19 वर्षदेखि निरन्तर
समकालीन साहित्य
समकालीन साहित्य
असमको बहुभाषिक तथा बहुजातीय सांस्कृतिक परिवेशमा सङ्गीतले सदैव मानिसहरूका बीच प्रेम, सद्भाव र एकताको सेतु निर्माण गर्ने कार्य गर्दै आएको छ। भाषिक तथा जातीय पहिचानका विविधताका बाबजुद सङ्गीतले मानव हृदयलाई एकताको सूत्रमा बाँधेर राख्छ। यस सांस्कृतिक समन्वयको परम्परालाई आफ्नो प्रतिभा, साधना र कर्मका माध्यमबाट समृद्ध बनाउने उल्लेखनीय व्यक्तित्वहरूमध्ये कृष्ण मिजारको नाम विशेष रूपमा उल्लेखनीय छ। एक सङ्गीत कलाकारका रूपमा आफ्नो पहिचान स्थापित गर्नुका साथै उनले शिक्षक, सांस्कृतिक कार्यकर्ता तथा समाजसेवीका रूपमा पनि आफ्नो कार्यक्षेत्रमा विशिष्ट स्थान प्राप्त गरेका छन्।
१ फेब्रुअरी, १९६६ मा उदालगुडी जिल्लाको हरिसिङ्गामा कृष्ण मिजारको जन्म भएको थियो। उनका पिताको नाम लालबहादुर मिजार र माताको नाम जतन माया राई थियो। असमको प्राकृतिक सुन्दरता, सामाजिक विविधता र लोकजीवनका बीच हुर्किएका कृष्ण मिजारको सङ्गीतप्रति बाल्यकालदेखि नै गहिरो रुचि थियो। उनको शिक्षाको प्रारम्भ शिलाङको गोर्खा उच्चतर माध्यमिक विद्यालयबाट भएको थियो। पछि उनले हरिसिङ्गा उच्चतर माध्यमिक विद्यालयमा अध्ययन गरे र त्यहीँबाट म्याट्रिक परीक्षा उत्तीर्ण गरे। उच्च शिक्षाका क्रममा उनले वाणिज्य विषयमा प्रि-युनिभर्सिटी (पी.यू. कमर्स) को अध्ययन पूरा गरे। सन् १९८५ मा टङ्ला महाविद्यालयबाट वाणिज्य विषयमा स्नातक उपाधि प्राप्त गरे। त्यसपछि सन् १९८८ मा मङ्गलदै महाविद्यालयबाट बी.एड. उपाधि हासिल गरे। उनको शैक्षिक योग्यताले शिक्षकका रूपमा व्यावसायिक जीवनको मार्ग प्रशस्त गर्नुका साथै जीवनप्रति अनुशासित र उत्तरदायित्वपूर्ण दृष्टिकोण विकसित गर्न पनि सहयोग पुर्यायो। तथापि, उनको व्यक्तित्वको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष सङ्गीतप्रतिको गहिरो अनुराग थियो, जसले उनलाई शिक्षा र सांस्कृतिक साधना दुवै क्षेत्रमा एकसाथ अघि बढ्न प्रेरित गर्यो।
कृष्ण मिजारको सांस्कृतिक जीवनको एउटा प्रमुख पक्ष उनको सङ्गीत-साधना हो। आधुनिक गीतप्रतिको उनको रुचिले किशोरावस्थामै पहिचान प्राप्त गरेको थियो। सन् १९७८ मा उदालगुडीमा आयोजित दरङ जिल्ला विद्यालय सङ्गीत प्रतियोगितामा आधुनिक गीत विधातर्फ प्रथम पुरस्कार प्राप्त गर्नु उनको सङ्गीत यात्राको एउटा महत्त्वपूर्ण उपलब्धि थियो। सन् १९८८ देखि उनी आकाशवाणीका केजुएल कलाकारका रूपमा आबद्ध छन्। यसका अतिरिक्त, सन् १९९१ देखि उनी दूरदर्शन केन्द्र, कोलकाताको च्यानल–२ सँग पनि कलाकारका रूपमा सम्बद्ध छन्। उनको सङ्गीत-साधना कुनै एउटा भाषामा मात्र सीमित रहेन। उनले नेपाली, हिन्दी र असमिया—तीनवटै भाषामा सङ्गीत एल्बम प्रकाशित गरेका छन्। उनको यो बहुभाषिक सङ्गीत यात्राले सांस्कृतिक उदारता तथा विभिन्न भाषाका सङ्गीतप्रतिको रुचिलाई प्रतिबिम्बित गर्छ।
उनका प्रमुख नेपाली सङ्गीत एल्बमहरू हुन्—‘मनको लहर’ (१९८६), ‘धुकधुकी का हरफहरू’ (१९९१), ‘जुन छुने रहर’ (१९९६), ‘परेली’ (१९९७), ‘परदेशी’ (२००४) र ‘यो मन’ (२००५)। यीमध्ये ‘धुकधुकी का हरफहरू’ नेपालमा विमोचन गरिएको थियो। हिन्दी भाषामा उनका प्रकाशित एल्बमहरू ‘दिल के अरमान’ (१९९४) र ‘लव इन मुम्बई’ (१९९७) हुन्। त्यसैगरी, असमिया भाषामा उनले ‘पासनै’ (१९९८), ‘पूरबी’ (१९८९) र ‘तुमार सावनिते’ (२००२) जस्ता एल्बमहरूमार्फत आफ्नो सङ्गीत प्रतिभाको परिचय दिएका छन्। यी एल्बमहरूमार्फत कृष्ण मिजारले भाषिक सीमाहरू पार गर्दै आफूलाई सङ्गीतको व्यापक संसारसँग जोड्न सफल भएका छन्। विशेषगरी असमिया भाषामा गीत प्रस्तुत गर्नु महत्त्वपूर्ण छ, किनभने यसले उनको कर्मभूमिको भाषा र संस्कृतिप्रतिको आत्मीय सम्बन्धलाई प्रतिबिम्बित गर्छ। त्यसैगरी, नेपाली र हिन्दी गीतहरूमार्फत पनि उनले विभिन्न भाषिक समुदायका श्रोताहरूसँग आत्मीय सम्बन्ध स्थापित गरेका छन्। कृष्ण मिजारले पूर्वोत्तर भारतका विभिन्न स्थानका साथै सिलिगुडी र नेपालमा पनि सङ्गीत प्रस्तुत गरेका छन्। कुनै पनि कलाकारका लागि मञ्च आफ्नो सिर्जनात्मक प्रतिभा अभिव्यक्त गर्ने माध्यम हो। गीतको भाषा, स्वर र भावनाका माध्यमबाट कलाकारले आफ्ना अनुभवलाई अरूका अनुभूतिसँग जोड्न सक्छ। कृष्ण मिजारको बहुभाषिक गायन अनुभवले सांस्कृतिक आदानप्रदानको यस प्रक्रियालाई अझ व्यापक बनाएको छ। उनको व्यावसायिक जीवनको अर्को उल्लेखनीय पक्ष अविनाश श्रेष्ठको निर्देशनमा निर्मित टेलिफिल्म ‘उज्यालो तिर’ मा सहायक सङ्गीत निर्देशकका रूपमा काम गर्नु हो। यस अनुभवले उनको सङ्गीत-साधनालाई मञ्चीय प्रस्तुतिको सीमाभन्दा बाहिर विस्तार गर्दै दृश्य–श्रव्य माध्यमसँग पनि जोडेको छ।
कृष्ण मिजारको व्यक्तित्वलाई केवल सङ्गीत कलाकार वा शिक्षकका रूपमा मात्र परिभाषित गर्न सकिँदैन। स्थानीय सामाजिक तथा सांस्कृतिक सङ्गठनहरूसँग आबद्ध भएर उनी समाज जीवनमा पनि सक्रिय भूमिका निर्वाह गर्दै आएका छन्। उनी हरिसिङ्गा क्रीडा सङ्घका अध्यक्ष, हरिसिङ्गा महाविद्यालयको व्यवस्थापन समितिका महासचिव, भारतीय गोर्खा परिसङ्घको असम शाखाका सांस्कृतिक समन्वयक तथा असम गोर्खा सम्मेलनका मनोनीत सदस्य एवं कलाकारका रूपमा आबद्ध छन्। यसका अतिरिक्त, उनी उदालगुडीको कादम्बिनी क्लबका सदस्य पनि हुन्।
विशेषगरी अखिल असम नेपाली सांस्कृतिक मञ्चका महासचिव तथा भारतीय गोर्खा परिसङ्घको असम शाखाका सांस्कृतिक समन्वयकका रूपमा उनको सक्रियताले नेपाली भाषा र संस्कृतिको प्रचार-प्रसारप्रतिको प्रतिबद्धतालाई उजागर गर्छ। अर्कोतर्फ, असमिया भाषामा सङ्गीत एल्बम प्रकाशित गर्ने उनको अनुभवले बहुभाषिक सांस्कृतिक परिवेशसँगको गहिरो सम्बन्धलाई स्पष्ट पार्छ।
यतिबेला कृष्ण मिजार आफ्ना नयाँ गीतहरूको सङ्ग्रह तयार गर्न व्यस्त छन्। उनको नयाँ सङ्गीत एल्बम नेपाली र मिसिङ संस्कृतिको सुन्दर समन्वय प्रस्तुत गर्ने दिशामा एउटा महत्त्वपूर्ण प्रयास हो। असमको बहुरङ्गी सांस्कृतिक परिवेशमा सङ्गीतले सधैँ मानिसहरूका हृदयलाई एकताको सूत्रमा बाँध्ने काम गरेको छ। भाषिक तथा जातीय विविधताका बीच पनि सङ्गीतका स्वरहरूले साझा अनुभूतिको सिर्जना गर्छन्। यही सांस्कृतिक समन्वयको एउटा सुन्दर पहलका रूपमा गायक कृष्ण मिजारको नयाँ गीत-सङ्ग्रह श्रोताहरूमाझ प्रस्तुत हुने तयारीमा छ।
कृष्ण मिजारको जीवन शिक्षण-कर्म, सङ्गीत-साधना र सामाजिक-सांस्कृतिक सहभागिताको समन्वित यात्रा हो। सन् १९७८ को विद्यालयस्तरीय सङ्गीत प्रतियोगितामा प्रथम पुरस्कार प्राप्त गर्नेदेखि आकाशवाणी र दूरदर्शनसँग आबद्ध हुने, नेपाली, हिन्दी तथा असमिया भाषामा सङ्गीत एल्बम प्रकाशित गर्ने र विभिन्न सामाजिक-सांस्कृतिक सङ्गठनहरूमा जिम्मेवारी निर्वाह गर्नेसम्मको उनको यात्राले बहुआयामिक व्यक्तित्वको परिचय दिन्छ। उनको जीवनको विशेषता गीत गाउने वा एल्बम प्रकाशित गर्ने कार्यमा मात्र सीमित छैन, बरु शिक्षा र सांस्कृतिक साधनालाई सँगसँगै अघि बढाउने प्रयासमा पनि निहित छ। आफ्नै भाषा र संस्कृतिप्रतिको अनुराग कायम राख्दै अन्य भाषाका सङ्गीतसँग सम्बन्ध स्थापित गर्नु उनको कार्यजीवनको सकारात्मक पक्ष हो। कलाकारको वास्तविक पहिचान उसको सिर्जनशीलतामा हुन्छ भने सांस्कृतिक कार्यकर्ताको महत्त्व समाजसँगको उसको सम्बन्धमा प्रतिबिम्बित हुन्छ। यी दुवै पक्षको समन्वयबाट कृष्ण मिजारको जीवन र कार्यले हरिसिङ्गा तथा समग्र पूर्वोत्तर भारतको सांस्कृतिक परिवेशमा विशिष्ट स्थान प्राप्त गरेको छ। सङ्गीतका स्वरहरूले मानव हृदयलाई स्पर्श गर्छन्, शिक्षाले चिन्तनका नयाँ क्षितिजहरू खोल्छ र संस्कृतिले समाजलाई आफ्ना जराहरूसँग जोडेर राख्छ। कृष्ण मिजारको जीवनयात्रामा यी तीनवटै धाराको उपस्थितिले उनको व्यक्तित्वलाई विशेष महत्त्व प्रदान गरेको छ। उनको जीवन यस कुराको उदाहरण हो कि आफ्ना सांस्कृतिक जरा र पहिचानसँग जोडिएर रहँदै पनि विभिन्न भाषा र समुदायका बीच सद्भाव तथा एकताको सन्देश फैलाउन सकिन्छ।