19 वर्षदेखि निरन्तर
समकालीन साहित्य
समकालीन साहित्य
एक समय थियो, दशैं आउनु भनेको मेरा लागि केवल चाड आउनु थिएन, घर जाने दिन नजिकिनु थियो। काठमाडौंमा बसेर पात्रोका पाना पल्टाउँदा म तिथिभन्दा बढी बिदा गन्थेँ। दशैं कहिले आउला, कलेज कहिले बन्द होला र म कहिले घरतिर हिँडूँला भन्ने एउटा मीठो अधैर्य मनभित्र सधैं जागिरहन्थ्यो। त्यसबेला घर पुग्नु आजजस्तो केही घण्टाको यात्रा थिएन। बस, पैदल बाटो, उकालो, ओरालो, खोला, भञ्ज्याङ र थकाइ पार गरेपछि मात्र घर पुगिन्थ्यो। सायद त्यसैले घरको अर्थ पनि त्यति नै गहिरो थियो।
काठमाडौंको विद्यार्थी जीवन आफ्नै किसिमको संघर्ष थियो। गाउँबाट आएको एउटा युवकका लागि त्यो शहर ठूलो पनि थियो, अपरिचित पनि। मानिसको भीड थियो, तर भीडभित्र आफ्नो मान्छे कम थिए। सडक थिए, पसल थिए, क्याम्पस थियो, पुस्तकालय थियो, अवसरका अनेक ढोका थिए, तर ती ढोकासम्म पुग्न आफ्नै सामर्थ्यसँग दिनहुँ जुध्नुपर्थ्यो। एकातिर अभाव थियो, अर्कातिर सपना। खल्ती सानो थियो, चाहना ठूलो। मानिस कहिलेकाहीँ पैसाको अभावले मात्र गरिब हुँदैन, आफूलाई चाहिने संसार अझै धेरै टाढा देखिँदा पनि गरिब महसुस गर्छ। विद्यार्थी जीवनमा मैले त्यही दूरी धेरै पटक अनुभव गरेँ।
पढाइ झन् सजिलो थिएन। हरेक छ महिनामा सेमेस्टर परीक्षा आउँथ्यो। बीचबीचमा अरू परीक्षा पनि हुन्थे। चिकित्सा शास्त्रको प्रमाणपत्र तहको पढाइ अंग्रेजी माध्यममा थियो। म भने गाउँको नेपाली भाषामा पढाइ हुने सरकारी विद्यालयबाट आएको थिएँ। किताब खोल्दा विषयवस्तुभन्दा पहिले भाषासँग संघर्ष गर्नुपर्थ्यो। एउटा अनुच्छेद बुझ्न कहिलेकाहीँ पटकपटक पढ्थेँ। एउटा शब्दले अर्को शब्द खोज्न लगाउँथ्यो, अर्को शब्दले फेरि अर्को किताब खोल्न बाध्य बनाउँथ्यो। अरू साथीहरू सहजै अघि बढिरहेका छन् जस्तो लाग्थ्यो। म भने एउटै कुरा समातेर धेरै बेर बसिरहन्थेँ। तर जीवनका केही कठिन बाटाहरूमा गति होइन, नरोकिनु ठूलो कुरा रहेछ। मैले बिस्तारै यही कुरा सिक्दै गएँ।
महाराजगञ्ज क्याम्पसको होस्टेलमा बसिन्थ्यो। साथीहरू थिए, हाँसो थियो, रात अबेरसम्मका गफ थिए। कलेजको आफ्नै संसार थियो। तर शरीर काठमाडौंमा बसे पनि मनको एउटा भाग हाङपाङमै छुटेको हुन्थ्यो। दशैं नजिकिएपछि त्यो भाग अझ बढी बोल्न थाल्थ्यो। पढिरहेको किताबको पानाभन्दा गाउँको बाटो स्पष्ट देखिन्थ्यो। कक्षाकोठामा बसेर पनि कहिलेकाहीँ म सोबुवा देउराली, गुफा पोखरी र घरछेउको बरको रूख सम्झिरहेको हुन्थेँ।
अन्ततः बिदा हुन्थ्यो। झोला बाँधिन्थ्यो। काठमाडौं छाडेर बस धरानतिर लाग्थ्यो। धरान पुगेपछि वास्तविक यात्रा सुरु हुन्थ्यो। त्यहाँबाट ताप्लेजुङको हाङपाङ पुग्न तीन दिनजति पैदल हिँड्नुपर्थ्यो। आज सम्झँदा ती तीन दिन केवल दूरी पार गर्ने समय थिएनन्। ती त शहरबाट बिस्तारै आफ्नो मूलतिर फर्कने दिन थिए।
पिठ्यूँमा दस, बाह्र किलोको झोला हुन्थ्यो। बाटो लामो थियो। पैतालामा ठेला उठ्थे। काँध दुख्थ्यो। पसिनाले लुगा भिज्थ्यो। कहिले उकालोले सास तान्थ्यो, कहिले ओरालोले घुँडा गलाउँथ्यो। तर अचम्म, शरीर जति थाके पनि मन थाक्दैनथ्यो। घर पुग्ने इच्छा मानिसको शरीरभन्दा बलियो हुँदो रहेछ। हरेक मोडमा लाग्थ्यो, अब त गाउँ नजिक आयो होला। हरेक डाँडापछाडि आफ्नै बाल्यकाल पर्खिरहेको जस्तो लाग्थ्यो।
हाङपाङ केवल एउटा गाउँ थिएन। त्यहाँ मेरा बाबुआमा थिए। भाइबहिनी थिए। छिमेकी थिए। बालसखा थिए। विद्यालयका गुरुहरू थिए। त्यहाँ म हिँड्न सिकेको माटो थियो। खेलेका पाखा थिए। चिनिएका खोल्सा, चौतारा, बारी र गोरेटाहरू थिए। हामी हुर्केको ठाउँमा वस्तुहरू पनि केवल वस्तु रहँदैनन्। रूख स्मृति बन्छ। ढुंगा चिनारी बन्छ। बाटो जीवनकथाको अंश बन्छ। एउटा घर इँटा, ढुंगा वा काठको संरचना मात्र हुँदैन। त्यसमा आमाको आवाज, बाबुको अनुहार, भान्साको गन्ध, भाइबहिनीको हाँसो र आफूले बाँचेका अनगिन्ती दिनहरू मिसिएका हुन्छन्।
सायद त्यसैले त्यति कठिन यात्रा पनि छोटो लाग्थ्यो। गन्तव्य प्रिय भयो भने दूरीको गणित बदलिन्छ। बाटोको लम्बाइ माइल वा कोसले मात्र नापिँदैन, मनले पनि नाप्छ।
गाउँ पुगेपछि संसार फेरि आफ्नै ठाउँमा आएजस्तो लाग्थ्यो। बाबुआमाको अनुहार हेर्दा यात्राको थकाइ हराउँथ्यो। भाइबहिनी भेटिन्थे। पुराना साथीहरू भेटिन्थे। गुरुहरूलाई भेट्दा आफू फेरि पुरानै विद्यार्थी भएजस्तो लाग्थ्यो। परिचित बाटामा हिँड्दा समय केही बेर रोकिएजस्तो हुन्थ्यो। दशैंका ती केही दिनमा शहर, कलेज, अंग्रेजी किताब र परीक्षाको दबाब कतै पर धकेलिन्थ्यो।
तर सुखका दिनहरूलाई समयले अलि छिटो गन्छ कि जस्तो लाग्छ। बिदा सकिन्थ्यो। फर्किने दिन आउँथ्यो।
त्यो दिन केवल काठमाडौं जाने दिन थिएन। त्यो घरबाट छुट्टिने दिन थियो।
घरबाट निस्कँदा पाइला अघि बढ्थे, मन पछाडि फर्किरहन्थ्यो। बाबुआमालाई छोडेर हिँड्नु, भाइबहिनीलाई छोड्नु, घरको आँगन छोड्नु, परिचित गाउँलाई पछाडि पार्नु, यी सबै मिलेर मनमा एउटा नबोलेको पीडा बनाउँथे। उकालो चढ्दै सोबुवा देउराली पुग्दासम्म त्यो पीडा झन् गहिरिन्थ्यो।
दिउँसो एक, दुई बजेतिर देउराली पुगिन्थ्यो। त्यहाँ म केही बेर रोकिन्थेँ।
तल मेरो गाउँ देखिन्थ्यो।
गाउँको बीचतिर एउटा ठूलो बरको रूख थियो। त्यसको नजिकै हाम्रो घर। माथिबाट हेर्दा घर सानो देखिन्थ्यो। तर त्यो सानो घरभित्र मेरो संसार विशाल थियो। त्यहाँ मेरो विगत थियो, मेरो नाता थियो, मेरो परिचय थियो। दूरीले घरलाई सानो बनाउँथ्यो, स्मृतिले फेरि ठूलो बनाइदिन्थ्यो।
म केही बेर चुपचाप हेरिरहन्थेँ। मनमनै भन्थेँ, "फेरि भेटौंला।"
सायद मानिसले जीवनमा सबैभन्दा गहिरा कुरा आवाज निकालेर बोल्दैन। कतिपय बिदाइ मौन हुन्छन्। कतिपय प्रतिज्ञा आफूले आफैंलाई मात्र सुनाइन्छ।
त्यसपछि बाटो गुफा पोखरीतिर मोडिन्थ्यो। त्यहीँ बास बसेर भोलिपल्ट फेरि यात्रा सुरु हुन्थ्यो। धनकुटा पुग्दा शरीर निकै थाकिसकेको हुन्थ्यो। मूलघाट, लेउती फेदी पार गर्दै साँगुरी भञ्ज्याङ चढ्नु अर्को परीक्षा हुन्थ्यो। साँगुरीको उकालोमा शरीरले प्रत्येक पाइला गनेजस्तो लाग्थ्यो। तर भञ्ज्याङ पुगेपछि मन हलुका हुन्थ्यो। त्यहाँबाट धरानतिर ओरालो थियो। कठिन उकालोपछि आउने त्यो ओरालोले यात्रालाई केही सहज बनाइदिन्थ्यो।
बाटामा कतैकतै तास र डाइसका पासा थापेर बस्नेहरू भेटिन्थे। यात्रुको लोभ जाँच्ने साना जालहरू थिए ती। सोझासाझा ढाक्रेहरू वरिपरि झुम्मिन्थे। कोही पैसा हार्थे, कोही आफ्नो भाग्यलाई दोष दिन्थे, कोही खेलाउनेको चलाखीलाई सराप्थे। म भने त्यतातिर ध्यान दिन्नथेँ। मेरो गन्तव्य धरान थियो।
धरान पुग्दा साँझ पर्थ्यो। शहरका बिजुलीका बत्तीहरू बलिसकेका हुन्थे। तीन दिनको पैदल यात्रापछि ती बत्ती देख्दा एउटा अनौठो राहत मिल्थ्यो। अब भोलि बस चढेर काठमाडौं पुगिन्छ भन्ने लाग्थ्यो।
फेरि काठमाडौं। फेरि होस्टेल। फेरि कलेज। फेरि अंग्रेजीका किताब। फेरि परीक्षा। फेरि संघर्ष।
त्यतिबेला मलाई थाहा थिएन, मैले कहिलेकाहीँ कठोर ठानेको त्यही काठमाडौंले भविष्यमा मेरा लागि धेरै ढोका खोल्नेछ। जीवनका कतिपय ठाउँको महत्त्व त्यहाँ रहँदा भन्दा धेरै पछि बुझिँदो रहेछ। कुनै ठाउँसँग सुखका सम्झना जोडिन्छन्, कुनैसँग संघर्षका। पछि फर्केर हेर्दा दुवैले जीवनमा आफ्नो ठाउँ बनाएका हुन्छन्।
समय बित्दै गयो। हाङपाङ बदलियो। काठमाडौं बदलियो। बाटाहरू बदलिएका छन्। म स्वयं पनि बदलिएको छु। जहाँ तीन दिन हिँडेर पुगिन्थ्यो, त्यहाँ आज सडक पुगेको छ। कतिपय पुराना गोरेटाहरू हराएका छन्। कतै नयाँ बाटो बनेको छ। दूरी छोटिएको छ। यात्राको दुःख कम भएको छ।
तर कहिलेकाहीँ लाग्छ, बाटो छोटिँदै जाँदा प्रतीक्षा पनि छोटियो। प्रतीक्षा छोटिँदा भेटको स्वाद पनि केही फेरियो।
पहिले घर पुग्न शरीरले ठूलो मूल्य तिर्थ्यो। पैताला फुट्थे, काँध दुख्थे, रात बाटामै बित्थ्यो। तर घर पुग्नु ठूलो घटना हुन्थ्यो। आज यात्रा सजिलो भएको छ। समय बचेको छ। सुविधा बढेको छ। तर पुराना यात्रासँग जोडिएका अनुभूति भने त्यही रूपमा फर्केर आउँदैनन्।
आज पनि म सोच्छु, त्यो बरको रूख कहाँ छ? त्यो देउरालीबाट देखिने घरको छानो कहाँ छ? त्यो गाउँलाई फर्केर हेर्दै मनमनै बिदा माग्ने युवक कहाँ छ?
समयसँगै तीमध्ये धेरै कुरा फेरिए। केही हराए। केहीको रूप बदलियो। तर सम्झनामा भने तिनको आफ्नै ठाउँ छ। पुरानो घर नहुन सक्छ, तर घरसँग जोडिएका दृश्यहरू बाँकी रहन्छन्। पुरानो गोरेटो सडकले छोपेको हुन सक्छ, तर त्यहाँ हिँडेको अनुभव हराउँदैन।
सायद यसैले पुराना बाटाहरू सम्झँदा हामी केवल भूगोल सम्झिरहेका हुँदैनौं। त्यहाँ बितेको आफ्नो समय पनि सम्झिरहेका हुन्छौं।
मेरो स्मृतिमा आज पनि एउटा युवक हिँडिरहेको छ। पिठ्यूँमा भारी झोला छ। पैतालामा ठेला छन्। शरीर थाकेको छ। तर आँखामा घर पुग्ने हतार छ।
कहिलेकाहीँ ऊ फेरि सोबुवा देउरालीमा पुग्छ। तल गाउँ हेर्छ। बरको रूख खोज्छ। आफ्नो घरतिर आँखा लगाउँछ। अनि चुपचाप भन्छ, "म फेरि आउँछु।"
वर्षौं बिते। धेरै मानिस अब सम्झनामा मात्र छन्। पुराना बाटाहरूमा सडक बने। गाउँको स्वरूप फेरियो। समयले आफ्नै ढंगले धेरै कुरा बदल्यो। तर त्यो यात्राको एउटा दृश्य भने मनमा स्पष्ट छ, देउरालीमा उभिएको म, तल देखिएको गाउँ र मनमनै भनिएको एउटा वाक्य,
"म फेरि आउँछु।"
आज त्यो वाक्य सुन्दा कुनै ठूलो दार्शनिक अर्थ खोजिरहन मन लाग्दैन। त्यो केवल घर छोडेर हिँडेको एउटा युवकको भाव थियो। फेरि बाबुआमा भेट्ने चाहना थियो। फेरि आफ्नै आँगनमा फर्किने विश्वास थियो। फेरि त्यही बाटो हिँड्ने आशा थियो।
त्यसैले आज मलाई काठमाडौंको विद्यार्थी जीवन सम्झँदा कलेज र किताबसँगै घर जाने ती दिनहरू बढी सम्झना आउँछन्। गुफा पोखरी, धनकुटा, मूलघाट, लेउती फेदी, साँगुरी भञ्ज्याङ र सोबुवा देउराली सम्झना आउँछन्। ती बाटाहरू आज उस्तै छैनन्। कतै सडक बनेका छन्, कतै गोरेटाहरू हराएका छन्।
तर सम्झनामा एउटा बाटो अझै बाँकी छ।
त्यो बाटोमा एउटा युवक झोला बोकेर हिँडिरहेको छ। घर पुग्दा हतारिन्छ। फर्कंदा देउरालीमा रोकिन्छ। तल गाउँतिर हेर्छ।
र फेरि भेट्ने आशासहित आफ्नो बाटो लाग्छ।