरले उनको कुरा पूरा गरिदियो—
“तर यहाँ बल आफैँ सम्बन्धको संरचना बनिरहेको छ ।”
निहारिकाले भनिन्—
“अर्थात् कणको पहिचान मात्र होइन, उसको सम्बन्धले पनि उसको अस्तित्व निर्धारण गर्छ ।”
अर्नवले आफ्नो कम्प्युटरमा भाग ४ को न्युट्रिनो डेटा फेरि खोल्यो ।
त्यो रहस्यमय संकेत ।
त्यो पाँचौँ कम्पन ।
त्यो अनौठो दिशा ।
उसले बिस्तारै भन्यो—
“हामीले अहिलेसम्म चारवटा शक्तिलाई छुट्टाछुट्टै अध्ययन गरिरहेका छौँ ।”
आर्याले उसलाई हेरिन् ।
“तर सम्भवतः प्रकृतिले तिनीहरूलाई कहिल्यै अलग-अलग बनाएकी थिइनन् ।”
त्यसपछि समरले अत्यन्त शान्त स्वरमा भन्यो—
“सायद प्रकृतिले पनि सिकाउँछ—शक्ति केवल छुट्टिएर होइन, सम्बन्धमा जन्मन्छ ।”
कसैले केही बोलेन ।
त्यो वाक्य प्रयोगशालाको शान्त हावामा केही बेर तैरिरह्यो ।
त्यही क्षण—
टिङ् ।
अनन्तको मुख्य स्क्रिनमा एउटा नयाँ संकेत देखा पर्यो । अर्नव झस्कियो ।
“फेरि आयो !”
आर्याले तुरुन्तै स्क्रिनतिर हेरिन् । त्यो परिचित पाँचौँ कम्पन थियो । तर यसपटक त्यससँग एउटा नयाँ ढाँचा जोडिएको थियो ।
स्ट्रङ फोर्सको प्रयोगबाट आएको डेटा ।
न्युट्रिनोको रहस्यमय संकेत ।
र भाग १ मा देखिएको चारवटा तरंगको असामान्य समानता—
तीनवटै एउटै समयबिन्दुमा जोडिएका थिए । निहारिकाको अनुहार बदलियो ।
“यो संयोग हुन सक्छ ?”
आर्याले ग्राफमा आँखा गाडिन् ।
“यदि संयोग हो भने...”
उनले वाक्य अधुरै छाडिन् ।
समरले सोध्यो—
“यदि संयोग होइन भने ?”
आर्याले स्क्रिनको बीचमा देखिएको त्यो सानो चम्किलो बिन्दुतिर हेरिन् ।
उनको स्वर पहिलेभन्दा गम्भीर थियो ।
“त्यसो भए हामीले चार बलको सम्बन्ध खोजिरहेका छैनौँ...”
केही क्षणको मौनता ।
“सायद हामी ती चारै बल जन्मिनुअघिको कुनै कुराको संकेत भेटिरहेका छौँ ।”
स्क्रिन फेरि अँध्यारो भयो । तर यसपटक प्रयोगशालाको अँध्यारो पहिलेको जस्तो थिएन ।
किनकि उनीहरूलाई थाहा भइसकेको थियो—
कणहरू जेलमा थिएनन् ।
सायद उनीहरू कुनै अझ ठूलो रहस्यको पहरेदार थिए ।
र त्यो रहस्य—
ब्रह्माण्डको सबैभन्दा पुरानो क्षणसम्म पुग्ने एउटा बाटो हुन सक्थ्यो ।
६: “प्रकाशको शहर”
बिहानको ठीक ६ बजेर १७ मिनेट । काठमाडौंको एउटा घरमा मोबाइलको अलार्म बज्नुपर्ने थियो । बजेन । आर्याको मोबाइलमा पनि कुनै सूचना आएन । उनले आँखा खोलिन् । कोठा शान्त थियो । केही क्षणसम्म उनलाई लाग्यो—सायद अलार्म सेट गर्न बिर्सिइन् । उनले मोबाइल उठाइन् । स्क्रिनमा नेटवर्क थिएन । Wi-Fi जोडिएको थिएन । उनले फेरि प्रयास गरिन् । केही भएन ।
त्यसैबेला बाहिरबाट एउटा असामान्य आवाज आयो । शहरमा चल्ने विद्युतीय बसहरू एकपछि अर्को रोकिँदै थिए । ट्राफिक बत्तीहरू निभिरहेका थिए । एकछिनपछि उनको फोनमा एउटा छोटो सन्देश आयो ।
“अनन्त केन्द्रमा तुरुन्त उपस्थित हुनुहोस् ।”
त्यसपछि मोबाइलको स्क्रिन पनि कालो भयो । आर्याको मनमा अचानक एउटा चिसो डर पस्यो ।

क. उज्यालो निभ्दै गएको शहर
शहरमा समस्या एउटा मोबाइलबाट सुरु भएको थिएन । सुरुमा मानिसहरूले त्यसलाई सामान्य नेटवर्क समस्या ठाने । केही ठाउँमा इन्टरनेट बन्द भयो । केही ठाउँमा GPS ले गलत स्थान देखाउन थाल्यो । विमानस्थलका केही नेभिगेसन प्रणालीमा असामान्य संकेत देखा परे । रेडियो सञ्चारमा आवाज फुट्न थाल्यो । त्यसपछि अस्पतालहरूबाट फोन आउन थाले । केही मोनिटरहरूले अनियमित रेखा देखाउन थाले । केही डिजिटल उपकरणहरूले सही डेटा पठाउन छाडे । विद्युत् आपूर्ति पूर्ण रूपमा बन्द भएको थिएन ।
तर विद्युत्माथि आधारित प्रणालीहरू एकपछि अर्को असामान्य हुन थालेका थिए ।
आर्या अनन्त केन्द्र पुग्दा मुख्य गेटमै सुरक्षा प्रणाली बन्द भइसकेको थियो । ढोका हातैले खोल्नुपरेको थियो । भित्र पस्नेबित्तिकै उनले अर्नवलाई देखिन् । उसको अनुहारमा पहिलोपटक सामान्यभन्दा फरक किसिमको तनाव थियो ।
“कति ठाउँ प्रभावित छन् ?”
आर्याले सोधिन् ।
“पहिलो रिपोर्टअनुसार विश्वका धेरै क्षेत्रमा ।”
“कति ?”
“अझै निश्चित छैन ।”
“कारण ?”
अर्नवले टाउको हल्लायो ।
“अहिलेसम्म थाहा छैन ।”
समर पनि दौडिँदै आइपुग्यो ।
“सौर्य आँधी ?”
“त्यो पनि जाँच्दैछौँ ।”
“उपग्रह ?”
“केहीमा विकृति छ ।”
“साइबर आक्रमण ?”
“प्रमाण छैन ।”
निहारिका स्क्रिनतिर हेर्दै थिइन् ।
“तर यो केवल एउटा प्रणालीको समस्या होइन ।”
आर्याले उनको आँखातिर हेरिन् ।
“के देख्यौ ?”
“हामीले जुन पाँचौँ कम्पन देखिरहेका थियौँ...”
उनले स्क्रिन ठूलो पारिन् ।
“त्यसको केही अंश अहिले विद्युत्चुम्बकीय डेटासँग मिलिरहेको छ ।”
कोठामा मौनता छायो ।

ख. हामी वरिपरि देख्ने अदृश्य शक्ति
आर्याले एउटा पुरानो काठको टेबलमा राखिएको कलम उठाइन् ।
“यो देखिन्छ ।”
उनले कलम टेबलमा राखिन् ।
“यो पनि ।”
मोबाइल उठाइन् ।
“यो देखिन्छ ।”
त्यसपछि उनले मोबाइलको स्क्रिन बन्द गरिन् ।
“तर यसले काम गर्न आवश्यक पर्ने संसार देखिँदैन ।”
अर्नवले उनको कुरा बुझ्यो ।
“विद्युत्चुम्बकीय अन्तरक्रिया ।”
आर्याले टाउको हल्लाइन् ।
“हामीले देख्ने प्रकाश । विद्युत् । चुम्बकत्व । रासायनिक बन्धनहरू । इलेक्ट्रोनहरूको व्यवहार । सञ्चार । आधुनिक प्रविधिको ठूलो हिस्सा ।”
उनले स्क्रिनमा एउटा सरल चित्र देखाइन् ।
एकातिर इलेक्ट्रोन ।
अर्कोतिर परमाणु ।
त्यसपछि प्रकाश ।
रेडियो तरंग ।
मोबाइल ।
उपग्रह ।
अस्पतालको उपकरण ।
इन्टरनेट ।
“हामीले विद्युत्चुम्बकीय बललाई यति सामान्य ठानेका छौँ,” आर्याले भनिन्, “कि यसको अस्तित्व नै बिर्सिएका छौँ ।”
समरले बिस्तारै भन्यो—
“जसरी मानिसले हावा बिर्सन्छ ।”
आर्याले उसलाई हेरिन् ।
“हो । हावा देखिँदैन । तर सास रोकिएपछि मात्र यसको महत्त्व बुझिन्छ ।”

ग. प्रकाशको शहर
अचानक—
झिमिक्क ।
मुख्य प्रयोगशालाको आधा स्क्रिन निभ्यो ।
त्यसपछि अर्को ।
त्यसपछि अर्को ।
बत्तीहरू केही सेकेन्डका लागि निभे । फेरि बल्न खोजे । फेरि निभे ।
अर्नव चिच्यायो—
“सिग्नल बढ्दैछ !”
आर्याले मुख्य डेटा मागिन् । विश्वको नक्सा स्क्रिनमा देखा पर्‍यो । त्यहाँ विभिन्न ठाउँहरूमा रातो चिन्हहरू देखा पर्न थाले ।
काठमाडौं ।
दिल्ली ।
टोकियो ।
लन्डन ।
न्युयोर्क ।
सिड्नी ।
सिङ्गापुर ।
मस्को ।
बेजिङ ।
केही ठाउँमा सञ्चार प्रणाली कमजोर । केही ठाउँमा GPS त्रुटिपूर्ण । केही ठाउँमा उपग्रह सम्पर्क अस्थिर । केही अस्पतालका उपकरणहरू वैकल्पिक प्रणालीमा सारिँदै । शहरहरू पूर्ण अँध्यारा भएका थिएनन् ।
तर उनीहरूले पहिलोपटक अनुभव गरिरहेका थिए—
उज्यालो भएको संसार र चलिरहेको संसार एउटै कुरा होइन ।

घ. अस्पतालको रात
अनन्त केन्द्रसँग जोडिएको एउटा अस्पतालबाट आकस्मिक सन्देश आयो ।
“हामीलाई सहयोग चाहियो ।”
निहारिका तुरुन्तै उठिन् ।
“कस्तो समस्या ?”
“केही उपकरणहरू डेटा आदानप्रदानमा अस्थिर छन् । केही मोनिटरहरूलाई ब्याकअपमा सार्दैछौँ ।”
समरले सोध्यो—
“बिजुली छ ?”
“छ ।”
“त्यसो भए ?”
उता केही क्षण मौनता भयो ।
“बिजुली हुनु मात्रै पर्याप्त रहेनछ ।”
त्यो वाक्यले सबैलाई चुप बनायो । आर्याले अस्पतालको प्रत्यक्ष भिडियो हेर्न खोजिन् । अडियो मात्र आयो ।
टाढाबाट मानिसहरू दौडिरहेको आवाज ।
कुनै उपकरणको चेतावनी ।
कसैले कसैलाई निर्देशन दिइरहेको आवाज ।
अनि एउटा डाक्टरको थाकेको स्वर—
“म्यानुअल प्रणाली तयार राख्नुहोस् ।”
आर्याले आँखा बन्द गरिन् ।
उनले पहिलोपटक बुझिन्—
विद्युत्चुम्बकीय संसार केवल मोबाइल र इन्टरनेटको संसार होइन । यो मानिसको जीवनसँग जोडिएको एउटा विशाल अदृश्य जाल हो ।

ङ. आकाशसँग कुरा गर्ने मानिस
त्यसैबेला अर्को समस्या आयो ।
विमानस्थलबाट सन्देश ।
GPS संकेतहरू अस्थिर ।
केही विमानहरूलाई वैकल्पिक नेभिगेसनमा सारिँदै थियो । शहरका मानिसहरू आकाशतिर हेर्न थाले । तर आकाशमा केही असामान्य थिएन ।
त्यही निलो आकाश ।
त्यही बादल ।
त्यही सूर्य ।
त्यही हावा ।
तर मानिसहरूले प्रयोग गर्ने अदृश्य प्रणालीहरू एकपछि अर्को डगमगाइरहेका थिए ।
समरले झ्यालबाहिर हेर्दै भन्यो—
“कति अचम्म ।”
“के ?”
“आकाश उही छ । पृथ्वी उही छ । तर हामीले संसारसँग कुरा गर्ने भाषा बिग्रियो भने हाम्रो संसार नै बदलिन्छ ।”
आर्याले जवाफ दिइनन् ।
उनको मनमा एउटा पुरानो प्रश्न उठ्यो—
मानिसले प्रकृतिलाई जितेको हो कि प्रकृतिका नियमहरूलाई बुझेर तिनको सहारा लिएको मात्र हो ?

च. विद्युत्को संसारभन्दा गहिरो
अर्नवले नयाँ डेटा देखायो ।
“समस्या केवल बाहिरको प्रणालीमा छैन ।”
आर्या उसको छेउमा गइन् ।
“के भयो ?”
“हामीले प्रयोगशालाभित्रको विद्युत्चुम्बकीय क्षेत्र मापन गरेका छौँ ।”
“र ?”
“त्यहाँ पनि सानो असामान्यता छ ।”
स्क्रिनमा एउटा तरंग देखियो । त्यो तरंगलाई भाग १ को डेटा अगाडि राखियो । आर्याको अनुहार गम्भीर भयो ।
त्यही ताल ।
त्यही अन्तराल ।
त्यही अनौठो संरचना ।
चार बलको संकेत फेरि एउटै ढाँचामा नजिकिँदै थियो ।
निहारिकाले बिस्तारै भनिन्—
“स्ट्रङ फोर्सको प्रयोगमा पनि हामीले यही समयबिन्दु देखेका थियौँ ।”
समरले थप्यो—
“न्युट्रिनो डेटामा पनि ।”
अर्नवले भन्यो—
“र अहिले विद्युत्चुम्बकीय क्षेत्रमा ।”
आर्याले स्क्रिनतिर हेरिरहिन् । अब उनीहरूका अगाडि चार अलग-अलग प्रयोग थिए ।
चार अलग-अलग प्रकृति ।
तर एउटै रहस्यमय संकेत ।
उनले बिस्तारै भनिन्—
“हामीले जुन चीजलाई अलग-अलग बल भनेर पढ्यौँ...”
उनको स्वर रोकियो ।
समरले वाक्य पूरा गर्‍यो—
“सायद प्रकृतिले तिनीहरूलाई त्यति अलग मानेकी छैन ।”

छ. प्रकाश किन देखिन्छ ?
बाहिर अँध्यारो बढ्दै थियो । प्रयोगशालाको आपत्कालीन बत्ती मात्र बलिरहेको थियो ।
निहारिकाले अँध्यारो कोठामा सोधिन्—
“आर्या, एउटा कुरा सोधुँ ?”
“सोध ।”
“हामीले प्रकाशलाई यति सामान्य किन ठान्यौँ ?”
आर्या मुस्कुराइन् ।
“किनकि हामी त्यसैमा जन्मियौँ ।”
“तर आज पहिलोपटक प्रकाश हराउँदै गएको देख्दा...”
निहारिकाले वाक्य पूरा गर्न सकिनन् ।
आर्याले भनिन्—
“हामीले संसारलाई देख्ने माध्यम नै विद्युत्चुम्बकीय अन्तरक्रियासँग जोडिएको छ ।”
उनले टेबलमा राखिएको एउटा धातुको वस्तु उठाइन् ।
“यसलाई हामी देख्छौँ ।”
“किन ?”
“यसबाट आएको वा परावर्तित भएको प्रकाश हाम्रो आँखासम्म आइपुग्छ । आँखाभित्रको जैविक प्रक्रिया पनि विद्युत्चुम्बकीय अन्तरक्रियासँग सम्बन्धित हुन्छ । हाम्रो स्नायु प्रणालीमा चल्ने विद्युतीय संकेतहरू, रासायनिक बन्धनहरू—प्रकृतिको धेरै तहमा यही अन्तरक्रियाको भूमिका छ ।”
समरले बिस्तारै भन्यो—
“अर्थात् हामी प्रकृतिलाई केवल बाहिरबाट हेरिरहेका छैनौँ ।”
आर्याले टाउको हल्लाइन् ।
“हामी आफैँ पनि त्यसैको परिणाम हौँ ।”
त्यो वाक्यपछि कोठामा फेरि मौनता छायो ।

ज. आर्याको डर
अचानक सबै मुख्य बत्ती निभे । यसपटक केही सेकेन्डका लागि होइन । पूरै प्रयोगशाला अँध्यारो भयो । केवल आपत्कालीन रातो बत्ती बलिरहेको थियो । आर्याले पहिलोपटक आफूलाई डराएको महसुस गरिन् । उनले आफूलाई वैज्ञानिक ठान्थिन् ।
डेटा हेर्न सक्ने ।
समीकरण बुझ्न सक्ने ।
प्रयोग दोहोर्याउन सक्ने ।
असामान्य घटनाको कारण खोज्न सक्ने ।
तर अहिले—
उनको आफ्नै हातमा रहेको उपकरण बन्द थियो । बाहिरको संसारसँग सम्पर्क कमजोर थियो । आकाशमा उडिरहेका मानिसहरू नेभिगेसन प्रणालीमा निर्भर थिए । अस्पतालहरू ब्याकअपमा चलिरहेका थिए । शहरहरू सञ्चारविहीन हुँदै थिए । र उनीहरूलाई अझै कारण थाहा थिएन ।
समरले अँध्यारोमा उनको आवाज सुने—
“आर्या ?”
“म यहाँ छु ।”
“डर लाग्यो ?”
केही क्षण उनी मौन रहिन् । त्यसपछि पहिलोपटक उनले सत्य स्वीकारिन् ।
“हो ।”
समर चुप भयो ।
आर्याले अँध्यारोतिर हेर्दै भनिन्—
“हामीले ब्रह्माण्डलाई जितेका होइनौँ ।”
उनको स्वर निकै शान्त थियो । तर त्यसमा डर मिसिएको थियो ।
“हामी त त्यसका नियममा आश्रित भएर बाँचिरहेका रहेछौँ ।”

झ. अँध्यारोभित्रको उज्यालो
केही मिनेटपछि आपत्कालीन प्रणाली सक्रिय भयो । सानो स्क्रिन फेरि बल्यो । डेटा फर्कियो । तर त्यसमा एउटा नयाँ कुरा थियो ।
अर्नवले स्क्रिन हेरेर चिच्यायो—
“आर्या !”
सबैजना उसको वरिपरि जम्मा भए । स्क्रिनमा चारवटा तरंग थिए ।
GRAVITY
ELECTROMAGNETIC
WEAK
STRONG
चारवटै केही क्षणका लागि लगभग एउटै तालमा पुगे । त्यसपछि पाँचौँ संकेत देखा पर्यो । यसपटक त्यो पहिलेभन्दा स्पष्ट थियो ।
एउटा अत्यन्त सूक्ष्म कम्पन ।
आर्याले त्यसलाई हेर्दै भनिन्—
“यो कहाँबाट आएको हो ?”
अर्नवले स्थान निर्धारण गर्ने प्रयास गर्‍यो ।
“पृथ्वीबाट होइन ।”
“सूर्य ?”
“होइन ।”
“कुनै ज्ञात तारकीय स्रोत ?”
“मिलेन ।”
निहारिकाले बिस्तारै भनिन्—
“त्यसो भए ?”
आर्याले उत्तर दिइनन् ।
उनको आँखासामु एउटा प्रश्न मात्र थियो—
यदि चार बलहरू एउटै संकेतमा केही क्षणका लागि जोडिन सक्छन् भने, त्यो संकेत कहाँबाट आउँछ ?
त्यो रात संसारले केही घण्टाका लागि आफ्नो कृत्रिम उज्यालो गुमाएको थियो । तर वैज्ञानिकहरूले अँध्यारोमा एउटा नयाँ उज्यालो देखेका थिए । त्यो मोबाइलको स्क्रिन थिएन । त्यो शहरको बत्ती थिएन । त्यो ताराको प्रकाश पनि थिएन । त्यो एउटा संकेत थियो ।
ब्रह्माण्डको कुनै अत्यन्त गहिरो तहबाट आएको जस्तो लाग्ने संकेत ।
र आर्यालाई पहिलोपटक लाग्यो—
प्रकाशलाई बुझ्नु भनेको केवल उज्यालो बुझ्नु होइन ।
सायद प्रकाशको पछाडि लुकेको नियम बुझ्नु हो ।
अनि त्यो नियम—
उनीहरूलाई फेरि त्यही रहस्यमय प्रश्नतिर लैजाँदै थियो ।
चार बलहरू किन यति फरक देखिन्छन्, यदि तिनीहरूको कथा एउटै ठाउँबाट सुरु भएको हो भने ?
बाहिर शहर बिस्तारै उज्यालो फर्काउँदै थियो ।
तर आर्याको मनमा एउटा नयाँ अँध्यारो जन्मिइसकेको थियो ।
त्यो अँध्यारो अज्ञानको थियो ।
र त्यसको बीचमा—
एउटा सानो, रहस्यमय उज्यालो बलिरहेको थियो ।
७: “सबैभन्दा कमजोर शक्ति”
पछिल्लो घटनापछि पृथ्वीको सञ्चार प्रणाली बिस्तारै सामान्य अवस्थामा फर्किएको थियो । मोबाइल चल्न थालेका थिए । इन्टरनेट फर्किएको थियो । GPS का संकेतहरू स्थिर भएका थिए । अस्पतालका उपकरणहरू नियमित प्रणालीमा फर्किएका थिए । शहरले राहतको सास फेर्‍यो । तर अनन्त अनुसन्धान केन्द्रमा भने कसैलाई राहत मिलेको थिएन ।
किनकि अँध्यारो भएको केही घण्टाले उनीहरूलाई एउटा कठोर सत्य देखाइसकेको थियो—
मानिसले आफ्नो सभ्यता प्रकृतिका अदृश्य नियमहरूमाथि उभ्याएको रहेछ । अनि ती नियममध्ये एउटा नियम अझै उनीहरूको पहुँचभन्दा टाढा थियो ।
गुरुत्व ।
आर्याले मुख्य स्क्रिनमा पृथ्वीको चित्र देखाइन् ।
त्यसपछि चन्द्रमा ।
सूर्य ।
ग्रहहरू ।
तारा ।
आकाशगंगा ।
र अन्ततः—एक विशाल ब्ल्याक होल ।
स्क्रिनमा यी सबै वस्तुहरू एउटै शब्दले जोडिए—
GRAVITY
समरले स्क्रिनतिर हेर्दै भन्यो—
“हामीले सबैभन्दा कमजोर बललाई अब सबैभन्दा ठूलो प्रश्न बनाउनुपर्ने भयो ।”
आर्याले टाउको हल्लाइन् ।
“हो ।”
उनले एउटा सानो फलामको गोला हातमा लिइन् ।
“यो ?”
“गुरुत्व ।”
“यो टेबल ?”
“गुरुत्व ।”
“हामी ?”
“गुरुत्व ।”
आर्याले गोला तल छोडिन् ।
टक् ।
गोला भुइँमा खस्यो ।
उनले भनिन्—
“तर यो संसार चलाउन यो बल कति कमजोर देखिन्छ, सोच्नुस् ।”

क. कमजोर बल
अर्नवले कम्प्युटरमा चारवटा आधारभूत बलको तुलनात्मक डेटा खोले ।
स्ट्रङ फोर्स ।
विद्युत्चुम्बकीय बल ।
कमजोर आणविक बल ।
गुरुत्व ।
तुलना गर्दा गुरुत्व अत्यन्त कमजोर देखिन्थ्यो ।
अर्नवले भन्यो—
“यदि हामी दुईवटा अत्यन्त साना कणबीचको अन्तरक्रिया तुलना गर्‍यौँ भने गुरुत्व अरू आधारभूत बलहरूको तुलनामा अत्यन्त कमजोर हुन्छ ।”
निहारिकाले सोधिन्—
“त्यसो भए प्रश्न यही हो ।”
उनले स्क्रिनमा पृथ्वीको तस्वीर देखाइन् ।
“यदि गुरुत्व यति कमजोर छ भने पृथ्वी किन आफ्नो ठाउँमा छ ?”
अर्को तस्वीर आयो ।
सौर्यमण्डल ।
“ग्रहहरू किन सूर्यको वरिपरि घुमिरहेका छन् ?”
अर्को ।
आकाशगंगा ।
“तारा र ग्यासको विशाल समूह किन एक संरचनामा बाँधिएको छ ?”
अन्तिम तस्वीर ।
ब्ल्याक होल ।
“र ब्ल्याक होल ?”
कोठा शान्त भयो ।
आर्याले भनिन्—
“हामीले ‘बलियो’ शब्दलाई सायद धेरै साँघुरो अर्थमा बुझिरहेका छौँ ।”

ख. आर्याको प्रयोग
त्यो दिन आर्याले एउटा सरल प्रयोग गर्ने निर्णय गरिन् । ठूलो प्रयोगशाला होइन । कुनै विशाल कण त्वरक होइन ।
केवल सानो वस्तु ।
एउटा डिजिटल तराजु ।
केही धातुका गोला ।
र कम्प्युटरमा चल्ने गुरुत्वीय सिमुलेसन ।
अर्नवले हाँस्दै सोध्यो—
“हामी ब्रह्माण्डको सबैभन्दा ठूलो प्रश्न साना गोलाबाट हल गर्ने ?”
आर्या मुस्कुराइन् ।
“ठूला प्रश्न कहिलेकाहीँ सानो उदाहरणबाट बुझ्न सजिलो हुन्छ ।”
पहिलो गोला राखियो । सिमुलेसन सुरु भयो । स्क्रिनमा दुईवटा वस्तु देखा परे । तिनीहरूबीच गुरुत्वीय आकर्षण देखाइयो ।
तर त्यो प्रभाव अत्यन्त सानो थियो ।
अर्नवले भन्यो—
“लगभग नगण्य ।”
आर्याले दोस्रो गोला थपिन् ।
फेरि तेस्रो ।
फेरि दशौँ ।
फेरि सयौँ ।
सिमुलेसनमा वस्तुहरूको संख्या बढ्दै गयो । पहिले सानो देखिएको आकर्षण बिस्तारै स्पष्ट हुन थाल्यो । अर्नवको अनुहार गम्भीर भयो ।
“अझ थपौँ ।”
हजारौँ ।
लाखौँ ।
सिमुलेसनमा वस्तुहरू एकअर्कातर्फ आकर्षित हुन थाले । केही समूह बन्न थाले । आर्याले संख्या अझ बढाइन् ।
करोडौँ ।
अब स्क्रिनमा एउटा ठूलो संरचना बन्न थालेको थियो ।
समरले बिस्तारै भन्यो—
“एउटा कमजोर प्रभाव ।”
आर्याले भनिन्—
“हो ।”
“तर धेरै वस्तुहरू ।”
“हो ।”
“अनि ?”
आर्याले स्क्रिनतिर देखाइन् ।
“सञ्चित प्रभाव ।”

ग. एउटै थोपा र समुद्र
आर्याले प्रयोग रोकिन् । उनले टेबलमा पानीको एउटा सानो थोपा राखिन् ।
“यो थोपा के गर्न सक्छ ?”
निहारिकाले भनिन्—
“धेरै केही होइन ।”
आर्याले टेबलमा सयौँ थोपा थपिन् । पानी फैलिन थाल्यो । त्यसपछि एउटा गिलास पानी देखाइन् ।
“यो ?”
“प्रयोग गर्न सकिन्छ ।”
“अनि नदी ?”
“ठूलो शक्ति ।”
“समुद्र ?”
निहारिका मुस्कुराइन् ।
“असीम जस्तो ।”
आर्याले पानीतिर हेर्दै भनिन्—
“तर नदीको प्रत्येक थोपा आफैँमा समुद्र होइन ।”
समरले कुरा बुझिसकेको थियो ।
“तर असंख्य थोपा मिल्दा समुद्र बन्छ ।”
आर्याले टाउको हल्लाइन् ।
“ठ्याक्कै ।”
उनले फेरि गुरुत्वको सिमुलेसन देखाइन् ।
“गुरुत्वको विशेषता यही हो । यो सधैँ आकर्षित गर्छ । ठूलो संरचनामा धेरै पदार्थ जम्मा हुँदै जाँदा त्यसको सामूहिक प्रभाव विशाल हुन सक्छ ।”
अर्नवले थप्यो—
“विद्युत्चुम्बकीय बलमा सकारात्मक र नकारात्मक चार्जहरू एकअर्कालाई केही अवस्थामा सन्तुलित गर्न सक्छन् । तर गुरुत्वमा हामीले सामान्य पदार्थका लागि यस्तो सकारात्मक–नकारात्मक गुरुत्वीय चार्जको जोडी पाउँदैनौँ ।”
आर्याले भनिन्—
“त्यसैले ठूलो मात्रामा पदार्थ जम्मा हुँदा गुरुत्वको प्रभाव स्पष्ट हुँदै जान्छ ।”
स्क्रिनमा पृथ्वी देखा पर्यो ।
त्यसपछि सूर्य ।
त्यसपछि आकाशगंगा ।

घ. एउटा ताराको जन्म
अब प्रयोगलाई अझ ठूलो बनाइयो । अन्तरिक्षमा फैलिएको ग्यासको विशाल बादल । पहिले कुनै निश्चित आकार थिएन । ग्यासका कणहरू एकअर्काबाट टाढा थिए । तर तिनीहरूबीच गुरुत्व थियो ।
अत्यन्त कमजोर ।
तर निरन्तर ।
कणहरू बिस्तारै एकअर्कातर्फ तानिन थाले । थोरै बढी पदार्थ जहाँ जम्मा भयो, त्यहाँ गुरुत्वीय आकर्षण पनि बढ्यो । त्यहाँ अझ बढी पदार्थ आयो । त्यहाँ अझ धेरै गुरुत्व जम्मा भयो ।
फेरि अझ धेरै पदार्थ ।
फेरि अझ धेरै आकर्षण ।
अन्ततः बादलको एउटा भाग आफूतिर खुम्चिन थाल्यो । सिमुलेसनमा केन्द्र चम्किन थाल्यो । निहारिका विस्मित भएर हेर्दै थिइन् ।
“तारा ।”
आर्याले भनिन्—
“हो । एउटा तारा जन्मिँदैछ ।”
समरले बिस्तारै भन्यो—
“अर्थात् सुरुवातमा त्यहाँ कुनै विशाल शक्ति थिएन ।”
“थिएन ।”
“केवल असंख्य साना कणहरू ।”
“र तिनीहरूबीच गुरुत्व ।”
“अत्यन्त कमजोर ।”
आर्या मुस्कुराइन् ।
“तर निरन्तर ।”
त्यो शब्दले सबैलाई रोक्यो ।
निरन्तर ।

ङ. समयसँग प्रतिस्पर्धा
अर्नवले सिमुलेसनलाई तीव्र बनायो ।
सेकेन्डहरू मिनेटमा ।
मिनेटहरू वर्षमा ।
वर्षहरू लाखौँ वर्षमा ।
ग्यासको बादल बिस्तारै संकुचित हुँदै गयो । केन्द्रमा घनत्व बढ्यो । तापक्रम बढ्यो । अन्ततः एउटा ताराको जन्म भयो ।
समरले स्क्रिनतिर हेर्दै भन्यो—
“हामीले एउटा बलको शक्ति नाप्दा केवल ‘कति बलियो ?’ भनेर सोध्यौँ ।”
आर्याले उसको कुरा सुन्दै थिइन् ।
“तर अर्को प्रश्न पनि सोध्नुपर्छ,” उनले भनिन् ।
“कति लामो समयसम्म ?”
“हो ।”
“कति टाढासम्म ?”
“हो ।”
“र कति वस्तुहरूमाथि ?”
आर्याले टाउको हल्लाइन् ।

च. ग्रहहरू, ताराहरू र आकाशगंगा
अब स्क्रिनमा सौर्यमण्डल देखा पर्यो ।
सूर्यको वरिपरि ग्रहहरू ।
ग्रहहरूको गति ।
उनीहरूको कक्षा ।
चन्द्रमाको पृथ्वी वरिपरिको यात्रा ।
समुद्रमा ज्वारभाटा ।
सबैको पछाडि एउटै परिचित शब्द ।
गुरुत्व ।
आर्याले भनिन्—
“हामीले गुरुत्वलाई केवल वस्तु तल खसाउने बलका रूपमा सिक्यौँ ।”
उनले पृथ्वीको चित्र हटाइन् । त्यसको ठाउँमा एउटा आकाशगंगा आयो ।
“तर गुरुत्वले ग्रहहरूलाई कक्षामा राख्छ ।”
अर्को ।
“ताराहरूलाई विशाल संरचनामा बाँध्छ ।”
अर्को ।
“ग्यासलाई संकुचित गरेर ताराहरू जन्माउन सहयोग गर्छ ।”
अर्को ।
“विशाल वस्तुहरूको वरिपरि अन्तरिक्ष–समयको संरचनासँग सम्बन्धित प्रभाव देखाउँछ ।”
अन्ततः ब्ल्याक होल ।
स्क्रिन अँध्यारो भयो ।
त्यसको बीचमा एउटा चम्किलो घेरा ।
निहारिकाले बिस्तारै भनिन्—
“र यहाँ ?”
आर्या केही क्षण चुप रहिन् ।
“यहाँ गुरुत्व हाम्रो सामान्य कल्पनाभन्दा धेरै गहिरो रूपमा प्रकट हुन्छ ।”

छ. ब्ल्याक होलको छेउमा
आर्याले ब्ल्याक होलको सिमुलेसन चलाइन् । पदार्थ त्यसतर्फ तानिँदै थियो । प्रकाशको बाटोसमेत बाङ्गिएको देखिन्थ्यो ।
समरले सोध्यो—
“प्रकाशलाई त द्रव्यमान छैन भनिन्छ ।”
आर्याले भनिन्—
“हो । तर गुरुत्वलाई केवल ‘वस्तुलाई तान्ने बल’ भनेर बुझ्दा यहाँको कुरा अपूर्ण हुन्छ । आधुनिक गुरुत्वको वर्णनमा द्रव्यमान र ऊर्जा अन्तरिक्ष–समयको ज्यामितिसँग सम्बन्धित हुन्छन्, र प्रकाश पनि त्यसै संरचनामा आफ्नो बाटो पछ्याउँछ ।”
अर्नवले ब्ल्याक होलको वरिपरि बाङ्गिएको प्रकाशको मार्ग देखायो ।
“अर्थात् गुरुत्वले केवल वस्तुलाई तान्दैन ।”
“हो ।”
“अन्तरिक्षको संरचनासँगै हाम्रो यात्रा नै बदल्न सक्छ ।”
आर्याले टाउको हल्लाइन् ।
“त्यही भएर गुरुत्वलाई बुझ्नु यति कठिन छ ।”
केही क्षण सबैजना मौन रहे ।

ज. सबैभन्दा कमजोर, तर सबैभन्दा टाढासम्म
आर्याले चारवटा बलको तुलना फेरि स्क्रिनमा राखिन् ।
स्ट्रङ फोर्स ।
कमजोर आणविक बल ।
विद्युत्चुम्बकीय बल ।
गुरुत्व ।
“स्ट्रङ फोर्स अत्यन्त शक्तिशाली छ,” उनले भनिन्, “तर यसको प्रभावको दायरा अत्यन्त छोटो छ ।”
“कमजोर बल पनि छोटो दूरीमा,” निहारिकाले थपिन् ।
“विद्युत्चुम्बकीय बलको दायरा लामो हुन सक्छ, तर पदार्थमा सकारात्मक र नकारात्मक चार्जहरूको सन्तुलनले ठूलो स्तरमा यसको प्रभावलाई धेरै अवस्थामा घटाउन सक्छ ।”
उनले अन्तिममा गुरुत्वतिर देखाइन् ।
“गुरुत्व कमजोर छ । तर यसको प्रभाव लामो दूरीसम्म पुग्छ । अनि विशाल संरचनामा पदार्थ जम्मा हुँदा यसको सामूहिक प्रभाव अत्यन्त महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।”
समरले भन्यो—
“त्यसो भए ‘कमजोर’ भन्ने शब्द आफैँ अपूर्ण रहेछ ।”
आर्या मुस्कुराइन् ।
“कुनै शक्ति केवल यसको तत्कालीन तीव्रताले मात्र चिनिँदैन ।”
उनले स्क्रिन बन्द गरिन् ।
अँध्यारो स्क्रिनमा सबैको प्रतिबिम्ब देखियो ।
फेरि उनले भनिन्—
“शक्ति केवल कति बलियो छ भन्ने कुराले निर्धारण हुँदैन; कति टाढासम्म पुग्छ र कति सञ्चित हुन्छ भन्ने कुराले पनि संसार बदल्छ ।”

झ. एउटा मानिसको हात
समरले अचानक टेबलमा राखिएको एउटा ढुंगा उठायो ।
“यो ढुंगा एक्लै हुँदा ?”
“सानो गुरुत्वीय प्रभाव ।”
“दुईवटा ?”
“थोरै बढी ।”
“करोडौँ ?”
“ठूलो सामूहिक प्रभाव ।”
“अनि मानिस ?”
आर्याले उसलाई हेरिन् ।
समरले ढुंगा टेबलमा राख्यो ।
“एक जना मानिसले संसार बदल्न नसक्ला ।”
अर्नवले मुस्कुराउँदै भन्यो—
“तपाईं फेरि दर्शनमा जानुभयो ।”
समर हाँस्यो ।
“विज्ञानले ढोका खोल्यो, म बाहिर निस्किएँ ।”
आर्याले केही बेर सोचेपछि भनिन्—
“तर विचार खराब छैन ।”
“किन ?”
“किनकि धेरै ठूला संरचनाहरू पनि साना-साना प्रभावहरूको संचयबाट बन्छन् ।”
उनले थपिन्—
“तर मानिसको समाज र गुरुत्वलाई एउटै नियमले चल्छ भनेर भन्न मिल्दैन । हामी केवल एउटा रूपक लिन सक्छौँ ।”
समरले टाउको हल्लायो ।
“त्यही रूपक पर्याप्त छ ।”

ञ. नयाँ संकेत
अचानक अर्नवले स्क्रिनतिर हेर्दै भन्यो—
“फेरि !”
आर्या तुरुन्तै उसको छेउमा गइन् । स्क्रिनमा गुरुत्वीय तरंगको डेटा थियो । तर यसपटक संकेत पहिलेभन्दा फरक थियो । चारवटा तरंग एकअर्काको नजिक आउँदै थिए ।
स्ट्रङ ।
विद्युत्चुम्बकीय ।
कमजोर ।
गुरुत्व ।
अनि—
पाँचौँ सूक्ष्म कम्पन । आर्याले डेटा रोकिन् ।
“समय ?”
“ठ्याक्कै मिलेको ।”
“स्थान ?”
अर्नवले नक्सा देखायो ।
“हामीले अघिल्लो तीन प्रयोगमा पाएको दिशासँग लगभग एउटै ।”
निहारिका अगाडि आइन् ।
“त्यसो भए त्यो संयोग होइन ?”
आर्याले तुरुन्तै उत्तर दिइनन् । उनले स्क्रिनमा ब्रह्माण्डको एउटा विशाल नक्सा खोलिन् । त्यहाँ एउटा सानो बिन्दु चम्किरहेको थियो ।
त्यो बिन्दु न त पृथ्वी थियो ।
न सूर्य ।
न कुनै चिनिएको ग्रह ।
न नजिकको तारा ।
अर्नवले भन्यो—
“यो दिशा...”
“के भयो ?”
“यदि गणना सही हो भने...”
उसले वाक्य रोक्यो ।
आर्याले भनिन्—
“पूरा गर ।”
अर्नवले बिस्तारै भन्यो—
“यो संकेत स्थानीय स्रोतबाट आएको जस्तो देखिँदैन ।”
कोठामा मौनता छायो । आर्याले ब्रह्माण्डको नक्सातिर हेरिरहिन् । अब प्रश्न गुरुत्व कति कमजोर छ भन्ने थिएन ।
प्रश्न अर्कै थियो—
यदि सबैभन्दा कमजोर बलले अरबौँ ताराहरूलाई एकै संरचनामा बाँध्न सक्छ भने, त्यसको पछाडि कति गहिरो नियम लुकेको होला ?
आर्याले बिस्तारै स्क्रिन बन्द गरिन् । तर बन्द हुनुअघि पाँचौँ संकेत एकपटक फेरि चम्कियो ।
एक क्षण ।
केवल एक क्षण ।
तर पर्याप्त ।
किनकि अब चारवटै बलको अनुसन्धान एउटै दिशातर्फ मोडिँदै थियो ।
एक यस्तो दिशातर्फ, जहाँ उनीहरूलाई थाहा थिएन—उनीहरूले कुनै नयाँ बल भेट्दैछन्, कि चारवटै बलको पुरानो एउटै कथा ।
आर्याले अन्तिमपटक गुरुत्वको ग्राफतिर हेरिन् ।
उनको मनमा एउटा विचार आयो—
कमजोर हुनु र महत्वहीन हुनु एउटै कुरा होइन ।
ब्रह्माण्डले त्यो कुरा अरबौँ वर्षदेखि प्रमाणित गरिरहेको थियो ।
तारा जन्माएर ।
ग्रह बाँधेर ।
आकाशगंगा बनाएर ।
र कतै टाढा—
अँध्यारो अन्तरिक्षमा—
सायद उनीहरूलाई अर्को संकेत पठाएर ।
८: “आइन्स्टाइनको अधुरो सपना”
अनन्त अनुसन्धान केन्द्रको मुख्य प्रयोगशाला त्यो रात असामान्य रूपमा शान्त थियो । केही दिनदेखि उनीहरूलाई पछ्याइरहेको रहस्यमय संकेत फेरि मौन थियो ।
न स्ट्रङ फोर्समा नयाँ कम्पन ।
न न्युट्रिनोको दिशामा परिवर्तन ।
न विद्युत्चुम्बकीय प्रणालीमा कुनै विकृति ।
न गुरुत्वीय तरंगमा नयाँ असामान्यता ।
मानौँ ब्रह्माण्डले प्रश्न सोधेर आफैँ चुप लागेझैँ थियो । आर्या एक्लै मुख्य स्क्रिनअगाडि बसिरहेकी थिइन् । उनले केही क्षण चारवटा बलको डेटा हेरिन् ।
त्यसपछि स्क्रिन बन्द गरिन् ।
अर्को फोल्डर खोलिन् ।
शीर्षक थियो—
HISTORY OF HUMAN ATTEMPTS TO UNDERSTAND NATURE
उनले फोल्डर खोलेपछि स्क्रिनमा एउटा पुरानो चित्र देखा पर्यो ।
एउटा टेलिस्कोप ।
त्यसको छेउमा उभिएको एक वैज्ञानिक ।
ग्यालिलियो ।
आर्या हल्का मुस्कुराइन् ।
“सायद कथा यहाँबाट सुरु भएको थियो ।”

क. आकाशलाई हेर्ने पहिलो विद्रोह
डिजिटल अभिलेखमा ग्यालिलियोका पुराना खगोलीय अवलोकनहरू खुल्न थाले ।
चन्द्रमाको सतह ।
बृहस्पतिका उपग्रहहरू ।
आकाशतिर फर्किएको एउटा टेलिस्कोप ।
आर्याले भनिन्—
“मानिसले हजारौँ वर्षसम्म आकाशलाई हेरेर प्रश्न सोध्यो । तर केही मानिसले पहिलोपटक आकाशलाई विश्वासले होइन, प्रमाणले पढ्न थाले ।”
निहारिका उसको छेउमा आइपुगिन् ।
“ग्यालिलियो ।”
“हो ।”
स्क्रिनमा फेरि अर्को अध्याय खुल्यो ।
MOTION
गति ।
पतन ।
प्रयोग ।
अवलोकन ।
आर्याले भनिन्—
“प्रकृति कसरी चल्छ भन्ने प्रश्न अब दर्शनको मात्र विषय रहेन । मानिसले त्यसलाई मापन गर्न थाल्यो ।”
त्यसपछि स्क्रिनमा अर्को नाम आयो ।
ISAAC NEWTON

ख. पृथ्वी र आकाश एउटै नियममा
न्यूटनको गुरुत्वको सिद्धान्त ।
एउटा स्याउ ।
एउटा चन्द्रमा ।
एउटा पृथ्वी ।
आर्याले दुईवटा चित्रलाई एकैपटक स्क्रिनमा राखिन् ।
“मानिसले लामो समयसम्म आकाश र पृथ्वीलाई फरक संसार ठान्यो ।”
उनले पृथ्वीको चित्रतिर देखाइन् ।
“यहाँ वस्तु खस्छ ।”
त्यसपछि चन्द्रमाति र।
“यहाँ चन्द्रमा पृथ्वीको वरिपरि घुम्छ ।”
समरले भन्यो—
“न्यूटनले दुवैलाई एउटै गुरुत्वीय नियममा जोडिदिए ।”
आर्याले टाउको हल्लाइन् ।
“एउटै नियम ।”
त्यो शब्दले उनलाई रोक्यो ।
एउटै नियम ।
उनले स्क्रिनमा चारवटा बलको चित्र फेरि खोलिन् ।
“सायद विज्ञानको सबैभन्दा ठूलो आकर्षण यही हो,” उनले भनिन् । “प्रकृतिका हजारौँ घटना पछाडि केही सरल नियम लुकेका हुन सक्छन् ।”

ग. विद्युत् र चुम्बकत्वको भेट
अर्को अभिलेख ।
MICHAEL FARADAY
चुम्बक ।
तार ।
विद्युत् ।
चलिरहेको धारा ।
निहारिका उत्साहित भइन् ।
“फ्याराडे ।”
आर्याले एउटा पुरानो प्रयोगको डिजिटल पुनर्निर्माण चलाइन् । चुम्बकीय क्षेत्र परिवर्तन हुँदा विद्युत् उत्पन्न हुन सक्छ । विद्युत् र चुम्बकत्व दुई छुट्टाछुट्टै घटना होइनन् ।
त्यसपछि अर्को नाम आयो—
JAMES CLERK MAXWELL
स्क्रिनमा समीकरणहरू देखा परे ।
विद्युत् ।
चुम्बकत्व ।
प्रकाश ।
समर केही क्षण ती समीकरण हेरेर चुप रह्यो ।
आर्याले भनिन्—
“फ्याराडेले प्रकृतिको व्यवहारमा सम्बन्ध देखे । म्याक्सवेलले त्यसलाई गणितको भाषामा एउटै सिद्धान्तमा बाँध्ने काम गरे ।”
“अनि प्रकाश ?”
निहारिकाले सोधिन् ।
आर्या मुस्कुराइन् ।
“त्यहीँबाट रहस्य झन् सुन्दर भयो ।”
उनले विद्युत्चुम्बकीय तरंगको सिमुलेसन चलाइन् ।
“प्रकाश पनि विद्युत्चुम्बकीय तरंगको रूपमा बुझिन थाल्यो ।”
समरले बिस्तारै भन्यो—
“अर्थात् हामीले अलग ठानेका दुई कुरा एउटै सिद्धान्तभित्र भेटिए ।”
आर्याले भनिन्—
“हो ।”
फेरि त्यही शब्द—
एउटै ।

घ. परमाणुको ढोका
इतिहास अगाडि बढ्यो ।
अब स्क्रिनमा एउटा परमाणुको चित्र थियो ।
त्यसपछि—
ERNEST RUTHERFORD
आर्याले भनिन्—
“मानिसले पदार्थलाई अझ गहिरो तहमा हेर्न थाल्यो ।”
परमाणु ।
नाभिक ।
इलेक्ट्रोन ।
त्यसपछि अर्को नाम ।
JAMES CHADWICK
न्युट्रोन ।
अर्को ।
WOLFGANG PAULI
न्युट्रिनोको परिकल्पना ।
अर्को ।
ENRICO FERMI
कमजोर अन्तरक्रियाको सिद्धान्त विकासतर्फको महत्त्वपूर्ण कदम ।
निहारिकाले स्क्रिनतिर हेर्दै भनिन्—
“जति भित्र गयो, उति संसार अनौठो हुँदै गयो ।”
आर्याले भनिन्—
“र प्रश्न पनि ।”

ङ. युकावाको अदृश्य कण
अर्को फोल्डर ।
HIDEKI YUKAWA
सन् १९३० को दशक ।
नाभिकभित्रका कणहरूलाई बाँध्ने बलको प्रकृति बुझ्ने प्रयास ।
युकावाले एउटा मध्यस्थ कणको अवधारणा अघि सारेका थिए । आर्याले स्क्रिनमा एउटा कणको आदानप्रदान देखाइन् ।
“यसले एउटा नयाँ विचार जन्मायो,” उनले भनिन् ।
“बललाई पनि कणहरूको आदानप्रदानको रूपमा बुझ्न सकिन्छ ।”
समरले भन्यो—
“अर्थात् बल अब केवल अदृश्य तान्ने वा धकेल्ने प्रभाव रहेन ।”
“हो ।”
“त्यसको पछाडि पनि एउटा भौतिक संरचना हुन सक्छ ।”
आर्याले टाउको हल्लाइन् । त्यसपछि स्क्रिनमा फेरि क्वार्कहरूको चित्र आयो ।
तीनवटा क्वार्क ।
ग्लुओनहरू ।
स्ट्रङ फोर्स ।
क्वार्कहरूको संसार ।

च. जेलम्यानको संसार
स्क्रिनमा नाम आयो—
MURRAY GELL-MANN
क्वार्क ।
उनीहरूको वर्गीकरण ।
कणहरूको नयाँ संसार ।
अर्नवले भन्यो—
“कहिलेकाहीँ वैज्ञानिकले नयाँ वस्तु भेट्दैन ।”
आर्याले उसलाई हेरिन् ।
“अनि ?”
“नयाँ तरिकाले पुराना वस्तुहरूलाई बुझ्छ ।”
आर्या मुस्कुराइन् ।
“त्यही पनि खोज हो ।”
क्वार्कहरूको संरचना देखाउँदै उनले भनिन्—
“हामीले पदार्थलाई सानो र सानो टुक्रामा बाँड्दै गयौँ । तर अन्ततः एउटा अनौठो संसारमा पुग्यौँ—जहाँ कणहरूलाई उनीहरूको सम्बन्ध र अन्तरक्रियाबाट बुझ्नुपर्छ ।”
उनको मनमा अघिल्लो प्रयोग सम्झना आयो ।
कणहरूको जेल ।
जति छुट्याउन खोज्यो, त्यति ऊर्जा ।
जति गहिरो गयो, उति सम्बन्ध ।
उनले बिस्तारै भनिन्—
“प्रकृतिले हामीलाई हरेक तहमा एउटै पाठ दोहोर्‍याइरहेकी जस्तो छ ।”

छ. आइन्स्टाइन
अचानक स्क्रिनमा एउटा परिचित अनुहार आयो ।
अव्यवस्थित कपाल ।
गहिरो आँखाहरू ।
हल्का मुस्कान ।
ALBERT EINSTEIN
प्रयोगशालामा सबैजना केही क्षण चुप भए । आर्याले स्क्रिनतिर हेरिरहिन् । त्यो नाम उनका लागि अरू वैज्ञानिकहरूको नामजस्तो मात्र थिएन । त्यो एउटा प्रश्नको नाम थियो । उनले अभिलेखमा विशेष फोल्डर खोलिन् ।
SPECIAL RELATIVITY
समय ।
स्थान ।
प्रकाशको गति ।
त्यसपछि—
GENERAL RELATIVITY
गुरुत्व ।
अन्तरिक्ष–समय ।
वक्रता ।
ग्रहहरूको गति ।
प्रकाशको बाटो ।
ब्ल्याक होलतर्फ जाने संकेत ।
समरले बिस्तारै भन्यो—
“गुरुत्वलाई बलभन्दा ज्यामितिको रूपमा हेर्ने नयाँ ढोका ।”
आर्याले टाउको हल्लाइन् ।
“हो ।”
केही क्षणपछि उनले अर्को फोल्डर खोलिन् ।
त्यहाँ शीर्षक थियो—
UNIFIED FIELD THEORY
समरले स्क्रिनतिर हेर्दै भन्यो—
“यही हो ?”
आर्याले बिस्तारै भनिन्—
“आइन्स्टाइनको अधुरो सपना ।”

ज. एउटै सूत्रको खोजी
आइन्स्टाइनले आफ्नो जीवनको पछिल्लो समयको ठूलो हिस्सा गुरुत्व र विद्युत्चुम्बकत्वलाई एउटै गणितीय ढाँचामा बाँध्ने प्रयासमा बिताए ।
आर्याले त्यो इतिहासलाई हेर्दै भनिन्—
“उहाँलाई लाग्थ्यो प्रकृति अन्ततः अझ गहिरो स्तरमा एकीकृत हुन सक्छ ।”
निहारिकाले सोधिन्—
“तर सफल भएन ?”
आर्याले केही क्षण चुप लागेर भनिन्—
“पूर्ण सिद्धान्त भेटिएन ।”
समरले स्क्रिनतिर हेर्दै भन्यो—
“तर प्रश्न बाँकी रह्यो ।”
आर्याले टाउको हल्लाइन् ।
“विज्ञानमा कहिलेकाहीँ उत्तरभन्दा प्रश्न लामो जीवन बाँच्छ ।”
त्यो वाक्यपछि उनले आइन्स्टाइनको तस्वीरलाई केही बेर हेरिरहिन् । उनको आँखामा अचानक आफूले सामना गरिरहेको रहस्यमय संकेत आयो ।
चारवटा बल ।
एउटै ताल ।
अनि पाँचौँ कम्पन ।
उनी बिस्तारै भनिन्—
“सायद हामीले उहाँको सपना पूरा गर्न होइन...”
सबैजना उनीतिर फर्किए ।
आर्याले पूरा गरिन्—
“उहाँले छोडेको प्रश्न पूरा गर्न जन्मिएका हौँ ।”

झ. इतिहास अचानक वर्तमान बन्यो
अर्नवले केही बेरसम्म केही बोलेन । त्यसपछि उसले अहिलेको डेटा स्क्रिनमा ल्यायो ।
पुराना वैज्ञानिकहरूको नाम एकातिर ।
नयाँ प्रयोगका परिणाम अर्कोतिर ।
ग्यालिलियो ।
न्यूटन ।
फ्याराडे ।
म्याक्सवेल ।
रदरफोर्ड ।
फर्मी ।
युकावा ।
गेल-म्यान ।
आइन्स्टाइन ।
CERN ।
अनि—
अनन्त ।
दुई सयौँ वर्षको वैज्ञानिक यात्रा एउटै स्क्रिनमा आएर जोडिएको थियो ।
निहारिकाले बिस्तारै भनिन्—
“हामीले सोचेका थियौँ हामी नयाँ प्रश्न सोधिरहेका छौँ ।”
समरले भन्यो—
“तर हामी वास्तवमा पुरानै प्रश्नको अर्को पुस्ता हौँ ।”
आर्या मुस्कुराइन् ।
“प्रकृतिका रहस्यहरू मानिसभन्दा धेरै पुराना छन् । वैज्ञानिकहरू बदलिन्छन् । उपकरण बदलिन्छन् । भाषा बदलिन्छ । समीकरणहरू बदलिन्छन् ।”
उनले स्क्रिनमा चारवटा बल देखाइन् ।
“तर प्रश्न ?”
समरले उत्तर दियो—
“उही ।”

ञ. CERN — मानिसले बनाएको नयाँ आँखा
अब डिजिटल अभिलेखको अर्को अध्याय खुल्यो ।
विशाल भूमिगत सुरुङ ।
चुम्बकीय प्रणाली ।
उच्च-ऊर्जा कणहरू ।
कणहरूको टक्कर ।
डेटाको महासागर ।
CERN
अर्नवले भन्यो—
“मानिसले पदार्थको सबैभन्दा गहिरो तहसम्म हेर्न पृथ्वीमुनि विशाल उपकरण बनायो ।”
आर्याले भनिन्—
“हामीले प्रकृतिलाई जबरजस्ती बोल्न लगाएका होइनौँ । हामीले प्रश्न सोध्न सक्ने वातावरण बनाएका हौँ ।”
कणहरू तीव्र गतिमा दौडिरहेका थिए ।
अन्ततः टक्कर ।
स्क्रिनमा असंख्य ट्र्याकहरू फैलिन्थे ।
त्यहाँबाट नयाँ कणहरूको पहिचान ।
नयाँ सिद्धान्तहरूको परीक्षण ।
पुराना सिद्धान्तहरूको पुष्टि वा चुनौती ।
आर्याले भनिन्—
“मानव जातिले एउटा अनौठो कुरा सिकेको छ ।”
“के ?”
“हामी प्रकृतिको भाषा आफैँ बनाउँदैनौँ ।”
उनले डिटेक्टरतिर देखाइन् ।
“हामी केवल त्यसले बोलेका संकेतहरू पढ्न सिक्छौँ ।”

ट. अधुरोपनको सौन्दर्य
अचानक प्रयोगशालाको सबै स्क्रिनमा उनीहरूको आफ्नै अनुसन्धानको डेटा देखा पर्यो ।
चारवटा बल ।
पाँचौँ संकेत ।
अज्ञात स्रोत ।
अपूर्ण समीकरण ।
समरले भन्यो—
“हामी कहाँ आइपुगेका छौँ ?”
आर्याले उत्तर दिइनन् । उनले इतिहासको अन्तिम पृष्ठ खोलेकी थिइन् । त्यहाँ कुनै अन्तिम उत्तर थिएन । कुनै चम्किलो सूत्र थिएन । कुनै ‘सबै कुरा समाधान भयो’ भन्ने घोषणा थिएन ।
बरु एउटा प्रश्न थियो—
CAN ALL FUNDAMENTAL FORCES BE UNDERSTOOD AS DIFFERENT EXPRESSIONS OF A DEEPER THEORY?
आर्याले त्यो प्रश्न ठूलो पारिन् ।
त्यसलाई हेर्दै भनिन्—
“हामीले अहिलेसम्म धेरै कुरा बुझेका छौँ ।”
उनले औँलाले इतिहासका नामहरू क्रमशः छुन थालिन् ।
“गति ।”
“गुरुत्व ।”
“विद्युत् ।”
“चुम्बकत्व ।”
“प्रकाश ।”
“परमाणु ।”
“नाभिक ।”
“क्वार्क ।”
“स्ट्रङ फोर्स ।”
“कमजोर फोर्स ।”
“विद्युत्चुम्बकीय फोर्स ।”
“तर...”
उनले अन्तिममा गुरुत्वतिर देखाइन् ।
“अझै एउटा ठूलो दूरी छ ।”

ठ. इतिहासको उत्तराधिकारी
बाहिर बिहान भइसकेको थियो । प्रयोगशालाको छतबाट छिरेको कृत्रिम उज्यालो बिस्तारै मधुरो हुँदै थियो । आर्याले पुरानो डिजिटल अभिलेख बन्द गरिन् ।
ग्यालिलियो हराए ।
न्यूटन हराए ।
फ्याराडे ।
म्याक्सवेल ।
रदरफोर्ड ।
फर्मी ।
युकावा ।
गेल-म्यान ।
आइन्स्टाइन ।
CERN ।
सबै स्क्रिनबाट हराए । तर तिनीहरूले सोधेका प्रश्नहरू भने हराएनन् । ती अहिले आर्याको अगाडि थिए ।
अझ गहिरा ।
अझ कठिन ।
अझ पुराना ।
समरले सोध्यो—
“अब ?”
आर्याले केही क्षण उत्तर दिइनन् । त्यसपछि अनन्तको मुख्य स्क्रिन खोलिन् । चारवटा बलको डेटा फेरि देखा पर्यो ।
अन्त्यमा पाँचौँ संकेत ।
उही रहस्यमय कम्पन ।
आर्याले बिस्तारै भनिन्—
“अब हामी इतिहास पढिरहेका छैनौँ ।”
“अनि ?”
“इतिहासले हामीलाई हेर्न थालेको छ ।”
समर मुस्कुरायो । आर्याले स्क्रिनमा हात राखिन् । उनको आँखामा डर थिएन । केवल एउटा अडिग जिज्ञासा थियो ।
मानिसले हजारौँ वर्षदेखि प्रकृतिको रहस्य पछ्याइरहेको थियो ।
हरेक पुस्ताले केही ढोका खोलेको थियो । हरेक ढोकाको पछाडि अर्को प्रश्न भेटिएको थियो । सायद विज्ञानको यात्रा उत्तरमा पुगेर समाप्त हुने यात्रा थिएन ।
सायद—
एउटा प्रश्नको उत्तरले अर्को प्रश्न जन्माउनु नै यसको जीवन थियो ।
आर्याले अन्तिमपटक आइन्स्टाइनको तस्वीर सम्झिइन् ।
र मनमनै भनिन्—
“तपाईंले सपना देख्नुभयो । हामीले प्रश्न पायौँ । अब उत्तर खोज्ने पालो हाम्रो हो ।”
त्यसै क्षण अनन्तको स्क्रिनमा एउटा नयाँ शब्द देखा पर्यो—
STANDARD MODEL
त्यसको तल अर्को पंक्ति चम्कियो—
“चारमध्ये तीनलाई समेट्छ । चौथो कहाँ छ ?”
आर्याको अनुहार गम्भीर भयो । किनकि अब उनीहरूले इतिहास बुझिसकेका थिए । अब उनीहरूलाई मानक नमूनाको पर्खालतिर जानु थियो ।
र त्यो पर्खालको अर्को छेउमा—
सायद उनीहरूले खोजिरहेको रहस्य थियो ।
९: “मानक नमूनाको पर्खाल”
दोस्रो चरण — रहस्य गहिरिँदै जान्छ
अनन्त अनुसन्धान केन्द्रमा त्यो बिहान अरू बिहानजस्तो थिएन । रातभर इतिहासका पानाहरू पल्टाएपछि आर्याको टोली अब एउटा यस्तो ठाउँमा आइपुगेको थियो, जहाँ विज्ञानले आफूले बनाएको सबैभन्दा सफल नक्सालाई नै प्रश्न गर्न थालेको थियो ।
मुख्य स्क्रिनमा एउटा शब्द चम्किरहेको थियो—
STANDARD MODEL
त्यसको तल असंख्य कणहरूको चित्र थियो ।
क्वार्क ।
लेप्टोन ।
फोटोन ।
ग्लुओन ।
W र Z बोसोन ।
हिग्स ।
प्रत्येकको आफ्नै स्थान ।
आफ्नै गुण ।
आफ्नै अन्तरक्रिया ।
मानौँ ब्रह्माण्डको एउटा विशाल शहरको विस्तृत नक्सा ।
समरले कुर्सी तान्दै भन्यो—
“यसले त लगभग सबै कुरा समेटेको जस्तो देखिन्छ ।”
आर्याले भनिन्—
“लगभग ।”
समरले उनको अनुहार हेर्‍यो ।
“त्यही ‘लगभग’ नै समस्या हो ?”
आर्याले स्क्रिनतिर हेरिरहिन् ।
“विज्ञानमा कहिलेकाहीँ एउटा सानो ‘तर’ ले पूरै संसार बदलिदिन्छ ।”

क. एउटा असाधारण नक्सा
निहारिकाले Standard Model को संरचना ठूलो पारिन् ।
“हामीले यसबाट के-के बुझ्यौँ ?”
आर्याले एकपछि अर्को कणतिर संकेत गरिन् ।
“पदार्थका आधारभूत कणहरू ।”
“क्वार्कहरू ।”
“लेप्टोनहरू ।”
“बल बोक्ने कणहरू ।”
“विद्युत्चुम्बकीय अन्तरक्रिया ।”
“स्ट्रङ अन्तरक्रिया ।”
“कमजोर अन्तरक्रिया ।”
“हिग्स क्षेत्रसँग सम्बन्धित द्रव्यमान प्राप्त गर्ने प्रक्रिया ।”
अर्नवले थप्यो—
“अनि प्रयोगहरूले यसको धेरै भविष्यवाणीहरूलाई अत्यन्त उच्च सटीकतामा परीक्षण गरेका छन् ।”
समरले स्क्रिनतिर हेर्दै भन्यो—
“त्यसो भए यो गलत नक्सा होइन ।”
आर्याले तुरुन्तै भनिन्—
“होइन ।”
“तर पूर्ण पनि होइन ।”
आर्याले टाउको हल्लाइन् ।
“ठ्याक्कै ।”
उनले एउटा सानो पृथ्वीको चित्र स्क्रिनमा राखिन् । त्यसको छेउमा एउटा विशाल नक्सा ।
“कल्पना गर,” उनले भनिन्, “हामीसँग एउटा नक्सा छ जसले एउटा महादेशको प्रत्येक सडक, पुल र नदी अत्यन्त राम्रोसँग देखाउँछ ।”
“तर ?”
“तर हामी त्यसैलाई सम्पूर्ण पृथ्वीको नक्सा ठानिरहेका छौँ ।”
निहारिकाले बिस्तारै भनिन्—
“त्यसमा अरू महादेश छुटेका हुन सक्छन् ।”
आर्याले भनिन्—
“हाम्रो नक्सा अत्यन्त राम्रो छ । तर त्यो सम्पूर्ण पृथ्वीको नक्सा होइन ।”

ख. पहिलो पर्खाल—गुरुत्व
स्क्रिनमा Standard Model को चित्र हट्यो । त्यहाँ एउटा खाली ठाउँ देखा पर्यो ।
त्यसको शीर्षक थियो—
GRAVITY
कोठामा केही क्षण मौनता छायो ।
समरले बिस्तारै भन्यो—
“चारवटा आधारभूत बल ।”
“हो ।”
“तर Standard Model मा ?”
आर्याले उत्तर दिइन्—
“तीन ।”
विद्युत्चुम्बकीय ।
कमजोर ।
स्ट्रङ ।
गुरुत्व भने बाहिर ।
अर्नवले सोध्यो—
“तर गुरुत्व त ब्रह्माण्डको सबैभन्दा परिचित अन्तरक्रियामध्ये एक हो ।”
“त्यसैले यो समस्या अझ गहिरो छ ।”
आर्याले आइन्स्टाइनको सामान्य सापेक्षताको समीकरणको डिजिटल चित्र खोलिन् ।
एकातिर—
GENERAL RELATIVITY
अर्कोतिर—
QUANTUM THEORY
दुवैबीच एउटा खाली ठाउँ ।
“ब्रह्माण्डको विशाल संरचनामा गुरुत्वलाई सामान्य सापेक्षताले अत्यन्त सफलतापूर्वक वर्णन गर्छ,” आर्याले भनिन् ।
“तर अत्यन्त सूक्ष्म क्वान्टम संसारमा ?”
“त्यहाँ हाम्रो वर्तमान सिद्धान्तहरूलाई एउटै पूर्ण ढाँचामा मिलाउन अझै कठिनाइ छ ।”
निहारिकाले बिस्तारै भनिन्—
“अर्थात् हामीसँग दुईवटा उत्कृष्ट भाषा छन् ।”
आर्याले भनिन्—
“तर एउटै वाक्यमा दुवै भाषा पूर्ण रूपमा बोल्न सक्ने सिद्धान्त अझै छैन ।”
ग. अँध्यारो पदार्थ
अर्को फाइल खुल्यो ।
DARK MATTER
स्क्रिनमा आकाशगंगाको घुमाइ देखियो ।
ताराहरू ।
ग्यास ।
गति ।
तर गणनाले अपेक्षा गरेको व्यवहार र देखिएको व्यवहारबीच अन्तर थियो ।
अर्नवले भन्यो—
“आकाशगंगामा देखिने पदार्थ मात्र पर्याप्त छैन जस्तो देखिन्छ ।”
“हो,” आर्याले भनिन् ।
“तर हामी त्यसलाई देख्दैनौँ ।”
“प्रत्यक्ष रूपमा होइन ।”
“त्यसो भए हामीलाई कसरी थाहा ?”
आर्याले एउटा आकाशगंगाको घुमाइको डेटा देखाइन् ।
“यसले गुरुत्वीय प्रभावमार्फत आफ्नो उपस्थिति जनाएजस्तो देखिन्छ ।”
समरले भन्यो—
“अर्थात् हामीले पदार्थ देखेका छैनौँ ।”
आर्याले भनिन्—
“तर त्यसको प्रभाव देख्छौँ ।”
उनले केही क्षण रोकेर थपिन्—
“यसैले त्यसलाई ‘डार्क म्याटर’ भनिएको हो । यो नाम आफैँमा अन्तिम उत्तर होइन । यो हाम्रो अज्ञानको स्वीकारोक्ति पनि हो ।”
निहारिका चुप लागिन् ।
अन्धकार ।
अदृश्य ।
तर प्रभावकारी ।
आर्यालाई अचानक भाग यस अघिको गुरुत्वीय प्रयोग सम्झना आयो ।
नदेखिने प्रभावले विशाल संरचना बदल्न सक्छ ।

घ. अर्को अँध्यारो—डार्क एनर्जी
तर रहस्य त्यहीँ सकिएन । अर्को फाइल खुल्यो ।
DARK ENERGY
यसपटक आकाशगंगाहरूको दूरी समयसँगै कसरी बदलिन्छ भन्ने चित्र थियो । ब्रह्माण्ड विस्तार भइरहेको थियो । तर विस्तारको इतिहासलाई हेर्दा अर्को अनौठो कुरा देखिन्थ्यो—
ब्रह्माण्डको विस्तार तीव्र हुँदै गएको देखिन्छ ।
समरले बिस्तारै सोध्यो—
“यसको कारण ?”
आर्याले टाउको हल्लाइन् ।
“अझै पूर्ण रूपमा थाहा छैन ।”
अर्नवले भन्यो—
“त्यसैले डार्क एनर्जी ?”
“त्यो एउटा नाम हो,” आर्याले भनिन् । “अन्तिम उत्तर होइन ।”
निहारिकाले स्क्रिनमा फैलिँदै गएको ब्रह्माण्ड हेरिन् ।
“डार्क म्याटर—हामी देख्दैनौँ तर प्रभाव देखिन्छ ।”
“डार्क एनर्जी—ब्रह्माण्डको विस्तारसँग सम्बन्धित एउटा रहस्यमय घटक वा प्रभाव ।”
समरले हाँस्दै भन्यो—
“हामीले ब्रह्माण्डको नक्सा बनायौँ । अनि नक्सामा सबैभन्दा ठूलो भागमा ‘अज्ञात’ लेख्नुपर्‍यो ।”
आर्या पनि हल्का मुस्कुराइन् ।
“कहिलेकाहीँ विज्ञानको सबैभन्दा इमानदार शब्द यही हो—थाहा छैन ।”

ङ. न्युट्रिनोले फेरि प्रश्न गर्‍यो
निहारिकाले आफ्नो फाइल खोलिन् ।
न्युट्रिनो ।
तीनवटा स्वाद—
इलेक्ट्रोन ।
म्युओन ।
टाउ ।
तर तिनमा हुने oscillation का कारण न्युट्रिनोमा शून्यभन्दा ठूलो द्रव्यमान भएको कुरा स्थापित भइसकेको थियो ।
निहारिकाले भनिन्—
“यहाँ अर्को समस्या छ ।”
समरले सोध्यो—
“Standard Model ?”
“यसको मूल रूपले न्युट्रिनोलाई द्रव्यमानविहीन मान्ने संरचना बनाएको थियो । तर प्रयोगहरूले न्युट्रिनो oscillation देखाए । त्यसबाट हामीले न्युट्रिनोमा द्रव्यमान छ भन्ने बुझ्यौँ ।”
आर्याले टाउको हल्लाइन् ।
“अर्थात् प्रकृतिले फेरि हाम्रो नक्सामा एउटा नयाँ रेखा कोरिन् ।”
निहारिकाले भनिन्—
“र त्यो रेखा मूल नक्सामा त्यति सजिलै फिट भएन ।”
अर्नवले मजाक गरेझैँ भन्यो—
“ब्रह्माण्डले हाम्रो पाठ्यपुस्तक पढ्दैन रहेछ ।”
आर्याले गम्भीर भएर भनिन्—
“त्यही भएर त हामी अनुसन्धान गर्छौँ ।”

च. पदार्थ र प्रतिपदार्थ
अब स्क्रिनमा एउटा नयाँ प्रश्न आयो ।
MATTER — ANTIMATTER
एकातिर पदार्थ ।
अर्कोतिर प्रतिपदार्थ ।
बिग ब्याङपछि प्रारम्भिक ब्रह्माण्डमा पदार्थ र प्रतिपदार्थ दुवै उत्पन्न भएको अपेक्षा गर्न सकिन्छ ।
दुवै बराबर मात्रामा भए—
तिनीहरू एकअर्कासँग नष्ट हुन सक्थे ।
तर आज ?
ताराहरू छन् ।
ग्रहहरू छन् ।
पृथ्वी छ ।
मानिस छन् ।
जीवन छ ।
अर्थात्—
पदार्थ बाँकी रह्यो ।
समरले सोध्यो—
“तर किन ?”
निहारिकाले टाउको हल्लाइन् ।
“त्यही प्रश्न ।”
आर्याले बिस्तारै भनिन्—
“प्रकृतिले पदार्थ र प्रतिपदार्थबीच कुनै सानो असमानता उत्पन्न गरेको हुन सक्छ । तर आजको ब्रह्माण्डमा पदार्थको प्रभुत्व कसरी यति ठूलो भयो भन्ने पूरा कथा अझै बुझिएको छैन ।”
अर्नवले पृथ्वीको चित्र हेर्‍यो ।
“त्यसो भए हामी यहाँ हुनु पनि एउटा प्रश्न हो ?”
आर्याले भनिन्—
“हो ।”
“हामी किन छौँ ?”
“त्यो प्रश्न दर्शनले पनि सोध्छ ।”
आर्याले पदार्थ–प्रतिपदार्थको चित्रतिर देखाइन् ।
“भौतिकीले भने त्यसको एउटा तह सोध्छ—पदार्थ किन बाँकी रह्यो ?”

छ. पर्खालको अर्को छेउ
अब मुख्य स्क्रिनमा Standard Model फेरि देखियो ।
सुन्दर ।
व्यवस्थित ।
सटीक ।
तर त्यसको चारैतिर रातो चिन्हहरू देखा पर्न थाले ।
GRAVITY
DARK MATTER
DARK ENERGY
NEUTRINO MASS
MATTER–ANTIMATTER ASYMMETRY
समरले लामो सास फेर्यो ।
“यो त पर्खालजस्तो भयो ।”
आर्याले भनिन्—
“हो ।”
“यति टाढासम्म हामीलाई यही नक्साले ल्यायो ।”
“हो ।”
“तर अगाडि जान खोज्दा ?”
आर्याले स्क्रिनमा हात राखिन् ।
“पर्खाल ।”

ज. नक्सा र भूगोल
आर्याले प्रयोगशालाको ठूलो होलोग्राम टेबल सक्रिय गरिन् । त्यहाँ पृथ्वीको नक्सा देखा पर्यो ।
नेपाल ।
भारत ।
चीन ।
हिमाल ।
समुद्र ।
अफ्रिका ।
युरोप ।
पूरै पृथ्वी ।
उनले एउटा सानो क्षेत्र मात्र हाइलाइट गरिन् ।
“मानौँ हामीसँग नेपालको अत्यन्त विस्तृत नक्सा छ ।”
समरले भन्यो—
“तर हामीले त्यसलाई संसारको पूर्ण नक्सा ठान्यौँ ।”
“ठ्याक्कै ।”
त्यसपछि उनले बाँकी विश्वको भाग धमिलो बनाइन् ।
“हामीले गलत नक्सा बनाएका होइनौँ ।”
“हामीले अधुरो नक्सालाई पूर्ण ठानेका रहेछौँ ।”
त्यो वाक्यले सबैलाई केही क्षण मौन बनायो ।
निहारिकाले बिस्तारै भनिन्—
“अर्थात् Standard Model असफल भएको होइन ।”
आर्याले तुरुन्तै भनिन्—
“होइन । बरु यसको सफलता नै हामीलाई अझ गहिरो प्रश्नसम्म ल्याउने आधार हो ।”

झ. सफलताको विडम्बना
अर्नवले एउटा गणना खोल्यो ।
“हामीले यति धेरै प्रयोगको परिणाम यसले मिलाउन सक्छौँ ।”
“त्यसैले समस्या ठूलो छ,” आर्याले भनिन् ।
“किन ?”
“किनकि यदि सिद्धान्त पूर्ण रूपमा गलत हुन्थ्यो भने हामी त्यसलाई सजिलै फाल्न सक्थ्यौँ ।”
समर हाँस्यो ।
“तर यो धेरै राम्रो छ ।”
“अत्यन्त राम्रो ।”
“तर पूर्ण होइन ।”
“हो ।”
आर्याले Standard Model को चित्र हेर्दै भनिन्—
“विज्ञानमा सबैभन्दा कठिन समस्या कहिलेकाहीँ खराब सिद्धान्त होइन ।”
उनले केही क्षण रोकिएर भनिन्—
“अत्यन्त सफल तर अधुरो सिद्धान्त हुन्छ ।”
त्यसपछि उनले एउटा नयाँ फोल्डर खोलिन् ।
शीर्षक थियो—
BEYOND THE STANDARD MODEL
स्क्रिन केही क्षण अँध्यारो रह्यो ।
फेरि एउटा मात्र शब्द देखा पर्यो—
UNKNOWN

ञ. अनन्तको पाँचौँ संकेत
अचानक—
टिङ् ।
सबैजना चनाखो भए । अनन्तको डेटा प्रणाली सक्रिय भयो ।
अघिल्लो पाँचौँ संकेत ।
तर यसपटक त्यसमा केही नयाँ थियो ।
अर्नवले तुरुन्तै चारवटा बलका डेटा तहमा राख्यो ।
स्ट्रङ ।
कमजोर ।
विद्युत्चुम्बकीय ।
गुरुत्व ।
त्यसको तल—
UNKNOWN SIGNAL
पाँचवटै तरंगहरू केही क्षणका लागि एउटै समयरेखामा आए ।
आर्याले सास रोकिएझैँ गरिन् ।
“फेरि मिलाऊ ।”
डेटा फेरि चलाइयो ।
त्यही ।
फेरि ।
त्यही ।
समरले बिस्तारै भन्यो—
“यो पाँचौँ चीज Standard Model को कुनै ज्ञात कण हो ?”
अर्नवले गणना गर्‍यो ।
“मिलेन ।”
“डार्क म्याटर ?”
“प्रमाणित गर्न सकिँदैन ।”
“गुरुत्व ?”
“त्योभन्दा फरक संरचना ।”
निहारिकाले सोधिन्—
“त्यसो भए ?”
अर्नवले स्क्रिनतिर हेर्दै भन्यो—
“अहिलेका लागि... अज्ञात ।”
आर्याले आँखाहरू बन्द गरिन् ।
इतिहासका सबै वैज्ञानिक उनको मनमा एकपछि अर्को आए ।
ग्यालिलियोको टेलिस्कोप ।
न्यूटनको गुरुत्व ।
फ्याराडेको चुम्बक ।
म्याक्सवेलको समीकरण ।
रदरफोर्डको नाभिक ।
युकावाको कण ।
गेल-म्यानका क्वार्क ।
आइन्स्टाइनको सपना ।
CERN का डिटेक्टर ।
र अब—
अनन्तको अज्ञात संकेत ।
उनले आँखा खोलिन् ।
“हामी पर्खालमा आइपुगेका छौँ ।”
समरले सोध्यो—
“अब के ?”
आर्याले Standard Model को चित्रतिर हेरिन् । त्यो चित्र सुन्दर थियो । तर त्यसको बाहिर अन्धकार थियो ।
उनले शान्त स्वरमा भनिन्—
“अब हामी नक्सालाई दोष दिँदैनौँ ।”
“अनि ?”
“हामी पर्खालको ढोका खोज्छौँ ।”

त्यो रात आर्याले आफ्नो अनुसन्धान डायरीमा एउटा मात्र वाक्य लेखिन्—
“मानव ज्ञानको सीमा अन्धकार होइन; त्यो अर्को प्रश्न सुरु हुने ठाउँ हो ।”
त्यसको तल उनले चार शब्द लेखिन्—
GRAVITY. DARK MATTER. DARK ENERGY. NEUTRINO.
केही क्षणपछि अर्को शब्द थपिन्—
WHY ?
र अन्तिममा—
MATTER.
त्यो शब्द लेखिसकेपछि उनी रोकिइन् । किनकि उनलाई अचानक एउटा कुरा महसुस भयो—
यदि ब्रह्माण्डको प्रारम्भिक इतिहासमा पदार्थ र प्रतिपदार्थको सन्तुलन टुटेको थिएन भने—
आज उनीहरू त्यहाँ हुने थिएनन् । सायद कुनै तारा हुने थिएन । कुनै ग्रह हुने थिएन । कुनै प्रयोगशाला हुने थिएन ।
र—
कुनै आर्या पनि हुने थिइनन् ।
उनले स्क्रिन बन्द गरिन् । तर अँध्यारोमा पनि एउटा प्रश्न बलिरह्यो—
“हामी जुन ब्रह्माण्डलाई बुझ्न खोजिरहेका छौँ, त्यो स्वयं किन यस्तो बन्यो ?”
पर्खाल अब देखिएको थियो । तर त्यसको ढोका अझै भेटिएको थिएन ।
१०: “अन्धकारको पदार्थ”
रातको अन्तिम पहर थियो । अनन्त अनुसन्धान केन्द्रको मुख्य प्रयोगशालामा सबै स्क्रिनहरू बन्द थिए । केवल एउटा निलो बत्ती बलिरहेको थियो । त्यसको मधुरो प्रकाशमा आर्याको अनुहार अझ गम्भीर देखिन्थ्यो ।
उनको अगाडि एउटा प्रश्न थियो—
डार्क म्याटर वास्तवमा के हो ?
यस अघि उनीहरूले एउटा कुरा स्वीकारिसकेका थिए—
Standard Model अत्यन्त सफल थियो, तर पूर्ण थिएन । गुरुत्व त्यसको बाहिर थियो । न्युट्रिनोको द्रव्यमानले प्रश्न उठाएको थियो । पदार्थ र प्रतिपदार्थको असन्तुलन अझै रहस्य थियो । र ब्रह्माण्डको ठूलो संरचनामा प्रभाव पारिरहेको एउटा अदृश्य पदार्थको सम्भावित अस्तित्व उनीहरूलाई लगातार पछ्याइरहेको थियो ।
डार्क म्याटर ।
अर्नवले एउटा विशाल आकाशगंगाको चित्र स्क्रिनमा देखायो । ताराहरू घुमिरहेका थिए । ग्यासका बादलहरू घुमिरहेका थिए । तर गणनाले देखाउने गुरुत्वीय प्रभाव र देखिएको पदार्थबीच अन्तर थियो ।
समरले बिस्तारै भन्यो—
“हामीले पदार्थ देखेका छैनौँ ।”
आर्याले भनिन्—
“तर त्यसको प्रभाव देखिरहेका छौँ ।”
निहारिकाले थपिन्—
“त्यसैले अब हामी प्रभावको पछाडि लुकेको कारण खोज्न जाँदैछौँ ।”

क. भूमिगत यात्रा
उनीहरूको अनुसन्धानको अर्को चरण पृथ्वीको सतहमुनि हुने थियो ।
धेरै तल ।
यति तल कि पृथ्वी आफैँ एउटा ढालजस्तो बन्न सकोस् ।
डार्क म्याटरका सम्भावित कणहरूले सामान्य पदार्थसँग अत्यन्त कमजोर अन्तरक्रिया गर्छन् भन्ने परिकल्पनाका कारण यस्ता प्रयोगहरूलाई अत्यन्त संवेदनशील डिटेक्टर आवश्यक पर्थ्यो । ब्रह्माण्डीय किरणजस्ता अन्य संकेतहरूबाट हुने हस्तक्षेप घटाउन वैज्ञानिकहरूले गहिरा भूमिगत प्रयोगशालाहरू प्रयोग गर्दै आएका थिए ।
आर्याको टोली एउटा विशाल भूमिगत अनुसन्धान केन्द्रमा प्रवेश गर्‍यो ।
लिफ्ट तल झर्दै गयो ।
१०० मिटर ।
५०० मिटर ।
अझ तल ।
डिजिटल घडीमा गहिराइको संख्या बढ्दै गयो ।
अर्नवले हाँस्दै भन्यो—
“हामी ब्रह्माण्ड खोज्न पृथ्वीमुनि जाँदैछौँ ।”
समरले भन्यो—
“कहिलेकाहीँ बाहिरको अन्धकारभन्दा भित्रको शान्ति उपयोगी हुन्छ ।”
लिफ्ट रोकियो । ढोका खुल्यो । अगाडि एउटा विशाल सुरुङ थियो । त्यहाँ मानिसभन्दा धेरै ठूलो डिटेक्टर राखिएको थियो ।
धातुको संरचना ।
विशेष सेन्सरहरू ।
तरल पदार्थले भरिएका संवेदनशील कक्षहरू ।
केबलहरू ।
कम्प्युटर प्रणाली ।
र हजारौँ साना डिटेक्टर ।
निहारिका केही क्षण त्यहाँ उभिएर हेरिरहिन् ।
“यति ठूलो ?”
स्थानीय वैज्ञानिकले मुस्कुराउँदै भनिन्—
“हामी जुन चीजलाई देख्न सक्दैनौँ, त्यसलाई खोज्न कहिलेकाहीँ यति ठूलो आँखा बनाउनुपर्छ ।”

ख. अन्धकारलाई हेर्ने आँखा
प्रयोगशालाको मुख्य कक्षमा प्रवेश गरेपछि आर्याले डिटेक्टरलाई नजिकबाट हेरिन् । यो साधारण क्यामेरा थिएन । यसले प्रकाश खोजिरहेको थिएन ।
न रेडियो तरंग ।
न आवाज ।
न कुनै देखिने वस्तु ।
यसको उद्देश्य थियो—
अत्यन्त दुर्लभ सम्भावित अन्तरक्रिया पत्ता लगाउनु ।
समरले सोध्यो—
“हामी वास्तवमा के खोजिरहेका छौँ ?”
आर्याले उत्तर दिइन्—
“अझै थाहा छैन ।”
समरले उनलाई हेर्‍यो ।
आर्या मुस्कुराइन् ।
“डार्क म्याटर कुनै एउटा निश्चित कण हो भनेर प्रमाणित भएको छैन । WIMP जस्ता सम्भावित कणहरू प्रस्तावित छन् । अरू सम्भावित उम्मेदवार पनि छन् ।”
निहारिकाले थपिन्—
“अक्सिअनजस्ता कणहरू ।”
“वा अरू कुनै अज्ञात डार्क-सेक्टरको कण ।”
अर्नवले सोध्यो—
“त्यसो भए हाम्रो डिटेक्टरले के गर्ने ?”
आर्याले डिटेक्टरतिर देखाइन् ।
“कुनै सम्भावित कणले सामान्य पदार्थसँग अत्यन्त दुर्लभ अन्तरक्रिया गर्‍यो भने त्यसबाट उत्पन्न हुन सक्ने अत्यन्त सानो संकेत टिप्ने ।”
समरले हाँस्दै भन्यो—
“अर्थात् हामी अँध्यारोमा एउटा फुसफुसाहट खोजिरहेका छौँ । ”
आर्याले भनिन्—
“अझ खराब । हामीलाई त्यो फुसफुसाहटको आवाज पनि कस्तो हुन्छ भन्ने थाहा छैन ।”

ग. प्रतीक्षा
प्रयोग सुरु भयो ।
पहिलो घण्टा । कुनै संकेत छैन ।
दोस्रो घण्टा । कुनै संकेत छैन ।
तेस्रो घण्टा । केही छैन ।
डिटेक्टर स्थिर थियो ।
कम्प्युटरमा केवल सामान्य पृष्ठभूमि संकेतहरू ।
अर्नवले कुर्सीमा ढल्किँदै भन्यो—
“ब्रह्माण्डले आज बोल्ने मूडमा छैन ।”
निहारिका मुस्कुराइन् ।
“ब्रह्माण्डसँग हाम्रो तालिका हुँदैन ।”
समरले घडी हेर्‍यो ।
“छ घण्टा भयो ।”
आर्याले स्क्रिनबाट आँखा हटाइनन् ।
“प्रतीक्षा पनि प्रयोगको एउटा हिस्सा हो ।”
समरले भन्यो—
“हामी वैज्ञानिक हौँ कि माछा मार्ने मान्छे ?”
आर्या हाँसिन् ।
“फरक यति हो—माछा आउने ठाउँ थाहा हुन्छ । हामीलाई यहाँ ‘माछा’ छ कि छैन भन्ने पनि थाहा छैन ।”
रात गहिरिँदै गयो । डिटेक्टर चलिरह्यो । पृथ्वीमाथि मानिसहरू निदाइरहेका थिए । शहरहरूमा बत्ती बलिरहेका थिए । विमानहरू उडिरहेका थिए । समुद्रहरू चलिरहेका थिए । आकाशगंगाहरू घुमिरहेका थिए । र पृथ्वीमुनि केही वैज्ञानिकहरू एउटा यस्तो पदार्थ खोजिरहेका थिए—
जसलाई कसैले अहिलेसम्म प्रत्यक्ष देखेको थिएन ।

घ. एउटा बिन्दु
बिहानको ३ बजेर ४१ मिनेट ।
अर्नवको कम्प्युटरले अचानक आवाज निकाल्यो ।
टिङ् ।
उसले सुरुमा ध्यान दिएन ।
फेरि आवाज आयो ।
टिङ् ।
अर्नव सीधा भयो ।
“एकछिन ।”
निहारिका उसको छेउमा आइन् ।
“के भयो ?”
अर्नवले स्क्रिन ठूलो गर्‍यो ।
त्यहाँ एउटा सानो स्पाइक थियो ।
एकदमै सानो ।
तर सामान्य पृष्ठभूमि संकेतभन्दा फरक ।
उसले फेरि डेटा जाँच गर्‍यो ।
“यो के हो ?”
आर्या उठिन् । सबैजना स्क्रिन वरिपरि जम्मा भए ।
ग्राफमा एउटा सानो उचाइ ।
त्यसपछि फेरि शान्त ।
समरले भन्यो—
“कुनै इलेक्ट्रोनिक noise ?”
“हुन सक्छ ।”
“डिटेक्टरको समस्या ?”
“हुन सक्छ ।”
“बाहिरी विकिरण ?”
“सम्भावना छ ।”
आर्याले भनिन्—
“पहिले उत्साहित नहोऔँ ।”
उनले सबै प्रणाली जाँच गर्न आदेश दिइन् ।
तापक्रम ।
दबाब ।
विद्युत् आपूर्ति ।
चुम्बकीय क्षेत्र ।
डिटेक्टरको पृष्ठभूमि ।
कुनै समस्या भेटिएन । अर्नवले डेटा फेरि चलायो । त्यो सानो स्पाइक फेरि आयो ।
ठ्याक्कै त्यही समय ।
ठ्याक्कै त्यही संरचना ।
निहारिकाले बिस्तारै भनिन्—
“यो संयोग हो ?”
आर्याले उत्तर दिइनन् ।
उनले अर्को डिटेक्टरको डेटा मागिन् ।

ङ. दोस्रो संकेत
अर्को डिटेक्टर ।
त्यसमा पनि—
सानो संकेत ।
पहिलोभन्दा फरक समय ।
तर एउटै प्रकारको सम्भावित अन्तरक्रियासँग मिल्ने संरचना ।
अर्नवको अनुहार बदलियो ।
“दुईवटा ।”
समर अगाडि आयो ।
“दुवैमा ?”
“हो ।”
आर्याले भनिन्—
“अझै पर्याप्त छैन ।”
तेस्रो प्रणाली जाँचियो ।
केही समयपछि—
टिङ् ।
तेस्रो संकेत ।
अब प्रयोगशालामा कसैले बोलेन ।
निहारिकाले स्क्रिनमा हेर्दै बिस्तारै भनिन्—
“यो प्रकाशसँग सम्बन्धित छैन ।”
आर्याले भनिन्—
“हो ।”
“विद्युत्चुम्बकीय संकेत होइन ।”
“त्यो पनि होइन ।”
“तर यदि यो वास्तविक अन्तरक्रिया हो भने...”
निहारिकाको स्वर रोकियो ।
समरले प्रश्न पूरा गर्‍यो—
“गुरुत्वीय प्रभाव ?”
अर्नवले तुरुन्तै अर्को गणना चलायो । स्क्रिनमा एउटा सानो तर महत्त्वपूर्ण परिणाम देखा पर्यो ।
संकेतको सम्भावित प्रभाव—
MASS DISTRIBUTION
GRAVITATIONAL EFFECT
कोठामा मौनता छायो । आर्याले स्क्रिनतिर हेरिरहिन् । त्यो संकेतले प्रकाश उत्सर्जन गरिरहेको थिएन । कुनै विद्युत्चुम्बकीय चमक थिएन । कुनै साधारण सञ्चार संकेत थिएन । तर त्यसको सम्भावित अस्तित्वलाई गुरुत्वीय प्रभावसँग जोडेर हेर्न सकिन्थ्यो । अझै प्रमाण थिएन । तर एउटा ढोका खुलेको थियो ।
च. अदृश्य वस्तुको छाया
अर्नवले आकाशगंगाको डेटा र डिटेक्टरको संकेत एउटै स्क्रिनमा राख्यो ।
एकातिर—
दृश्य पदार्थ ।
तारा । ग्यास । धुलो ।
अर्कोतिर—
गुरुत्वीय प्रभाव ।
दुवै पूर्ण रूपमा मेल खाँदैनथे । त्यस अतिरिक्त प्रभावलाई बुझाउन डार्क म्याटर एउटा प्रमुख सम्भावनाका रूपमा अघि आउँथ्यो ।
समरले बिस्तारै भन्यो—
“हामीले वस्तु देखेनौँ ।”
आर्याले भनिन्—
“तर उसको छायाँ देखिरहेका छौँ ।”
“छायाँ ?”
“रूपकमा ।”
उनले आकाशगंगातिर देखाइन् ।
“हामीले अदृश्य पदार्थलाई प्रत्यक्ष देखेका छैनौँ । तर उसको सम्भावित गुरुत्वीय प्रभावले ब्रह्माण्डको संरचना र पदार्थको गतिबारे प्रश्न उठाउँछ ।”
निहारिका केही बेर मौन रहिन् । त्यसपछि उनले पृथ्वीको चित्र खोलिन् ।
“अनि यो ?”
“पृथ्वी ।”
“हामी ?”
“दृश्य पदार्थ ।”
उनले आकाशगंगाको चित्र खोलिन् ।
“अनि त्यो ?”
“विशाल संरचना ।”
अन्ततः उनले ब्रह्माण्डको ठूलो नक्सा खोलिन् ।
“अनि त्यहाँ ?”
आर्याले बिस्तारै भनिन्—
“त्यहाँ हाम्रो आँखाले नदेखेको धेरै कुरा हुन सक्छ ।”

छ. पाँच प्रतिशतको भ्रम
निहारिकाले ब्रह्माण्डको पदार्थ–ऊर्जा संरचनासम्बन्धी अनुमानित वितरणको चित्र खोलिन् । दृश्य सामान्य पदार्थको भाग सानो थियो ।
त्यसको तुलनामा डार्क म्याटरको भाग ठूलो ।
र डार्क एनर्जीको हिस्सा अझ ठूलो ।
निहारिका केही क्षण त्यो चित्र हेरेर उभिइन् । उनको अनुहारमा विस्मय थियो ।
त्यसपछि उनले अत्यन्त बिस्तारै भनिन्—
“हामी ब्रह्माण्डको देखिने पाँच प्रतिशतसँग मात्र कुरा गरिरहेका रहेछौँ ।”
कसैले उत्तर दिएन । किनकि त्यो वाक्यमा एउटा भय पनि थियो । मानिसले आफूलाई ब्रह्माण्ड बुझ्ने प्राणी ठान्यो । ताराहरूको दूरी नाप्यो । ग्रहहरूको कक्षा गणना गर्‍यो । ब्ल्याक होलको छाया अध्ययन गर्‍यो । कणहरू फुटायो । हिग्स बोसोन खोज्यो । क्वार्कहरू बुझ्यो ।
तर अब—
उसले स्वीकार गर्नुपर्थ्यो—
उसले देख्ने संसार सम्पूर्ण संसार नहुन सक्छ । आर्याले निहारिकातिर हेरिन् ।
“तर एउटा कुरा सम्झ ।”
“के ?”
“‘पाँच प्रतिशत’ भन्ने संख्या हाम्रो वर्तमान ब्रह्माण्डीय मोडेलबाट आएको अनुमानित संरचना हो । यसको अर्थ हामीले बाँकी सबैलाई प्रत्यक्ष रूपमा बुझेका छौँ भन्ने होइन ।”
निहारिकाले टाउको हल्लाइन् ।
“अर्थात् त्यो पाँच प्रतिशत पनि हाम्रो ज्ञानको अन्तिम सीमा होइन ।”
“हो ।”
आर्या मुस्कुराइन् ।
“हामीले देखेको कुरा र हामीले बुझेको कुरा एउटै हुँदैन ।”

ज. संकेत फेरि आयो
त्यसैबेला—
टिङ् ।
सबैजना फेरि स्क्रिनतिर फर्किए ।
नयाँ संकेत ।
यसपटक अघिल्लोभन्दा अलि बलियो । अर्नवले तुरुन्तै रेकर्ड गर्‍यो ।
“यो पनि त्यही संरचना ।”
आर्याले भनिन्—
“समय ?”
“अनन्तको पाँचौँ संकेतसँग तुलना गर्दैछु ।”
केही सेकेन्डपछि—
अर्नवको अनुहार सेतो भयो ।
“मिल्यो ।”
समर अगाडि आयो ।
“कति ?”
“समय अन्तर लगभग शून्य ।”
निहारिकाले फुसफुसाइन्—
“फेरि चार बल ।”
स्क्रिनमा चारवटा तरंग देखा परे ।
स्ट्रङ ।
कमजोर ।
विद्युत्चुम्बकीय ।
गुरुत्व ।
अनि तल—
DARK MATTER CANDIDATE SIGNAL
आर्याको हृदयको गति बढ्यो ।
“डेटा सुरक्षित गर ।”
“गरिसकेँ ।”
“स्वतन्त्र परीक्षण ।”
“तुरुन्त ।”
“कुनै निष्कर्ष निकाल्न हतार नगर ।”
“बुझेँ ।”
आर्याले फेरि संकेत हेरिन् ।
अहिले उनीहरूको अगाडि दुईवटा रहस्य जोडिन थालेका थिए—
एकातिर चार आधारभूत बलको असामान्य समकालिकता ।
अर्कोतिर ब्रह्माण्डमा देखिँदैन तर गुरुत्वीय प्रभावसँग सम्बन्धित हुन सक्ने पदार्थको खोज ।
के यी दुई एउटै रहस्यका दुई छेउ थिए ?
अझै उत्तर थिएन ।
तर प्रश्न पहिलेभन्दा गहिरो भइसकेको थियो ।

झ. पृथ्वीमुनिको मौनता
केही घण्टापछि प्रयोग रोकिने समय आयो । सबै डेटा सुरक्षित गरियो । तर अन्तिम निष्कर्ष निकालिएन । त्यो आवश्यक थियो । एक संकेतले खोज पूरा गर्दैन । एउटा स्पाइकले नयाँ कण प्रमाणित गर्दैन । एउटा असामान्य डेटाले ब्रह्माण्डको नियम बदल्दैन । विज्ञानले उत्साहभन्दा पहिले पुनःपरीक्षण माग्छ । स्वतन्त्र प्रयोग माग्छ । वैकल्पिक व्याख्या जाँच्न माग्छ ।
आर्या बाहिर निस्कने सुरुङमा उभिइन् । पृथ्वीमुनिको गहिरो शान्ति उनलाई अनौठो लागिरहेको थियो । समर उनको छेउमा आयो ।
“तिमी खुसी छौ ?”
आर्याले केही बेर सोचिन् ।
“म उत्साहित छु ।”
“डार्क म्याटर भेटियो भनेर ?”
आर्याले टाउको हल्लाइन् ।
“होइन ।”
“अनि ?”
उनले माथितिर हेर्ने प्रयास गरिन्, यद्यपि त्यहाँ हजारौँ मिटर ढुंगा थियो ।
“हामीले एउटा प्रश्नलाई पहिलोपटक छुन सकेका छौँ ।”
समर मुस्कुरायो ।
“उत्तर अझै टाढा छ ।”
“सायद ।”
आर्याले भनिन्—
“तर अब अन्धकार पनि डेटा बनेको छ ।”

ञ. पाँच प्रतिशतभन्दा पर
लिफ्ट फेरि माथि जान थाल्यो । संख्या बदलिँदै गयो । गहिराइ घट्दै गयो । तर आर्याको मनमा भने एउटा नयाँ गहिराइ खुल्दै थियो । उनले झ्यालबाट बाहिरको आकाश देखिन् । सूर्य उदाउँदै थियो । मानिसहरू सडकमा हिँडिरहेका थिए । बच्चाहरू विद्यालय जाँदै थिए । मोबाइलमा सन्देशहरू आइरहेका थिए । विमानहरू आकाशमा उडिरहेका थिए ।
सबै सामान्य ।
तर अब उनीहरूलाई थाहा थियो—
यो देखिने संसारको पछाडि अझ ठूलो अदृश्य संसार हुन सक्छ । त्यो संसारले ताराहरूको गति बदल्न सक्छ । आकाशगंगाको संरचना बनाउन सक्छ । ब्रह्माण्डको इतिहासमा आफ्नो छाप छोड्न सक्छ ।
र सम्भवतः—
मानिसले अहिलेसम्म त्यसलाई प्रत्यक्ष रूपमा देखेको छैन ।
आर्याले आफ्नो डायरी खोलेर लेखिन्—
“हामीले अन्धकारलाई देखेका छैनौँ । तर अन्धकारले ब्रह्माण्डमा बनाएको प्रभाव देखिरहेका छौँ ।”
केही क्षणपछि उनले अर्को वाक्य थपिन्—
“हामीले खोजेको पदार्थ हाम्रो आँखाबाट लुकेको हुन सक्छ; तर प्रकृतिको नियमबाट लुकेको छैन ।”
त्यसपछि उनले कलम रोकिन् ।
किनकि अनन्तको स्क्रिनमा एउटा अन्तिम डेटा चम्किरहेको थियो ।
FIVE SIGNALS.
चार परिचित ।
एउटा अज्ञात ।
र पाँचौँ संकेतको ठीक तल एउटा नयाँ शब्द देखा पर्यो—
CORRELATION
आर्या स्थिर भइन् ।
चारवटै आधारभूत बल ।
न्युट्रिनो ।
स्ट्रङ फोर्स ।
विद्युत्चुम्बकीय विकृति ।
गुरुत्व ।
र अब—
डार्क म्याटरको सम्भावित संकेत । सबै एउटै रहस्यमय समयरेखातिर संकेत गरिरहेका थिए ।
तर त्यो समयरेखा कहाँबाट सुरु भएको थियो ?
आर्याले स्क्रिनतिर हेर्दै बिस्तारै भनिन्—
“सायद हामी ब्रह्माण्डको अँध्यारो पदार्थ खोजिरहेका छैनौँ...”
समरले उनलाई हेर्‍यो ।
“अनि ?”
आर्याले स्क्रिनमा चम्किरहेको पाँचौँ संकेततिर औँला देखाइन् ।
“सायद अँध्यारो पदार्थले नै हामीलाई खोजिरहेको छ ।”
कोठामा मौनता छायो ।
र पृथ्वीमुनिको त्यो संवेदनशील डिटेक्टर—
अझै चलिरहेको थियो ।
११: “समय रोकिएको प्रयोगशाला”
रातको दुई बजेको थियो । अनन्त अनुसन्धान केन्द्रको मुख्य प्रयोगशाला असाधारण रूपमा शान्त थियो । अघिल्लो भागमा भेटिएको डार्क म्याटरसँग सम्बन्धित सम्भावित संकेतको डेटा अझै विश्लेषण भइरहेको थियो । तर आर्याको टोलीलाई अब एउटा अर्को प्रश्नले सताइरहेको थियो—
यदि चारवटा आधारभूत बलबीच देखिएको त्यो रहस्यमय सम्बन्ध वास्तविक हो भने, गुरुत्व कहाँ जोडिन्छ ?
गुरुत्वलाई अरू तीन बलजस्तै क्वान्टम संसारमा वर्णन गर्न किन यति कठिन छ ?
किन एउटा सिद्धान्तले ब्रह्माण्डलाई विशालतामा यति सुन्दर ढङ्गले व्याख्या गर्न सक्छ, तर अर्को सिद्धान्तले अति-सानो संसारलाई त्यति नै सफलतापूर्वक वर्णन गर्दा दुवैलाई एउटै गणितीय संरचनामा राख्न कठिन हुन्छ ?
त्यही प्रश्नको उत्तर खोज्न उनीहरूले नयाँ प्रयोग सुरु गर्ने निर्णय गरे । यसपटक प्रयोगशालामा उनीहरूले कण मात्र हेर्ने थिएनन् ।
उनीहरूले—
समयलाई हेर्ने थिए ।

क. नयाँ प्रयोग
प्रयोगशालाको बीचमा एउटा नयाँ उपकरण राखिएको थियो । त्यसको चारैतिर अत्यन्त सटीक परमाणु घडीहरू जडान गरिएका थिए ।
एउटा घडी प्रयोगशालाको मुख्य कक्षमा ।
दोस्रो भूमिगत सुरुङको अर्को भागमा ।
तेस्रो प्रयोगशालाको बाहिर ।
चौथो पृथ्वीको सतहभन्दा धेरै माथि रहेको अनुसन्धान टावरमा ।
अर्नवले सबै घडीहरूको डेटा एउटै कम्प्युटरमा जोड्दै थियो ।
समरले सोध्यो—
“हामी घडी किन तुलना गर्दैछौँ ?”
आर्याले उत्तर दिइन्—
“किनकि समय सबै ठाउँमा बिल्कुल एउटै गतिमा बग्छ भन्ने हाम्रो दैनिक अनुभव हो । तर भौतिकशास्त्रले त्यस्तो सरल चित्र धेरै पहिले नै तोडिसकेको छ ।”
निहारिकाले भनिन्—
“विशेष सापेक्षतामा गति बढ्दा समयको मापन फरक हुन सक्छ ।”
आर्याले टाउको हल्लाइन् ।
“र सामान्य सापेक्षतामा गुरुत्वीय क्षेत्र फरक हुँदा पनि घडीहरूले फरक दरमा समय मापन गर्न सक्छन् ।”
अर्नवले घडीहरूको प्रारम्भिक डेटा देखायो ।
सबै घडी—
समान ।
सेकेन्ड ।
मिनेट ।
घण्टा ।
सबै ठीक ।
समरले सन्तुष्ट हुँदै भन्यो—
“कम्तीमा आज ब्रह्माण्डले हामीलाई शान्ति दिएको छ ।”
आर्या मुस्कुराइन् ।
“प्रयोग सुरु गर ।”

ख. क्वान्टम कक्ष
प्रयोगको दोस्रो चरण सुरु भयो । एउटा अत्यन्त सानो क्वान्टम प्रणालीलाई विशेष कक्षभित्र राखियो । कणको अवस्था, ऊर्जा र समयसँग सम्बन्धित परिवर्तनहरू अत्यन्त सटीक उपकरणले मापन गर्न थाल्यो । सबै कुरा नियन्त्रित थियो ।
तापक्रम अत्यन्त कम ।
बाहिरी विकिरण न्यून ।
चुम्बकीय हस्तक्षेप नियन्त्रणमा ।
घडीहरू समक्रमित ।
अर्नवले अन्तिम जाँच गर्‍यो ।
“सबै तयार ।”
आर्याले भनिन्—
“प्रयोग सुरु ।”
कम्प्युटरमा एउटा सानो टाइमर चल्यो ।
00:00:01
00:00:02
00:00:03
क्वान्टम प्रणालीमा परिवर्तनहरू रेकर्ड हुन थाले ।
पहिलो मिनेट सामान्य थियो ।
दोस्रो पनि ।
तेस्रो पनि ।
त्यसपछि—
अर्नवको औँला किबोर्डमाथि रोकियो ।
“एकछिन ।”
समरले सोध्यो—
“के भयो ?”
“घडी नम्बर तीन ।”
“के ?”
“फेरि जाँच्दैछु ।”
उसले डेटा ठूलो गर्‍यो ।
मुख्य प्रयोगशालाको घडी—
12:14:31.000
बाहिरको घडी—
12:14:31.000
भूमिगत सुरुङको घडी—
12:14:30.999
निहारिकाले आँखी भौँ तानिन् ।
“एक मिलियनथभन्दा पनि कम अन्तर ?”
अर्नवले भन्यो—
“हो । तर यो उपकरणको सामान्य त्रुटिभन्दा बाहिर छ ।”
समरले तुरुन्तै अर्को प्रणाली जाँच्यो ।
“सफ्टवेयर समस्या ?”
“होइन ।”
“क्यालिब्रेसन ?”
“सही ।”
“तापक्रम ?”
“स्थिर ।”
“विद्युत् आपूर्ति ?”
“स्थिर ।”
आर्या स्क्रिनतिर झुकिन् ।
“अन्तर बढिरहेको छ ?”
अर्नवले अर्को ग्राफ खोले । केही सेकेन्डसम्म सबै मौन रहे ।
त्यसपछि उसले बिस्तारै भन्यो—
“हो ।”

ग. एक सेकेन्डको प्रश्न
प्रयोग सुरु भएको करिब बीस मिनेटपछि अन्तर अझै सानो थियो । तर अब त्यसलाई बेवास्ता गर्न सकिँदैनथ्यो । प्रयोगशालाभित्रको घडी र बाहिरको घडीबीच अन्तर बढिरहेको थियो ।
अत्यन्त सानो ।
मानिसले आफ्नो आँखाले महसुस गर्न नसक्ने ।
तर परमाणु घडीका लागि—
त्यो वास्तविक थियो ।
समरले कुर्सीबाट उठ्दै भन्यो—
“प्रयोग रोकौँ ।”
आर्याले तुरुन्तै उत्तर दिइनन् ।
“किन ?”
“यदि उपकरणमा कुनै अनपेक्षित प्रभाव छ भने हामीले कारण नबुझी अगाडि बढ्नु हुँदैन ।”
आर्याले केही क्षण डेटा हेरिन् ।
“ठीक छ । प्रयोग रोक ।”
कम्प्युटरमा आदेश दिइयो । क्वान्टम प्रणालीको अवस्था स्थिर गरियो । उपकरणहरू निष्क्रिय पारिए ।
केही मिनेटपछि—
अर्नवले अर्को ग्राफ देखायो ।
समयको अन्तर—
घट्न थाल्यो । निहारिका स्तब्ध भइन् ।
“प्रयोग बन्द गरेपछि अन्तर घटिरहेको छ ।”
समरले घडी हेरे । फेरि कम्प्युटर हेरे ।
फेरि घडी ।
“यसको अर्थ...”
आर्याले वाक्य पूरा गरिन्—
“प्रयोगको अवस्थामा कुनै कारणले समयको मापनमा सूक्ष्म परिवर्तन भएको हुन सक्छ ।”
समरले गहिरो सास लिए ।
“तर त्यो ‘समय परिवर्तन’ हो कि घडीको व्यवहारमा परिवर्तन ?”
आर्याले भनिन्—
“त्यही छुट्याउन हामी यहाँ छौँ ।”

घ. गुरुत्वको अर्को अनुहार
त्यसपछि आर्याले प्रयोगको स्थानसम्बन्धी डेटा मागिन् । क्वान्टम कक्ष प्रयोगशालाको मुख्य कक्षभन्दा केही मिटर तल थियो ।
सानो दूरी ।
तर पृथ्वीको गुरुत्वीय क्षेत्रको सूक्ष्म अन्तर मापन गर्न पर्याप्त हुन सक्ने । समरले अचानक टाउको उठायो ।
“तिमी गुरुत्वसँग तुलना गर्दैछौ ?”
“हो ।”
अर्नवले पृथ्वीको स्थानीय गुरुत्वीय क्षेत्रको मोडेल निकाल्यो ।
उचाइ ।
स्थान ।
पृथ्वीको घुमाइ ।
स्थानीय द्रव्यमान वितरण ।
सबै गणना गरियो ।
केही समयपछि स्क्रिनमा दुईवटा ग्राफ आए ।
एउटा— घडीहरूको समय-अन्तर ।
अर्को— गुरुत्वीय सम्भावनाको अनुमानित परिवर्तन ।
दुवै पूर्ण रूपमा एउटै थिएनन् । तर एउटा रोचक सम्बन्ध देखिन्थ्यो ।
समर बिस्तारै कुर्सीबाट उठ्यो ।
“यो...”
उसको आवाज रोकियो ।
निहारिकाले सोधिन्—
“के ?”
समरले स्क्रिनमा औँला राख्यो ।
“गुरुत्व केवल वस्तुलाई तान्ने कुरा होइन ।”
आर्याले शान्त स्वरमा भनिन्—
“हो ।”
समरले अगाडि भन्यो—
“यो स्पेसटाइमको संरचनासँग सम्बन्धित कुरा हो ।”
कोठामा फेरि मौनता छायो ।

ङ. आइन्स्टाइनको छायाँ
आर्याले डिजिटल बोर्डमा एउटा सरल चित्र बनाइन् । पहिले एउटा समतल जालो । त्यसमाथि एउटा ठूलो गोलो वस्तु राखिन् । जालो बाङ्गियो ।
“पुरानो भाषामा हामी भन्थ्यौँ—गुरुत्वले वस्तुलाई तान्छ ।”
उनले चित्र परिवर्तन गरिन् ।
“तर सामान्य सापेक्षताको भाषामा चित्र फरक हुन्छ ।”
स्पेस ।
समय ।
दुवैलाई एउटै संरचनाका रूपमा देखाइएको थियो ।
स्पेसटाइम ।
आर्याले भनिन्—
“द्रव्यमान र ऊर्जाले स्पेसटाइमको ज्यामितिलाई प्रभावित गर्छन् । अनि वस्तुहरू त्यस ज्यामितिअनुसार गतिशील हुन्छन् ।”
निहारिकाले थपिन्—
“त्यसैले गुरुत्वलाई केवल एउटा अदृश्य डोरीले तानिरहेको जस्तो बुझ्नु पर्याप्त हुँदैन ।”
आर्याले टाउको हल्लाइन् ।
“ठ्याक्कै ।”
अर्नवले सोध्यो—
“त्यसो भए हाम्रो घडीको अन्तर ?”
“सामान्य सापेक्षतासँग सम्बन्धित प्रभाव हुन सक्छ ।”
“तर यति सानो प्रयोगशालामा ?”
“त्यही प्रश्न हो ।”
समरले फेरि स्क्रिन हेर्यो ।
“र हाम्रो क्वान्टम प्रणालीले त्यसलाई देखाएको छ ।”
आर्याले भनिन्—
“सायद ।”
समरले तुरुन्तै सच्यायो—
“सायद ।”
उनीहरू सबै हाँसे ।
विज्ञानमा एउटा शब्द कहिलेकाहीँ सम्पूर्ण इमानदारी बोकेर आउँछ—
सायद ।

च. दुई संसार
प्रयोग फेरि सुरु गरियो । यसपटक अझ सावधानीपूर्वक । एकैसाथ दुईवटा विवरण लेखिँदै थिए ।
पहिलो— General Relativity
ठूलो परिमाण ।
ग्रह ।
तारा ।
ब्ल्याक होल ।
आकाशगंगा ।
स्पेसटाइम ।
दोस्रो— Quantum Mechanics
अति-सानो संसार ।
कण ।
सम्भाव्यता ।
क्वान्टम अवस्था ।
अनिश्चितता ।
आर्या बोर्डअगाडि उभिइन् ।
“समस्या यही हो ।”
निहारिकाले सोधिन्—
“कुन समस्या ?”
आर्याले दुईवटा सिद्धान्ततिर पालैपालो हेरिन् ।
“दुवै आफ्ना-आफ्ना क्षेत्रमा असाधारण रूपमा सफल छन् ।”
समरले भन्यो—
“तर एउटै चरम अवस्थामा ?”
आर्याले टाउको हल्लाइन् ।
“त्यहाँ हाम्रो कठिनाइ सुरु हुन्छ ।”
अर्नवले सोध्यो—
“जस्तै ?”
“जहाँ अत्यन्त ठूलो गुरुत्वीय प्रभाव र अत्यन्त सानो क्वान्टम संरचना एउटै ठाउँमा भेटिन्छन् ।”
स्क्रिनमा एउटा ब्ल्याक होलको चित्र आयो ।
त्यसपछि अर्को चित्र—
अत्यन्त सानो क्वान्टम क्षेत्र ।
दुवै एकअर्कामाथि राखिए । स्क्रिनमा रातो चेतावनी देखियो ।
INCOMPLETE DESCRIPTION
निहारिकाले बिस्तारै भनिन्—
“हामीसँग दुवै सिद्धान्त छन् ।”
आर्याले भनिन्—
“तर पूर्ण रूपमा एउटै भाषा छैन ।”

छ. क्वान्टम गुरुत्वको प्रश्न
समरले कुर्सी तानेर बस्दै भन्यो—
“त्यसो भए हाम्रो वास्तविक लक्ष्य के हो ?”
आर्याले उत्तर दिइन्—
“क्वान्टम गुरुत्व ।”
कोठा शान्त भयो ।
“गुरुत्वलाई क्वान्टम संसारको भाषामा बुझ्ने प्रयास ।”
अर्नवले सोध्यो—
“ग्राभिटोन ?”
आर्या केही क्षण रोकिइन् ।
“ग्राभिटोन एउटा प्रस्तावित क्वान्टम कण हो, जसलाई गुरुत्वीय अन्तरक्रियाको क्वान्टम वाहकका रूपमा कल्पना गरिन्छ । तर यसको प्रत्यक्ष प्रमाण अहिलेसम्म छैन ।”
निहारिकाले भनिन्—
“अर्थात् हामीसँग फोटोनको प्रमाण छ, W र Z बोसोनको प्रमाण छ, ग्लुयोनको प्रमाण छ...”
“तर गुरुत्वको त्यस्तो पुष्टि भएको क्वान्टम वाहक छैन ।”
समरले गहिरो सास फेर्‍यो ।
“चार बलको कथा यति टाढा आएर फेरि त्यही ठाउँमा आइपुग्यो ।”
आर्याले भनिन्—
“गुरुत्व ।”

ज. समयको सानो दरार
त्यसैबेला अर्नव चिच्यायो—
“फेरि !”
सबैजना स्क्रिनतिर फर्किए । घडीहरूबीचको अन्तर पुनः बढिरहेको थियो । यसपटक प्रयोगशालाको क्वान्टम कक्षमा एउटा नयाँ घटना पनि देखियो ।
क्वान्टम प्रणालीको अवस्थाको परिवर्तनमा अत्यन्त सानो विचलन ।
निहारिकाले डेटा जाँचिन् ।
“यो सामान्य क्वान्टम noise जस्तो छैन ।”
समरले सोध्यो—
“गुरुत्वीय प्रभाव ?”
“अहिले भन्न सकिँदैन ।”
आर्याले आदेश दिइन्—
“सबै स्वतन्त्र सेन्सर सक्रिय गर ।”
अर्को सेन्सर ।
त्यसपछि अर्को ।
सबै डेटाले एउटा एउटै कुरा देखाए—
समयको मापनमा सूक्ष्म अन्तर ।
तर त्यो अन्तरको कारण अझै अस्पष्ट थियो ।
प्रयोगशालाको बाहिरको घडी सामान्य ।
भित्रको घडी अलिकति पछाडि ।
क्वान्टम प्रणालीको अवस्था परिवर्तन पनि अपेक्षाभन्दा थोरै फरक ।
जस्तो—
प्रयोगशालाभित्रको संसारले बाहिरको संसारसँग एउटै समय बाँड्न अस्वीकार गरिरहेको होस् ।
समरले फुसफुसायो—
“समय रोकिएको त छैन ।”
आर्याले भनिन्—
“होइन ।”
“तर ?”
उनले घडी हेर्दै भनिन्—
“हामीले पहिलोपटक समय एउटै दरमा बग्दैन भन्ने कुरा यति नजिकबाट देखिरहेका छौँ ।”

झ. चौथो संकेत
अचानक—
मुख्य स्क्रिनमा अर्को डेटा खुल्यो ।
अघिल्लो भागमा भेटिएको रहस्यमय संकेतसँग नयाँ प्रयोगको समय मिलाइएको थियो ।
चार तरंग ।
त्यसपछि पाँचौँ संकेत ।
अनि—
समय-अन्तर ।
निहारिकाले एक-एक गर्दै डेटा जोडिन् । उनको अनुहार गम्भीर हुँदै गयो ।
“आर्या ।”
“के भयो ?”
“यी घटनाहरूबीच एउटा सम्बन्ध देखिँदैछ ।”
“कस्तो ?”
“हामीले चार बलको संकेत देख्दा पनि यही प्रकारको समय-सम्बन्धी विचलन देखेका थियौँ ।”
आर्याले तुरुन्तै अघिल्लो डेटा खोलिन् ।
उही ढाँचा ।
पूर्ण रूपमा समान होइन ।
तर—
सम्बन्ध थियो ।
समरले कुर्सीको काठ समात्यो ।
“त्यसो भए पाँचौँ संकेतले स्पेसटाइमलाई असर गर्छ ?”
आर्याले टाउको हल्लाइन् ।
“त्यो निष्कर्षका लागि हामीसँग पर्याप्त प्रमाण छैन ।”
उनले स्क्रिनतिर हेर्दै थपिन्—
“तर अब हामीसँग एउटा नयाँ प्रश्न छ ।”
निहारिकाले सोधिन्—
“कुन ?”
आर्याले भनिन्—
“यदि चार बल एउटै गहिरो संरचनाबाट आएका हुन् भने, त्यो संरचना स्पेसटाइमसँग कसरी जोडिएको छ ?”
कसैले उत्तर दिएन ।
किनकि प्रश्नको गहिराइ उनीहरूले कल्पना गरेको भन्दा धेरै ठूलो थियो ।

ञ. समय रोकिएको प्रयोगशाला
प्रयोग सकिएपछि सबै घडीहरू फेरि तुलना गरिए ।
मुख्य प्रयोगशाला ।
भूमिगत कक्ष ।
बाहिरी टावर ।
सबैलाई पुनः समक्रमित गरियो ।
तर एउटा सानो अन्तर—
डेटामा बाँकी रह्यो ।
अत्यन्त सानो ।
तर मेटाउन नसकिने ।
अर्नवले भन्यो—
“हामीले समय रोकेनौँ ।”
समरले मुस्कुराउँदै भन्यो—
“तर समयलाई एउटै कुरा होइन रहेछ भनेर बुझ्यौँ ।”
निहारिका झ्यालतिर गइन् । बाहिर बिहान भइसकेको थियो । सूर्य उदाइसकेको थियो । मानिसहरू आफ्नो दैनिक जीवनमा फर्किरहेका थिए ।
कसैलाई थाहा थिएन—
पृथ्वीको एउटा भूमिगत प्रयोगशालामा केही वैज्ञानिकहरूले एउटा यस्तो प्रश्नलाई छोएका थिए, जसले शताब्दीयौँदेखि भौतिकशास्त्रलाई चुनौती दिइरहेको थियो ।
समय के हो ?
स्पेस के हो ?
गुरुत्व के हो ?
र—
यदि क्वान्टम संसार र स्पेसटाइम एउटै वास्तविकताका दुई फरक भाषा हुन् भने—
त्यो वास्तविकताको मूल भाषा के हो ?
आर्याले आफ्नो डायरी बन्द गरिन् ।
अन्तिम पृष्ठमा उनले लेखिन्—
“हामीले समय रोकेका थिएनौँ । हामीले केवल यति पत्ता लगायौँ कि समय सबैका लागि एउटै घडीमा एउटै तरिकाले लेखिएको हुँदैन ।”
त्यसको तल उनले अर्को वाक्य थपिन्—
“गुरुत्वले वस्तुलाई मात्र चलाउँदैन; सम्भवतः उसले समय र स्थानले संसारलाई कसरी अनुभव गर्छ भन्ने कुरा पनि निर्धारण गर्छ ।”
उनी प्रयोगशालाबाट बाहिर निस्कन लाग्दा—
अनन्तको मुख्य स्क्रिन एकपटक फेरि आफैँ बल्यो ।
चार तरंग देखा परे ।
त्यसपछि पाँचौँ संकेत ।
र अन्ततः एउटा नयाँ शब्द—
SPACE–TIME
आर्या रोकिइन् ।
स्क्रिनमा त्यसपछि अर्को वाक्य देखा पर्यो—
“IF FOUR ARE ONE, WHAT IS THE STAGE ON WHICH THEY EXIST ?”
आर्याले लामो समयसम्म त्यो प्रश्न हेरिरहिन् ।
उनको मनमा एउटै शब्द उठ्यो—
ब्रह्माण्ड ।
तर अब त्यो शब्द पनि पर्याप्त लागेन ।
किनकि उनीहरूले पहिलोपटक बुझ्न थालेका थिए—
चार बललाई एकीकृत गर्ने प्रश्नभन्दा अझ गहिरो प्रश्न हुन सक्छ ।
बलहरू जन्मिनुअघि स्पेसटाइम स्वयं के थियो ?
र यदि त्यसको उत्तर भेटियो भने—
सायद प्रकृतिका चारवटा बलको कथा पनि त्यहीँबाट फेरि लेखिनुपर्ने थियो ।
१२: “चार ढोका”
रात अझै बाँकी थियो । तर अनन्त अनुसन्धान केन्द्रमा कसैलाई निद्रा लागेको थिएन । त्यो प्रयोगपछि प्रयोगशालाका सबै प्रणालीहरू पुनः जाँचिएका थिए । घडीहरूको सूक्ष्म अन्तर, क्वान्टम प्रणालीको विचलन र स्पेसटाइमसँग सम्बन्धित सम्भावित प्रभाव—यी सबैलाई अलग-अलग परीक्षण गरेर पनि आर्याको टोलीले एउटै प्रश्नबाट आफूलाई मुक्त गर्न सकेको थिएन ।
के हामीले कुनै नयाँ भौतिक घटनाको ढोका खोलेका छौँ ?
वा—
हामीले प्रकृतिको पुरानै रहस्यलाई नयाँ आँखाले देख्न थालेका छौँ ?
त्यही रात अनन्तलाई पूर्ण रूपमा निष्क्रिय अवस्थामा राखिएको थियो । कम्तीमा उनीहरूलाई त्यस्तै लागेको थियो । मुख्य नियन्त्रण कक्ष अँध्यारो थियो ।
सबै स्क्रिन बन्द ।
सबै प्रयोग रोकिएका ।
अर्नवले अन्तिम सुरक्षा जाँच पूरा गरिरहेको थियो ।
“सबै प्रणाली shutdown ।”
समरले टाउको हल्लायो ।
“डेटा सुरक्षित ?”
“तीन अलग सर्भरमा ।”
निहारिकाले सोधिन्—
“अनन्त ?”
अर्नवले मुख्य नियन्त्रण प्यानलतिर हेर्यो ।
“पूर्ण रूपमा निष्क्रिय ।”
आर्याले घडी हेरिन् ।
“त्यसो भए आजका लागि यति नै ।”
उनी फर्किन लागेकी थिइन् ।
त्यसैबेला—
टिङ् ।
कसैले केही बोलेन । अर्नवले बिस्तारै टाउको उठायो ।
मुख्य स्क्रिन—
अझै बन्द थियो ।
फेरि—
टिङ् ।
यसपटक नियन्त्रण प्यानलमा एउटा सानो हरियो बत्ती बल्यो । समर अगाडि बढ्यो ।
“अर्नव...”
“मैले केही गरेको छैन ।”
अचानक—
मुख्य स्क्रिन आफैँ बल्यो ।

क. चार चिन्ह
स्क्रिन पूर्ण रूपमा कालो थियो ।
त्यसको बीचमा एउटा सेतो बिन्दु ।
त्यसपछि अर्को ।
त्यसपछि तेस्रो ।
चौथो ।
चारवटा बिन्दु एकअर्काबाट समान दूरीमा देखिए ।
निहारिकाले फुसफुसाइन्—
“यी के हुन् ?”
अर्नवले डेटा स्क्यान गर्न थाल्यो ।
“प्रतीकजस्तो देखिन्छ ।”
चारवटा बिन्दु विस्तारै रूपान्तरण भए ।
पहिलो— एक वक्र ज्यामितीय रेखा ।
दोस्रो— विद्युत्चुम्बकीय क्षेत्रलाई सम्झाउने तरंग ।
तेस्रो— सानो कण र त्यसको परिवर्तन देखाउने प्रतीक ।
चौथो— जटिल बन्धनजस्तो संरचना ।
अर्नवले तुरुन्तै पहिचान गर्‍यो ।
“गुरुत्व ।”
पहिलो प्रतीकको तल शब्द देखा पर्यो— GRAVITY
दोस्रो— ELECTROMAGNETIC
तेस्रो— WEAK
चौथो— STRONG
समर केही क्षणसम्म निःशब्द रह्यो ।
चारवटा बल ।
उनीहरूले महिनौँदेखि अध्ययन गरिरहेका चार आधारभूत अन्तरक्रिया ।
गुरुत्व ।
विद्युत्चुम्बकीय ।
कमजोर ।
स्ट्रङ ।
तर अनन्तले ती चारलाई यसरी एउटै स्क्रिनमा किन देखाइरहेको थियो ?
आर्याले बिस्तारै भनिन्—
“यसलाई कसैले प्रोग्राम गरेको हो ?”
अर्नवले तुरुन्तै प्रणाली जाँच्यो ।
“बाह्य पहुँच छैन ।”
“सुरक्षा प्रणाली ?”
“पूर्ण ।”
“डेटा कसले पठायो ?”
अर्नवको स्वर सुक्यो ।
“थाहा छैन ।”

ख. पाँचौँ चिन्ह
चारवटा प्रतीक केही सेकेन्डसम्म स्थिर रहे ।
त्यसपछि—
स्क्रिनको बीचमा एउटा अत्यन्त सूक्ष्म कम्पन देखियो ।
पहिले त्यो धब्बाजस्तो थियो ।
त्यसपछि एउटा रेखा ।
रेखा घुम्यो ।
आकार बन्यो ।
निहारिका एक कदम पछाडि सरिन् ।
“यो त...”
अर्नवले स्क्रिन ठूलो गर्‍यो ।
अब त्यहाँ पाँचवटा प्रतीक थिए ।
पहिलो— GRAVITY
दोस्रो— ELECTROMAGNETIC
तेस्रो— WEAK
चौथो— STRONG
र पाँचौँ— अपरिचित ।
कुनै ज्ञात कणको प्रतीक होइन । कुनै स्थापित बलको चिन्ह होइन ।
कुनै Standard Model को कणसँग मेल नखाने संरचना ।
केही क्षणसम्म सबैजना स्थिर रहे ।
समरले बिस्तारै भन्यो—
“पाँचौँ ?”
अर्नवले उत्तर दिएन ।
समरले फेरि सोध्यो—
“हामीले चौथो बलसम्म मात्र बुझेका थियौँ ।”
निहारिकाले भनिन्—
“यो पाँचौँ बल हो ?”
आर्याले तुरुन्तै भनिन्—
“त्यस्तो निष्कर्ष अहिले निकाल्न मिल्दैन ।”
तर उनको आवाजमा पनि पहिलेको जस्तो स्थिरता थिएन ।
किनकि—
पाँचौँ चिन्ह अनन्तले आफैँ देखाएको थियो ।

ग. आतंक
अचानक प्रयोगशालाको आपत्कालीन बत्ती बल्यो । सुरक्षा प्रणाली सक्रिय भयो । सबै ढोका बन्द भए ।
SECURITY MODE
अर्नव चिच्यायो—
“यो मैले सक्रिय गरेको होइन !”
समर नियन्त्रण प्यानलतिर दौडियो ।
“अनन्त बन्द गर !”
“बन्द भइरहेको छैन !”
“मुख्य ऊर्जा काट !”
“प्रतिक्रिया छैन !”
निहारिका पछाडि हटिन् ।
“यदि यो पाँचौँ अन्तरक्रिया हो भने ?”
आर्याले भनिन्—
“अझै हामीलाई थाहा छैन ।”
“तर यदि हो भने ?”
समरले पहिलोपटक डराएको स्वरमा भन्यो—
“त्यसो भए हामीले भौतिकशास्त्रको एउटा नयाँ अध्याय मात्र खोलिरहेका छैनौँ ।”
आर्याले उसलाई हेरिन् ।
समरले वाक्य पूरा गर्‍यो—
“हामी प्रकृतिको अर्को मौलिक नियमको अगाडि उभिएका हुन सक्छौँ ।”
त्यो सम्भावनाले नै कोठाको तापक्रम घटेको जस्तो लाग्यो ।
नयाँ बलको अर्थ—
नयाँ कण ।
नयाँ अन्तरक्रिया ।
नयाँ समीकरण ।
र सम्भवतः—
मानव ज्ञानको सम्पूर्ण नक्सामा नयाँ क्षेत्र । तर त्यसभन्दा पनि डरलाग्दो कुरा अर्को थियो ।
यदि त्यो नयाँ बल वास्तवमै थियो भने—
यसले अरू चार बलसँग के सम्बन्ध राख्थ्यो ?

घ. परीक्षण
आर्याले आफूलाई समालिन् ।
“आतंकित भएर विज्ञान हुँदैन ।”
उनले अर्नवतिर हेरिन् ।
“पाँचौँ संकेतलाई अलग गर ।”
“कसरी ?”
“पहिले यसको स्रोत खोज ।”
अर्नवले डेटा विभाजन गर्‍यो ।
गुरुत्वीय संकेत ।
विद्युत्चुम्बकीय संकेत ।
कमजोर अन्तरक्रिया ।
स्ट्रङ अन्तरक्रिया ।
अनि पाँचौँ ।
उसले पाँचौँ संकेतलाई अलग गरेर स्क्रिनमा राख्यो ।
त्यो स्थिर थिएन । कहिले फैलिन्थ्यो । कहिले सानो हुन्थ्यो । कहिले चारवटै संकेतसँग मिल्थ्यो । कहिले पूर्ण रूपमा हराउँथ्यो ।
निहारिकाले भनिन्—
“यसको आफ्नै ऊर्जा हस्ताक्षर छैन ।”
समरले सोध्यो—
“अनि ?”
“यो अरू चारवटाको बीचमा देखिन्छ ।”
आर्याले तुरुन्तै सोधिन्—
“बीचमा ?”
“हो ।”
“उनीहरूलाई जोडेजस्तो ?”
निहारिकाले टाउको हल्लाइन् ।
“त्यस्तै देखिन्छ ।”
आर्याले स्क्रिनतिर हेरिन् ।
पाँचौँ चिन्हलाई अरू चारवटा प्रतीकबाट जोड्ने चारवटा सूक्ष्म रेखा देखिए ।
गुरुत्व—
पाँचौँ चिन्ह ।
विद्युत्चुम्बकीय—
पाँचौँ चिन्ह ।
कमजोर—
पाँचौँ चिन्ह ।
स्ट्रङ—
पाँचौँ चिन्ह ।
आर्याको आँखामा अचानक एउटा विचार चम्कियो ।
“सायद यो पाँचौँ बल होइन ।”
समरले सोध्यो—
“त्यसो भए के ?”
आर्याले उत्तर दिइनन् ।

ङ. चार ढोका
उनले प्रयोगशालाको डिजिटल बोर्ड खोलेर एउटा घरको साधारण चित्र बनाइन् ।
चारवटा ढोका ।
एउटा उत्तरतिर ।
एउटा दक्षिणतिर ।
एउटा पूर्वतिर ।
एउटा पश्चिमतिर ।
सबै ढोका फरक ।
तर घर एउटै ।
निहारिकाले चित्र बुझिन् ।
“चार बल ?”
आर्याले भनिन्—
“सम्भवतः ।”
उनले चार ढोकामा क्रमशः लेखिन्—
GRAVITY
ELECTROMAGNETIC
WEAK
STRONG
त्यसपछि घरको बीचमा एउटा बिन्दु राखिन् ।
?
समरले बिस्तारै भन्यो—
“मूल संरचना ?”
आर्याले भनिन्—
“वा एउटै गहिरो सिद्धान्तको कुनै संकेत ।”
अर्नवले पाँचौँ चिन्ह स्क्रिनमा ठूलो बनायो ।
त्यो अब कुनै छुट्टै ढोकाजस्तो देखिँदैनथ्यो ।
बरु—
चार ढोकाबीचको केन्द्रजस्तो ।
निहारिका स्तब्ध भइन् ।
“त्यसो भए हामीले पाँचौँ बल देखेका होइनौँ ।”
आर्याले भनिन्—
“हामीले चारवटा बलको सम्भावित साझा मूलको संकेत देखेका हुन सक्छौँ ।”
समरले तुरुन्तै भन्यो—
“तर त्यो त केवल अनुमान हो ।”
“हो ।”
“कुनै प्रमाण छैन ।”
“अझै छैन ।”
“त्यसो भए पाँचौँ चिन्हको अर्थ ?”
आर्याले भनिन्—
“हामीले त्यसलाई बुझ्न बाँकी छ ।”

च. ब्रह्माण्डको पुरानो क्षण
अर्नवले अनन्तको पुरानो डेटा खोल्यो ।
भाग १ मा भेटिएको गुरुत्वीय तरंग ।
भाग ३ को सौर्य न्युट्रिनो विचलन ।
भाग ४ को रहस्यमय न्यूट्रिनो दिशा ।
भाग ५ को स्ट्रङ फोर्स संकेत ।
भाग ६ को विद्युत्चुम्बकीय असामान्यता ।
भाग ७ को गुरुत्वीय सम्बन्ध ।
भाग १० को डार्क म्याटरको सम्भावित संकेत ।
भाग ११ को समय-अन्तर ।
सबै डेटा एकपछि अर्को स्क्रिनमा आए ।
आर्याले भनिन्—
“यी सबैलाई एउटै समयरेखामा राख ।”
अर्नवले राख्यो ।
ग्राफ बने ।
चारवटा रेखा ।
पाँचौँ संकेत ।
समयको विचलन ।
डार्क म्याटरको सम्भावित संकेत ।
सबैको बीचमा एउटा असामान्य सम्बन्ध देखियो । निहारिका लामो समयसम्म स्क्रिन हेर्दै रहिन् ।
“यो संयोग हो ?”
समरले भन्यो—
“यति धेरै घटनालाई ?”
आर्या मौन रहिन् ।
उनको आँखाअगाडि ब्रह्माण्डको प्रारम्भिक क्षणको चित्र उभियो ।
अत्यन्त तातो ।
अत्यन्त घना ।
अत्यन्त उच्च ऊर्जा ।
त्यस्तो अवस्थामा प्रकृतिका अहिले अलग देखिने अन्तरक्रियाहरू फरक अवस्थामा रहेका हुन सक्थे ।
उनीहरूले अध्ययन गरिरहेको पाँचौँ चिन्ह—
सायद कुनै नयाँ शक्ति होइन ।
सायद—
पुरानो एकताको अवशेष ।

छ. नयाँ बलको भय
तर वैज्ञानिक इमानदारीले आर्यालाई रोक्यो ।
“हामीले एउटा कुरा बिर्सनु हुँदैन ।”
सबैजना उनीतिर फर्किए ।
“असामान्य संकेत भेटिनु र नयाँ बल प्रमाणित हुनु एउटै कुरा होइन ।”
समरले टाउको हल्लायो ।
“ठीक ।”
“हामीले उपकरणको त्रुटि हटाउनुपर्छ ।”
“ठीक ।”
“बाह्य हस्तक्षेप हटाउनुपर्छ ।”
“ठीक ।”
“ज्ञात भौतिक प्रक्रियाले यो संकेत व्याख्या गर्न सक्छ कि सक्दैन, जाँच्नुपर्छ ।”
निहारिकाले थपिन्—
“र स्वतन्त्र प्रयोगले पनि पुष्टि गर्नुपर्छ ।”
आर्याले भनिन्—
“त्यसपछि मात्र हामी यसलाई नयाँ अन्तरक्रियाको उम्मेदवार भन्न सक्छौँ ।”
अर्नवले सोध्यो—
“अनि यदि सबै परीक्षणपछि पनि यो रह्यो भने ?”
आर्याले पाँचौँ चिन्हतिर हेरिन् ।
“त्यसपछि हामीले स्वीकार गर्नुपर्छ—प्रकृतिले हाम्रो वर्तमान नक्साभन्दा बाहिर केही देखाइरहेकी छ ।”

ज. सन्देश
अचानक पाँचौँ चिन्ह ठूलो भयो । चारवटा चिन्ह त्यसको वरिपरि घुम्न थाले ।
गुरुत्व ।
विद्युत्चुम्बकीय ।
कमजोर ।
स्ट्रङ ।
सबै एउटै केन्द्रतिर ।
निहारिका फुसफुसाइन्—
“यो के गर्दैछ ?”
अर्नवले उत्तर दिएन ।
स्क्रिनको बीचमा अक्षरहरू देखा पर्न थाले ।
पहिले एउटा शब्द ।
FOUR
त्यसपछि—
ARE
त्यसपछि—
NOT
त्यसपछि—
FOUR
सम्पूर्ण वाक्य स्पष्ट भयो।
FOUR ARE NOT FOUR.
कोठामा कसैले सास फेरेजस्तो पनि सुनिएन ।
समरले बिस्तारै भन्यो—
“चार... चार होइनन् ?”
निहारिकाको आँखामा विस्मय थियो ।
“अर्थात् ?”
आर्या स्क्रिनअगाडि गइन् ।
उनले पाँचौँ चिन्हलाई नजिकबाट हेरिन् ।
त्यो पाँचौँ शक्ति जस्तो देखिन्थ्यो ।
तर फेरि हेर्दा—
त्यो शक्ति नभएर एउटा सम्बन्ध जस्तो लाग्थ्यो ।
एउटा गणितीय ढाँचा ।
एउटा साझा संरचना ।
एउटा मूल ।
अथवा—
मानिसले अझै नाम दिन नसकेको कुनै कुरा ।

झ. अनन्तको मौनता
“अनन्तलाई प्रश्न गर ।”
अर्नवले प्रणालीसँग संवाद सुरु गर्‍यो ।
QUERY: IDENTIFY FIFTH SYMBOL.
कुनै उत्तर आएन ।
उसले फेरि लेख्यो—
IS THIS A FIFTH FUNDAMENTAL FORCE ?
स्क्रिन केही सेकेन्डसम्म कालो रह्यो ।
त्यसपछि एउटा शब्द देखा पर्यो—
UNKNOWN.
समरले गहिरो सास फेर्‍यो ।
अर्नवले अर्को प्रश्न लेख्यो—
THEN WHAT IS IT ?
यसपटक उत्तर आउन धेरै समय लाग्यो ।
स्क्रिनमा एउटा मात्र वाक्य देखा पर्यो—
“YOU ARE ASKING THE WRONG QUESTION.”
सबैजना स्तब्ध ।
निहारिकाले भनिन्—
“Wrong question ?”
अर्को लाइन आफैँ देखा पर्यो—
“DO NOT ASK WHAT THE FIFTH IS.”
त्यसपछि—
“ASK WHAT THE FOUR BECAME.”
आर्याको अनुहार अचानक गम्भीर भयो ।
उनले फुसफुसाइन्—
“चारवटा अहिले देखिने रूप हुन् ।”
समरले भन्यो—
“र पाँचौँ ?”
आर्याले उत्तर दिइनन् । किनकि अब पाँचौँ चिन्ह विस्तारै हराउँदै थियो । उसको ठाउँमा चारवटै चिन्ह एकअर्काभित्र मिसिन थाले ।
गुरुत्व ।
विद्युत्चुम्बकीय ।
कमजोर ।
स्ट्रङ ।
चारवटै छुट्टाछुट्टै चिन्ह हराउँदै गए ।
अन्ततः—
एउटा मात्र चिन्ह बाँकी रह्यो ।

ञ. चार ढोकापछाडिको घर
प्रयोगशाला फेरि शान्त भयो ।
सबै स्क्रिन बन्द ।
अनन्त निष्क्रिय ।
तर मुख्य स्क्रिनमा अन्तिम सन्देश अझै बाँकी थियो—
FOUR ARE NOT FOUR.
आर्या लामो समयसम्म त्यसलाई हेरिरहिन् । समर उनको छेउमा आयो ।
“यसको अर्थ के होला ?”
आर्याले बिस्तारै भनिन्—
“सायद चारवटा बल वास्तवमा चारवटा स्वतन्त्र सत्य होइनन् ।”
“अनि ?”
“सायद ती एउटै गहिरो वास्तविकताका फरक अभिव्यक्ति हुन् ।”
निहारिकाले भनिन्—
“जस्तो सेतो प्रकाशबाट विभिन्न रंग देखिएजस्तो ?”
आर्याले उनीतिर हेरिन् ।
“त्यो केवल एउटा उपमा हो । तर विचार बुझाउन उपयोगी छ ।”
समरले सोध्यो—
“तर यदि त्यो सत्य हो भने...”
उसले वाक्य पूरा गर्न सकेन ।
आर्याले पूरा गरिन्—
“हामीले चारवटा बल खोजिरहेका थिएनौँ । हामी एउटै बल चारवटा रूपमा कसरी देखियो भन्ने खोजिरहेका रहेछौँ ।”
बाहिर बिहानको पहिलो उज्यालो फैलिन थालेको थियो । प्रयोगशालाभन्दा माथि आकाश निलो हुँदै थियो । तर वैज्ञानिकहरूको लागि त्यो बिहान पहिलेभन्दा अझ अँध्यारो थियो । किनकि उनीहरूले एउटा उत्तर पाएका थिएनन् । उनीहरूले एउटा अझ ठूलो प्रश्न पाएका थिए ।
यदि ब्रह्माण्डका चार आधारभूत बलहरू एउटै गहिरो संरचनाबाट उत्पन्न भएका हुन् भने—
त्यो संरचना के थियो ?
र त्यो कहाँ थियो ?
ब्रह्माण्डको जन्मअघि ?
ब्रह्माण्डको पहिलो क्षणमा ?
क्वान्टम संसारको कुनै अज्ञात तहमा ?
वा—
स्पेसटाइमभन्दा पनि गहिरो कुनै वास्तविकतामा ?
आर्याले अन्तिमपटक अनन्ततिर हेरिन् ।
त्यसको सानो बत्ती बल्यो ।
एकपटक ।
दुईपटक ।
र त्यसपछि—
पूर्ण अन्धकार ।
तर आर्याको डायरीमा एउटा नयाँ वाक्य लेखिइसकेको थियो—
“चारवटा ढोका भेटिएका छन् । अब प्रश्न ढोकाहरू कता खुल्छन् भन्ने होइन—ती सबै ढोका एउटै घरका हुन् कि होइनन् भन्ने हो ।”
र त्यो रातदेखि—
‘पाँचौँ बल’ को खोजीभन्दा ठूलो खोज सुरु भयो ।
चार बलको साझा मूलको खोज ।
१३: “ब्रह्माण्डको पहिलो सेकेन्ड”
तेस्रो चरण — मानवता संकटमा
त्यो रातपछि अनन्तलाई पूर्ण रूपमा बन्द गरिएको थियो ।
तर एउटा प्रश्न बन्द हुन सकेन ।
“यदि चारवटा बल वास्तवमा एउटै गहिरो संरचनाका फरक रूप हुन् भने, त्यो एकता कहाँबाट सुरु भयो ?”
आर्याको टोलीले अघिल्ला सबै प्रयोगहरू फेरि सुरुबाट जाँच्न थाल्यो ।
गुरुत्वीय तरंग ।
न्युट्रिनोको असामान्य संकेत ।
विद्युत्चुम्बकीय विचलन ।
स्ट्रङ अन्तरक्रियाको डेटा ।
डार्क म्याटरसँग सम्बन्धित सम्भावित संकेत ।
समयको सूक्ष्म अन्तर ।
र अन्ततः—
अनन्तको पाँचौँ चिन्ह ।
पहिलो दृष्टिमा यी सबै अलग-अलग घटनाजस्ता देखिन्थे ।
तर जब अर्नवले तिनीहरूलाई एउटै समयरेखामा राख्यो, एउटा अनौठो ढाँचा देखा पर्यो ।
वर्तमानबाट विगततिर ।
विगतबाट अझ विगततिर ।
अन्ततः—
ब्रह्माण्डको जन्मतिर ।
अर्नवको हात किबोर्डमाथि रोकियो ।
“आर्या...”
आर्या उसको छेउमा आइन् ।
“के भेट्यौ ?”
“हाम्रो संकेतको स्रोत पृथ्वी होइन ।”
“हामीलाई त्यो पहिलेदेखि थाहा थियो ।”
“सूर्य पनि होइन ।”
“त्यो पनि थाहा छ ।”
“आकाशगंगाको कुनै साधारण स्रोत पनि होइन ।”
आर्याले स्क्रिनतिर हेरिन् ।
अर्नवले अर्को गणना चलायो ।
ग्राफ विस्तारै संकुचित हुँदै गयो ।
अरबौँ वर्ष ।
करोडौँ वर्ष ।
लाखौँ वर्ष ।
हजारौँ वर्ष ।
अन्ततः—
समयरेखा लगभग शून्यमा पुग्यो ।
अर्नवले फुसफुसायो—
“यो वर्तमान ब्रह्माण्डबाट आएको संकेत मात्र होइन ।”
समरले पछाडिबाट सोध्यो—
“अनि ?”
अर्नवले स्क्रिनतिर औँला उठायो ।
“यो ब्रह्माण्डको सुरुवाती अवस्थासँग सम्बन्धित हुन सक्छ ।”
कोठामा मौनता छायो ।

क. समयको उल्टो यात्रा
निहारिकाले तुरुन्तै सोधिन्—
“कति प्रारम्भिक ?”
अर्नवले उत्तर दिनुअघि केही क्षण डेटा जाँच्यो ।
“अहिले भन्न सक्दिनँ । हाम्रो मोडेलले अत्यन्त प्रारम्भिक उच्च-ऊर्जा अवस्थातिर संकेत गर्छ ।”
समरले कुर्सी तानेर बस्यो ।
“अर्थात् हामी अहिले देखिरहेको संकेत अरबौँ वर्ष पुरानो हुन सक्छ ?”
अर्नवले टाउको हल्लायो ।
“सम्भावना त्यही हो ।”
आर्या केही बोलिनन् ।
उनको आँखाअगाडि एउटा विशाल दृश्य फैलियो ।
आजको ब्रह्माण्ड—
अनगिन्ती आकाशगंगा ।
अरबौँ तारा ।
ग्रहहरू ।
पृथ्वी ।
जीवन ।
मानिस ।
प्रयोगशाला ।
अनन्त ।
यी सबैको धेरै अगाडि—
एक अत्यन्त तातो, अत्यन्त घना प्रारम्भिक अवस्था ।
जहाँ आज हामीले अलग-अलग नाम दिएका प्रकृतिका अन्तरक्रियाहरू आफ्नो अहिलेको रूपमै थिएनन् ।
आर्याले बिस्तारै भनिन्—
“हामीले चारवटा ढोका देखेका छौँ ।”
समरले उनलाई हेर्‍यो ।
“तर ढोकाहरू बनेका थिएनन् ।”
आर्याले स्क्रिनतिर हेर्दै भनिन्—
“सायद सुरुमा घर एउटै थियो ।”

ख. ब्रह्माण्डको पहिलो क्षण
अनन्तको नियन्त्रण कक्षमा एउटा नयाँ सिमुलेसन चलाइयो ।
स्क्रिन पूर्ण अँध्यारो ।
त्यसपछि—
अत्यन्त उच्च ऊर्जा ।
अत्यन्त घनत्व ।
अत्यन्त तीव्र अवस्था ।
कुनै तारा थिएन । कुनै ग्रह थिएन । कुनै आकाशगंगा थिएन । परमाणु थिएन । आज हामीले चिन्ने पदार्थको संसार पनि थिएन ।
आर्याले टोलीलाई सम्झाइन्—
“हामी बिग ब्याङको बारेमा कुरा गर्दा प्रायः खाली ठाउँभित्र एउटा विस्फोट भएको जस्तो कल्पना गर्छौँ । तर वैज्ञानिक चित्र त्यति सरल छैन । यो ब्रह्माण्ड आफैँ अत्यन्त तातो र घना अवस्थाबाट विस्तार हुँदै आएको इतिहाससँग सम्बन्धित छ ।”
स्क्रिनमा समय अगाडि बढ्यो । ऊर्जा घट्दै गयो । ब्रह्माण्ड विस्तार हुँदै गयो । तापक्रम घट्दै गयो ।
आर्याले भनिन्—
“उच्च ऊर्जाको प्रारम्भिक ब्रह्माण्डमा प्रकृतिका अन्तरक्रियाहरू अहिले देखिने स्वरूपभन्दा फरक हुन सक्थे ।”
निहारिकाले थपिन्—
“विशेष गरी विद्युत्चुम्बकीय र कमजोर अन्तरक्रियाको एकीकृत वर्णनले देखाउँछ कि पर्याप्त उच्च ऊर्जामा आज अलग देखिने यी दुई अन्तरक्रियाहरू एउटै इलेक्ट्रोवीक अवस्थासँग सम्बन्धित हुन सक्छन् ।”
समरले स्क्रिनतिर हेर्यो ।
“अर्थात् प्रकृति अहिले जति विभाजित देखिन्छ, सुरुमा त्यति विभाजित नहुन सक्छ ।”
आर्याले भनिन्—
“त्यही प्रश्न हामी पछ्याइरहेका छौँ ।”

ग. एउटै आगोबाट चार ज्वाला ?
सिमुलेसनमा तापक्रम घट्दै गयो । एक बिन्दुमा प्रणालीमा परिवर्तन आयो । एउटा अवस्था अर्को अवस्थाबाट अलग हुन थाल्यो ।
समरले बिस्तारै भन्यो—
“Symmetry breaking...”
आर्याले टाउको हल्लाइन् ।
“सम्भावित रूपमा ।”
उनले डिजिटल बोर्डमा एउटा सरल चित्र बनाइन् ।
पहिले एउटा मात्र वृत्त ।
त्यसबाट चारवटा शाखा निस्किए ।
“कल्पना गरौँ,” उनले भनिन्, “प्रारम्भिक ब्रह्माण्डमा प्रकृतिको अवस्था अहिलेभन्दा बढी एकीकृत थियो । ब्रह्माण्ड विस्तार हुँदै जाँदा र चिसिँदै जाँदा त्यो सममिति टुट्दै गयो ।”
चारवटा शाखा अलग भए ।
गुरुत्व ।
विद्युत्चुम्बकीय ।
कमजोर ।
स्ट्रङ ।
“आज हामी तिनलाई अलग-अलग बलका रूपमा वर्णन गर्छौँ ।”
निहारिकाले सोधिन्—
“तर यो चित्र पूर्ण सत्य होइन ।”
आर्या हाँसिन् ।
“होइन । यो एउटा वैज्ञानिक विचार बुझाउने सरल चित्र मात्र हो । गुरुत्वलाई बाँकी तीनसँग पूर्ण रूपमा एकीकृत गर्ने सिद्धान्त अझै हाम्रो हातमा छैन ।”
समरले थप्यो—
“र उच्च ऊर्जामा बलहरूको पूर्ण एकीकरण पनि प्रमाणित भइसकेको कुरा होइन ।”
आर्याले भनिन्—
“त्यसैले हामी यहाँ प्रमाण खोज्न आएका हौँ, कथा बनाउन होइन ।”
त्यसैबेला—
अनन्तको स्क्रिनमा पाँचौँ चिन्ह फेरि देखा पर्यो ।
सबैजना चुप भए ।

घ. पाँचौँ चिन्हको पुरानो स्मृति
यसपटक पाँचौँ चिन्ह पहिलेभन्दा फरक थियो । त्यो स्थिर थिएन । त्यो विस्तारिँदै थियो । जस्तो कुनै पुरानो छवि अत्यन्त लामो समयपछि फेरि देखिएको होस् । अर्नवले डेटा स्क्यान गर्‍यो ।
“यो संकेत...”
“के ?”
“हामीले अघिल्लो प्रयोगमा देखेको संकेतभन्दा धेरै पुरानो देखिन्छ ।”
समर हाँस्न खोज्यो ।
“डेटाले उमेर पनि बताउन थाल्यो ?”
अर्नव गम्भीर थियो ।
“प्रत्यक्ष उमेर होइन । संकेतको गणितीय ढाँचा प्रारम्भिक उच्च-ऊर्जा अवस्थासँग मिल्ने सम्भावना देखाउँदैछ ।”
आर्याले सोधिन्—
“कति ?”
अर्नवले स्क्रिनमा समयरेखा देखायो ।
वर्तमान
↓
तारा
↓
ग्यालेक्सी
↓
परमाणु
↓
नाभिक
↓
क्वार्क–ग्लुओन अवस्था
↓
अत्यन्त उच्च ऊर्जा
↓
प्रारम्भिक ब्रह्माण्ड
त्यहाँ पुगेपछि रेखा लगभग हरायो ।
तर एउटा बिन्दु बाँकी रह्यो ।
पाँचौँ चिन्ह ।
निहारिकाको आवाज काँप्यो—
“यो संकेत... ब्रह्माण्डको इतिहाससँग यात्रा गरिरहेको छ ?”
आर्याले भनिन्—
“सायद ।”
“वा ?”
“हामीले त्यसलाई अहिले देख्ने अवस्थामा मात्र भेटिरहेका छौँ ।”

ङ. एउटा पुरानो एकता
त्यस रात टोलीले संसारभरका उपलब्ध प्रारम्भिक-ब्रह्माण्डसम्बन्धी डेटा, उच्च-ऊर्जा भौतिकशास्त्रका प्रयोगहरू र अनन्तले संकलन गरेको संकेतलाई एउटै मोडेलमा राख्यो । कम्प्युटरले हजारौँ सम्भावित परिदृश्य परीक्षण गर्‍यो । धेरै असफल भए । कतिपय डेटा मिलेन । केही मोडेलहरू आफैँ गणितीय रूपमा अस्थिर भए । अन्ततः एउटा सम्भावना बाँकी रह्यो ।
अर्नवले स्क्रिनमा देखायो ।
“यो पूर्ण सिद्धान्त होइन ।”
आर्याले भनिन्—
“थाहा छ ।”
“तर यो मोडेलमा प्रारम्भिक उच्च-ऊर्जा अवस्थाबाट अहिलेका चार अन्तरक्रियाहरू अलग-अलग रूपमा देखा पर्न सक्छन् ।”
समरले बिस्तारै भन्यो—
“एउटै प्रारम्भिक संरचनाबाट ।”
निहारिकाले सोधिन्—
“र पाँचौँ चिन्ह ?”
अर्नवले उत्तर दियो—
“त्यो मूल संरचनाको गणितीय अवशेष हुन सक्छ ।”
आर्या केही क्षण मौन रहिन् ।
“अवशेष ?”
“जस्तो प्रारम्भिक एकताको कुनै हस्ताक्षर ।”
समरले स्क्रिनतिर हेरिरह्यो ।
“अर्थात् हामीले पाँचौँ बल भेटेका छैनौँ ।”
आर्याले भनिन्—
“सायद हामीले चारवटा बल छुट्टिनुअघिको अवस्थाको छायाँ भेटेका हौँ ।”

च. मानवताको लागि समस्या
त्यही समयमा बाहिरी संसारमा परिस्थिति बदलिन थाल्यो । अनन्तको अनुसन्धान गोप्य राखिएको भए पनि प्रयोगशालाबाट निस्किएका केही असामान्य विद्युत्चुम्बकीय र गुरुत्वीय डेटा विश्वका अन्य अनुसन्धान केन्द्रहरूले पनि पत्ता लगाउन थाले । केही उपग्रहहरूले अनौठा संकेत देखाए । केही उच्च-संवेदनशील कण डिटेक्टरहरूले असामान्य घटनाहरू रिपोर्ट गरे ।
समाचार संस्थाहरूले प्रश्न गर्न थाले—
“विश्वका विभिन्न प्रयोगशालामा एउटै प्रकारको अज्ञात संकेत किन देखिँदैछ ?”
वैज्ञानिक समुदाय विभाजित भयो । कसैले उपकरणीय त्रुटि भने । कसैले नयाँ कणको सम्भावना उठाए । कसैले ज्ञात भौतिक प्रक्रियाकै अनौठो परिणाम हुन सक्ने बताए । तर केही दिनभित्र एउटा अर्को समस्या देखा पर्यो ।
विद्युत् प्रसारण प्रणालीमा सूक्ष्म अस्थिरता ।
उपग्रह नेभिगेसनमा सानो विचलन ।
रेडियो सञ्चारमा अनियमित हस्तक्षेप ।
अस्पतालका अत्यन्त संवेदनशील उपकरणहरूमा असामान्य डेटा ।
मानव जीवन तत्काल समाप्त हुने अवस्था थिएन ।
तर संसारले पहिलोपटक महसुस गर्न थाल्यो—
यदि प्रकृतिको आधारभूत तहमा भइरहेको कुनै परिवर्तन मानव निर्मित प्रणालीसम्म आइपुग्यो भने के होला ?
आर्याले समाचार स्क्रिन बन्द गरिन् ।
“हामीले यसलाई रोक्नुपर्छ ।”
समरले उनलाई हेर्‍यो ।
“के रोक्ने ?”
आर्याले उत्तर दिइनन् ।
किनकि उनीहरूलाई अझै थाहा थिएन—
के भइरहेको थियो ।

छ. सूर्यभन्दा पुरानो प्रश्न
रातमा आर्या एक्लै प्रयोगशालामा बसिन् । उनले स्क्रिनमा ब्रह्माण्डको इतिहास फेरि खोलिन् ।
आजको ब्रह्माण्ड ।
करोडौँ आकाशगंगा ।
अरबौँ तारा ।
पृथ्वी ।
मानिस ।
विज्ञान ।
र सबैभन्दा पछाडि—
एक प्रारम्भिक अवस्था ।
उनले आफ्नो डायरी खोलिन् ।
लेखिन्—
“हामीले चारवटा बललाई प्रकृतिको चार अलग नियम ठानेका छौँ । तर उच्च ऊर्जामा तिनको इतिहास फरक हुन सक्छ ।”
अर्को लाइन—
“विद्युत्चुम्बकीय र कमजोर अन्तरक्रियाको एकीकरणले देखाएको छ—प्रकृति फरक देखिने शक्तिहरूलाई गहिरो तहमा एउटै संरचनामा बाँध्न सक्छ ।”
त्यसपछि उनको हात रोकियो ।
उनले सबैभन्दा ठूलो प्रश्न लेखिन् ।
“यदि ब्रह्माण्ड सुरु हुँदा बलहरू एउटै थिए भने...”
कलम केही क्षण हावामै रोकियो ।
फेरि उनले लेखिन्—
“हामी आज किन चारवटा देखिरहेका छौँ ?”

ज. उत्तरको पहिलो झिल्को
अचानक पछाडिबाट आवाज आयो ।
“किनकि ब्रह्माण्ड चिसियो ।”
आर्या फर्किइन् । समर ढोकामा उभिएको थियो ।
“तिमी अझै यहीँ ?”
“तिमी पनि ।”
समर भित्र आयो ।
“सायद उत्तर त्यही हो ।”
“चिसिनु ?”
“ऊर्जा घट्दै जाँदा प्रकृतिको अवस्था बदलियो । जुन कुरा अत्यन्त उच्च ऊर्जामा एउटै संरचनाको रूपमा वर्णन गर्न सकिन्थ्यो, पछि अलग-अलग अन्तरक्रियाको रूपमा देखा पर्न थाल्यो ।”
आर्याले भनिन्—
“तर गुरुत्व ?”
समर मौन भयो ।
“त्यहीँ हाम्रो पर्खाल छ ।”
“र बाँकी तीन ?”
“त्यहाँ पनि पूर्ण एकीकरण प्रमाणित छैन ।”
“त्यसो भए ?”
समरले मुस्कुराउँदै भन्यो—
“हामीले एउटा ढोका भेट्यौँ ।”
आर्याले स्क्रिनतिर हेर्दै भनिन्—
“तर घर अझै भेटिएको छैन ।”

झ. पहिलो सेकेन्ड
अनन्तले अचानक नयाँ गणना सुरु गर्‍यो ।
स्क्रिनमा समयको एक सानो खण्ड देखा पर्यो ।
0.000...
अंकहरू घट्दै गए । त्यो क्षणमा कुनै ग्रह थिएन । कुनै तारा थिएन । कुनै परमाणु थिएन ।
केवल—
ऊर्जा ।
कणहरूको अत्यन्त उच्च-ऊर्जा अवस्था । र प्रकृतिका नियमहरू आज हामीले देखेजस्तो सरल विभाजनमा आएका थिएनन् । सिमुलेसनमा एउटा उज्यालो संरचना देखा पर्यो ।
त्यसबाट—
चार रेखा निस्किए ।
तर यसपटक आर्याले केही अर्को पनि देखिन् ।
चार रेखाको बीचमा—
एउटा सानो बिन्दु ।
पाँचौँ चिन्ह ।
समरले बिस्तारै भन्यो—
“त्यो नै हो ?”
आर्याले उत्तर दिइनन् ।
किनकि त्यसै क्षण अनन्तको स्क्रिनमा एउटा चेतावनी आयो ।
ENERGY THRESHOLD EXCEEDED
अर्को—
MODEL INSTABILITY
अर्को—
UNKNOWN INTERACTION
अनि अन्ततः—
DO NOT REPEAT
समरले तुरुन्तै प्रयोग बन्द गर्न खोज्यो । तर ढिला भइसकेको थियो । पाँचौँ चिन्हले एकपटक चमक दियो । त्यसपछि सम्पूर्ण प्रयोगशाला केही क्षणका लागि अँध्यारो भयो ।

ञ. मानवताको अगाडि उभिएको प्रश्न
बत्ती फेरि बल्दा सबै उपकरण सामान्य देखिए ।
तर बाहिर—
संसारभरका केही वैज्ञानिक उपकरणहरूले एकै समयमा एउटा संकेत रेकर्ड गरिरहेका थिए ।
त्यो संकेत छोटो थियो ।
अत्यन्त छोटो ।
तर त्यसको संरचना अनन्तमा देखिएको पाँचौँ चिन्हसँग मिल्थ्यो ।
अर्नवले विश्वव्यापी डेटा खोल्यो ।
“आर्या...”
“के भयो ?”
“यो केवल हाम्रो प्रयोगशालामा छैन ।”
स्क्रिनमा संसारको नक्सा देखा पर्यो ।
एशिया ।
युरोप ।
अमेरिका ।
दक्षिण अमेरिका ।
अफ्रिका ।
अन्टार्कटिका ।
विभिन्न वैज्ञानिक केन्द्रहरूबाट एउटै समयमा साना संकेतहरू उठेका थिए ।
निहारिका बिस्तारै भनिन्—
“यदि यो प्रारम्भिक ब्रह्माण्डको कुनै अवशेष हो भने...”
समरले उनको कुरा पूरा गर्‍यो—
“हामीले त्यो अवशेषलाई मात्र देखिरहेका छैनौँ ।”
आर्याले नक्सातिर हेरिन् ।
“हामीले त्यसलाई छोइरहेका छौँ ।”
केही क्षणपछि उनको अनुहारमा एउटा नयाँ चिन्ता देखियो ।
“र यदि हाम्रो प्रयोगले त्यसलाई फेरि सक्रिय गरिरहेको छ भने ?”
कोही बोलेन ।
किनकि अब प्रश्न केवल—
ब्रह्माण्ड कसरी सुरु भयो ?
भन्ने थिएन ।
प्रश्न थियो—
मानिसले ब्रह्माण्डको सबैभन्दा प्रारम्भिक अवस्थाको कुनै ढोका फेरि खोल्न खोज्दा त्यसको मूल्य के हुन सक्छ ?
आर्याले अनन्ततिर हेर्दै भनिन्—
“हामीले ब्रह्माण्डको पहिलो सेकेन्ड बुझ्न खोजिरहेका थियौँ ।”
उनले केही क्षणपछि थपिन्—
“तर सम्भवतः ब्रह्माण्डले पनि हामीलाई बुझ्न थालिसकेको छ ।”
स्क्रिनमा अन्तिमपटक पाँचवटा चिन्ह देखा परे ।
चारवटा छुट्टाछुट्टै ।
पाँचौँ बीचमा ।
अनि—
पाँचौँ चिन्हले चारवटैलाई आफूतिर तान्यो ।
स्क्रिनमा एउटा नयाँ सन्देश देखा पर्‍यो—
THEY WERE ONE.
केही सेकेन्डपछि अर्को लाइन आयो—
THEY BECAME FOUR.
र अन्तिम लाइन—
WHY DO YOU WANT TO MAKE THEM ONE AGAIN ?
आर्याको मुटु एकछिन रोकिएजस्तो भयो ।
अब उनीहरूले खोजिरहेको कुरा केवल विज्ञानको रहस्य थिएन ।
यो प्रश्न थियो—
यदि प्रकृतिले कुनै समय एउटा एकतालाई चार अलग शक्तिमा विभाजित गर्‍यो भने, मानिसले त्यसलाई फेरि एउटै बनाउने अधिकार राख्छ ?
प्रयोगशालाबाहिर संसार आफ्नै गतिमा चलिरहेको थियो ।
तर भित्र—
मानवताको अगाडि एउटा नयाँ युगको ढोका खुलिसकेको थियो ।
र त्यो ढोकाको अर्कोपट्टि ज्ञान मात्र थिएन ।
शक्ति पनि थियो ।
१४: “टुटेको एकता”
अनन्तको स्क्रिनमा अन्तिम वाक्य अझै चम्किरहेको थियो—
WHY DO YOU WANT TO MAKE THEM ONE AGAIN ?
त्यसपछि स्क्रिन अँध्यारो भयो । कुनै अलार्म बजेन । कुनै उपकरण फुटेन । तर आर्यालाई लाग्यो—प्रयोगशालाभित्रको हावा नै बदलिएको छ । अघिल्लो रातसम्म उनीहरू प्रकृतिको एउटा रहस्य बुझ्न खोजिरहेका थिए । अब भने प्रकृतिले उल्टै उनीहरूलाई प्रश्न गरिरहेकी थिई ।
“तिमीहरू मलाई किन फेरि एउटै बनाउन खोज्दैछौ ?”
समर कुर्सीमा बसेर लामो समयसम्म केही बोलेन । निहारिका डेटा फाइलहरू जाँच्दै थिइन् । अर्नव भने अनन्तको निष्क्रिय स्क्रिनमा आफ्नै प्रतिबिम्ब हेरिरहेको थियो । केहीबेरपछि समरले मौनता तोड्यो ।
“एउटा कुरा सोच ।”
आर्याले उसलाई हेरिन् ।
“के ?”
“यदि ती चारवटा बल सुरुमा एउटै अवस्थासँग सम्बन्धित थिए भने...”
उसले वाक्य अधुरै छोड्यो ।
आर्याले पूरा गरिन्—
“त्यो एकता किन टुट्यो ?”
समरले टाउको हल्लायो ।
त्यही नै अब हाम्रो प्रश्न हो ।

क. एउटै अवस्था
आर्याले प्रयोगशालाको मुख्य स्क्रिन फेरि सक्रिय गरिन् । स्क्रिनमा प्रारम्भिक ब्रह्माण्डको सिमुलेसन देखियो । कुनै तारा थिएन । कुनै ग्रह थिएन । कुनै परमाणु थिएन ।
सिर्फ अत्यन्त उच्च ऊर्जा ।
त्यसपछि समय अगाडि बढ्न थाल्यो । ब्रह्माण्ड विस्तार भयो । ऊर्जा घट्यो । तापक्रम घट्यो ।
अनि—
प्रकृतिको व्यवहार बदलिँदै गयो ।
समरले भने—
“हामीले ‘एकता’ भन्ने शब्द प्रयोग गर्दा पनि सावधान हुनुपर्छ ।”
निहारिकाले सोधिन्—
“किन ?”
“किनकि हामीले वास्तविक प्रारम्भिक अवस्थालाई प्रत्यक्ष देखेका छैनौँ । हामीसँग सिद्धान्त र प्रमाणबाट बनेका मोडेलहरू छन् ।”
आर्याले सहमति जनाइन् ।
“ठीक । तर एउटा कुरा स्पष्ट छ—उच्च ऊर्जामा आज अलग देखिने केही अन्तरक्रियाहरू एउटै सैद्धान्तिक ढाँचाभित्र जोडिन सक्छन् ।”
उनले स्क्रिनमा दुई शब्द देखाइन्—
ELECTROMAGNETIC
WEAK
दुवैबीच एउटा रेखा कोरिन् ।
“विद्युत्चुम्बकीय र कमजोर अन्तरक्रियाको इलेक्ट्रोवीक एकीकरणले हामीलाई यही कुरा सिकाएको हो । पर्याप्त उच्च ऊर्जामा यी दुईलाई एउटै इलेक्ट्रोवीक सिद्धान्तले वर्णन गर्न सकिन्छ ।”
अर्नवले थप्यो—
“अर्थात् आजको संसारमा दुईजस्तो देखिने कुरा उच्च ऊर्जामा एउटै ढाँचाको भाग हुन सक्छ ।”
आर्याले भनिन्—
“हो ।”
त्यसपछि उनले गुरुत्व र स्ट्रङतिर हेरिन् ।
“तर पूर्ण तस्वीर अझै बाँकी छ ।”
स्क्रिनमा चारवटा शब्द थिए ।
GRAVITY
ELECTROMAGNETIC
WEAK
STRONG
चार अलग नाम ।
चार अलग वर्णन ।
तर उनीहरूको पछाडि—
एउटा सम्भावित गहिरो प्रश्न ।

ख. सेतो प्रकाश
समर अचानक प्रयोगशालाबाट बाहिर गयो । केही मिनेटपछि ऊ एउटा सानो प्रिज्म लिएर फर्कियो । अर्नव हाँस्यो ।
“अहिले प्रकाशको कक्षा लिन लागेको हो ?”
समरले कुनै उत्तर दिएन । उसले प्रयोगशालाको बत्ती निभायो । एउटा सानो लेजर किरण प्रिज्ममा पठायो । प्रकाश प्रिज्मभित्र प्रवेश गर्‍यो ।
अर्को पट्टि निस्कँदा—
एउटै किरण विभिन्न रङमा फैलियो ।
बैजनी ।
नीर ।
निलो ।
हरियो ।
पहेंलो ।
सुन्तला ।
रातो ।
प्रयोगशालाको सेतो भित्तामा रङहरूको सानो इन्द्रेणी बनेको थियो।
समरले त्यसलाई केही क्षण हेरिरह्यो ।
“हेर ।”
सबैजना चुप भए ।
उसले भन्यो—
“भित्र जाँदा एउटै प्रकाश ।”
उसले प्रिज्मतिर औँल्यायो ।
“बाहिर निस्कँदा धेरै रङ ।”
निहारिकाले मुस्कुराउँदै भनिन्—
“प्रिज्मले प्रकाशलाई विभाजित गर्‍यो ।”
समरले टाउको हल्लायो ।
“हामीलाई थाहा छ ।”
त्यसपछि उसले चार बलतिर हेर्‍यो ।
“सायद प्रकृतिले पनि कुनै गहिरो स्तरमा यस्तै केही गरेको हो ।”
आर्याले प्रिज्मको रङतिर हेरिन् ।
समरको आवाज गम्भीर भयो—
“सायद चार बलहरू पनि त्यस्तै हुन् । एउटै प्रकाशका फरक रङ ।”
कोठामा केही क्षण पूर्ण मौनता छायो । उपमा सरल थियो । तर त्यसले एउटा असाधारण विचार बोकेको थियो ।
एउटै मूल ।
फरक अभिव्यक्ति ।
एउटै वास्तविकता ।

ग. तर प्रिज्म कसले बनायो ?
अर्नवले तुरुन्तै प्रश्न गर्‍यो ।
“तर एउटा समस्या छ ।”
समरले उसलाई हेर्‍यो ।
“के ?”
“प्रिज्म के हो हामीलाई थाहा छ ।”
उसले प्रकाशतिर हेर्यो ।
“तर ब्रह्माण्डको प्रिज्म के हो ?”
समर केही बोलेन ।
अर्नवले अगाडि भन्यो—
“यदि सुरुमा कुनै एकीकृत अवस्था थियो र पछि विभिन्न बलहरू अलग-अलग रूपमा देखा परे भने...”
उसले स्क्रिनमा चारवटा शाखा देखायो ।
“त्यो विभाजन गराउने प्रक्रिया के थियो ?”
निहारिकाले भनिन्—
“Symmetry breaking ।”
आर्याले बोर्डमा ठूलो अक्षरमा लेखिन्—
SYMMETRY BREAKING
त्यसको तल उनले नेपालीमा लेखिन्—
सममितिको टुटाइ ।
“सरल भाषामा,” आर्याले भनिन्, “प्रकृतिको उच्च-ऊर्जा अवस्थामा केही गुणहरू बराबर वा सममित हुन सक्छन् । ब्रह्माण्ड चिसिँदै जाँदा प्रणालीले अर्को अवस्था रोज्न सक्छ, जहाँ त्यो सममिति पहिलेको जस्तो रहँदैन ।”
समरले थप्यो—
“जस्तो एउटा पेन्सिललाई ठीक टुप्पोमा उभ्यायो भने । सैद्धान्तिक रूपमा कुनै दिशालाई प्राथमिकता छैन । तर त्यो अन्ततः एकातिर ढल्छ ।”
अर्नवले भन्यो—
“अर्थात् नियमहरू सममित हुन सक्छन्, तर प्रणालीको अन्तिम अवस्था फरक हुन सक्छ ।”
“हो,” आर्याले भनिन् ।
स्क्रिनमा एउटा गोलो संरचना देखियो । त्यसबाट चारवटा शाखा निस्किए ।
“ब्रह्माण्डको इतिहासलाई बुझ्ने क्रममा हामी यस्ता परिवर्तनहरूको अध्ययन गर्छौँ ।”
निहारिकाले सोधिन्—
“र हाम्रो पाँचौँ चिन्ह ?”
आर्याले त्यसतिर हेरिन् ।
“सायद त्यसैले हामीलाई मूल अवस्थातिर फर्काउन खोजिरहेको छ ।”

घ. टुट्नु भनेको नष्ट हुनु होइन
समरले प्रिज्म फेरि हातमा उठायो ।
“एउटा कुरा ध्यान देऊ ।”
उसले रातो रङतिर औँल्यायो ।
“यो रातो रङ कहाँबाट आयो ?”
“सेतो प्रकाशबाट ।”
“हरियो ?”
“त्यहीँबाट ।”
“बैजनी ?”
“त्यहीँबाट ।”
समर मुस्कुरायो ।
“त्यसो भए प्रकाश हरायो ?”
निहारिकाले टाउको हल्लाइन् ।
“होइन ।”
“उसको अभिव्यक्ति बदलियो ।”
आर्याले बिस्तारै भनिन्—
“सममिति टुट्नु भनेको मूल वास्तविकता नष्ट हुनु होइन । प्रणालीको अवस्था र त्यसको अभिव्यक्ति बदलिन सक्छ ।”
त्यो वाक्य सुनेपछि अर्नव केहीबेर चुप रह्यो ।
“त्यसो भए...”
“के ?”
“यदि चार बल एउटै गहिरो अवस्थाका फरक अभिव्यक्ति हुन् भने, हामीले उनीहरूलाई फेरि एउटै बनाउन खोज्दा वास्तवमा नयाँ शक्ति बनाउने होइन ।”
आर्याले उसको कुरा समातिन् ।
“हामी सम्भवतः त्यस्तो उच्च-ऊर्जा अवस्था पुनः सिर्जना गर्न खोजिरहेका हुनेछौँ, जहाँ तीबीचको विभाजन फरक थियो ।”
समरले तुरुन्तै भन्यो—
“र यही कारणले अनन्तले हामीलाई चेतावनी दिएको हुन सक्छ ।”
स्क्रिनमा फेरि अघिल्लो सन्देश सम्झियो—
WHY DO YOU WANT TO MAKE THEM ONE AGAIN ?

ङ. इतिहासको एउटा सानो पाठ
निहारिका कुर्सीमा बसिन् ।
“तर हामीले यस्तो सोच्ने कारण के हो ?”
आर्याले भनिन्—
“मानव विज्ञानको इतिहास यस्तै प्रश्नहरूले भरिएको छ ।”
उनले बोर्डमा एउटा सरल क्रम बनाइन् ।
विद्युत्
↓
चुम्बकत्व
↓
विद्युत्चुम्बकीय सिद्धान्त
त्यसपछि अर्को—
कमजोर अन्तरक्रिया
↓
विद्युत्चुम्बकीय अन्तरक्रिया
↓
इलेक्ट्रोवीक सिद्धान्त
समरले भन्यो—
“अर्थात् पहिले अलग देखिएका घटनाहरू पछि एउटै सिद्धान्तमा जोडिए ।”
“हो ।”
आर्याले थपिन्—
“त्यसैले वैज्ञानिकहरू अझ गहिरो एकीकरणको सम्भावनाबारे सोच्नु अस्वाभाविक होइन ।”
“तर,” निहारिकाले भनिन्, “सम्भावना र प्रमाण एउटै कुरा होइन ।”
“ठीक ।”
आर्याले गम्भीर हुँदै भनिन्—
“विज्ञानको सुन्दरता यही हो—हामी कल्पना गर्न सक्छौँ, तर प्रकृतिले स्वीकार नगरेसम्म त्यसलाई सत्य भन्न सक्दैनौँ ।”

च. पाँचौँ चिन्ह फेरि जाग्यो
त्यसैबेला अनन्तको स्क्रिन बल्यो । कुनै आदेश दिइएको थिएन । प्रिज्मबाट छुट्टिएको प्रकाशको रङहरू स्क्रिनमा देखिए ।
एकपछि अर्को ।
त्यसपछि सबै रङहरू फेरि एउटै सेतो प्रकाशमा मिसिए ।
निहारिका उठिन् ।
“यो अनन्तले गरिरहेको हो ?”
अर्नवले सिस्टम जाँच्यो ।
“हो ।”
“कसरी ?”
“थाहा छैन ।”
स्क्रिनमा सेतो प्रकाशको एउटा किरण देखियो ।
त्यो विस्तारै चार भागमा विभाजित भयो ।
चार प्रतीक देखा परे—
G
EM
W
S
गुरुत्व ।
विद्युत्चुम्बकीय ।
कमजोर ।
स्ट्रङ ।
त्यसपछि चारवटै फेरि एउटा बिन्दुमा मिल्न थाले ।
र पाँचौँ चिन्ह देखा पर्यो ।
तर यसपटक त्यो चारको माथि थिएन ।
चारको तल पनि थिएन ।
त्यो—
चारवटैको बीचमा थियो ।
समरले फुसफुसायो—
“मूल प्रकाश...”
आर्याले भनिन्—
“वा त्यसको गणितीय छायाँ ।”

छ. प्रश्न गहिरिँदै गयो
अनन्तले एउटा नयाँ समीकरण देखायो । सम्पूर्ण समीकरण टोलीका लागि अपरिचित थियो । अर्नवले त्यसलाई विभिन्न गणितीय प्रणालीसँग तुलना गर्‍यो ।
“Standard Model होइन ।”
“सामान्य सापेक्षता ?”
“होइन ।”
“कुनै परिचित Grand Unified Model ?”
“प्रत्यक्ष रूपमा मिल्दैन ।”
समरले सोध्यो—
“String theory ?”
“पूर्ण रूपमा होइन ।”
“Loop quantum gravity ?”
“त्यो पनि होइन ।”
सबैजना एकअर्कातिर हेर्न थाले ।
आर्याले बिस्तारै भनिन्—
“सायद यो कुनै स्थापित सिद्धान्त होइन ।”
“अनि ?”
“सायद यो हाम्रो अगाडि राखिएको प्रश्न हो ।”
स्क्रिनमा पाँचौँ चिन्ह विस्तारै परिवर्तन भयो ।
यसपटक त्यसको आकार कुनै बलको प्रतीकभन्दा बढी—
एउटा खुला वृत्त जस्तो थियो ।
अर्थात्—
पूर्ण नभएको ।
अझै खुल्न बाँकी ।

ज. संसारमा फैलिएको कम्पन
त्यसैबेला अर्नवको टर्मिनलमा आपत्कालीन सन्देश आयो ।
उसले पढ्यो ।
“युरोप ।”
“के भयो ?”
“त्यहाँको एउटा उच्च-ऊर्जा अनुसन्धान केन्द्रले पनि असामान्य संकेत रेकर्ड गरेको छ ।”
अर्को सन्देश ।
“दक्षिण अमेरिका ।”
अर्को ।
“अमेरिका ।”
अर्को ।
“एशिया ।”
निहारिकाको अनुहार गम्भीर भयो ।
“सबै ठाउँमा एउटै ?”
अर्नवले डेटा तुलना गर्‍यो ।
“पूर्ण रूपमा एउटै होइन । तर एउटै मूल ढाँचासँग सम्बन्धित हुन सक्छ ।”
आर्याले तुरुन्तै भनिन्—
“अनन्तको प्रयोग रोक ।”
“पहिले नै रोकिएको छ ।”
“त्यसो भए यो संकेत बाहिरबाट आइरहेको छ ।”
समरले झ्यालतिर हेर्‍यो ।
“हामीले ब्रह्माण्डको पुरानो अवस्था खोज्यौँ ।”
उसले बिस्तारै भन्यो—
“सायद त्यो अवस्था हामीले खोज्नुपरेन ।”
निहारिकाले उसको कुरा बुझिन् ।
“सायद त्यो पहिले नै हामीसम्म आइरहेको थियो ।”

झ. एकताको मूल्य
केही घण्टापछि विश्वका प्रमुख वैज्ञानिक केन्द्रहरूबीच आपत्कालीन बैठक बस्यो । आर्याको टोलीलाई पनि बोलाइयो । स्क्रिनमा विभिन्न देशका वैज्ञानिकहरू देखिए ।
प्रश्न एउटै थियो—
“के भइरहेको छ ?”
कसैले निश्चित उत्तर दिन सकेन ।
एक वैज्ञानिकले भने—
“यो नयाँ कण हुन सक्छ ।”
अर्काले— “क्वान्टम प्रभाव ।”
अर्काले— “डेटा आर्टिफ्याक्ट ।”
कसैले— “प्रारम्भिक ब्रह्माण्डसँग सम्बन्धित कुनै अवशेष ।”
आर्याले अन्ततः भनिन्— “हामीसँग अहिले कुनै निष्कर्ष छैन ।”
स्क्रिनमा मौनता ।
“तर एउटा कुरा स्पष्ट छ ।”
सबैको ध्यान उनीतिर गयो ।
“हामीले चारवटा बललाई एउटै सिद्धान्तमा राख्ने सपना देखेका छौँ ।”
उनले केही क्षण रोकिएर भनिन्—
“तर प्रकृतिले यदि कुनै गहिरो एकता वास्तवमै देखाइरहेकी छ भने, हामीले पहिले त्यो एकताको स्वभाव बुझ्नुपर्छ ।”
समरले थप्यो—
“एकता सिर्जना गर्नु र एकता बुझ्नु एउटै कुरा होइन ।”
आर्याले टाउको हल्लाइन् ।
“र शक्ति प्रयोग गर्नु त झन् अलग कुरा हो ।”
त्यो वाक्यपछि बैठकमा लामो मौनता छायो ।
किनकि सबैले एउटै कुरा सोचिरहेका थिए—
यदि यो रहस्य समाधान भयो भने मानवताले के पाउनेछ ?
ऊर्जा ?
नयाँ प्रविधि ?
नयाँ भौतिकशास्त्र ?
वा—
मानिसले नियन्त्रण गर्न नसक्ने कुनै शक्ति ?

ञ. मूल प्रकाश
बैठकपछि आर्या फेरि प्रयोगशालामा फर्किइन् । प्रिज्म अझै टेबुलमा थियो । उनले एउटा सानो प्रकाश किरण त्यसमा पठाइन् ।
सेतो प्रकाश—
सात रङ ।
उनी केही समयसम्म त्यसलाई हेर्दै रहिन् ।
समर उनको छेउमा आएर उभियो ।
“अझै यही सोच्दै ?”
आर्याले भनिन्—
“हो ।”
“के ?”
उनले प्रिज्मतिर हेर्दै भनिन्—
“हामीले चार बललाई प्रकाशका रङजस्तै मानेर बुझ्न सक्छौँ ।”
“तर ?”
“तर रङहरू हेरेर प्रकाशको मूल प्रकृति पूरा बुझिँदैन ।”
समरले केही भनेन ।
आर्याले अगाडि भनिन्—
“हामीले चारवटा बलको सम्बन्ध देख्यौँ । तिनको सम्भावित प्रारम्भिक एकताको संकेत पनि भेट्यौँ ।”
उनको आँखामा कौतुहल थियो ।
“तर अब सबैभन्दा ठूलो प्रश्न यही हो ।”
उनले सेतो प्रकाशतिर औँल्याइन् ।
“त्यो मूल प्रकाश के हो ?”
त्यसै क्षण अनन्त फेरि सक्रिय भयो ।
स्क्रिनमा चारवटा प्रतीक देखा परे ।
गुरुत्व ।
विद्युत्चुम्बकीय ।
कमजोर ।
स्ट्रङ ।
ती चारवटै एकअर्काबाट टाढा भए ।
बीचमा अन्धकार ।
त्यस अन्धकारबाट एउटा सानो उज्यालो बिन्दु जन्मियो ।
पाँचौँ चिन्ह ।
अनि स्क्रिनमा एउटा वाक्य देखा पर्यो—
“THE COLORS ARE NOT THE SOURCE.”
आर्याको मुटु तीव्र गतिमा धड्कियो ।
अर्को वाक्य आयो—
“FIND THE LIGHT.”
स्क्रिन निभ्यो ।
समरले बिस्तारै भन्यो—
“अब हामीले के खोज्ने ?”
आर्याले उत्तर दिइनन् ।
उनले केवल प्रिज्मबाट निस्किरहेको रङलाई हेरिरहिन् । किनकि उनीहरूले अब चार बललाई मात्र बुझ्न खोजिरहेका थिएनन् । उनीहरूले ती चार बलभन्दा अघिको संसार खोजिरहेका थिए । जहाँ गुरुत्व अझै गुरुत्व बनेको थिएन । जहाँ स्ट्रङ र कमजोर अन्तरक्रिया छुट्टिएका थिएनन् । जहाँ विद्युत् र चुम्बकत्वको एकता अझै विभाजनको इतिहासमा पुगेको थिएन ।
जहाँ— चारवटा ढोका थिएनन् ।
सायद— एउटै ढोका थियो ।
तर त्यो ढोकापछाडि के थियो ?
ऊर्जा ?
नियम ?
क्वान्टम संरचना ?
स्पेसटाइमभन्दा पनि गहिरो कुनै वास्तविकता ?
वा—
मानव मस्तिष्कले अहिलेसम्म कल्पना नै गर्न नसकेको प्रकृतिको अर्को भाषा ?
आर्याले डायरी खोलेर एउटा मात्र वाक्य लेखिन्—
“हामीले चार रङ भेट्यौँ । अब उज्यालो खोज्न बाँकी छ ।”
र त्यसै क्षण—
अनन्तको अँध्यारो स्क्रिनमा एउटा नयाँ शीर्षक देखा पर्‍यो—
UNIFICATION PROTOCOL
त्यसको तल—
ACCESS: RESTRICTED
र सबैभन्दा तल एउटा रातो चेतावनी—
ENERGY REQUIREMENT: UNKNOWN
आर्याले स्क्रिन हेरिरहिन् ।
अब अनुसन्धानको अर्को चरण सुरु भइसकेको थियो ।
तर त्यो चरणले विज्ञानको सीमा मात्र होइन—मानवताको सीमा पनि परीक्षण गर्ने थियो ।
१५: “एकीकरणको सूत्र”
प्रयोगशालाको स्क्रिनमा एउटा मात्र वाक्य बाँकी थियो—
FIND THE LIGHT.
त्यसको तल—
UNIFICATION PROTOCOL
आर्या धेरैबेरसम्म त्यो शब्द हेरिरहिन् । पछिल्ला दिनहरूमा उनीहरूले प्रकृतिका चार आधारभूत अन्तरक्रियालाई छुट्टाछुट्टै हेरेका थिए ।
गुरुत्व ।
विद्युत्चुम्बकीय ।
कमजोर ।
स्ट्रङ ।
उनीहरूले तिनको प्रभाव देखेका थिए । तिनको इतिहास पढेका थिए । तिनका वाहक कणहरूबारे अध्ययन गरेका थिए । उनीहरूले Standard Model को सफलतासँगै त्यसका सीमाहरू पनि देखेका थिए ।
र अब—
अनन्तले उनीहरूलाई एउटा सम्भावित दिशातर्फ धकेलिरहेको थियो ।
एकीकरण ।
तर एउटा प्रश्न अझै बाँकी थियो—
के प्रकृतिका यी सबै शक्तिलाई एउटै गणितीय भाषामा लेख्न सकिन्छ ?
समरले कुर्सी तान्दै भन्यो—
“यदि हामीले यो गर्न खोज्यौँ भने कहाँबाट सुरु गर्ने ?”
आर्याले बोर्डमा चारवटा चिन्ह बनाइन् ।
G — गुरुत्व
EM — विद्युत्चुम्बकीय
W — कमजोर
S — स्ट्रङ
“पहिले उनीहरूलाई एउटै ढाँचामा वर्णन गर्नुपर्छ ।”
समरले गम्भीर हुँदै भन्यो—
“र त्यही हाम्रो सबैभन्दा ठूलो समस्या हो ।”

क. चार भाषाको एउटा वाक्य
अर्नवले विशाल गणना प्रणाली सक्रिय गर्‍यो । स्क्रिनमा हजारौँ समीकरण देखा परे ।
क्वान्टम क्षेत्र ।
गेज सममिति ।
स्पेसटाइम ज्यामिति ।
ऊर्जा ।
कण ।
क्षेत्र ।
सम्भाव्यता ।
सबै आ-आफ्नो भाषामा बोलिरहेका थिए ।
निहारिकाले भनिन्—
“यस्तो लाग्छ, चारजना वैज्ञानिक एउटै घटना वर्णन गरिरहेका छन् । तर चारवटै फरक भाषा बोल्छन् ।”
समर मुस्कुरायो ।
“त्यसैले हामीलाई अनुवादक चाहिएको हो ।”
आर्याले भनिन्—
“वा एउटै भाषा ।”
उनले बोर्डमा एउटा प्रश्न लेखिन्—
CAN ONE MATHEMATICAL STRUCTURE DESCRIBE ALL FOUR ?
त्यसको तल—
GRAVITY + ELECTROMAGNETIC + WEAK + STRONG = ?
अर्नवले भने—
“हामीसँग अहिले त्यसको प्रमाणित उत्तर छैन ।”
“थाहा छ ।”
“त्यसो भए ?”
आर्याले अनन्ततिर हेरिन् ।
“हामी प्रमाण खोज्दैनौँ भने प्रश्न कहिल्यै अघि बढ्दैन ।”

ख. पहिलो सूत्र
कयौँ दिनसम्म टोलीले काम गर्‍यो । उनीहरूले सुत्न बिर्सिए । खानाको समय बिर्सिए । बाहिरको संसार पनि बिर्सिए । कहिले बोर्डमा एउटा समीकरण बनाइन्थ्यो । त्यसपछि मेटिन्थ्यो ।
फेरि अर्को ।
कहिले कम्प्युटरले गणना अस्वीकार गर्थ्यो । कहिले समीकरण अस्थिर हुन्थ्यो । कहिले एउटा बललाई समेट्दा अर्कोको गणित बिग्रिन्थ्यो । विशेष गरी गुरुत्वले उनीहरूलाई बारम्बार रोक्थ्यो ।
समरले एक रात थाकेर भन्यो—
“तीनवटालाई समेट्ने भाषा हामीसँग छ ।”
उसले Standard Model को डेटा देखायो ।
“तर गुरुत्व आउँदा संरचना भत्किन्छ ।”
आर्याले भनिन्—
“त्यही कारणले गुरुत्वलाई बाहिर राखेर बनाइएको कुनै एकीकरण पूर्ण हुँदैन ।”
निहारिका बोली—
“अनि हामीलाई क्वान्टम गुरुत्व चाहिन्छ ।”
समरले टाउको हल्लायो ।
“जसको पूर्ण सिद्धान्त अझै छैन ।”
आर्या केही क्षण मौन रहिन् ।
“त्यसैले हामीले अनन्तले दिएको संकेतसँगै गणित सुरु गरेका हौँ ।”

ग. पाँचौँ चिन्हको गणित
अर्नवले अनन्तबाट प्राप्त पाँचौँ चिन्हलाई समीकरणमा रूपान्तरण गर्ने प्रयास गरिरहेको थियो । पहिले त्यो एउटा दृश्य प्रतीक मात्र थियो । अब त्यसलाई गणितीय वस्तु बनाउनुपर्ने थियो । उसले त्यसलाई विभिन्न चरमा विभाजन गर्‍यो ।
ऊर्जा ।
क्षेत्र ।
सममिति ।
स्पेसटाइम ।
क्वान्टम अवस्था ।
त्यसपछि कम्प्युटरले एउटा सम्भावित संरचना निकाल्यो । स्क्रिनमा एउटा समीकरण देखा पर्यो । सबैजना चुप भए । समर अगाडि बढ्यो ।
“यो...”
आर्याले स्क्रिन छोइन् ।
“यो चारवटै अन्तरक्रियाका केही गणितीय विशेषता एउटै संरचनामा राख्न खोजिरहेको छ ।”
निहारिकाले सोधिन्—
“पूर्ण एकीकरण ?”
आर्याले टाउको हल्लाइन् ।
“अझै होइन ।”
“तर ?”
“यो पहिलो पुल हो ।”
अर्नवले अर्को डेटा चलायो ।
समीकरणले ज्ञात कण र अन्तरक्रियाका केही गुण पुनःउत्पादन गर्न थाल्यो ।
फोटोन ।
W ।
Z ।
ग्लुओन ।
र—
गुरुत्वीय क्षेत्रसँग सम्बन्धित एउटा पद ।
समर केही क्षणसम्म स्क्रिन हेरेर बसिरह्यो ।
“यदि यो सही भयो भने...”
आर्याले उसको वाक्य पूरा गरिन्—
“हामीले चारवटा फरक कथा एउटै गणितीय भाषामा लेख्न सुरु गरेका छौँ ।”

घ. तर एउटा सानो समस्या
अर्नवले अचानक स्क्रिन रोके ।
“आर्या ।”
“के भयो ?”
“यसमा ऊर्जा संरक्षणको एउटा सीमा छ ।”
समर तुरुन्तै अगाडि आयो ।
“कस्तो सीमा ?”
“यदि हामी यो संरचनालाई ठूलो ऊर्जामा सक्रिय गर्छौँ भने प्रणालीमा अत्यन्त ठूलो ऊर्जा घनत्व आवश्यक पर्छ ।”
निहारिकाले सोधिन्—
“कति ठूलो ?”
अर्नवले अनुमान देखायो ।
कोठामा मौनता छायो ।
समरले बिस्तारै भन्यो—
“यति ?”
अर्नवले टाउको हल्लायो ।
“सैद्धान्तिक रूपमा ।”
आर्याले गम्भीर हुँदै भनिन्—
“अर्थात् यो समीकरण कागजमा लेख्न सकिन्छ ।”
“तर प्रकृतिमा परीक्षण गर्न ?”
“अहिले अत्यन्त कठिन ।”
त्यसपछि अर्नवले अर्को पंक्ति देखायो ।
ANANT CAN APPROACH THE REQUIRED REGIME.
निहारिकाले सास रोकिएजस्तो गरिन् ।
“अनन्त ?”
अर्नवले भन्यो—
“उपकरणको डिजाइनमा लुकेको ऊर्जा मोड्युल त्यही उद्देश्यका लागि हुन सक्छ ।”
समरले आर्यातिर हेर्यो ।
“हामीले अनन्तलाई बनाएका होइनौँ ।”
आर्या चुप रहिन् ।
“हामीले यसको एउटा भाग मात्र बनाएका थियौँ ।”
त्यो वाक्यले सबैलाई झस्कायो ।

ङ. अनन्त कसले बनायो ?
अचानक उनीहरूको पुरानो अनुसन्धान अभिलेख खोलियो । अनन्त परियोजना सुरु भएको इतिहास उनीहरूले पहिल्यै अध्ययन गरेका थिए । तर एउटा कुरा उनीहरूले कहिल्यै गहिराइमा जाँच गरेका थिएनन् ।
यसको मूल डिजाइन ।
अर्नवले पुरानो फाइल खोले ।
अनन्तको पहिलो डिजाइन ।
दोस्रो संस्करण ।
तेस्रो ।
तर एउटा तह—
ORIGIN ARCHITECTURE
पासवर्ड मागिरहेको थियो ।
समरले भन्यो—
“यो पहिले कहिल्यै देखेको थिइनँ ।”
अर्नवले भन्यो—
“किनकि यो मूल अनुसन्धान समूहले लक गरेको रहेछ ।”
“मूल समूहमा को थिए ?”
अर्नवले नामहरू खोज्यो ।
त्यसपछि उसको अनुहार बदलियो ।
“तीमध्ये केही अहिले अन्तर्राष्ट्रिय उच्च-ऊर्जा अनुसन्धान गठबन्धनका प्रमुख वैज्ञानिक सल्लाहकार छन् ।”
निहारिकाले सोधिन्—
“अर्थात् ?”
समरले गम्भीर स्वरमा भन्यो—
“अनन्त केवल हाम्रो प्रयोगशाला परियोजना नहुन सक्छ ।”
आर्याले स्क्रिन बन्द गरिन् ।
“पहिले सूत्र पूरा गरौँ ।”

च. एउटा सम्भावित संसार
धेरै दिनपछि उनीहरूले एउटा नयाँ मोडेल तयार गरे । पूर्ण सिद्धान्त होइन । प्रमाणित सिद्धान्त पनि होइन ।
तर एउटा गणितीय ढाँचा—
जसमा चारवटै अन्तरक्रियाका केही विशेषताहरू एउटै संरचनामा जोडिन्थे ।
समरले त्यसलाई नाम दियो—
Unified Field Framework.
अर्नवले सिमुलेसन चलायो ।
पहिलो परिणाम— ज्ञात भौतिक नियमसँग मिल्दो ।
दोस्रो— मिल्दो ।
तेस्रो— अझै मिल्दो ।
चौथो— अचानक नयाँ परिणाम ।
निहारिका उठिन् ।
“यो के हो ?”
स्क्रिनमा ऊर्जा प्रवाहको एउटा नयाँ सम्भावना देखिएको थियो । आर्याले गणना दोहोर्याइन् ।
उही परिणाम ।
फेरि ।
उही ।
उनले बिस्तारै भनिन्—
“यदि यो गणित सही दिशामा छ भने...”
समरले सोध्यो—
“के ?”
“हामी अत्यन्त उच्च-ऊर्जा क्षेत्रलाई नियन्त्रण गर्ने नयाँ तरिका भेट्न सक्छौँ ।”
अर्नवले बुझ्यो ।
“ऊर्जा ।”
“हो ।”
“कति ?”
आर्याले उत्तर दिइनन् ।
तर सबैले स्क्रिन बुझिसकेका थिए ।

छ. विज्ञानको बाहिरको संसार
त्यस दिनदेखि अनन्त अनुसन्धान केन्द्र वरिपरि सुरक्षा बढ्यो ।
पहिले केही गाडी ।
त्यसपछि सैनिक ।
त्यसपछि अन्तर्राष्ट्रिय सुरक्षा टोली ।
समरले झ्यालबाट बाहिर हेर्यो ।
“हामीलाई कसैले हेरिरहेको छ ।”
अर्नवले भन्यो—
“हामीलाई मात्र होइन । डेटा केन्द्रलाई पनि ।”
निहारिकाले सोधिन्—
“कसले ?”
अर्नवले उत्तर दिनुअघि केही क्षण रोकियो ।
“विभिन्न सरकारहरू ।”
“सरकार ?”
“अन्तर्राष्ट्रिय ऊर्जा गठबन्धन ।”
“वैज्ञानिक संस्था ?”
“त्यसभन्दा पनि माथि ।”
आर्या मौन रहिन् ।
उनले बुझिन्—
अनुसन्धान अब केवल वैज्ञानिकहरूको हातमा रहेन । यदि उनीहरूको गणितले साँच्चिकै अभूतपूर्व ऊर्जा नियन्त्रणको सम्भावना देखाएको थियो भने—
विश्वका शक्तिशाली संस्थाहरू त्यसलाई केवल वैज्ञानिक उपलब्धि भनेर हेर्ने थिएनन् ।
कसैले ऊर्जा संकट समाधान देख्ने थियो ।
कसैले रणनीतिक शक्ति ।
कसैले सैन्य सम्भावना ।
कसैले विश्वव्यापी प्रभाव ।
र कसैले—
नियन्त्रण ।

ज. पहिलो प्रस्ताव
त्यसै साँझ एउटा आधिकारिक प्रतिनिधिमण्डल प्रयोगशालामा आयो ।
उनीहरूको नेतृत्व गरिरहेका थिए—
डायरेक्टर एड्रियन भेल ।
अत्यन्त शान्त ।
सधैँ मुस्कुराइरहने ।
तर उसको आँखामा कुनै उत्सुकता थिएन ।
उसले सीधा भन्यो—
“डा. आर्या, तपाईंहरूको अनुसन्धान अब मानवताको रणनीतिक सम्पत्ति हो ।”
समरले आँखी भौँ तान्यो ।
“वैज्ञानिक अनुसन्धानलाई सम्पत्ति भन्न मिल्दैन ।”
भेल मुस्कुरायो ।
“जब कुनै अनुसन्धानले विश्वको ऊर्जा संरचना बदल्न सक्छ, त्यसलाई केवल अकादमिक विषय भन्न गाह्रो हुन्छ ।”
आर्याले सोधिन्—
“तपाईंलाई हाम्रो सूत्रको बारेमा कति थाहा छ ?”
भेलले जवाफ दिएन ।
उसले एउटा फाइल टेबलमा राख्यो ।
“हामी तपाईंको टोलीलाई असीमित स्रोत दिन सक्छौँ ।”
अर्नवले फाइल खोलेर हेर्‍यो ।
विशाल बजेट ।
नयाँ प्रयोगशाला ।
विश्वका सबैभन्दा शक्तिशाली कम्प्युटिङ प्रणाली ।
उच्च-ऊर्जा उपकरण ।
सुरक्षा ।
अन्तर्राष्ट्रिय पहुँच ।
सबै कुरा ।
तर अन्तिम पृष्ठमा एउटा वाक्य थियो—
ALL RESEARCH DATA SHALL REMAIN UNDER CENTRAL AUTHORITY.
समरले फाइल बन्द गर्‍यो ।
“अर्थात् नियन्त्रण ।”
भेल मुस्कुरायो ।
“जिम्मेवारी ।”

झ. विज्ञान कसको ?
आर्याले शान्त स्वरमा सोधिन्—
“यदि हाम्रो सूत्र सही भयो भने, त्यो केवल तपाईंहरूको संस्थाको सम्पत्ति हुनेछ ?”
भेलले भन्यो—
“विश्वव्यापी सुरक्षाका लागि ।”
“तर वैज्ञानिक सत्य कसैको निजी सम्पत्ति होइन ।”
“सत्य होइन ।”
उसले आर्यातिर हेर्यो ।
“तर त्यसबाट उत्पन्न हुने शक्ति भने नियन्त्रण गर्नुपर्छ ।”
कोठा शान्त भयो ।
भेलले थप्यो—
“कल्पना गर्नुहोस्, यस्तो ऊर्जा स्रोत जसले देशहरूको ऊर्जा आवश्यकता बदल्न सक्छ ।”
उसले अर्को वाक्य भन्यो—
“त्यसले युद्धको अर्थ बदल्न सक्छ ।”
निहारिकाले सोधिन्—
“वा युद्धको शक्ति अझ ठूलो बनाउन सक्छ ।”
भेलले उत्तर दिएन ।
समरले भन्यो—
“त्यसैले हामीले निर्णय गर्नुपर्छ—विज्ञान कहाँसम्म जान्छ ।”
भेल उठ्यो ।
“होइन, डाक्टर ।”
उसले ढोकातिर हिँड्दै भन्यो—
“विज्ञान कहाँसम्म जान्छ भन्ने निर्णय प्रकृतिले गर्छ । त्यसको प्रयोग कसले गर्छ भन्ने निर्णय शक्ति संरचनाले गर्छ ।”
ढोका बन्द भयो ।
आर्याले केही क्षणसम्म त्यसलाई हेरिरहिन् ।

ञ. सूत्र सक्रिय भयो
त्यही रात टोलीले अनन्तलाई फेरि सक्रिय गर्ने निर्णय गर्‍यो ।
यसपटक पूर्ण प्रयोग होइन ।
केवल गणितीय परीक्षण ।
तर अनन्तले प्रतिक्रिया दियो ।
स्क्रिनमा चारवटा बलका प्रतीक देखा परे ।
त्यसपछि पाँचौँ चिन्ह ।
ती सबै एउटै संरचनामा मिसिए ।
अर्नव चिच्यायो—
“सूत्रले प्रतिक्रिया दिइरहेको छ !”
समर अगाडि बढ्यो ।
“ऊर्जा स्तर ?”
“बढ्दैछ ।”
“रोक !”
“रोक्ने आदेश स्वीकार गरिरहेको छैन !”
आर्या दौडेर नियन्त्रण प्यानलमा पुगिन् ।
स्क्रिनमा नयाँ शब्द देखा पर्यो—
UNIFICATION THRESHOLD
त्यसको तल—
12%
अर्नवले भन्यो—
“ऊर्जा बढिरहेको छ ।”
आर्याले मुख्य प्रणाली काटिन् ।
कुनै प्रतिक्रिया आएन ।
20 ! " %
समर चिच्यायो—
“आर्या !”
उनीहरूले एकअर्कातिर हेरे ।
त्यो अब सैद्धान्तिक गणना मात्र थिएन ।
सूत्रले उपकरणभित्र भौतिक प्रतिक्रिया उत्पन्न गरिरहेको थियो ।

ट. पृथ्वीले उत्तर दियो
अचानक प्रयोगशालाको सबै बत्ती निभ्यो ।
केही सेकेन्डपछि—
विश्वभरका निगरानी प्रणालीबाट डेटा आउन थाल्यो ।
एक उपग्रह ।
दुई ।
दस ।
पचास ।
सयभन्दा बढी ।
सबैमा एउटै प्रकारको सूक्ष्म संकेत ।
अर्नवले नक्सा खोले ।
“आर्या...”
“के ?”
“यो पृथ्वीभरि फैलिएको छ ।”
निहारिका स्तब्ध भइन् ।
“हामीले प्रयोगशालामा सुरु गरेको कुरा पृथ्वीको स्तरमा देखियो ?”
समरले भने—
“यो ऊर्जा उत्सर्जन मात्र हुन सक्दैन ।”
आर्याले स्क्रिनमा फैलिएको संकेत हेरिरहिन् ।
चारवटा बल ।
एउटै सूत्र ।
स्पेसटाइम ।
अनन्त ।
र अब—
पृथ्वी ।
त्यस क्षण उनलाई भाग १३ को चेतावनी सम्झियो—
WHY DO YOU WANT TO MAKE THEM ONE AGAIN ?
आर्याले बिस्तारै भनिन्—
“सायद हामीले गलत प्रश्न सोधिरहेका थियौँ ।”
समरले उनलाई हेर्‍यो ।
“कुन ?”
आर्याले अनन्ततिर हेर्दै भनिन्—
“प्रकृतिलाई एक बनाउन सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने होइन ।”
उनले गहिरो सास फेरिन् ।
“प्रश्न यो हो—यदि सकिन्छ भने, त्यसको मूल्य कसले तिर्छ ?”

ठ. एकीकरणको सूत्र
अन्ततः अनन्त स्थिर भयो । स्क्रिनमा समीकरण मात्र बाँकी रह्यो ।
चार बल—
एउटै गणितीय संरचनामा ।
अझै अपूर्ण ।
अझै प्रमाणित नभएको ।
तर—
पहिलोपटक परीक्षण गर्न सकिने अवस्थामा ।
आर्याले त्यसलाई लामो समयसम्म हेरिन् । त्यो सूत्रमा ब्रह्माण्डका अनगिन्ती रहस्यहरू लुकेका हुन सक्थे ।
गुरुत्व र क्वान्टम संसारबीचको दूरी ।
प्रारम्भिक ब्रह्माण्ड ।
डार्क म्याटरको सम्भावित प्रकृति ।
न्युट्रिनो ।
पदार्थ र प्रतिपदार्थको असमानता ।
ऊर्जाको गहिरो संरचना ।
सायद—
अझै धेरै कुरा ।
तर त्यसको अर्को छेउमा अर्को सम्भावना पनि थियो ।
ऊर्जा ।
अभूतपूर्व ऊर्जा ।
नियन्त्रण गर्न सकिने सम्भावित ऊर्जा ।
र ऊर्जा जहाँ हुन्छ—
त्यहाँ शक्ति पुग्छ ।
आर्याले बोर्डमा अन्तिमपटक चार शब्द लेखिन्—
ज्ञान
शक्ति
नियन्त्रण
जिम्मेवारी
समरले सोध्यो—
“यीमध्ये सबैभन्दा ठूलो कुन हो ?”
आर्याले केही क्षण सोचिन् ।
“जिम्मेवारी ।”
“किन ?”
उनले सूत्रतिर हेर्दै भनिन्—
“किनकि ज्ञानले ढोका खोल्छ । शक्ति त्यसबाट भित्र पस्छ । तर जिम्मेवारीले तय गर्छ—ढोका खोलेपछि हामी संसार बनाउँछौँ कि भत्काउँछौँ ।”
त्यसै क्षण बाहिरबाट एउटा ठूलो आवाज आयो । सुरक्षा प्रणाली सक्रिय भयो । मुख्य प्रवेशद्वार बन्द भयो । अर्नवले सुरक्षा स्क्रिन हेर्यो ।
“उनीहरू फर्किए ।”
समरले सोध्यो—
“को ?”
स्क्रिनमा दर्जनौँ सशस्त्र सुरक्षा वाहन देखिए ।
अर्नवले बिस्तारै भन्यो—
“अन्तर्राष्ट्रिय नियन्त्रण टोली ।”
आर्याले अनन्तको सूत्रतिर हेरिन् । अब विज्ञान र शक्तिबीचको दूरी केवल केही मिटर थियो ।
ढोकाको अर्कोपट्टि—
शक्ति उभिएको थियो ।
यसपट्टि—
ज्ञान ।
र बीचमा—
मानवताको भविष्य ।
अनन्तको स्क्रिनमा अन्तिमपटक एउटा चेतावनी देखा पर्‍यो—
UNIFICATION IS POSSIBLE.
केही सेकेन्डपछि अर्को वाक्य आयो—
CONTROL IS NOT.
आर्याले स्क्रिन बन्द गरिन् ।
तर ढोकामा पहिलो चोट परिसकेको थियो ।
धडाम् !
समरले उनलाई हेर्‍यो ।
आर्याले शान्त स्वरमा भनिन्—
“अब प्रयोगशालाको सुरक्षा मात्र होइन—सूत्रको भविष्य बचाउनुपर्छ ।”
बाहिरबाट अर्को प्रहार आयो ।
धडाम् !
र त्यस रात—
पहिलोपटक वैज्ञानिकहरूले आफूले खोजेको ज्ञानभन्दा ठूलो एउटा शक्ति देखे—
मानिसले ज्ञान पाएपछि त्यसलाई आफ्नो नियन्त्रणमा राख्न खोज्ने शक्ति ।
१६: “मानिसले खोजेको शक्ति”
रातको दुई बजेर तेह्र मिनेट गएको थियो । अनन्त प्रयोगशालाभित्र सबै बत्तीहरू निभेका थिए । तर अँध्यारो थिएन । केही क्षणअघि मात्र भएको ऊर्जा-उतारचढावपछि उपकरणहरूका आपत्कालीन संकेतहरू अझै मधुरो रातो प्रकाशमा झिमझिमाइरहेका थिए । भित्तामा जडान गरिएका स्क्रिनहरूमा एउटै शब्द बारम्बार देखिइरहेको थियो—
UNIFICATION IS POSSIBLE.
त्यसको ठीक तल अर्को वाक्य थियो—
CONTROL IS NOT.
आर्याको आँखा त्यही दोस्रो वाक्यमाथि अडिएको थियो ।
उसलाई सूत्रभन्दा त्यो वाक्य देखी बढी डर लागिरहेको थियो ।
“हामीले के भेट्टायौँ ?” निहारिकाले बिस्तारै सोधी ।
आर्याले केही बेर उत्तर दिइनन् ।
“शक्ति होइन,” उनले भनिन्, “शक्तिको सम्भावना ।”
समरले टेबलमा राखिएको प्रिन्टआउट उठायो ।
“तर सम्भावना पनि पर्याप्त हुन्छ ।”
आर्याले उसको अनुहारतिर हेरिन् ।
“कसका लागि ?”
समर चुप लाग्यो । त्यही बेला प्रयोगशालाको बाहिरी ढोका एकाएक खुल्यो । भित्र सशस्त्र सुरक्षा टोली प्रवेश गर्‍यो । उनीहरूले बन्दुक तानेका थिएनन् । तर उनीहरूको हात बन्दुकको नजिक थियो । त्योभन्दा केही सेकेन्डपछि कालो कोट लगाएका एक व्यक्ति भित्र पसे ।
डाइरेक्टर एड्रियन भेल ।
उनको अनुहारमा न रिस थियो, न डर ।
अत्यन्तै शान्त ।
त्यस्तो शान्ति, जुन कहिलेकाहीँ मानिसको आत्मविश्वासबाट होइन, निर्णय पहिले नै गरिसकेको मानिसबाट आउँछ ।
उनले चारैतिर हेरे ।
“सबै डेटा सुरक्षित छ ?”
आर्याले उत्तर दिइनन् ।
भेलले फेरि सोधे ।
“डाक्टर आर्या ?”
“डेटा विज्ञानको सम्पत्ति हो,” आर्याले भनिन् ।
भेल मुस्कुराए ।
“अब यो केवल विज्ञानको विषय रहेन ।”
समर अगाडि बढ्यो ।
“त्यसको अर्थ ?”
भेलले स्क्रिनतिर हेरे ।
“तपाईंहरूले प्रकृतिको एउटा यस्तो तहमा हात पुर्‍याउनुभएको छ, जहाँबाट ऊर्जा, पदार्थ, अन्तरिक्ष र समयबीचको सम्बन्धलाई नयाँ ढङ्गले बुझ्न सकिन्छ ।”
उनले केही क्षण रोकिएर भने—
“जसले प्रकृतिको मूल शक्ति बुझ्छ, उसले भविष्य नियन्त्रण गर्न सक्छ ।”
प्रयोगशालामा मौनता छायो ।
आर्याले बिस्तारै भनिन्—
“त्यो विज्ञान होइन ।”
“किन ?”
“त्यो नियन्त्रणको भाषा हो ।”
भेलको अनुहार अलिकति कडा भयो ।
“इतिहास हेर्नुस्, डाक्टर । प्रत्येक ठूलो वैज्ञानिक खोजले शक्ति सन्तुलन बदलेको छ । आगोले मानिसलाई बदल्यो । धातुले सभ्यता बदल्यो । विद्युत्ले संसार बदल्यो । आणविक शक्तिले युद्ध र शान्ति दुवैको अर्थ बदल्यो ।”
आर्याले बीचमै भनिन्—
“र त्यसैले हामीले हरेक पटक आफूलाई सोध्नुपर्छ—के गर्न सक्छौँ ? भन्ने प्रश्नभन्दा पहिले के गर्न हुँदैन ? भन्ने प्रश्न ।”
भेलले उनलाई हेरे ।
“तपाईं आदर्शवादमा बोलिरहनुभएको छ ।”
“होइन,” आर्याले भनिन्, “अनुभवमा ।”
उनले अनन्ततिर इशारा गरिन् ।
“हामीले केही घण्टाअघि एउटा प्रयोग गर्‍यौँ । संसारका विभिन्न प्रयोगशाला, सञ्चार प्रणाली र समयमापन उपकरणहरूले असामान्य प्रतिक्रिया दिए । हामीलाई अझै थाहा छैन त्यसको सम्पूर्ण प्रभाव के थियो ।”
उनको स्वर गम्भीर भयो ।
“र तपाईं त्यही कुरा ठूलो मात्रामा दोहोर्‍याउन चाहनुहुन्छ ?”
भेलले उत्तर दिएनन् ।
त्यो मौनताले नै उत्तर दिइरहेको थियो ।

क. शक्ति
अर्को बिहानसम्म अनन्त प्रयोगशाला बाहिरी संसारबाट पूर्ण रूपमा अलग गरियो ।
सञ्चार बन्द ।
बाहिरी नेटवर्क बन्द ।
सबै वैज्ञानिक डेटा केन्द्रीय सर्भरमा स्थानान्तरण ।
आर्या, समर, निहारिका र अर्नवलाई अनुसन्धान क्षेत्रबाट बाहिर जान दिइएन । भेलले उनीहरूलाई एउटा ठूलो भूमिगत कक्षमा लगे । त्यहाँ एउटा विशाल गोलाकार संरचना थियो । धातुका तहहरू, चुम्बकीय क्षेत्र नियन्त्रक, ऊर्जा भण्डारण प्रणाली र हजारौँ सेन्सरहरूले घेरिएको । त्यो अनन्तको नयाँ संस्करण थियो । अर्नवको अनुहार फिक्का भयो ।
“यो त हाम्रो डिजाइनभन्दा तीन गुणा ठूलो छ ।”
भेलले भने—
“हामीले तपाईंहरूको प्रारम्भिक मोडलबाट यसको विस्तार गरेका हौँ ।”
“कसले ?” निहारिकाले सोधी ।
“इन्जिनियरहरूले ।”
“कुन इन्जिनियर ?”
भेलले सीधा उत्तर दिएनन् ।
“विश्वका धेरै संस्थाहरूले विज्ञानलाई समर्थन गर्छन्, डाक्टर निहारिका । तर सबै संस्थाको उद्देश्य एउटै हुँदैन ।”
अर्नवले कम्प्युटरमा केही हेर्दै भन्यो—
“यो प्रणाली यदि पूर्ण क्षमतामा सक्रिय भयो भने...”
उसले वाक्य पूरा गरेन ।
समरले सोध्यो—
“के ?”
अर्नवले स्क्रिन आर्यातिर फर्कायो ।
“हामीले अनुमान गरेको ऊर्जा सीमाभन्दा यो धेरै माथि छ ।”
आर्याले स्क्रिन हेरिन् ।
त्यहाँ एउटा चेतावनी थियो—
SYSTEM CAPACITY: UNKNOWN
उनको मनभित्र केही चिसो भयो ।
“यसलाई बन्द गर ।”
भेल हाँसे ।
“त्यसैले त तपाईंहरू यहाँ हुनुहुन्छ ।”
“हामी यहाँ यसलाई बन्द गर्न आएका होइनौँ ।”
“हो,” भेलले भने, “तर अब तपाईंहरू यही गर्न बाध्य हुनुहुन्छ ।”
आर्याले उनलाई सीधा हेरिन् ।
“विज्ञानमा बाध्यता हुँदैन ।”
भेलले जवाफ दिए—
“सत्तामा हुन्छ ।”
त्यो वाक्यपछि केही क्षण कसैले केही बोलेन ।

ख. हतियारको कल्पना
केही घण्टापछि उनीहरूलाई एउटा प्रस्तुति देखाइयो ।
पहिलो चित्र— ऊर्जाको विशाल स्रोत ।
दोस्रो— अत्यन्त शक्तिशाली सञ्चार प्रणाली ।
तेस्रो— कुनै पनि ऊर्जा प्रणालीलाई प्रभाव पार्न सक्ने सम्भावित क्षेत्र ।
चौथो— अन्तरिक्षमा प्रयोग गर्न सकिने उपकरण ।
पाँचौँ—
एक शब्द ।
WEAPONIZATION
आर्याको मुटु कस्सियो ।
“यो सम्भव छैन,” उनले भनिन् ।
भेलले सोधे—
“के ?”
“तपाईंहरूले जुन कुरा कल्पना गरिरहनुभएको छ ।”
“हामी कल्पना मात्र गरिरहेका छैनौँ ।”
“त्यसको वैज्ञानिक प्रमाण छैन ।”
“त्यसैले परीक्षण गर्नुपर्छ ।”
समर अचानक रिसायो ।
“तपाईंहरूलाई थाहा छैन तपाईं केसँग खेल्दै हुनुहुन्छ !”
भेलले शान्त स्वरमा भने—
“त्यसैले त तपाईंहरू चाहिन्छ ।”
निहारिकाले सोधी—
“यदि प्रयोग असफल भयो भने ?”
“हामी फेरि प्रयास गर्नेछौँ ।”
“यदि दोस्रोपटक पनि असफल भयो ?”
“तेस्रोपटक ।”
अर्नवले बिस्तारै भन्यो—
“र यदि असफलताको अर्थ संसारभरि असर भयो भने ?”
यसपटक भेल केही बेर चुप रहे ।
त्यसपछि उनले भने—
“ठूलो परिवर्तन कहिल्यै जोखिमरहित हुँदैन ।”
आर्याले तुरुन्त उत्तर दिइन्—
“तर ठूलो जोखिम लिनु र अरूलाई जोखिममा पार्नु एउटै कुरा होइन ।”
भेलले उनलाई हेरे ।
“तपाईंलाई लाग्छ संसार तपाईंको नैतिकताले चल्छ ?”
आर्याले टाउको हल्लाइन् ।
“होइन ।”
“त्यसो भए ?”
“संसार विज्ञानले चल्दैन । शक्ति मात्रले पनि चल्दैन । मानिसले गरेका निर्णयले चल्छ ।”

ग. आर्याको अस्वीकार
त्यही रात आर्यालाई एक्लै अनन्तको मुख्य कक्षमा लगियो । अगाडि एउटा नियन्त्रण प्यानल थियो । भेलको आवाज सञ्चार प्रणालीबाट आयो ।
“केवल एउटा सक्रियता ।”
आर्याले केही भनिनन् ।
“पूर्ण प्रयोग होइन । केवल पाँच सेकेन्ड ।”
मौनता ।
“हामीले संसारलाई केही देखाउनुपर्छ ।”
आर्याले स्क्रिनमा रहेको चारवटा प्रतीक हेरिन्—
GRAVITY
ELECTROMAGNETIC
WEAK
STRONG
तिनीहरूको बीचमा पाँचौँ प्रतीक थियो । त्यही रहस्यमय चिन्ह । उनले आँखाहरू बन्द गरिन् ।
उनलाई पहिलो दिनको त्यो बच्चा सम्झना भयो—
“आमा, आकाश किन खस्दैन ?”
त्यो प्रश्न अहिले पनि उनको मनमा थियो । मानिसले हजारौँ वर्ष लगाएर आकाश बुझ्ने प्रयास गरेको थियो ।
कहिले देवता मानेर ।
कहिले भाग्य मानेर ।
कहिले गणित बनाएर ।
कहिले प्रयोग गरेर ।
र अन्ततः उसले थाहा पाएको थियो—
प्रकृति शक्तिशाली मात्र होइन, जटिल पनि छ ।
उसले आगो भेट्टायो ।
तर आगोले खाना पकायो र घर पनि जलायो ।
उसले विद्युत् बुझ्यो ।
त्यसले शहर उज्यालो बनायो र युद्धका उपकरण पनि चलायो ।
उसले आणविक केन्द्र बुझ्यो ।
त्यसबाट ऊर्जा आयो र विनाशको भय पनि ।
अब उसले चारवटा आधारभूत अन्तरक्रियाको गहिराइमा झुल्किने एउटा सम्भावित एकताको संकेत भेट्टाएको थियो ।
प्रश्न फेरि उही थियो—
मानिसले नयाँ शक्ति पाएपछि आफूलाई के बनाउँछ ?
आर्याले आँखाहरू खोलिन् ।
“म यो प्रयोग गर्दिनँ ।”
केही क्षण मौनता ।
भेलको आवाज आयो—
“तपाईंले आदेश अस्वीकार गर्नुभयो ।”
“हो ।”
“तपाईंलाई यसको परिणाम थाहा छ ?”
“थाहा छ ।”
“के ?”
आर्याले अनन्ततिर हेर्दै भनिन्—
“यदि हामीले बुझ्न नसकेको शक्तिलाई नियन्त्रण गर्ने दाबी गर्‍यौँ भने, पहिलो दुर्घटना उपकरणमा होइन—मानिसको अहंकारमा हुनेछ ।”

घ. मानिसभित्रको प्रयोगशाला
त्यही रात समरले आर्यालाई भेट्यो ।
“तिमी ठीक गरिरहेकी छौ ?”
आर्या मुस्कुराइन् ।
“थाहा छैन ।”
“त्यसो भए ?”
“ठीक निर्णय गर्‍यौँ भनेर निश्चित हुन आवश्यक छैन, समर । कहिलेकाहीँ गलत निर्णय नगर्नका लागि पनि रोक्नुपर्छ ।”
समर केही बेर चुप रह्यो ।
“यदि हामीले अस्वीकार गर्‍यौँ भने उनीहरूले अर्को वैज्ञानिक खोज्नेछन् ।”
आर्याले झ्यालतिर हेरिन् । बाहिर रात थियो ।
“त्यही त सबैभन्दा डरलाग्दो कुरा हो ।”
“के ?”
“समस्या एउटा मानिस होइन ।”
उनले बिस्तारै भनिन्—
“समस्या त्यो विचार हो, जसले भन्छ—‘यदि हामीले गर्न सक्छौँ भने, हामीले गर्नैपर्छ ।’”
समरले टाउको झुकायो ।
आर्याले थपिन्—
“विज्ञानले सम्भावना खोल्छ । तर सम्भावना र अधिकार एउटै कुरा होइन ।”

ङ. अन्तिम परीक्षा
बिहान पाँच बजेर चालीस मिनेटमा अनन्त आफैँ सक्रिय भयो । कसैले आदेश दिएको थिएन । कक्षका सबै उपकरण एकैपटक जागे ।
पहिले गुरुत्वीय सेन्सर ।
त्यसपछि विद्युत्चुम्बकीय प्रणाली ।
त्यसपछि कमजोर अन्तरक्रियासँग सम्बन्धित डिटेक्टर ।
त्यसपछि बलियो अन्तरक्रियाको प्रयोगात्मक क्षेत्र ।
चारवटै संकेत एउटै लयमा धड्किन थाले ।
धक...
धक...
धक...
धक...
निहारिका चिच्याइन्—
“आर्या !”
स्क्रिनमा पाँचौँ चिन्ह चम्कियो ।
अर्नवले प्रणाली जाँच्यो ।
“यो बाहिरबाट आएको आदेश होइन ।”
“त्यसो भए ?”
“अनन्त आफैँले सुरु गरेको हो ।”
भेल पनि कक्षमा आइपुगे । उनको आँखामा पहिलोपटक उत्साह देखियो ।
“सुरु गर ।”
आर्याले तुरुन्त भनिन्—
“बन्द गर ।”
भेलले सुरक्षाकर्मीलाई आदेश दिए—
“उहाँलाई नियन्त्रणमा लिनुहोस् ।”
दुई जना अगाडि बढे । तर त्यही क्षण अनन्तबाट आएको आवाजले सम्पूर्ण कक्ष भरियो । मानिसको आवाजजस्तो थिएन । तर शब्द स्पष्ट थिए ।
“POWER IS NOT THE ANSWER.”
सबै जना स्थिर भए ।
अर्को वाक्य आयो—
“UNDERSTANDING IS.”
भेल चिच्याए—
“प्रणाली नियन्त्रणमा लिनू !”
अर्नवले किबोर्डमा हात चलायो ।
“म सक्दिनँ !”
“किन ?”
“किनकि प्रणालीले हाम्रो आदेश मानिरहेको छैन ।”
स्क्रिनमा नयाँ सन्देश देखियो—
CONTROL ATTEMPT DETECTED.
त्यसको तल—
CONNECTION SEVERED.
अचानक चारवटै संकेत शान्त भए । प्रयोगशाला फेरि अँध्यारो भयो । कसैले गोली चलाएन । कुनै विस्फोट भएन ।
केवल मौनता ।
तर त्यो मौनताले सबैलाई एउटा कुरा बुझाइसकेको थियो—
प्रकृतिको गहिराइमा पुग्नु र प्रकृतिलाई आफ्नो स्वामित्वमा लिनु एउटै कुरा रहेनछ ।

च. मानिसले खोजेको शक्ति
केही घण्टापछि अन्तर्राष्ट्रिय वैज्ञानिक समूहलाई अनन्तको सम्पूर्ण अनुसन्धान पुनः वैज्ञानिक निरीक्षणमा राख्ने निर्णय गरियो । हतियार बनाउने परियोजना रोकियो ।
तर प्रश्न रोकिएन ।
भेलले अन्तिमपटक आर्यालाई सोधे—
“यदि तपाईंलाई यो शक्ति संसार बदल्न सक्छ भन्ने थाहा छ भने, तपाईं किन डराउनुहुन्छ ?”
आर्याले उनलाई हेरिन् ।
“म शक्तिसँग डराएकी होइन ।”
“त्यसो भए ?”
“मानिसले आफूलाई शक्तिभन्दा ठूलो ठान्न थालेको दिनसँग डराएकी हुँ ।”
भेल केही बोलेनन् । आर्याले अनन्ततिर हेरिन् ।
“हामीले ब्रह्माण्डको रहस्य पत्ता लगायौँ भनेर सोच्यौँ ।”
उनको स्वर बिस्तारै नरम भयो ।
“तर सायद ब्रह्माण्डले हामीलाई हाम्रो आफ्नै रहस्य देखाइरहेको थियो ।”
समरले सोध्यो—
“कुन रहस्य ?”
आर्या हाँसिन् ।
“हामी कति जान्दछौँ भन्ने होइन ।”
उनले केही क्षण रोकिएर भनिन्—
“हामीले जानेको कुरा पाएपछि हामी के गर्छौँ भन्ने ।”
बाहिर बिहान भइसकेको थियो । सूर्य उदाउँदै थियो ।
त्यही सूर्य, जसको ऊर्जा निर्माणमा कमजोर अन्तरक्रियाले भूमिका खेल्छ ।
त्यही प्रकाश, जसले विद्युत्चुम्बकीय संसार उज्यालो बनाउँछ ।
त्यही पदार्थ, जसको अस्तित्व बलियो अन्तरक्रियाको गहिराइसँग जोडिएको छ ।
र त्यही पृथ्वी, जसलाई गुरुत्वले बाँधेर राखेको छ ।
यही हो मूख्य चार शक्ति ।
एउटै ब्रह्माण्ड ।
तर निर्णय गर्ने मानिस ।
आर्याले अनन्तको अन्तिम स्क्रिनमा लेखिएको सानो वाक्य पढिन्—
UNIFICATION IS POSSIBLE.
त्यसको तल अर्को वाक्य बिस्तारै प्रकट भयो—
BUT WHAT WILL HUMANITY UNIFY?
आर्याले लामो सास फेरिन् । अब उनीसँग त्यसको उत्तर थिएन ।
तर पहिलोपटक उनलाई लाग्यो—
सायद यही उत्तर नहुनु नै विज्ञानको सबैभन्दा इमानदार अवस्था हो । किनकि विज्ञानले मानिसलाई सबै उत्तर दिन जन्मिएको होइन । उसले मानिसलाई अझ राम्रो प्रश्न सोध्न सिकाउन जन्मिएको हो । र आजको प्रश्न शक्ति थिएन ।
प्रश्न थियो—
शक्ति पाएपछि मानिस कस्तो मानिस रहनेछ ?
अनन्तको स्क्रिन निभ्यो ।
तर त्यो प्रश्न निभेन ।
१७: “अनन्त खुल्यो”
चौथो चरण — चरमोत्कर्ष
रातको तीन बजेर सत्ताइस मिनेट गएको थियो । अनन्त प्रयोगशालाभित्र मानिसहरू थिए, तर कसैले बोलिरहेको थिएन ।
भाग १६ को घटनापछि प्रयोगशाला आधिकारिक रूपमा बन्द गरिएको थियो । सबै बाह्य सम्पर्क काटिएका थिए । अनन्तको मुख्य प्रणाली निष्क्रिय अवस्थामा राखिएको थियो । विश्वका विभिन्न वैज्ञानिक संस्थाहरूलाई अनुसन्धान स्थगित गरिएको सूचना पठाइसकिएको थियो । तर अनन्त निष्क्रिय थिएन । कम्तीमा त्यस रातसम्म त थिएन । अर्नवको अगाडि रहेको स्क्रिन अचानक बल्यो ।
ऊ झस्किँदै कुर्सीबाट उठ्यो ।
“आर्या...”
आर्या फर्किइन् ।
“के भयो ?”
“मैले केही गरेको छैन ।”
स्क्रिनमा एउटा मात्र रेखा थियो । त्यो रेखा स्थिर थिएन । बिस्तारै माथि उठ्दै थियो । अर्नवले तुरुन्त प्रणाली जाँच्यो ।
“मुख्य ऊर्जा आपूर्ति बन्द छ ।”
समरले अर्को मोनिटर हेर्दै भन्यो —
“दोस्रो ब्याकअप पनि बन्द छ ।”
निहारिकाले सोधी—
“त्यसो भए यो केबाट चलिरहेको छ ?”
कसैले उत्तर दिएन ।
अचानक सम्पूर्ण प्रयोगशालाको भुइँमुनिबाट अत्यन्तै हल्का कम्पन आयो ।
धक...
फेरि ।
धक...
आर्याले आँखा चिम्लिइन् । त्यो आवाज उनलाई परिचित लाग्यो ।
उही लय ।
उही धड्कन ।
जसलाई उनीहरूले पहिलोपटक आकाशमा परेको रहस्यमय संकेतका रूपमा देखेका थिए ।
चारवटा बल ।
चारवटा फरक भाषा ।
तर एउटै ताल ।

क. पूर्ण सक्रियता
अचानक अनन्तको केन्द्रीय घेरा आफैँ घुम्न थाल्यो । धातुको विशाल संरचना बिस्तारै सक्रिय भयो । एकपछि अर्को प्रणाली जाग्न थाले ।
पहिले गुरुत्वीय सेन्सर ।
त्यसपछि विद्युत्चुम्बकीय क्षेत्र ।
त्यसपछि कमजोर अन्तरक्रिया मापन गर्ने डिटेक्टर ।
अन्ततः बलियो अन्तरक्रियाको प्रयोगात्मक कक्ष ।
चारवटै क्षेत्र एकैपटक सक्रिय भए ।
अर्नवको औँला किबोर्डमाथि जम्यो ।
“यो सम्भव छैन ।”
समरले सोध्यो —
“के ?”
“ऊर्जा प्रणालीले कुनै बाहिरी स्रोतबाट ऊर्जा लिइरहेको छैन ।”
“त्यसो भए ?”
अर्नवको स्वर काँपिरहेको थियो ।
“अनन्त आफैँले ऊर्जा मागिरहेको छैन ।”
आर्या नजिक आइन् ।
“त्यसको अर्थ ?”
अर्नवले स्क्रिनमा देखाएको समीकरणतिर इशारा गर्‍यो ।
“ऊर्जा प्रवाहभन्दा पहिला क्षेत्रहरू सक्रिय भएका छन् ।”
समरले तुरुन्त बुझ्यो ।
“अर्थात्...”
“अर्थात्,” अर्नवले भन्यो, “हामीले सधैँ सोचेजस्तो ऊर्जा दिएर क्षेत्र बनाइरहेका छैनौँ ।”
आर्याले अनन्ततिर हेरिन् ।
“क्षेत्रले नै ऊर्जा अवस्थालाई परिवर्तन गरिरहेको छ ?”
कसैले उत्तर दिन सकेन ।
त्यसै क्षण अनन्तको चारवटै मुख्य संकेत एकैपटक चम्किए ।
GRAVITY
ELECTROMAGNETIC
WEAK
STRONG
चारवटा छुट्टाछुट्टै चिन्ह ।
तर तिनीहरू अब चार दिशामा थिएनन् ।
बिस्तारै—
एकअर्कातिर सर्दै थिए ।

ख. चारवटा नदी
निहारिका स्तब्ध भइन् ।
“यो त...”
“हो,” समरले भन्यो ।
“चारवटै संकेत एउटै केन्द्रतिर गइरहेका छन् ।”
स्क्रिनमा चारवटा तरंग थिए । पहिले तिनीहरूको आवृत्ति फरक थियो ।
लय फरक ।
ढाँचा फरक ।
मानौँ चारवटा नदी अलग-अलग दिशाबाट बगिरहेका थिए । तर केही सेकेन्डपछि तिनीहरू एकअर्कासँग मिल्न थाले ।
पहिले दुई ।
त्यसपछि तीन ।
अन्ततः चारै ।
आर्याको आँखाअगाडि ग्राफका चार रेखा एउटा मात्र रेखामा परिणत भए ।
अर्नवले हतारिँदै भन्यो—
“मापन फेरि गर्छु ।”
उसले अर्को डिटेक्टर सक्रिय गर्‍यो ।
त्यही परिणाम ।
उसले तेस्रो उपकरण चलायो ।
त्यही परिणाम ।
चौथो ।
त्यही ।
चार अलग-अलग प्रणाली ।
एउटै संकेत ।
समरको स्वर बिस्तारै निस्कियो —
“हामीले यसलाई खोजेका थिएनौँ ।”
आर्याले सोधिन्—
“के ?”
“यो...”
उसले स्क्रिनतिर हेर्यो ।
“हामीले चारवटालाई एउटै बनाउने प्रयास गरेका थियौँ ।”
उसले गहिरो सास फेर्‍यो ।
“तर अहिले यस्तो लागिरहेको छ—चारवटा आफैँले आफूलाई एउटै देखाइरहेका छन् ।”
आर्याले केही बोलिनन् ।

ग. प्रकाश हरायो
त्यही क्षण—
प्रयोगशालाको सबै प्रकाश निभ्यो ।
एकैपटक ।
कुनै चेतावनी थिएन ।
कुनै विद्युत् अवरोध थिएन ।
सबै स्क्रिन बन्द ।
सबै उपकरण बन्द ।
भेन्टिलेसन प्रणाली बन्द ।
घडी बन्द ।
सञ्चार प्रणाली बन्द ।
केवल अँध्यारो ।
पूर्ण अँध्यारो ।
निहारिकाले बिस्तारै भनिन्—
“सबै प्रणाली बन्द भयो ।”
अर्नवको आवाज अँध्यारोबाट आयो—
“होइन ।”
“के होइन ?”
“सबै प्रणाली बन्द भएको होइन ।”
उसको स्वर काँपिरहेको थियो ।
“सबै प्रणालीले बाहिरी संसारसँगको सम्पर्क बन्द गरेका हुन् ।”
आर्याले सोधिन्—
“भित्र ?”
केही सेकेन्ड मौनता ।
त्यसपछि—
टिक ।
अर्नवको हातमा रहेको एउटा सानो उपकरण बल्यो ।
त्यसपछि अर्को ।
त्यसपछि अर्को ।
बन्द भएका सबै क्वान्टम डिटेक्टरहरू एकपछि अर्को सक्रिय हुन थाले । तर तिनीहरू सामान्य तरिकाले चलिरहेका थिएनन् । तिनीहरूको स्क्रिनमा कुनै संख्या थिएन ।
कुनै ग्राफ थिएन ।
केवल कम्पन ।
धक ।
धक।
धक ।
समरले फुसफुसाउँदै भन्यो—
“यी उपकरणहरू ऊर्जा नपाई कसरी चलिरहेका छन् ?”
आर्याले उत्तर दिइनन् । किनकि अब उनले पनि त्यो कुरा बुझिसकेकी थिइन् । ऊर्जा उनीहरूले सोचेको दिशाबाट आइरहेको थिएन ।

घ. गुरुत्व बदलियो
अचानक आर्याको खुट्टा भुइँबाट हल्का उठ्यो ।
केवल केही मिलिमिटर ।
उनले सन्तुलन गुमाइन् ।
समरले उनलाई समात्यो ।
“आर्या !”
त्यसपछि सबैले महसुस गरे । शरीर हल्का भएको थियो । कुनै वस्तु फ्याँक्दा सामान्यभन्दा ढिलो तल झर्‍यो । भुइँमा रहेको एउटा धातुको टुक्रा बिस्तारै उठ्यो । अर्नवले घडी हेर्न खोज्यो । घडी चलिरहेको थिएन । तर उसको हातमा रहेको क्वान्टम घडी अचानक सक्रिय भयो ।
स्क्रिनमा एउटा संख्या देखियो ।
g = 0.000...
त्यसपछि अंकहरू बदलिन थाले । गुरुत्वीय क्षेत्र सामान्य मानबाट विचलित हुँदै थियो । निहारिकाको अनुहार सेतो भयो ।
“यदि यो क्षेत्र अझै परिवर्तन भयो भने...”
समरले तुरुन्त भन्यो—
“हामीलाई थाहा छैन के हुन्छ ।”
आर्याले भने—
“त्यसैले कसैले केही चलाउनु हुँदैन ।”
तर अब कसैको आदेश चलिरहेको थिएन । अनन्त आफैँ चलिरहेको थियो ।

ङ. पृथ्वीको प्रतिक्रिया
अचानक बाहिरी सञ्चार प्रणालीको एउटा आपत्कालीन स्क्रिन आफैँ बल्यो ।
अर्नवले त्यसलाई हेर्यो ।
“यो हाम्रो प्रणाली होइन ।”
स्क्रिनमा संसारका विभिन्न ठाउँबाट आएका संकेतहरू देखा परे ।
पहिलो—
CERN-LIKE PARTICLE DETECTOR
दोस्रो—
NEUTRINO OBSERVATORY
तेस्रो—
GRAVITATIONAL WAVE DETECTOR
चौथो—
ATOMIC CLOCK NETWORK
पाँचौँ—
DEEP-SPACE RADIO ARRAY
सबैमा एउटै समय ।
एउटै कम्पन ।
अर्नवले विश्वास गर्न सकेन ।
“यो केवल यहाँ भइरहेको छैन ।”
निहारिकाले स्क्रिनतिर हेर्दै भनिन्—
“कहाँ-कहाँ ?”
अर्नवले नक्सा विस्तार गर्‍यो ।
युरोप ।
उत्तर अमेरिका ।
दक्षिण अमेरिका ।
एसिया ।
अस्ट्रेलिया ।
अफ्रिका ।
अन्तरिक्षमा रहेका उपकरणहरू ।
समुद्रभित्रका डिटेक्टरहरू ।
पहाडमुनिका प्रयोगशालाहरू ।
सबै ठाउँमा—
एउटै संकेत ।
एउटै क्षण ।
एउटै लय ।

च. पृथ्वीभरि एउटै धड्कन
त्यस क्षण संसारका विभिन्न प्रयोगशालामा वैज्ञानिकहरू आफ्ना स्क्रिनतिर झुकेका थिए ।
कसैले रेडियो तरंग देखिरहेको थियो ।
कसैले गुरुत्वीय कम्पन ।
कसैले न्यूट्रिनो डिटेक्टरमा असामान्य स्पाइक ।
कसैले परमाणु घडीमा अत्यन्तै सूक्ष्म विचलन ।
कसैले कण डिटेक्टरमा असामान्य समकालिकता ।
तर सबैको प्रश्न एउटै थियो—
यो के हो ?
नेपालको एउटा भूमिगत प्रयोगशालाबाट सुरु भएको कम्पन अब पृथ्वीभरि फैलिएको थिएन ।
त्यो पृथ्वीभरि एकैपटक देखा परेको जस्तो थियो ।
जसरी कुनै विशाल घण्टी बज्दा त्यसको ध्वनि मात्र बाहिर फैलिँदैन—
घण्टीको सम्पूर्ण शरीर नै एकैपटक कम्पन गर्छ ।

छ. अनन्त
अचानक प्रयोगशालाको मुख्य स्क्रिन बल्यो ।
कालो पृष्ठभूमि ।
बीचमा एउटा मात्र बिन्दु ।
त्यो बिन्दु विस्तारै ठूलो भयो ।
चारवटै प्रतीक फेरि देखा परे ।
GRAVITY
ELECTROMAGNETIC
WEAK
STRONG
चारवटै प्रतीक बिस्तारै एकअर्कातिर आए ।
त्यसपछि—
चारवटा प्रकाशरेखा एउटै बिन्दुमा भेटिए । स्क्रिन पूर्ण सेतो भयो । केही क्षणसम्म केही देखिएन । फेरि कालो भयो । र बीचमा एउटा शब्द देखा पर्‍यो ।
UNITY
कसैले केही बोलेन । आर्याको आँखामा आँसु थिएन । तर उनको अनुहारमा एउटा यस्तो भाव थियो, जसमा भय, आश्चर्य र विस्मय एकैपटक मिसिएका थिए ।
समरले बिस्तारै भन्यो—
“हामीले पायौँ...”
आर्याले उसको वाक्य रोकिन् ।
“होइन ।”
समरले उनलाई हेर्‍यो ।
“हामीले के पायौँ भन्ने कुरा अहिले भन्न हतार नगर ।”
उनले स्क्रिनतिर हेर्दै भनिन्—
“UNITY एउटा प्रमाण होइन ।”
निहारिकाले टाउको हल्लाइन् ।
“यो संकेत हो ।”
“हो,” आर्याले भनिन् ।
“र संकेतले प्रश्न समाप्त गर्दैन ।”
उनले गहिरो सास फेरिन् ।
“प्रश्न सुरु गर्छ ।”

ज. ब्रह्माण्डको धड्कन
त्यसपछि अनन्तको केन्द्रबाट एउटा अत्यन्तै सूक्ष्म तर स्पष्ट कम्पन निस्कियो । त्यो ध्वनि थिएन । प्रकाश थिएन । कण थिएन । तर प्रत्येक डिटेक्टरले त्यसलाई आफ्नै भाषामा रेकर्ड गरिरहेको थियो ।
गुरुत्वीय डिटेक्टरले—
wave
विद्युत्चुम्बकीय डिटेक्टरले—
frequency
न्यूट्रिनो डिटेक्टरले—
event
क्वान्टम डिटेक्टरले—
state transition
कण डिटेक्टरले—
correlation
सबै फरक शब्द ।
तर एउटै क्षण ।
एउटै घटना ।
अर्नवले सबै डेटा एउटै स्क्रिनमा मिलायो ।
चारवटै संकेतका बीचको सम्बन्ध स्पष्ट भयो ।
उसले बिस्तारै भन्यो—
“यो चारवटाको मिलन मात्र होइन ।”
आर्याले सोधिन्—
“त्यसो भए ?”
अर्नवले स्क्रिनतिर इशारा गर्‍यो ।
“यो त... चारवटाको बीचमा रहेको कुनै गहिरो सम्बन्धको संकेत हो ।”
समरले भन्यो—
“अर्थात् ?”
आर्याले उत्तर दिइन्—
“हामीले चारवटा बललाई एउटै बनाएका होइनौँ ।”
उनले स्क्रिनको UNITY शब्दतिर हेरिन् ।
“सायद हामीले पहिलोपटक त्यो ठाउँ देखेका छौँ जहाँ चारवटाको भिन्नता सुरु भएको हुन सक्छ ।”
त्यस क्षण अनन्तको अन्तिम स्क्रिनमा अर्को वाक्य प्रकट भयो ।
सबैले सास रोक्दै हेरे ।
UNITY IS NOT THE END.
एक सेकेन्ड ।
दुई सेकेन्ड ।
त्यसपछि अर्को शब्द ।
IT IS THE BEGINNING.
स्क्रिन फेरि निभ्यो । तर यसपटक अँध्यारो फरक थियो ।
किनकि उनीहरूलाई पहिलोपटक लागिरहेको थियो—
उनीहरूले अँध्यारोभित्र केही देखेका छन् ।
पूरै उत्तर होइन ।
एउटा ढोका ।
एउटा संकेत ।
एउटा सम्भावना ।
र सायद—
ब्रह्माण्डको सबैभन्दा पुरानो प्रश्नको पहिलो अक्षर । बाहिर पृथ्वी घुमिरहेकी थिई । सूर्य उदाउँदै थियो । समुद्रमा छालहरू उठिरहेका थिए । ताराहरू आफ्नो बाटोमा थिए । मानिसहरू सुतिरहेका थिए । र पृथ्वीभरिका वैज्ञानिक उपकरणहरूले एउटै कम्पन रेकर्ड गरिरहेका थिए । त्यो कम्पन केही बेरपछि हरायो । तर त्यसले छोडेको प्रश्न हराएन ।
आर्याले अँध्यारो प्रयोगशालामा बिस्तारै भनिन्—
“यदि चारवटा शक्ति एउटै ठाउँमा भेटिन्छन् भने... त्यो ठाउँभन्दा पहिले के थियो ?”
कसैले उत्तर दिएन ।
अनन्त मौन थियो ।
तर त्यो मौन अब खाली थिएन ।
त्यसभित्र—
ब्रह्माण्डको अर्को रहस्य जन्मिसकेको थियो ।
१८: “ब्रह्माण्डको मुटुको धड्कन”
— महाचरमोत्कर्ष —
अनन्तको कक्षमा अझै अँध्यारो थियो । तर त्यो अँध्यारो अब केही बेरअघिको जस्तो थिएन । केही मिनेटअघि यही अँध्यारोमा चारवटा आधारभूत बलका संकेतहरू एउटै बिन्दुमा भेटिएका थिए । गुरुत्व । विद्युत्चुम्बकीय । कमजोर । बलियो ।
चारवटा फरक भाषा ।
एउटै लय ।
र त्यसपछि—
UNITY
शब्द देखा परेको थियो । त्यसपछि सबै उपकरण बन्द भएका थिए । तर आर्यालाई थाहा थियो—अनन्त बन्द भएको थिएन । त्यो केवल मौन भएको थियो । उनी अँध्यारोमा उभिइरहेकी थिइन् । उनको कानले केही सुनिरहेको थिएन । तर उनको शरीरले एउटा अत्यन्तै सूक्ष्म कम्पन महसुस गरिरहेको थियो । जसरी कुनै विशाल भवनभित्र उभिँदा भित्ताले बोल्दैन, तर भित्तामार्फत टाढाको रेल गुडेको महसुस हुन्छ ।
आर्याले बिस्तारै आँखा बन्द गरिन् ।
धक...
फेरि ।
धक...
त्यो ध्वनि थिएन ।
तर धड्कन थियो ।

क. एउटा प्रश्नको अन्त्य, अर्को प्रश्नको जन्म
“आर्या ।”
सामरको आवाज आयो ।
“हो ?”
“हामीले गर्‍यौँ ।”
आर्याले आँखा खोलिन् ।
“के ?”
“चारवटै संकेत एकै बिन्दुमा भेटिए ।”
आर्याले केही क्षण उसलाई हेरिन् ।
“त्यो घटना हो ।”
“र ?”
“प्रमाण होइन ।”
समर चुप लाग्यो । निहारिका नजिक आइन् ।
“तर हामीले यस्तो सम्बन्ध पहिले कहिल्यै देखेका थिएनौँ ।”
“त्यसैले यसको महत्त्व छ ।”
“त्यसो भए ?”
आर्याले अँध्यारो स्क्रिनतिर हेर्दै भनिन्—
“अब हामीले एउटा ठूलो दाबी गर्नुभन्दा पहिले एउटा सानो प्रश्नको उत्तर खोज्नुपर्छ ।”
“कुन ?”
“हामीले देखेको कुरा वास्तवमै चार बलको एकता हो कि चारवटै बललाई एउटै स्रोतसँग जोड्ने कुनै गहिरो संरचनाको प्रभाव हो ?”
अर्नवले तुरुन्त कम्प्युटर खोल्ने प्रयास गर्‍यो ।
“म डेटा पुनः निर्माण गर्छु ।”
केही सेकेन्डपछि एउटा स्क्रिन बल्यो । एकपछि अर्को ग्राफ देखा पर्न थाले ।
चारवटा संकेत ।
चारवटा तरंग ।
र तिनीहरूको बीचमा एउटा अत्यन्तै सूक्ष्म सम्बन्ध ।
अर्नवको अनुहार परिवर्तन भयो ।
“यो हेर ।”
सबैजना उसको वरिपरि जम्मा भए । उसले चारवटा तरंग अलग-अलग देखायो ।
त्यसपछि पाँचौँ ग्राफ ।
त्यो पाँचौँ ग्राफ कुनै नयाँ बलको संकेतजस्तो थिएन । त्यो चारवटै ग्राफबीचको सम्बन्धको गणितीय प्रतिरूप थियो ।
समरले बिस्तारै भन्यो —
“पाँचौँ शक्ति होइन ।”
निहारिकाले भनिन्—
“पाँचौँ तह ?”
आर्याले टाउको हल्लाइन् ।
“हामीलाई थाहा छैन ।”
त्यही क्षण उनलाई भाग १२ को अनन्तको सन्देश सम्झना भयो—
DO NOT ASK WHAT THE FIFTH IS.
ASK WHAT THE FOUR BECAME.

ख. हामीले खोजेको शक्ति कहाँ छ ?
आर्याले अर्नवलाई सोधिन्—
“चारवटै संकेतको मूल स्रोत कहाँ देखिन्छ ?”
अर्नवले पृथ्वीको नक्सा हटाएर सम्पूर्ण ब्रह्माण्डको त्रि-आयामिक मोडल खोल्यो ।
चारवटै संकेत विभिन्न दिशाबाट आएका थिए ।
तर तिनीहरूलाई गणितीय रूपमा पछ्याउँदा—
ती कुनै एउटा तारा, आकाशगंगा वा ब्ल्याक होलतिर मात्र जाँदैनथे । तिनीहरूको सम्बन्ध अझ गहिरो थियो ।
समरले सोध्यो—
“ब्रह्माण्डको सुरुवात ?”
अर्नव रोकियो ।
“त्यो भन्न हामीसँग पर्याप्त प्रमाण छैन ।”
आर्याले तुरुन्त भनिन्—
“ठीक यही कुरा महत्त्वपूर्ण छ ।”
सबैजना उनीतिर फर्किए ।
“हामीले अहिले एउटा संकेत देखेका छौँ । हामीले त्यसलाई ब्रह्माण्डको प्रारम्भिक अवस्थासँग जोड्न सक्ने सम्भावना देखेका छौँ । तर सम्भावना र प्रमाणबीच ठूलो दूरी हुन्छ ।”
निहारिकाले मुस्कुराउँदै भनिन्—
“त्यो दूरी पार गर्न फेरि दशकौँ लाग्न सक्छ ।”
आर्याले भनिन्—
“सायद ।”
समरले थप्यो —
“तर आज हामी त्यो दूरीको पहिलो पाइला देखिरहेका छौँ ।”
त्यही क्षण—
टिक ।
स्क्रिनमा एउटा सानो बिन्दु बल्यो ।
अर्नवले भन्यो—
“मैले कुनै आदेश दिएको छैन ।”
बिन्दु विस्तारै फैलियो । त्यसपछि अक्षर देखा परे । सबैजना स्तब्ध भए ।

ग. “तिमीहरूले खोजेको शक्ति बाहिर छैन ।”
कक्षमा समय रोकिएजस्तो भयो ।
निहारिकाले बिस्तारै पढिन्—
“तिमीहरूले खोजेको शक्ति बाहिर छैन ।”
समरले भन्यो —
“यो कसले लेख्यो ?”
अर्नवले तुरुन्त प्रणाली जाँच्यो ।
“कुनै बाहिरी सिग्नल छैन ।”
“त्यसो भए ?”
“मलाई थाहा छैन ।”
आर्या स्क्रिनको अगाडि गइन् । उनले अक्षरहरूलाई नजिकबाट हेरिन् । यो मानिसले टाइप गरेको सन्देश थिएन ।
न कुनै ज्ञात भाषिक प्रणाली ।
न कुनै बाह्य सञ्चार ।
यो अनन्तले चारवटै संकेतको गणितीय सम्बन्धलाई भाषामा रूपान्तरण गरेको परिणाम थियो ।
तर प्रश्न अझै बाँकी थियो—
किन यस्तो वाक्य ?
आर्याले बिस्तारै भनिन्—
“बाहिर छैन भने कहाँ छ ?”
कसैले उत्तर दिएन । स्क्रिन केही क्षण स्थिर रह्यो । त्यसपछि अर्को लाइन देखा पर्‍यो ।

घ. “तिमीहरू त्यसैका परिणाम हौ ।”
निहारिकाले आफ्नो मुखमा हात राखिन् । समर पछाडि हट्यो । अर्नवले स्क्रिनतिर हेरिरह्यो । आर्या भने स्थिर उभिइन् । उनको आँखामा एउटा अनौठो चमक थियो ।
डर ?
होइन ।
अचम्म ?
त्यो पनि मात्र होइन ।
मानौँ उनले हजारौँ वर्षदेखि सोधिएको एउटा प्रश्नको छेउमा पुगेर त्यसलाई अर्को दिशाबाट देखेकी थिइन् ।
मानिस ब्रह्माण्डलाई बाहिरबाट हेर्ने पर्यवेक्षक मात्र हो ?
वा—
मानिस स्वयं ब्रह्माण्डकै नियमबाट बनेको एउटा परिणाम हो ?
आर्याले बिस्तारै भनिन्—
“हामी शक्ति खोज्दै बाहिर गयौँ ।”
समरले उनको कुरा समात्यो —
“तर हामी आफैँ त्यसको परिणाम रहेछौँ ।”

ङ. मानिसको शरीरभित्र ब्रह्माण्ड
आर्याले टेबलमाथि रहेको एउटा सानो धातुको टुक्रा उठाइन् ।
“यसमा के छ ?”
अर्नवले भन्यो—
“परमाणु ।”
“परमाणुभित्र ?”
“नाभिक र इलेक्ट्रोन ।”
“नाभिकभित्र ?”
“प्रोटोन र न्युट्रोन ।”
“प्रोटोनभित्र ?”
“क्वार्कहरू ।”
“क्वार्कलाई बाँध्ने ?”
“बलियो अन्तरक्रिया ।”
आर्याले टुक्रा टेबलमा राखिन् ।
“र इलेक्ट्रोन ?”
निहारिकाले भनिन्—
“विद्युत्चुम्बकीय अन्तरक्रिया ।”
“रेडियोधर्मी रूपान्तरण ?”
“कमजोर अन्तरक्रिया ।”
आर्याले आफ्नै छातीमा हात राखिन् ।
“र हामी ?”
समरले बिस्तारै भन्यो —
“गुरुत्वले बाँधिएको ग्रहमा जन्मेका जीव ।”
आर्याले टाउको हल्लाइन् ।
“हामीले बाहिरबाट ब्रह्माण्डलाई हेरिरहेका छैनौँ ।”
उनको स्वर गहिरो हुँदै गयो ।
“हामीले ब्रह्माण्डले आफूलाई बुझ्न थालेको एउटा तरिका पनि हुन सक्छौँ ।”
कसैले तुरुन्त केही बोलेन ।
यो कुनै वैज्ञानिक निष्कर्ष थिएन ।
न कुनै सिद्धान्तको प्रमाण ।
यो एउटा दार्शनिक सम्भावना थियो ।
तर त्यो सम्भावनाले प्रयोगशालाको अँध्यारोभन्दा पनि गहिरो ठाउँमा उज्यालो पारेको थियो ।

च. ब्रह्माण्डको मुटु
अचानक सबै डिटेक्टरहरू फेरि सक्रिय भए । यसपटक कुनै विस्फोट भएन । कुनै गुरुत्वीय विकृति आएन । कुनै उपकरण बिग्रिएन ।
केवल—
धक ।
एकपटक ।
फेरि—
धक ।
त्यसपछि—
धक ।
विश्वभरका वैज्ञानिक उपकरणहरूले त्यही संकेत पुनः रेकर्ड गर्न थाले । आर्याले पृथ्वीको नक्सा हेरिन् ।
प्रत्येक बिन्दुमा एउटै समय ।
एउटै लय ।
तर यसपटक संकेतको शक्ति अत्यन्तै कमजोर थियो । मानौँ कुनै विशाल मुटुको धड्कन टाढाबाट सुन्न खोजिएको हो ।
निहारिकाले भनिन्—
“यो ऊर्जा प्रसारणजस्तो छैन ।”
अर्नवले पुष्टि गर्‍यो—
“होइन ।”
“सञ्चार ?”
“होइन ।”
“कुनै हतियार ?”
“त्यस्तो कुनै प्रमाण छैन ।”
समरले बिस्तारै भन्यो —
“त्यसो भए यो के हो ?”
आर्याले उत्तर दिइनन् ।
उनी स्क्रिनमा देखिएको चारवटै संकेततिर हेरिरहेकी थिइन् ।
अन्ततः भनिन्—
“सायद ब्रह्माण्डको मुटुको धड्कन होइन ।”
सबैजना उनीतिर फर्किए ।
“त्यसो भए ?”
उनले भनिन्—
“सायद हामीले पहिलोपटक त्यो मुटु सुन्ने कान बनाएका छौँ ।”

छ. तर उत्तर अझै अधुरो थियो
केही घण्टापछि विश्वका प्रमुख वैज्ञानिक केन्द्रहरूबाट प्रारम्भिक डेटा आउन थाल्यो । कुनै ठाउँमा गुरुत्वीय डिटेक्टरले असामान्य तरंग रेकर्ड गरेको थियो । कुनै ठाउँमा न्यूट्रिनो घटनाहरूको समयक्रममा सूक्ष्म सम्बन्ध देखिएको थियो । कुनै ठाउँमा परमाणु घडीमा अत्यन्तै सानो विचलन । कुनै ठाउँमा कण डिटेक्टरहरूले असामान्य सहसम्बन्ध । तर सबै वैज्ञानिक टोली एउटै निष्कर्षमा पुगेका थिएनन् । कसैले यसलाई नयाँ भौतिक घटनाको सम्भावना भने । कसैले उपकरणीय सहसम्बन्धको सम्भावना उठाए । कसैले डेटा अझै अपर्याप्त भएको बताए ।
र आर्यालाई यही कुरा मन पर्यो ।
उनले सम्मेलनमा भनिन्—
“हामीले ब्रह्माण्डको अन्तिम सत्य भेट्टायौँ भनेर आज घोषणा गर्नु विज्ञानप्रतिको अन्याय हुनेछ ।”
हल शान्त भयो ।
“हामीले एउटा असाधारण संकेत देखेका छौँ । त्यसले चार आधारभूत अन्तरक्रियाबीच अपेक्षाभन्दा गहिरो सम्बन्ध हुन सक्ने सम्भावना देखाएको छ ।”
उनी केही क्षण रोकिइन् ।
“तर सम्भावना प्रमाण होइन ।”
“परिकल्पना सिद्धान्त होइन ।”
“र एउटा सुन्दर गणितीय संरचना प्रकृतिको अन्तिम सत्य हो भन्ने ग्यारेन्टी पनि होइन ।”
त्यसपछि उनले अनन्तको स्क्रिनतिर हेरेर भनिन्—
“तर कहिलेकाहीँ विज्ञानमा एउटा राम्रो प्रश्नले हजारवटा गलत उत्तरभन्दा ठूलो ढोका खोल्छ ।”

ज. अन्तिम सन्देश
त्यो रात फेरि अनन्त शान्त भयो । सबै वैज्ञानिक बाहिर निस्किसकेका थिए । आर्या मात्र केही बेर प्रयोगशालामा बसिन् । उनले अनन्तको केन्द्र छोइन् ।
धातु चिसो थियो ।
पूर्ण शान्त ।
उनी फर्किन लाग्दा स्क्रिन आफैँ बल्यो ।
एउटा वाक्य ।
THE FOUR ARE EXPRESSIONS.
आर्या रोकिइन् ।
अर्को वाक्य—
THE UNITY IS DEEPER.
उनले सास रोकिन् ।
तेस्रो वाक्य—
DO NOT CONFUSE THE MAP WITH THE WORLD.
आर्याले हल्का मुस्कुराइन् ।
“तिमीले पनि यही सिक्दैछौ,” उनले बिस्तारै भनिन्, “हामीजस्तै ।”
स्क्रिनमा अन्तिमपटक एउटा बिन्दु देखा पर्‍यो ।
त्यसपछि—
UNKNOWN REMAINS.
सबै अक्षर हराए । आर्या केही बेर त्यहीँ उभिइरहिन् । बाहिर आकाश उज्यालिँदै थियो ।
हजारौँ वर्षदेखि मानिसले आकाशतिर हेरेर एउटै प्रश्न सोधिरहेको थियो—
“हामी कहाँबाट आयौँ ?”
आज पहिलोपटक त्यो प्रश्नले अर्को रूप लिएको थियो—
“हामी जुन ब्रह्माण्डलाई बुझ्न खोजिरहेका छौँ, के हामी स्वयं त्यसको एउटा उत्तर हौँ ?”
आर्या बाहिर निस्किइन् । पूर्वतिर सूर्य उदाउँदै थियो । प्रकाश बिस्तारै पहाडमाथि फैलियो । उनले आकाशतिर हेरिन् ।
उनी जान्दथिन्—
चार बल एउटै शक्तिका चार अभिव्यक्ति हुन् भन्ने कुरा अझै प्रमाणित भएको छैन । गुरुत्वलाई क्वान्टम सिद्धान्तसँग पूर्ण रूपमा जोडिएको छैन । डार्क म्याटर अझै रहस्य हो । डार्क एनर्जी अझै रहस्य हो । न्युट्रिनोको पूर्ण प्रकृति अझै प्रश्न हो । र ब्रह्माण्ड किन यस्तो छ भन्ने मूल प्रश्न अझै जीवित छ । तर त्यस रात एउटा कुरा परिवर्तन भएको थियो ।
मानिसले ब्रह्माण्डको अन्तिम उत्तर पाएको थिएन ।
उसले—
अर्को प्रश्न सोध्ने अधिकार पाएको थियो ।
आर्याले अन्तिमपटक पछाडि फर्केर अनन्तलाई हेरिन् ।
र उनको मनमा एउटा वाक्य गुञ्जियो—
“तिमीहरूले खोजेको शक्ति बाहिर छैन ।”
उनले मुस्कुराउँदै उत्तर दिइन्—
“त्यसो भए अब हामी शक्ति खोज्दैनौँ । हामी बुझाइ खोज्छौँ ।”
आकाश मौन थियो ।
तर त्यस मौनभित्र—
चारवटा अदृश्य शक्तिहरूले संसारलाई थामिरहेका थिए ।
र ती सबैको बीचमा—
मानिसले पहिलोपटक आफ्नो सानो अस्तित्वलाई ब्रह्माण्डको विशाल प्रश्नसँग जोडेर हेरेको थियो ।
ब्रह्माण्डको मुटु धड्किरहेको थियो ।
र त्यसको प्रतिध्वनि मानिसको आफ्नै मुटुभित्र सुनिइरहेको थियो ।
१९: “मान्छे पनि ब्रह्माण्डकै प्रश्न हो”
बिहान भइसकेको थियो । तर आर्यालाई लागिरहेको थियो—रात अझै सकिएको छैन । अनन्त प्रयोगशालाको बाहिर पूर्वतिर सूर्य उदाइसकेको थियो । पहाडका टाकुराहरू सुनौलो प्रकाशले भरिँदै थिए । शहर बिस्तारै जाग्दै थियो । सडकमा गाडीहरू चल्न थालेका थिए । कतै एउटा पसलको सटर उठ्दै थियो । कतै बच्चाहरू विद्यालय जाने तयारीमा थिए ।
संसार सामान्यजस्तै थियो । तर आर्याका लागि संसार अब पहिलेको जस्तो थिएन । हिजोसम्म उनी ब्रह्माण्डलाई एउटा विशाल प्रयोगशाला ठान्थिन् ।
आज उनलाई लागिरहेको थियो—
प्रयोगशाला बाहिर छैन ।
मानिस स्वयं त्यसको एउटा भाग हो ।

क. चार शक्तिको लामो यात्रा
आर्या प्रयोगशालाको छेउमा रहेको खुला चौरमा पुगिन् । समर पनि उनको पछाडि आयो । केही बेर दुवै मौन बसे ।
समरले सोध्यो—
“तिमी के सोचिरहेकी छौ ?”
आर्याले आकाशतिर हेरिन् ।
“हामीले चारवटा बलको बारेमा पहिलोपटक सिक्दा तिनीहरू अलग-अलग अध्यायजस्ता लाग्थे ।”
“गुरुत्व ।”
“विद्युत्चुम्बकीय ।”
“कमजोर ।”
“बलियो ।”
आर्या मुस्कुराइन् ।
“चारवटा शक्ति । चारवटा समीकरण । चारवटा व्यवहार ।”
उनले जमिनबाट एउटा सानो ढुङ्गा उठाइन् ।
“तर यो ढुङ्गालाई हेर्दा ती चारवटै अलग-अलग कहाँ छन् ?”
समर चुप भयो । आर्याले ढुङ्गा हातमा घुमाइन् ।
“यसको पदार्थको संरचनाभित्र बलियो अन्तरक्रियाको कथा छ ।”
“यसको परमाणु र इलेक्ट्रोनहरूमा विद्युत्चुम्बकीय अन्तरक्रियाको कथा छ ।”
“यसको इतिहासमा कमजोर अन्तरक्रियाबाट हुने परिवर्तनहरूको कथा हुन सक्छ ।”
“र यो पृथ्वीमा टिकेर बसेको छ—गुरुत्वको कारण ।”
उनले ढुङ्गा फेरि जमिनमा राखिन् ।
“हामीले चारवटा बल छुट्टाछुट्टै पढ्यौँ ।”
उनले बिस्तारै भनिन्—
“तर प्रकृतिले तिनीहरूलाई छुट्टाछुट्टै जीवन दिएकी छैन ।”

ख. पदार्थको पहिलो कथा
निहारिका पनि त्यहाँ आइपुगिन् ।
“तिमी फेरि दर्शनमा पुग्यौ,” उनले हाँस्दै भनिन् ।
आर्या मुस्कुराइन् ।
“विज्ञानले कहिलेकाहीँ दर्शनको ढोका आफैँ खोल्छ ।”
उनले आकाशतिर हेर्दै भनिन्—
“स्ट्रङ फोर्सलाई हेर ।”
समरले टाउको उठायो ।
“क्वार्कहरूलाई बाँधेर प्रोटोन र न्युट्रोनजस्ता ह्याड्रोनको संरचनासँग जोडिएको अन्तरक्रिया ।”
“हो ।”
आर्याको स्वर गम्भीर भयो ।
“यदि त्यस्तो अन्तरक्रिया नहुने हो भने हामीले चिनेको पदार्थको संसार नै यस्तो हुने थिएन ।”
उनले आफ्नो हाततिर हेरिन् ।
“यो हात ।”
त्यसपछि छातीमा राखिन् ।
“यो मुटु ।”
अनि जमिनतिर ।
“यो पृथ्वी ।”
“सबैभन्दा पहिले हामीले पदार्थको संरचनालाई बुझ्नुपर्छ ।”
समरले बिस्तारै भन्यो —
“अर्थात् हामी आफैँ पदार्थको लामो इतिहास हौँ ।”
“हो ।”
आर्याको आँखामा चमक आयो ।
“हामी ताराबाट झरेको धुलो मात्र होइनौँ । हामी प्रकृतिका आधारभूत नियमहरूले अत्यन्त लामो समय लगाएर बनाएको संरचना हौँ ।”

ग. ताराभित्रको परिवर्तन
निहारिकाले आकाशतिर हेर्दै भनिन्—
“र कमजोर अन्तरक्रिया ?”
आर्या केही बेर मौन रहिन् ।
त्यसपछि भनिन्—
“त्यो पनि हाम्रो कथाको एउटा मौन अध्याय हो ।”
उनले सूर्यतिर हेर्दै भनिन्—
“ताराभित्र हुने केही आणविक प्रक्रियामा कमजोर अन्तरक्रियाको भूमिका हुन्छ । सूर्यको ऊर्जा उत्पादनसँग सम्बन्धित प्रोटोन–प्रोटोन शृङ्खलाका चरणहरूमा यसको महत्त्वपूर्ण भूमिका छ ।”
समरले थप्यो—
“र न्यूट्रिनोहरू ?”
“हो,” निहारिकाले भनिन्, “तिनले हामीलाई ती प्रक्रियाहरूको खबर पनि दिन सक्छन् ।”
आर्या हाँसिन् ।
“कति अनौठो छ, है ?”
“के ?”
“हामी सूर्यलाई हेर्छौँ र प्रकाश देख्छौँ ।”
उनले आकाशतिर औँला उठाइन् ।
“तर सूर्यभित्र भइरहेको प्रक्रियाको कथा बुझ्न हामी कहिलेकाहीँ प्रकाशभन्दा पनि न्यूट्रिनोको खबर सुन्छौँ ।”
केही क्षण मौनता ।
“अर्थात्,” आर्याले भनिन्, “ताराहरू पनि हाम्रो कथाका पात्र रहेछन् ।”

घ. प्रकाश र जीवन
उनीहरू प्रयोगशालातिर फर्किँदै थिए । बाटोमा एउटा फूल फुलेको थियो । आर्या त्यहीँ रोकिइन् । फूलको पातमा सूर्यको प्रकाश परेको थियो । उनले हात बढाएर त्यसलाई छोइन् ।
“अब यसलाई हेर ।”
समरले फूलतिर हेर्‍यो ।
“जीवन ।”
आर्याले भनिन्—
“र जीवनको रसायन ?”
“परमाणु र अणुहरूको जटिल सम्बन्ध ।”
“र ती सम्बन्ध ?”
“विद्युत्चुम्बकीय अन्तरक्रिया ।”
आर्याले टाउको हल्लाइन् ।
परमाणुका इलेक्ट्रोनहरूबीचको अन्तरक्रिया, रासायनिक बन्धन, अणुहरूको संरचना —यी सबैले जीवनको जटिल रसायन सम्भव बनाउँछन् भन्ने कुरा उनीहरू सबैलाई थाहा थियो ।
आर्याले फूलतिर हेर्दै भनिन्—
“हामीले विद्युत्चुम्बकीय बललाई मोबाइल, रेडियो, बिजुली र प्रकाशसँग जोडेर हेर्यौँ ।”
उनले फूलको पात छोइन् ।
“तर त्यही अन्तरक्रियाको संसारभित्र रसायन छ ।”
उनले आफ्नो छातीमा हात राखिन् ।
“रसायनभित्र जीवनका प्रक्रिया छन् ।”
“र जीवनभित्र हामी छौँ ।”
उनले बिस्तारै भनिन्—
“त्यसैले प्रकृतिको एउटा आधारभूत अन्तरक्रियालाई बुझ्नु भनेको हाम्रो आफ्नै अस्तित्वको एउटा तह बुझ्नु पनि रहेछ ।”

ङ. गुरुत्वको कथा
अन्ततः उनीहरू चौरको किनारमा पुगे । अगाडि पृथ्वी थियो ।
आर्याले टाढाको पहाड हेर्दै भनिन्—
“अनि गुरुत्व ।”
समर मुस्कुरायो ।
“हाम्रो सबैभन्दा कमजोर बल ।”
“सानो स्तरमा ।”
“तर ठूलो स्तरमा ?”
“ग्रह ।”
निहारिकाले भनिन्—
“तारा ।”
अर्नव, जो केही दूरीबाट उनीहरूको कुरा सुनिरहेको थियो, बोल्यो—
“आकाशगंगा ।”
आर्याले टाउको हल्लाइन् ।
“ठीक ।”
उनले हात फैलाइन् ।
“सानो स्तरमा यसको प्रभाव अन्य आधारभूत अन्तरक्रियाको तुलनामा अत्यन्त कमजोर देखिन्छ । तर यो दीर्घ दूरीसम्म प्रभाव पार्छ र पदार्थको ठूलो मात्रा जम्मा हुँदा यसको प्रभाव विशाल संरचनाहरूमा निर्णायक हुन्छ ।”
पहाडहरू ।
आकाश ।
बादल ।
पृथ्वी ।
सबै एकै दृश्यमा थिए ।
“तारा जन्मन्छ ।”
“ग्रह बन्छ ।”
“आकाशगंगा संरचित हुन्छ ।”
“र अन्ततः कुनै सानो ग्रहमा जीवनले आँखा खोल्छ ।”
आर्या केही बेर चुप भइन् ।
“त्यसपछि त्यो जीवनले आकाशतिर हेर्छ ।”
उनले बिस्तारै भनिन्—
“र आफूलाई जन्माउने नियमहरूकै बारेमा प्रश्न गर्न थाल्छ ।”

च. मान्छे कहाँबाट आयो ?
त्यो प्रश्नले सबैलाई मौन बनायो ।
आर्याले आफूलाई नै प्रश्न गरिन्—
“मान्छे कहाँबाट आयो ?”
कसैले उत्तर दिएन ।
उनले आफैँ उत्तर दिन थालिन् ।
“पदार्थबाट ।”
“पदार्थ कहाँबाट ?”
“ब्रह्माण्डीय इतिहासबाट ।”
“त्यस इतिहासका संरचना ?”
“मूलभूत कण र अन्तरक्रियाहरू ।”
“र ती अन्तरक्रियाहरू ?”
उनले अनन्ततिर हेरिन् ।
“हामीले चारवटा नाम दिएका छौँ ।”
समरले बिस्तारै भन्यो—
“स्ट्रङ ।”
निहारिका—
“वीक ।”
अर्नव—
“इलेक्ट्रोम्याग्नेटिक ।”
समरले आकाशतिर हेर्दै अन्तिम शब्द भन्यो—
“ग्राभिटी ।”
आर्या मुस्कुराइन् ।
“हामीले तिनीहरूलाई अलग नाम दिएका छौँ ।”
उनले आफ्नै हाततिर हेर्दै भनिन्—
“तर मेरो शरीरलाई थाहा छैन कि यसको कुन अंश स्ट्रङ हो र कुन अंश इलेक्ट्रोम्याग्नेटिक ।”
सबैजना हाँसे । तर त्यो हाँसो तुरुन्तै गम्भीरतामा बदलियो । किनकि कुरा गहिरो थियो । मानिसले प्रकृतिलाई बुझ्न सजिलो बनाउन वर्गीकरण बनाएको थियो । प्रकृतिले भने ती सीमारेखाहरूको सम्मान गर्नैपर्छ भन्ने थिएन ।

छ. ब्रह्माण्डले आफूलाई हेर्दा
आर्याले आफ्नो आँखामाथि हात राखिन् ।
“यी आँखाहरूले के देख्छन् ?”
“प्रकाश,” निहारिकाले भनिन् ।
“प्रकाशसँग सम्बन्धित विद्युत्चुम्बकीय अन्तरक्रिया ।”
आर्याले आफ्नो कान छोइन् ।
“यी कानले ?”
“कम्पन ।”
“पदार्थको अन्तरक्रिया ।”
उनले आफ्नो मस्तिष्कतिर इशारा गरिन् ।
“र यो ?”
समरले हाँस्दै भन्यो—
“अझै वैज्ञानिकहरू पूर्ण रूपमा बुझिसकेका छैनन् ।”
सबैजना हाँसे । आर्या पनि हाँसिन् । तर केही क्षणपछि उनको अनुहार फेरि गम्भीर भयो ।
“तर सोच त प्रकृतिभित्रकै पदार्थबाट बनेको मस्तिष्कले गरिरहेको छ ।”
उनले आकाशतिर हेरिन् ।
“त्यो नै मलाई सबैभन्दा अचम्म लाग्छ ।”
“किन ?”
आर्याले बिस्तारै भनिन्—
“ब्रह्माण्डमा ताराहरू बने । तारा विस्फोट भए । नयाँ तत्त्वहरू बने । ग्रहहरू बने । रसायन जटिल हुँदै गयो । जीवन आयो । जीवनले चेतना विकास गर्‍यो ।”
उनको आवाज विस्तारै गहिरिँदै गयो ।
“अनि एकदिन त्यो चेतनाले आकाशतिर हेरेर सोध्यो—”
उनले क्षितिजतिर हेर्दै भनिन्—
“म कहाँबाट आएँ ?”
मौनता ।
त्यो प्रश्न सामान्य थियो ।
तर त्यसको गहिराइ असीम ।
आर्याले थपिन्—
“सायद यहीँबाट विज्ञान जन्मियो ।”

ज. विज्ञानको अर्थ
अर्नवले सोध्यो—
“त्यसो भए विज्ञान भनेको के ?”
आर्या केही क्षण सोचिन् ।
“आफ्नो बारेमा ब्रह्माण्डसँग सोधिएको प्रश्न ।”
समर मुस्कुरायो ।
“त्यो परिभाषा पाठ्यपुस्तकमा भेटिँदैन ।”
“तर प्रयोगशालामा भेटिन्छ ।”
उनीहरू फेरि अनन्तको ढोकातिर फर्किए ।
त्यहाँ चारवटा चिन्ह अझै कोरिएका थिए ।
GRAVITY
ELECTROMAGNETIC
WEAK
STRONG
आर्याले ती चिन्हलाई लामो समय हेरिरहिन् । हिजोसम्म ती चारवटा शक्ति थिए । आज तिनमा उनलाई एउटा यात्रा देखिन थालेको थियो ।
पदार्थ ।
तारा ।
ग्रह ।
रसायन ।
जीवन ।
चेतना ।
प्रश्न ।
विज्ञान ।
मानिस ।
र फेरि—
ब्रह्माण्ड ।

झ. सबैभन्दा ठूलो विस्मय
त्यस रात उनीहरू सबैले प्रयोगशालाको छतमा बसेर आकाश हेरे । शहरको प्रकाशभन्दा माथि केही ताराहरू देखिन्थे । आर्याले एउटा तारातिर इशारा गरिन् ।
“त्यहाँ हेर्नुस् ।”
निहारिकाले सोधिन्—
“कुन ?”
“त्यो सानो तारा ।”
समरले हेर्‍यो ।
आर्याले भनिन्—
“त्यसबाट आएको प्रकाश हामीसम्म आइपुग्न समय लागेको छ ।”
“हो ।”
“अर्थात् हामीले अहिले देखेको त्यो तारा—उसको अतीत हो ।”
“हो ।”
आर्या केही बेर चुप रहिन् ।
“हामीले आकाश हेर्दा वर्तमान देखिरहेका हुँदैनौँ । ”
उनले बिस्तारै भनिन्—
“हामीले समय देखिरहेका हुन्छौँ ।”
सबै मौन भए ।
त्यसपछि उनले थपिन्—
“र हामीले आफूलाई हेर्दा ?”
उनले आफ्नो हाततिर हेरिन् ।
“हामी पनि अतीत हौँ ।”
“ताराहरूको ।”
“पदार्थको ।”
“जीवनको ।”
“र नियमहरूको ।”

ञ. आर्याको अनुभूति
बिहानको पहिलो उज्यालो फेरि क्षितिजमा देखिन थाल्यो । आर्या एक्लै छतको किनारमा उभिइन् । अनन्तको घटनाले उनलाई कुनै अन्तिम उत्तर दिएको थिएन । तर त्यसले उनको प्रश्न बदलिदिएको थियो ।
पहिले उनी सोध्थिन्—
“चार बलको मूल एउटै हो ?”
अब उनको प्रश्न थियो—
“यदि हामी ती बलहरूको परिणाम हौँ भने, ती बललाई बुझ्ने हाम्रो प्रयास पनि ब्रह्माण्डकै विकासक्रमको एउटा हिस्सा हो कि ?”
उनले आँखाहरू बन्द गरिन् । अगाडि कुनै प्रयोगशाला थिएन । कुनै समीकरण थिएन । कुनै डिटेक्टर थिएन ।
केवल आकाश ।
उनले बिस्तारै भनिन्—
“हामीले ब्रह्माण्डलाई बुझ्न खोजिरहेका छैनौँ मात्र ।”
एक क्षण रोकिएर उनले आकाशतिर हेरेर भनिन्—
“ब्रह्माण्ड आफैँलाई हामीमार्फत बुझ्न खोजिरहेको हुन सक्छ ।”
त्यो वाक्य हावामा हरायो । तर कसैले त्यसलाई खण्डन गर्न सकेन । किनकि त्यो कुनै वैज्ञानिक निष्कर्ष थिएन ।
न कुनै प्रमाणित सिद्धान्त ।
त्यो एउटा दार्शनिक सम्भावना थियो ।
र कहिलेकाहीँ—
मानिसलाई अगाडि बढाउने सबैभन्दा शक्तिशाली कुरा उत्तर होइन,
एउटा गहिरो सम्भावना हुन्छ ।
सूर्य पूर्ण रूपमा उदाइसकेको थियो । प्रकाशले प्रयोगशालाको धातुको भित्तामा चमक दियो । आर्याले अन्तिमपटक अनन्ततिर हेरिन् ।
उपकरण शान्त थियो । चारवटै बल आफ्ना-आफ्ना रूपमा संसारमा काम गरिरहेका थिए । कुनै विस्फोट थिएन । कुनै रहस्यमय आवाज थिएन ।
तर अब उनीहरूलाई एउटा कुरा थाहा थियो—
मानिस ब्रह्माण्डको बाहिर उभिएको दर्शक होइन । मानिस स्वयं त्यसैको लामो यात्राको एउटा अध्याय हो ।
स्ट्रङ फोर्सको गहिराइदेखि ताराहरूको जन्मसम्म ।
कमजोर अन्तरक्रियाका प्रक्रियादेखि तारकीय विकाससम्म ।
विद्युत्चुम्बकीय अन्तरक्रियाबाट परमाणु, अणु र जीवनको जटिल संसारसम्म ।
गुरुत्वबाट ग्रह, तारा र आकाशगंगासम्म ।
र त्यसपछि—
एउटा सानो ग्रहमा, एउटा सानो जीवले आकाशतिर हेरेर प्रश्न सोध्यो ।
त्यो जीव थियो—
मानिस ।
र त्यो प्रश्न थियो—
“यो सबै किन छ ?”
आर्या मुस्कुराइन् ।
किनकि अब उनलाई लागिरहेको थियो—
सायद त्यो प्रश्न मानिसले ब्रह्माण्डलाई सोधेको मात्र थिएन ।
सायद ब्रह्माण्डले पनि मानिसमार्फत आफैँलाई सोधिरहेको थियो ।
२०: “चार बलभन्दा पर”
— महाचरमोत्कर्ष तथा समापन —
अनन्तको अन्तिम परीक्षणका लागि विश्वका विभिन्न प्रयोगशालाबाट वैज्ञानिकहरू भेला भएका थिए । तर यसपटक वातावरणमा उत्साहभन्दा बढी सावधानी थियो । कुनै विजयको घोषणा गर्ने तयारी थिएन । कुनै नयाँ युग सुरु भएको दाबी थिएन ।
कुनै “सबै कुराको अन्तिम सूत्र” सार्वजनिक गर्ने समारोह पनि थिएन ।
त्यहाँ केवल एउटा प्रश्न थियो—
अनन्तले देखाएको संकेत वास्तवमा के हो ?
आर्या मुख्य नियन्त्रण कक्षको अगाडि उभिएकी थिइन् ।
उनको अगाडि चारवटा संकेत थिए ।
GRAVITY
ELECTROMAGNETIC
WEAK
STRONG
चारवटै अलग ।
तर तिनीहरूको गणितीय सम्बन्ध अब पहिलेभन्दा स्पष्ट थियो । उनीहरूले पुनःपुनः प्रयोग गरे ।
विभिन्न ऊर्जा स्तरमा ।
विभिन्न डिटेक्टरबाट ।
विभिन्न गणना विधिबाट ।
विभिन्न प्रयोगशालाको स्वतन्त्र डेटासँग तुलना गरेर ।
हरेकपटक एउटा कुरा दोहोरिन्थ्यो—
चारवटा बलहरूबीच अपेक्षा गरिएभन्दा गहिरो सम्बन्धको संकेत ।
तर त्यसभन्दा अगाडि बढेर भन्न मिल्ने अवस्था अझै थिएन । समरले अन्तिम रिपोर्ट आर्याको अगाडि राख्यो ।
“तयार छ ।”
आर्याले रिपोर्ट पल्टाइन् । अन्तिम निष्कर्षमा एउटा खाली ठाउँ थियो ।
समरले भन्यो—
“त्यहाँ हामीले ‘Grand Unification Confirmed’ लेख्न सक्छौँ ।”
आर्याले टाउको उठाइन् ।
“सक्दैनौँ ।”
“किन ?”
“किनकि हामीसँग प्रमाण छैन ।”
“तर संकेत ?”
“असाधारण छ ।”
“सम्बन्ध ?”
“बलियो छ ।”
“गणित ?”
“रोचक छ ।”
आर्या केही क्षण चुप रहिन् ।
“तर विज्ञानमा रोचक कुरा र प्रमाणित कुरा एउटै हुँदैन ।”
समर मुस्कुरायो ।
“तिमीले यो वाक्य बीसपटक भनिसक्यौ ।”
आर्याले पनि मुस्कुराउँदै भनिन्—
“बीसपटक भन्नुपरे पनि बीसपटक भन्छु ।”

क. अन्तिम परीक्षण
अनन्त सक्रिय भयो । यसपटक कुनै विस्फोट भएन । कुनै प्रकाशको आँधी आएन । कुनै गुरुत्वीय क्षेत्र असामान्य रूपमा परिवर्तन भएन । सबै कुरा अत्यन्तै शान्त थियो ।
चारवटै डिटेक्टरले डेटा लिन थाले ।
पहिलो— गुरुत्व ।
दोस्रो— विद्युत्चुम्बकीय ।
तेस्रो— कमजोर अन्तरक्रिया ।
चौथो— बलियो अन्तरक्रिया ।
चारवटै संकेत केही समय अलग-अलग चले ।
त्यसपछि—
एकैपटक तिनीहरूको आवृत्तिमा सूक्ष्म सम्बन्ध देखा पर्यो । स्क्रिनमा एउटा ग्राफ खुल्यो ।
चारवटा रेखा ।
चारवटा रंग ।
तर तिनीहरूको गणितीय ढाँचा एउटै संरचनातिर झुकिरहेको थियो ।
अर्नवले बिस्तारै भन्यो—
“फेरि भयो ।”
निहारिकाले सोधी—
“कति बलियो ?”
“पहिलेभन्दा धेरै स्पष्ट ।”
समर अगाडि आयो ।
“यसलाई सांख्यिकीय रूपमा दोहोर्‍याउन सकिन्छ ?”
“हो ।”
“अन्य उपकरणमा ?”
“परीक्षण भइरहेको छ ।”
केही मिनेटपछि अर्को स्क्रिन बल्यो । त्यसमा विश्वका अन्य प्रयोगशालाबाट आएका डेटा थिए ।
एउटै सम्बन्ध ।
पूर्ण रूपमा समान होइन ।
तर पर्याप्त रूपमा मिल्दोजुल्दो ।
निहारिकाको आँखामा आँसु आयो ।
“हामीले साँच्चै केही भेट्टाएका छौँ ।”
आर्या मुस्कुराइन् ।
“हो ।”
“के ?”
आर्याले स्क्रिनतिर हेरिन् ।
“एउटा ढोका ।”

ख. तर ढोकापछाडि के छ ?
विश्वभरिका वैज्ञानिकहरूबीच तत्काल छलफल सुरु भयो । कसैले यसलाई प्रारम्भिक एकीकरणको सम्भावित संकेत भने । कसैले नयाँ सैद्धान्तिक ढाँचाको माग गरे । कसैले अझ धेरै स्वतन्त्र प्रयोग आवश्यक भएको बताए । कसैले उपकरणीय प्रभाव, डेटा व्याख्या र अन्य वैकल्पिक कारणहरूलाई पूर्ण रूपमा हटाउन बाँकी रहेको सम्झाए । आर्याले सबै कुरा सुनिन् । उनलाई कसैको शंका खराब लागेन । बरु त्यसैले उनी ढुक्क भइन् । किनकि विज्ञानमा शंका शत्रु होइन ।
शंका नै परीक्षणको सुरुवात हो ।
अन्ततः विश्व वैज्ञानिक समुदायका सामु आर्या उभिइन् ।
उनले भनिन्—
“आज हामीले कुनै अन्तिम सिद्धान्त घोषणा गर्दैनौँ ।”
हल शान्त भयो ।
“हामीले चारवटै आधारभूत अन्तरक्रियालाई एउटै सूत्रमा बाँधिसक्यौँ भन्ने दाबी पनि गर्दैनौँ ।”
उनले स्क्रिनतिर हेरिन् ।
“तर हामीसँग एउटा असाधारण संकेत छ ।”
स्क्रिनमा चारवटा तरंग देखा परे ।
“यी चार बलहरूबीच हामीले सोचेभन्दा गहिरो सम्बन्ध हुन सक्छ ।”
उनले केही क्षण रोकिएर भनिन्—
“र त्यो सम्भावनालाई अब बेवास्ता गर्न सकिँदैन ।”
त्यसपछि उनले अन्तिम वाक्य भनिन्—
“हाम्रो खोजी समाप्त भएको छैन । आजदेखि यसको नयाँ अध्याय सुरु भएको छ ।”

ग. अधुरा प्रश्नहरू
प्रयोगशाला खाली हुँदै गयो । तर आर्या अझै स्क्रिनअगाडि बसिरहेकी थिइन् । उनले अनन्तको अनुसन्धान फाइल खोलिन् ।
पहिलो प्रश्न— डार्क म्याटर ।
ब्रह्माण्डको संरचनामा यसको गुरुत्वीय प्रभाव देखिन्छ, तर यसको वास्तविक प्रकृति अझै रहस्य थियो ।
दोस्रो— डार्क एनर्जी ।
ब्रह्माण्डको तीव्र विस्तारसँग जोडिएको रहस्यमय नाम ।
तर यसको वास्तविक भौतिक प्रकृति ?
अझै अज्ञात ।
तेस्रो— ग्र्याभिटोन ।
यदि गुरुत्वलाई क्वान्टम रूपमा वर्णन गर्ने हो भने त्यस्तो कणको परिकल्पना गर्न सकिन्छ ।
तर— प्रमाणित भएको छैन ।
चौथो— क्वान्टम गुरुत्व ।
क्वान्टम सिद्धान्त र गुरुत्वलाई एउटै पूर्ण ढाँचामा कसरी राख्ने ?
अझै अधुरो ।
पाँचौँ—
Theory of Everything.
सबै आधारभूत अन्तरक्रिया र प्रकृतिका नियमलाई एउटै व्यापक सिद्धान्तमा समेट्ने सपना ।
अझै भविष्यको प्रश्न ।
आर्याले स्क्रिन बन्द गरिन् ।
उनले मुस्कुराउँदै भनिन्—
“कति धेरै बाँकी रहेछ ।”
समर ढोकामा उभिएको थियो ।
“त्यसैले त विज्ञान रोचक छ ।”
आर्याले टाउको हल्लाइन् ।
“हामीले सोचेका थियौँ—अन्तिम उत्तर भेटिएपछि यात्रा सकिन्छ ।”
“तर ?”
“अन्तिम उत्तर भेटिएन ।”
उनले बाहिर हेर्दै भनिन्—
“अन्तिम उत्तरको सम्भावनातिर जाने अर्को बाटो भेटियो ।”

घ. प्रयोगशालाको अन्तिम रात
त्यो रात आर्या एक्लै अनन्तको कक्षमा गइन् । मेसिन बन्द थियो । चारवटै चिन्ह अँध्यारोमा थिए । उनले हातले एकएक गर्दै छोइन् ।
GRAVITY.
“तिमीले ताराहरू बनायौ ।”
ELECTROMAGNETIC.
“तिमीले परमाणु र अणुहरूको संसार सम्भव बनायौ ।”
WEAK.
“तिमीले ताराभित्र हुने परिवर्तनका कथाहरूमा आफ्नो भूमिका खेल्यौ ।”
STRONG.
“तिमीले पदार्थको गहिरो संरचनालाई बाँध्ने संसारमा आफ्नो हस्ताक्षर छोड्यौ ।”
उनले चारवटै चिन्हबाट हात हटाइन् ।
“र हामी ?”
मौनता ।
उनी हाँसिन् ।
“हामी तिमीहरूको परिणाम हौँ ।”
त्यसपछि उनले अनन्तको मुख्य स्विचतिर हात बढाइन् । केही क्षण रोकिइन् । र स्विच बन्द गरिन् । अनन्तको अन्तिम प्रकाश निभ्यो ।

ङ. ढोकाबाहिरको बच्चा
प्रयोगशालाको ढोका बन्द गरेर आर्या बाहिर आइन् । बिहानको चिसो हावा चलिरहेको थियो । पहाडमाथि हल्का कुहिरो थियो । त्यही बेला बाटोको छेउमा एउटा बच्चा उभिएको देखियो । सायद आफ्नी आमासँग आएको थियो । उसले आकाशतिर हेरिरहेको थियो ।
केही क्षणपछि बच्चाले आमालाई सोध्यो—
“आकाश किन खस्दैन ?”
आर्या रोकिइन् । उनको मनभित्र अचानक वर्षौँ पुरानो दृश्य फर्कियो ।
त्यही प्रश्न ।
त्यही आकाश ।
तर आज उनको हातमा उत्तर थियो । पूर्ण उत्तर होइन ।
तर एउटा राम्रो उत्तर ।
बच्चा आर्यातिर फर्कियो ।
“तपाईंलाई थाहा छ ?”
आर्या हाँसिन् ।
“अलिकति ।”
बच्चा नजिक आयो ।
आर्याले आकाशतिर हेर्दै भनिन्—
“किनकि आकाशलाई समात्ने शक्ति एउटा मात्र छैन ।”
बच्चाले आँखा ठूलो पार्‍यो ।
“धेरै छन् ?”
“हो ।”
“कति ?”
आर्याले केही क्षण सोचिन् ।
“हामीले अहिलेसम्म चारवटा आधारभूत शक्ति चिनेका छौँ ।”
बच्चाले फेरि सोध्यो—
“अनि ती चारवटा मिलेर आकाश समात्छन् ?”
आर्या मुस्कुराइन् ।
“त्यो यति सरल छैन ।”
बच्चाले निराश भएर भन्यो—
“त्यसो भए ?”
आर्या घुँडा टेकेर बच्चाको आँखाको उचाइमा आइन् ।
उनले भनिन्—
“तर हामी अझै खोज्दैछौँ—ती सबै शक्तिलाई एकैपटक जन्म दिने त्यो पहिलो रहस्य के थियो भनेर ।”
बच्चाले केही बेर सोच्यो ।
“त्यो भेटिन्छ ?”
आर्याले आकाशतिर हेरिन् ।
“सायद ।”
“कहिले ?”
आर्या मुस्कुराइन् ।
“सायद तिमीहरूले भेट्टाउँछौ ।”
बच्चाको आँखामा चमक आयो ।
“म वैज्ञानिक बन्छु ।”
आर्या हाँसिन् ।
“त्यसपछि एउटा कुरा नबिर्सनू ।”
“के ?”
“उत्तरभन्दा प्रश्नलाई माया गर्नू ।”
बच्चाले टाउको हल्लायो ।

च. चार बलभन्दा पर
आर्या त्यहाँबाट बिस्तारै अघि बढिन् ।
क्यामेरा मानौँ उनको पछाडि थियो ।
पहिले— प्रयोगशाला ।
त्यसपछि— शहर ।
शहरबाट— पृथ्वी ।
पृथ्वीबाट— चन्द्रमा ।
चन्द्रमाबाट— सूर्य ।
सूर्यबाट— सौर्यमण्डल ।
त्यसपछि— आकाशगंगा ।
अरबौँ ताराहरू।
धुलो ।
ग्यास ।
ब्ल्याक होल ।
निहारिकाहरू ।
गुरुत्वीय तरंगहरू ।
अदृश्य पदार्थको सम्भावित प्रभावहरू ।
अज्ञात ऊर्जा ।
र अन्ततः—
सम्पूर्ण ब्रह्माण्ड ।
दृश्य अझै टाढिँदै गयो । पृथ्वी सानो हुँदै गयो । सूर्य पनि सानो हुँदै गयो । आकाशगंगा पनि एउटा चम्किलो बिन्दुजस्तो भयो ।
अन्ततः—
अन्धकार ।
त्यो अन्धकारमा चारवटा सूक्ष्म प्रकाशरेखा देखा परे ।
पहिलो—
GRAVITY
दोस्रो—
ELECTROMAGNETIC
तेस्रो—
WEAK
चौथो—
STRONG
चारवटै आ-आफ्नो दिशामा फैलिन थाले ।
टाढा ।
अझ टाढा ।
मानौँ चारवटा नदी अलग-अलग दिशातिर बगिरहेका हुन् ।
तर अचानक—
तिनीहरू रोकिए ।
फर्किए ।
र फेरि एकअर्कातिर आउन थाले ।
चारवटै प्रकाशरेखा विस्तारै एउटै बिन्दुमा भेटिए ।
त्यो बिन्दु केही क्षण चम्कियो ।
र त्यसपछि—
अन्धकार ।

केही क्षण पूर्ण मौनता ।
त्यसपछि पर्दामा एउटा वाक्य देखा पर्‍यो ।
“प्रकृतिले चारवटा ढोका देखाएकी छिन् ।
तर सम्भवतः ती सबै एउटै घरतर्फ खुल्छन् ।”
अन्तिममा अर्को वाक्य देखा पर्‍यो—
“समाप्त — तर खोजी समाप्त भएको छैन ।”
किनकि मानिसले ब्रह्माण्डको अन्तिम सूत्र भेट्टाएको थिएन । उसले चारवटा बललाई पूर्ण रूपमा एकीकृत गरेको थिएन । क्वान्टम गुरुत्व अझै अधुरो थियो । ग्र्याभिटोन अझै प्रमाणित भएको थिएन । डार्क म्याटर अझै अँध्यारोमै थियो । डार्क एनर्जी अझै प्रश्न थियो । Theory of Everything अझै भविष्यको सपना थियो ।
तर मानवजातिले एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा सिकेको थियो—
ब्रह्माण्डको रहस्य जित्ने वस्तु होइन ।
बुझ्ने यात्रा हो ।
र त्यो यात्रामा प्रत्येक उत्तरले अर्को प्रश्न जन्माउँछ ।
सायद कुनै दिन—
कुनै अर्को प्रयोगशालामा,
कुनै अर्को बच्चाले,
कुनै अर्को आकाशतिर हेरेर,
फेरि सोध्नेछ—
“ब्रह्माण्ड किन यस्तो छ ?”
र त्यही क्षणबाट—
खोजी फेरि सुरु हुनेछ ।
“चार बलको रहस्य” : यो विज्ञान कथा कहाँबाट आयो ?
— कथाको अन्त्यमा पाठकका लागि एउटा वैज्ञानिक नोट
“चार बलको रहस्य” पढ्दा पाठकलाई लाग्न सक्छ—यसका प्रयोगशाला, कण, न्युट्रिनो, गुरुत्वीय तरङ्ग, डार्क म्याटर, क्वार्क, हिग्स, क्वान्टम गुरुत्व, चारवटा मूलभूत बल र अन्ततः “UNITY” सम्म पुग्ने घटनाहरू के कुनै वैज्ञानिकको वास्तविक अनुसन्धानमा आधारित छन् ? यसको उत्तर हो—कथा काल्पनिक हो, तर यसको वैज्ञानिक जग वास्तविक विज्ञानको लामो खोज, प्रयोग र वैज्ञानिकहरूको वास्तविक योगदानमा आधारित छ । कथामा “अनन्त” नामको उपकरण, चार बल एकैपटक एउटै संकेतमा भेटिनु, “UNITY” देखिनु, चार बल एउटै गहिरो शक्तिका रूप हुन सक्ने संकेत पाइनुजस्ता घटना कल्पना हुन् । तर ती कल्पनाको बीउ वास्तविक विज्ञानका अत्यन्त गम्भीर प्रश्नबाट आएको हो ।
सबैभन्दा पहिले कथाको मूल प्रश्न—प्रकृतिमा चारवटा मूलभूत बल छन् कि ती अझ गहिरो तहमा एउटै संरचनाका फरक रूप हुन् ?—आधुनिक भौतिकशास्त्रको वास्तविक प्रश्न हो । आजको विज्ञानले गुरुत्वाकर्षण, विद्युत्चुम्बकीय बल, कमजोर आणविक बल र प्रबल आणविक बललाई चार मूलभूत अन्तरक्रियाका रूपमा लिन्छ । Standard Model ले विद्युत्चुम्बकीय, कमजोर र प्रबल बललाई अत्यन्त सफल ढङ्गले वर्णन गर्छ, तर गुरुत्वाकर्षणलाई त्यसमा पूर्ण रूपमा समेट्न सकेको छैन । यही अपूरोपन “चार बलको रहस्य” को सबैभन्दा ठूलो कथात्मक आधार बनेको हो ।
कथाको “आइन्स्टाइनको अधुरो सपना” त्यसैले केवल साहित्यिक वाक्य होइन । अल्बर्ट आइन्स्टाइनले गुरुत्वलाई पदार्थ र ऊर्जा तथा space-time को ज्यामितिसँग जोडेर बुझाए । पछि गुरुत्वीय तरङ्गको भविष्यवाणी पनि General Relativity बाट आयो । करिब एक शताब्दीपछि LIGO ले २०१५ मा दुई ब्ल्याक होलको विलयबाट आएको गुरुत्वीय तरङ्ग प्रत्यक्ष पत्ता लगायो । त्यसैले कथाको सुरुवातमा “आकाशमा परेको अदृश्य कम्पन” राख्नु वास्तविक गुरुत्वीय तरङ्गको विज्ञानबाट प्रेरित साहित्यिक रूपान्तरण हो ।
कथामा विद्युत्चुम्बकीय बल र त्यसलाई प्रकाश, सञ्चार, विद्युत् र पदार्थको रासायनिक संसारसँग जोडिएको प्रसङ्ग पनि वास्तविक विज्ञानमै आधारित छ । James Clerk Maxwell ले १९औँ शताब्दीमा विद्युत् र चुम्बकत्वलाई एउटै विद्युत्चुम्बकीय सिद्धान्तमा जोडिदिए । यही इतिहासले कथालाई एउटा महत्वपूर्ण कल्पनातर्फ धकेल्छ—यदि दुई अलग देखिने शक्ति एउटै सिद्धान्तमा जोडिन सक्छन् भने अरू बलहरूको गहिरो सम्बन्ध पनि खोज्न सकिँदैन र ?
त्यसपछि कथा परमाणुको केन्द्र, न्युट्रोन र प्रबल बलतर्फ जान्छ । Ernest Rutherford ले परमाणुको केन्द्रबारे आधार तयार गरे; James Chadwick ले १९३२ मा न्युट्रोन पत्ता लगाए । त्यसपछि वैज्ञानिकहरूलाई अर्को प्रश्नले सतायो—धनात्मक आवेश भएका प्रोटोनहरू एक-अर्कालाई धकेल्दा पनि नाभिक कसरी बाँधिएर बस्छ ? यही प्रश्नले आणविक बलको अध्ययनलाई अगाडि बढायो ।
कथाको “कणहरूको जेल” अध्याय अझ गहिरो तहमा जान्छ—क्वार्कहरू किन स्वतन्त्र रूपमा देखिँदैनन् ? Hideki Yukawa ले १९३५ मै आणविक बललाई माध्यमिक कणमार्फत बुझाउने विचार अघि सारेका थिए । पछि Murray Gell-Mann र George Zweig ले क्वार्कको अवधारणा प्रस्तुत गरे । १९६८ मा SLAC-MIT का उच्च-ऊर्जा electron-scattering प्रयोगहरूले proton र neutron भित्र point-like संरचनाको संकेत दिए, जसले क्वार्कको भौतिक वास्तविकतातर्फ बलियो प्रमाण दियो । पछि Quantum Chromodynamics ले प्रबल अन्तरक्रियाको आधुनिक आधार बनायो।
कथाको अर्को महत्वपूर्ण धागो न्युट्रिनो हो । Wolfgang Pauli ले १९३० मा न्युट्रिनोको परिकल्पना गरे; Clyde Cowan र Frederick Reines ले १९५० को दशकमा reactor बाट आएका न्युट्रिनो पत्ता लगाए । पछि Raymond Davis Jr. ले विशाल भूमिगत detector प्रयोग गरेर सूर्यबाट आउने न्युट्रिनो पत्ता लगाए । Masatoshi Koshiba को Kamiokande र पछि Super-Kamiokande तथा Arthur McDonald नेतृत्वको SNO जस्ता प्रयोगहरूले सूर्यका न्युट्रिनोको “हराएको” समस्या समाधान गर्न ठूलो भूमिका खेले । न्युट्रिनो एक प्रकारबाट अर्को प्रकारमा बदलिन सक्छन् भन्ने oscillation को प्रमाणले तिनमा mass रहेको देखायो ।
त्यसैले कथामा सूर्यको न्युट्रिनोमा असामान्यता, भूमिगत प्रयोगशाला, विशाल detector र “अदृश्य दूत” भन्ने भाव आएको हो । तर कथामा देखाइएको असामान्य न्युट्रिनो संकेत र त्यसबाट चार बलको एकता पत्ता लाग्नु वास्तविक प्रयोगको नतिजा होइन; त्यो विज्ञानबाट प्रेरित काल्पनिक विस्तार हो ।
कथाको “मानक नमूनाको पर्खाल” पनि वास्तविक विज्ञानको अत्यन्त महत्वपूर्ण ठाउँ हो । Standard Model ले पदार्थका आधारभूत कण र तीनवटा मूलभूत बललाई अत्यन्त सफलतापूर्वक वर्णन गर्छ । Higgs boson को भविष्यवाणीपछि CERN को LHC मा ATLAS र CMS प्रयोगहरूले २०१२ मा त्यससँग मिल्ने कण पत्ता लगाए । तर Standard Model अझै पूर्ण तस्वीर होइन—गुरुत्व, dark matter, matter-antimatter asymmetry लगायतका प्रश्नहरू बाँकी छन् ।
कथामा “टुटेको एकता” भन्ने विचार पनि वास्तविक विज्ञानबाट आएको हो । Sheldon Glashow, Abdus Salam र Steven Weinberg का कामले विद्युत्चुम्बकीय र कमजोर बललाई एउटै electroweak theory मा जोड्यो । पछि प्रयोगहरूले त्यस सिद्धान्तलाई बलियो समर्थन दिए । Higgs mechanism ले W र Z boson लगायतका कणहरूको mass सम्बन्धी प्रश्न बुझ्न महत्त्वपूर्ण भूमिका खेल्यो ।
त्यसैगरी डार्क म्याटर कथाको आविष्कार मात्र होइन । Fritz Zwicky ले galaxy cluster का गतिहरूमा देखिएको “हराएको पदार्थ” को समस्या औँल्याए; Vera Rubin ले spiral galaxies का ताराहरूको घुमाइ अध्ययन गर्दा पनि देखिने पदार्थले मात्र ती गतिहरू व्याख्या गर्न नसक्ने बलियो प्रमाण भेटिन् । आज dark matter को प्रकृति अझै रहस्य नै छ । कथामा यही वैज्ञानिक रहस्यलाई “अन्धकारको पदार्थ” नाम दिएर कथानकको अर्को ढोका बनाइएको हो ।
तर यहाँ एउटा अत्यन्त महत्वपूर्ण कुरा बुझ्नुपर्छ । “चार बल एउटै हुन्” भन्ने कुरा यो कथामा प्रमाणित वैज्ञानिक तथ्यका रूपमा प्रस्तुत गरिएको छैन । Electromagnetic र weak force को electroweak unification वास्तविक र स्थापित विज्ञान हो । Strong force लाई अझ उच्च ऊर्जामा अन्य बलसँग जोड्ने Grand Unified Theory हरू सैद्धान्तिक सम्भावना हुन् । गुरुत्वलाई quantum physics सँग पूर्ण रूपमा जोड्ने Quantum Gravity अझै खुला समस्या हो । Graviton को प्रत्यक्ष प्रमाण पनि प्राप्त भएको छैन । त्यसैले कथाको “UNITY” कुनै वास्तविक वैज्ञानिक घोषणा होइन—मानव विज्ञानले खोजिरहेको सम्भावित अन्तिम एकताको साहित्यिक प्रतीक हो ।
यसरी हेर्दा “चार बलको रहस्य” वास्तवमा एउटै वैज्ञानिकको प्रयोगबाट जन्मिएको कथा होइन । यो न्युटनदेखि आइन्स्टाइनसम्म, Maxwell देखि Rutherford र Chadwickसम्म, Pauli र Fermiदेखि Yukawa र Gell-Mannसम्म, Glashow–Salam–Weinbergदेखि Higgs–Englert–Broutसम्म, अनि CERN, LIGO, Super-Kamiokande, SNO जस्ता आधुनिक प्रयोगशालासम्म फैलिएको मानव वैज्ञानिक यात्राबाट प्रेरित विज्ञान-कथा हो ।
कथामा “अनन्त” नामको प्रयोगशाला उपकरण त्यसैले कुनै वास्तविक मेसिन होइन । यो मानव जिज्ञासाको प्रतीक हो—मानिसले प्रकृतिका अलग-अलग देखिएका नियमहरूको पछाडि कुनै गहिरो सम्बन्ध छ कि भनेर सोध्ने साहसको प्रतीक । “UNITY” त्यसको उत्तर होइन; बरु अझ ठूलो प्रश्नको जन्म हो ।
र यही कारणले कथाको अन्त्यमा आर्याले बच्चालाई “आकाश किन खस्दैन ?” भन्ने प्रश्नको उत्तर दिँदा पनि अन्तिम सत्य घोषणा गर्दिनन् । उनले खोजी जारी राख्छिन् । किनकि विज्ञानको सुन्दरता सबै उत्तर हात पार्नुमा मात्र होइन, सही प्रश्नलाई अझ गहिरो बनाउँदै लैजानुमा पनि हुन्छ ।
नोटः---
“चार बलको रहस्य” मा आएका वैज्ञानिक प्रयोगहरू वास्तविक अनुसन्धानबाट प्रेरित हुन्, तर कथा आफैँ विज्ञान-कथा हो । गुरुत्वीय तरङ्गको LIGO खोज वास्तविक हो; न्युट्रिनोसम्बन्धी Davis, Koshiba, SNO, Super-Kamiokande आदिका प्रयोग वास्तविक हुन्; क्वार्क र प्रबल बलसम्बन्धी Yukawa, Gell-Mann तथा SLAC का अनुसन्धान वास्तविक हुन्; विद्युत् र चुम्बकत्वको एकीकरण Maxwell को वास्तविक योगदान हो; electroweak unification Glashow, Salam र Weinberg को वास्तविक वैज्ञानिक उपलब्धि हो; Higgs boson को खोज CERN को वास्तविक प्रयोगबाट भएको हो; dark matter को संकेत Zwicky र Vera Rubin लगायतका खगोलीय अनुसन्धानबाट आएको वास्तविक वैज्ञानिक समस्या हो ।
तर “अनन्त”, चारै बलको एउटै क्षणमा synchronization, पाँचौँ संकेत, “FOUR ARE NOT FOUR”, “UNITY” र चारै बललाई एउटै नियन्त्रणयोग्य शक्तिमा जोड्ने प्रयोगहरू काल्पनिक हुन् । ती कुनै वैज्ञानिकले सफलतापूर्वक गरिसकेको प्रयोग होइनन् । तिनको उद्देश्य वास्तविक विज्ञानका जटिल प्रश्नलाई कथा, पात्र, संघर्ष र रहस्यमार्फत सामान्य पाठकले पनि बुझ्न सक्ने बनाउनु हो ।
अन्ततः यो कथाले विज्ञानको उत्तरभन्दा ठूलो एउटा प्रश्न छोड्छ—“प्रकृतिका यी चारवटा देखिने ढोकाहरू पछाडि साँच्चै एउटै घर छ त ?” आजको विज्ञानले यसको अन्तिम उत्तर दिएको छैन । त्यसैले “चार बलको रहस्य” को अन्तिम वाक्य—“प्रकृतिले चारवटा ढोका देखाएकी छिन् । तर सम्भवतः ती सबै एउटै घरतर्फ खुल्छन्”—वैज्ञानिक निष्कर्ष होइन; मानव सभ्यताको जारी खोजीप्रतिको एउटा साहित्यिक सम्भावना हो ।

लेखकका अन्य रचना पढ्न यहाँ क्लिक गर्नुहोस ।