19 वर्षदेखि निरन्तर
समकालीन साहित्य
समकालीन साहित्य
विभिन्न साहित्यक पत्रिकाका सम्पादक, दर्जनौँ संघसस्थाबाट अभिनन्दीत, सम्मानीत र पुरस्कृत व्यक्तित्व विश्वप्रेम अधिकारी आँधीखोले लोक साहित्यका एक अग्रज उर्वर सर्जकका रुपमा स्थापित हुनुहुन्छ । तिनै अग्रज स्रष्टा विश्वप्रेम अधिकारीको व्यक्तित्व र कृतित्वभित्रका विभिन्न विषयमा समेटेर विभिन्न लेखकबाट उठान भएका शीर्षकका लेखहरूलाई एकीकृत गरी तयार भएको पुस्तक “द्रष्टा दृष्टिमा स्रष्टा विश्वप्रेम अधिकारी–२” स्रष्टा विश्वप्रेम अधिकारीकै हातबाट प्राप्त गर्ने अवसर मिल्यो । सोही अवसरमा प्राप्त उक्त कृतिभित्र समावेश भएका सन्दर्भ सामग्रीका विषयमा चर्चा गर्ने मौका जुरेको ५ (वि.सं. २०८३।३।२९ गते भानुजयन्तीका अवसरमा प्रकाशित) डा. बोधराज ढकालद्वारा सम्पादित र गायत्री अधिकारीद्वारा प्रकाशित उक्त कृतिमा १३ जना लेखकद्वारा लेखिएका १५ वटा शीषर्कका लेखहरु समावेश भएका छन् । ‘द्रष्टा दृष्टिमा स्रष्टा विश्वप्रेम अधिकारी–२’ नेपाली साहित्यका स्रष्टा विश्वप्रेम अधिकारीको व्यक्तित्व, कृतित्व, साहित्यिक चेतना र सिर्जनात्मक योगदानलाई विभिन्न लेखकका दृष्टिबाट चिनाउने एउटा महत्त्वपूर्ण कृति मानिन्छ। यस कृतिका सम्पादक डा. बोधराज ढकाल हुनुहुन्छ। कृतिमा एउटै स्रष्टालाई विभिन्न लेखकले फरक–फरक कोणबाट हेरेका छन्। त्यसैले यो कृति केवल व्यक्तिपरक प्रशंसाको सङ्ग्रह नभई विश्वप्रेम अधिकारीको साहित्यिक व्यक्तित्वलाई बहुआयामिक रूपमा बुझ्ने अवसर प्रदान गर्ने दस्तावेजका रूपमा लिन सकिन्छ।
कृतिको विषयसूचीमा इश्वरमणि अधिकारीको ‘राङ्खोला किनारका शालीग्राम...’, कपिल अज्ञातको ‘विश्वप्रेमको बौद्धिक व्यक्तित्व...’, स्थानेश्वर अर्यालको ‘आँधीखोले लोक साहित्य : प्रस्तुति र...’, देवीप्रसाद सुवेदीको ‘मोफसलका साहित्यकारहरूको पीडा...’, डा. घनेश्वर भट्टराईको ‘आमा स्मृतिकाव्यमा संवेदना’, नवराज रिजालको ‘विश्वप्रेम अधिकारीको सम्जनाका...’, प्रमोद पंज्ञानीको ‘सङ्कल्प’ कविता सङ्ग्रहमा पूर्वीय...’ तथा ‘सङ्कल्प कविता सङ्ग्रहमा वेदान्त...’ जस्ता लेखहरू समेटिएका छन्। यसैगरी पुष्कराज रेग्मी अथकको ‘टिमुरको झोल’, महेश्वर शर्माको ‘विश्वप्रेम : व्यक्तित्व र कृतित्वका...’, यमबहादुर पौडेल क्षत्रीको ‘साहित्यिक र समालोचकीय...’, लोकहरी पाण्डेय क्षितिजको ‘कथाकार विश्वप्रेम अधिकारी...’, डा. वासुदेव भण्डारीको ‘अधिकारीको स्वर्ग र पितृ कथाको...’ तथा डा. शङ्करप्रसाद गैरेका ‘टिमुरको झोल कथासङ्ग्रहमा...’तथा ‘टिमुरको झोल कथासङ्ग्रहको...’शीर्षकका लेखहरू प्रकाशित भएका छन्।
यी लेखहरूको विषयगत अध्ययन गर्दा विश्वप्रेम अधिकारीको साहित्यिक व्यक्तित्वलाई मूलतः व्यक्ति, समाज, दर्शन, संवेदना, सिर्जना र समालोचनाका विभिन्न तहबाट प्रस्तुत गरिएको देखिन्छ। ‘व्यक्तित्व र कृतित्व’ मा केन्द्रित लेखहरूले उनको साहित्यिक जीवन र सिर्जनात्मक योगदानलाई समग्र रूपमा चिनाउने प्रयास गरेका छन्। यसबाट विश्वप्रेम अधिकारी केवल कुनै एक विधामा सीमित स्रष्टा नभई विविध साहित्यिक क्षेत्रमा आफ्नो उपस्थिति जनाएका व्यक्तिका रूपमा प्रस्तुत भएको बुझिन्छ।
‘आमा स्मृतिकाव्यमा संवेदना’ शीर्षकले अधिकारीको मातृप्रेम, स्मृति र मानवीय संवेदनाको पक्षलाई केन्द्रमा राखेको बुझिन्छ। आमासँग जोडिएको स्मृति व्यक्तिगत अनुभूति भए पनि साहित्यमा रूपान्तरण भएपछि त्यसले व्यापक मानवीय भावनाको प्रतिनिधित्व गर्न सक्छ। यसरी अधिकारीको सिर्जनामा निजी अनुभूति र सामाजिक–मानवीय संवेदनाबीचको सम्बन्ध स्थापित भएको देखिन्छ।
त्यसैगरी ‘सङ्कल्प’ कविता सङ्ग्रहमा पूर्वीय...,सम्बन्धी लेखहरूले अधिकारीको काव्यचेतनालाई विशेष रूपमा उजागर गर्छन्। प्रमोद पंज्ञानीका लेखका शीर्षकमा आएको पूर्वीय चिन्तन र वेदान्तले ‘सङ्कल्प’ कविताभित्र रहेको दार्शनिक पक्षतर्फ संकेत गर्छ। यस दृष्टिले अधिकारीको कविता केवल भावनाको अभिव्यक्ति मात्र नभई जीवन, जगत्, आत्मा, चेतना र मानवीय अस्तित्वबारे चिन्तन गर्ने माध्यमका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। पूर्वीय दर्शनको प्रभावले उनका कवितामा परम्परा र आधुनिक चेतनाबीचको सम्बन्ध स्थापित गरेको देखिन्छ।
‘टिमुरको झोल’ सम्बन्धी लेखहरूले उनको कथाकार व्यक्तित्वलाई चिनाउने काम गरेका छन्। डा. शङ्करप्रसाद गैरे र पुष्कराज रेग्मी अधिकारीका शीर्षकबाट कथासङ्ग्रहको साहित्यिक मूल्य, कथात्मकता तथा विषयगत पक्षमाथि चर्चा गरिएको अनुमान गर्न सकिन्छ। ‘टिमुरको झोल’ जस्तो शीर्षकले स्थानीय जीवन, प्रकृति, परिवेश र मानवीय सम्बन्धसँग जोडिएको कथात्मक संसारको सम्भावना देखाउँछ। यसका आधारमा अधिकारीको कथालेखनमा स्थानीय परिवेशलाई साहित्यिक अर्थ दिने प्रवृत्ति महत्त्वपूर्ण रहेको देखिन्छ।
‘कथाकार विश्वप्रेम अधिकारी...’ शीर्षकले उनको कथाकार व्यक्तित्वमाथि केन्द्रित अर्को दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्छ। यसले अधिकारीलाई कविका रूपमा मात्र नभई कथाकारका रूपमा पनि मूल्याङ्कन गर्नुपर्ने आवश्यकता देखाउँछ। त्यस्तै ‘अधिकारीको स्वर्ग र पितृ कथाको...’ शीर्षकले उनका कथामा संस्कार, परम्परा, पारिवारिक सम्बन्ध तथा जीवन–मृत्युजस्ता विषयको उपस्थितितर्फ संकेत गर्छ। यसबाट उनको साहित्यमा नेपाली समाजको सांस्कृतिक चेतना र मानवीय सम्बन्धले महत्त्वपूर्ण स्थान पाएको देखिन्छ।
कृतिमा ‘मोफसलका साहित्यकारहरूको पीडा...’ जस्तो शीर्षक पनि समावेश हुनु विशेष अर्थपूर्ण छ। यसले विश्वप्रेम अधिकारीको साहित्यिक व्यक्तित्वलाई मात्र होइन, उनी संलग्न रहेको मोफसलको साहित्यिक परिवेशलाई समेत बुझ्न सहयोग गर्छ। राजधानीकेन्द्रित साहित्यिक संरचनाका कारण मोफसलका स्रष्टाले भोग्नुपर्ने अवसरको कमी, पहिचानको समस्या र साहित्यिक गतिविधिका चुनौतीहरूलाई यस प्रकारको लेखले उठान गरेको हुन सक्छ। त्यसैले कृति एउटा व्यक्तिको परिचयमा मात्र सीमित नभई समग्र साहित्यिक वातावरणको चित्रण गर्ने माध्यम पनि बनेको छ।
त्यस्तै ‘राङ्खोला किनारका शालीग्राम...’ जस्तो शीर्षकले स्थानीय भूगोल, प्रकृति, धार्मिक–सांस्कृतिक प्रतीक र स्रष्टाको जीवनबीचको सम्बन्धलाई संकेत गर्छ। विश्वप्रेम अधिकारीको सिर्जनालाई उनको परिवेशबाट अलग गरेर बुझ्न नसकिने धारणा यस प्रकारका शीर्षकबाट विकसित हुन्छ। स्रष्टाको जन्मभूमि, परिवेश र सामाजिक अनुभवले उसको सिर्जनात्मक दृष्टिलाई कसरी आकार दिन्छ भन्ने पक्ष पनि यहाँ महत्त्वपूर्ण देखिन्छ।
‘विश्वप्रेमको बौद्धिक व्यक्तित्व...’ शीर्षकले उनको व्यक्तित्वको दार्शनिक, आध्यात्मिक तथा ज्योतिर्विज्ञान पक्षलाई प्रस्तुत गर्छ। यसले अधिकारीको चिन्तनमा वैदिक परम्परा, पूर्वीय मूल्य र आध्यात्मिक चेतनाको प्रभाव खोज्ने प्रयास गरेको देखिन्छ। यसका साथै ‘साहित्यिक र समालोचकीय...’ जस्ता शीर्षकले अधिकारीको सिर्जनासँगै उनको साहित्यिक दृष्टि र आलोचनात्मक चेतनालाई पनि मूल्याङ्कनको विषय बनाएको देखाउँछन्।
समग्रमा मैले अध्ययन गर्दा, ‘द्रष्टाको दृष्टिमा स्रष्टा विश्वप्रेम अधिकारी–२’ कृतिको विशेषता एउटै स्रष्टालाई एउटै दृष्टिबाट नहेरी अनेक दृष्टिकोणबाट मूल्याङ्कन गर्नु हो। कसैले उनको व्यक्तित्वलाई केन्द्रमा राखेका छन्, कसैले कविता, कसैले कथा, कसैले दर्शन र बौद्धिक चेतना, कसैले संवेदना, कसैले समालोचनात्मक पक्ष र कसैले मोफसलको साहित्यिक परिवेशलाई आधार बनाएका छन्। यसले विश्वप्रेम अधिकारीको साहित्यिक परिचयलाई बहुआयामिक बनाएको छ।
यस अर्थमा डा. बोधराज ढकालको सम्पादनमा तयार भएको यो कृति स्रष्टा र द्रष्टाबीचको संवादको दस्तावेज पनि हो। स्रष्टाले आफ्ना सिर्जनाबाट आफूलाई अभिव्यक्त गर्छ भने द्रष्टाले ती सिर्जनाको अर्थ, मूल्य र विशेषतालाई पाठकसामु उजागर गर्छ। प्रस्तुत कृतिमा विभिन्न लेखकका दृष्टिकोण एक ठाउँमा आउँदा विश्वप्रेम अधिकारीको साहित्यिक व्यक्तित्व अझ स्पष्ट र व्यापक बनेको छ। त्यसैले यो कृति विश्वप्रेम अधिकारीको व्यक्तित्व, कृतित्व, साहित्यिक चेतना, दार्शनिक दृष्टि र नेपाली साहित्यमा उनको योगदान बुझ्न उपयोगी समालोचनात्मक कृतिका रूपमा स्थापित हुन्छ।
भीररकोट–४,स्याङ्जा