19 वर्षदेखि निरन्तर
समकालीन साहित्य
समकालीन साहित्य
१: एउटा भिडियो, हजारौँ विवेक
बिहानको घामले भर्खरै गाउँका डाँडाहरू छुन थालेको थियो । रातभरि परेको शीतले सडकछेउका घाँसका पातहरू चम्किरहेका थिए । आकाश नीलो थियो, चराहरू आफ्नै भाषामा दिनको स्वागत गरिरहेका थिए, र सडकमा विस्तारै मानिसहरूको चहलपहल बढ्दै थियो ।
त्यही सडकमा एउटा गाडी हुइँकिँदै आइरहेको थियो ।
गाडीको माथिल्लो भागमा डोरीले बाँधिएको एउटा खसी थियो । उसका चारवटै खुट्टा अस्वाभाविक ढङ्गले खुम्चिएका थिए । शरीरलाई अड्याउन उसले बारम्बार प्रयास गरिरहेको थियो, तर गाडीको कम्पनसँगै उसको सानो शरीर यताउता हल्लिन्थ्यो । घाँटीमा बाँधिएको डोरी कस्सिँदा ऊ टाउको उठाउँथ्यो, मुख खोल्थ्यो र केही भन्न खोजेझैँ आवाज निकाल्थ्यो ।
तर उसको भाषा बुझ्ने कोही थिएन ।
उसको आवाज गाडीको इन्जिनमा हराउँथ्यो । उसको डर चालकको हतारमा हराउँथ्यो । उसको पीडा सडकमा हिँडिरहेका मानिसहरूको व्यस्ततामा हराउँथ्यो ।
कसैले एकछिन फर्केर हेर्यो । कसैले अनुहार खुम्च्यायो । कसैले मोबाइल निकाल्यो । गाडी अघि बढिरह्यो ।
सडकको अर्को छेउमा उभिएकी मायाले भने आफ्नो पाइला रोकिन् ।
उनको हातमा बजारबाट किनेको तरकारीको झोला थियो । उनी कार्यालय जान हतारमा थिइन् । त्यो बिहान पनि अरू बिहानजस्तै थियो—समयको दबाब, घरको जिम्मेवारी र दिनभरि पूरा गर्नुपर्ने कामहरूको सूची । तर गाडीको माथि छटपटाइरहेको त्यो खसी देखेपछि उनलाई लाग्यो, संसारको सम्पूर्ण हतार एकछिनका लागि रोकिएको छ ।
“ए, त्यो खसीलाई हेर्नुस् त !” उनले नजिकै उभिएका एक युवकलाई भनिन् ।
युवकले गाडीको पछाडि हेरेर हाँस्दै भन्यो, “के हेर्नु छ र ? खसी हो । बजार लैजाँदै होला ।”
“खसी भएकैले त्यसलाई यसरी बाँधेर लैजान मिल्छ ?”
“अनि कसरी लैजाने त ? गाडीमा राखेर लैजानै पर्यो नि !”
“राखेर लैजानु र सास्ती दिएर लैजानु फरक कुरा होइन र ?”
युवकले काँध उचाल्यो । “दिदी, संसार यस्तै हो । तपाईंले एउटा खसीका लागि किन यति धेरै चिन्ता लिनुभएको ?”
मायाले तत्काल उत्तर दिन सकिनन् । उनले फेरि गाडीको माथि हेरिन् । खसीका आँखा सडकतिर फर्किएका थिए । ती आँखामा के थियो—डर, थकान, पीडा कि बाँच्ने चाहना ? उनले ठ्याक्कै छुट्याउन सकिनन् । तर ती आँखा उनलाई निर्जीव वस्तुका आँखा जस्ता लागेनन् ।
गाडी टाढा पुगिसकेको थियो । मायाले मोबाइल निकालिन् र त्यसको नम्बर टिप्ने प्रयास गरिन्, तर ढिलो भइसकेको थियो ।
उनको मनमा एउटा प्रश्न उठ्यो—हामीले आफ्नो आवश्यकताका लागि कुनै जीवको जीवन प्रयोग गर्छौँ भन्दैमा त्यसलाई पीडा महसुस गर्ने अधिकारबाट वञ्चित गर्न सक्छौँ ?
त्यस प्रश्नको उत्तर सडकमा थिएन । तर त्यो प्रश्नले उनको मनभित्र यात्रा सुरु गरिसकेको थियो ।
त्यही साँझ सामाजिक सञ्जालमा एउटा भिडियो देखापर्यो ।
भिडियोमा उही गाडी थियो । माथि बाँधिएको खसी थियो । गाडी उफ्रिँदा खसीको शरीर हल्लिन्थ्यो । खुट्टा फुत्काउन खोज्दा डोरीले तान्थ्यो । उसले टाउको उठाएर वरिपरि हेर्थ्यो, मानौँ कसैले उसको अवस्था बुझिदिनेछ भन्ने आशा गरिरहेको होस् ।
भिडियो खिच्ने व्यक्तिको आवाज पनि सुनिन्थ्यो ।
“खसीलाई यसरी सास्ती दिएर लैजानुहुन्छ ? जनावर पनि जीव हो । यसलाई पनि पीडा हुन्छ । अलिकति त दया गर्नुस् !”
आवाजमा आक्रोश थियो । शब्दहरूमा करुणा थियो, तर स्वरमा त्यस्तो कठोरता पनि थियो जसले सुन्ने मानिसलाई प्रश्न गर्न बाध्य बनाउँथ्यो—के मानिसलाई सम्झाउन करुणा मात्र पर्याप्त हुन्छ, कि कहिलेकाहीँ आक्रोश पनि आवश्यक पर्छ ?
भिडियो पोस्ट गर्ने व्यक्तिले लेखेको थियो—
“खसीलाई यसरी सास्ती नगर्न अनुरोध छ । आफ्नो व्यापार, सुविधा वा हतारका लागि बोल्न नसक्ने प्राणीलाई अनावश्यक पीडा नदिनुहोस् ।”
केही मिनेटमै भिडियोमा प्रतिक्रिया आउन थाले । त्यसपछि सयौँ प्रतिक्रिया थपिए । कसैले खसीका लागि दुःख व्यक्त गरे । कसैले गाडी चलाउनेलाई दोष दिए । कसैले भिडियो बनाउने व्यक्तिको उद्देश्यमा प्रश्न उठाए । कसैले धर्मको कुरा गरे । कसैले मानिसकै दुःखको हिसाब मागे । कसैले गरिबीको बाध्यता सम्झाए । कसैले मासु खान छाड्नुपर्ने तर्क गरे । कसैले शाकाहारी हुनु नै समाधान हो कि होइन भनेर बहस गरे ।
एउटा खसीको शरीरमा बाँधिएको डोरीले मानौँ समाजका हजारौँ विचारलाई तानेर एउटै ठाउँमा ल्याइदिएको थियो ।
तर ती विचारहरू एउटै दिशामा अघि बढिरहेका थिएनन् ।
टिप्पणीहरूको अदालत
मायाले पनि भिडियो हेरिन् । उनले खसीको छटपटी फेरि देखिन् र मन खिन्न भयो । त्यसपछि टिप्पणीहरू पढ्न थालिन् ।
पहिलो टिप्पणी थियो—
“बिचरा ! कति पीडा भएको होला । गाडीमा अलिकति ठाउँ मिलाएर, सुरक्षित तरिकाले लैजान सकिँदैन ?”
त्यसको तल अर्को प्रतिक्रिया थियो—
“जनावरलाई पनि तिर्खा लाग्छ, भोक लाग्छ, डर लाग्छ । बोल्न सक्दैन भन्दैमा जे गरे पनि हुन्छ ?”
अर्को व्यक्तिले लेखेको थियो—
“यस्ता दृश्य देख्दा मन दुख्छ । कम्तीमा पानी र हावा पुग्ने व्यवस्था त गर्नुपर्छ ।”
मायाको मनमा केही शान्ति छायो । उनलाई लाग्यो, संसार पूरै संवेदनहीन भइसकेको रहेनछ । मानिसहरू अझै अरूको पीडा देखेर दुख्न सक्छन् ।
तर त्यसपछि उनले अर्को टिप्पणी पढिन्—
“भिडियो हालेर हिरो बन्न खोजेको होला । जनावरको माया देखाएर लाइक र भ्यु कमाउने धन्दा !”
माया एकछिन रोकिइन् ।
के भिडियो बनाउने व्यक्तिको उद्देश्य साँच्चै करुणा थियो ? कि लोकप्रियता ? के उसले खसीलाई सास्ती भएको देखेर भिडियो बनाएको थियो, कि भिडियो बनाउनकै लागि त्यो दृश्यलाई लामो समयसम्म खिचिरह्यो ? के उसले गाडी रोक्न आग्रह गरेको थियो ? के उसले खसीलाई सुरक्षित राख्ने कुनै प्रयास गरेको थियो ?
मायालाई ती प्रश्नहरूको उत्तर थाहा थिएन ।
तर उनले मनमनै भनिन्, “उद्देश्यमा प्रश्न गर्न सकिन्छ । तर त्यसले खसीको पीडा झूटो बनाउँदैन ।”
उनले टिप्पणीहरू पढ्न जारी राखिन् ।
कसैले लेखेको थियो—
“पहिले मानिसको दुःख हेर । अस्पतालमा उपचार नपाएर मानिस मरिरहेका छन्, गरिबका छोराछोरी भोकै छन् । खसीको चिन्ता गर्नेहरूले मानिसको चिन्ता कहिले गर्छन् ?”
त्यसको उत्तरमा कसैले लेखेको थियो—
“मानिसको दुःख देख्नुपर्छ भन्ने कुरा ठीक हो । तर मानिसको दुःख देख्ने आँखाले जनावरको दुःख किन देख्न सक्दैन ? करुणा बाँड्दा घट्छ र ?”
अर्को टिप्पणीमा लेखिएको थियो—
“खसी बेचेर किसानले घर चलाउँछ । गाडीमा लैजाने मानिसले मजदुरी खान्छ । सबैलाई दोष दिएर हुँदैन । गरिबको बाध्यता पनि बुझ्नुपर्छ ।”
त्यसपछि कसैले प्रतिवाद गरेको थियो—
“गरिबी वास्तविक समस्या हो, तर गरिबीका नाममा पीडालाई सामान्य ठान्न मिल्दैन । सुरक्षित तरिकाले लैजान सकिने उपाय खोज्नु पनि त आवश्यक छ ।”
मायाले मोबाइल केही तल झारिन् ।
उनलाई लाग्यो, यो बहस खसीको बारेमा मात्र थिएन । यो बहस मानिसले आफ्नो सुविधा र अरूको जीवनबीच कस्तो सम्बन्ध बनाउँछ भन्ने विषयमा थियो । एउटै दृश्यले कसैलाई निर्दयी बनाएको थियो, कसैलाई रक्षात्मक, कसैलाई विचारशील र कसैलाई व्यङ्ग्यात्मक ।
मानिसहरू एउटै भिडियो हेरिरहेका थिए, तर प्रत्येकले आफ्नो मनभित्रको संसारबाट त्यसलाई व्याख्या गरिरहेका थिए ।
कसैले त्यहाँ पशुको पीडा देख्यो ।
कसैले गरिबको विवशता ।
कसैले धार्मिक परम्परा ।
कसैले सामाजिक सञ्जालको स्वार्थ ।
कसैले राजनीतिक पाखण्ड ।
र कसैले आफ्नो जीवनशैलीमाथि उठेको प्रश्न देख्यो ।
तर एउटा कुरा भने अनौठो थियो—सबै जना बोलिरहेका थिए, खसी भने अझै मौन थियो ।
राति खाना खाने बेला मायाकी आमाले भान्साबाट सोधिन्, “आज के पकाउने ? बजारमा मासु ल्याइनस् ?”
“ल्याइनँ आमा ।”
“किन ? हिजो त ल्याउँछु भनेकी थिइस् ।”
मायाले केहीबेर भान्साको ढोकातिर हेरिन् । चुलोमाथि भाँडो उम्लिरहेको थियो । भान्सामा बेसार, जिरा र लसुनको बास्ना फैलिएको थियो । भित्तामा झुन्डिएको पात्रोमा चाडपर्वका मितिहरू रातो अक्षरले चिन्ह लगाइएका थिए ।
“आमा, एउटा कुरा सोधूँ ?”
“सोध न ।”
“हामी मासु किन खान्छौँ ?”
आमाले भान्साको काम रोक्दै छोरीतिर हेरिन् ।
“किन खान्छौँ रे ? खानका लागि नै त पालिएको हुन्छ नि खसी । मानिसले पहिलेदेखि मासु खाँदै आएको हो । शरीरलाई शक्ति पनि चाहिन्छ ।”
“तर त्यसलाई मार्नुअघि उसलाई पनि डर लाग्छ होला नि, आमा ?”
आमाले केहीबेर छोरीको अनुहार हेरिन् । उनको आँखामा झर्को थिएन, तर आश्चर्य थियो ।
“तँलाई आज के भयो ? कसैले केही भन्यो ?”
“एउटा भिडियो देखेँ । खसीलाई गाडीमाथि बाँधेर लगिरहेका थिए । कति छटपटाएको थियो !”
आमाले लामो सास फेरिन् ।
“छोरी, संसारमा धेरै कुरा छन् । सबै कुरा सोचेर बसिस् भने जीवन चलाउन गाह्रो हुन्छ । हामीले सधैँ खाएको कुरा हो ।”
“पहिलेदेखि गर्दै आएको भन्दैमा सबै कुरा सही हुन्छ र ?”
प्रश्न सरल थियो । तर त्यसले आमाको अनुभव, परम्परा र छोरीको नयाँ संवेदनाबीच एउटा सानो दूरी बनाइदियो ।
आमाले तुरुन्त उत्तर दिइनन् । उनी फेरि तरकारी चलाउन थालिन् ।
“हामीले कसैलाई दुःख दिन भनेर मासु खाएका होइनौँ,” उनले केहीबेरपछि भनिन्, “हामीलाई जे सिकाइयो, त्यही गर्दै आयौँ । मानिसको जीवन पनि सजिलो कहाँ छ र ? खेतमा काम गर्ने, पसिना बगाउने, घर चलाउने—सबैको आ-आफ्नो दुःख छ ।”
मायाले आमाको कुरा ध्यानपूर्वक सुनिन् । उनलाई आमाको तर्कमा निर्दयता थिएन । त्यहाँ जीवनभरि अभ्यास बनेको परम्परा थियो, आवश्यकताको अनुभव थियो र परिवर्तनका लागि समय नपाएको एउटा पुस्ताको थकान थियो ।
“म तपाईंलाई दोष दिएकी होइन, आमा,” उनले नरम स्वरमा भनिन् । “म आफैँ पनि त मासु खाएरै हुर्किएकी हुँ । तर आज पहिलोपटक मलाई लाग्यो—हामीले थालमा देख्ने कुरा र त्यो थालसम्म आइपुग्नुअघिको कथा एउटै होइन रहेछ ।”
आमाले चम्चा चलाउन छाडिन् ।
“कस्तो कथा ?”
“थालमा मासु देखिन्छ । तर त्यसको पछाडि एउटा जीव थियो भन्ने कुरा हामी बिर्सन्छौँ । उसले पनि जीवन बिताएको थियो । उसलाई पनि बाँच्न मन लागेको थियो कि थिएन—हामीले कहिल्यै सोचेका छैनौँ ।”
आमाको अनुहारमा गम्भीरता देखियो ।
“सबै कुरा एकै दिन बदलिँदैन, छोरी ।”
“म पनि आजै सबै बदल्छु भन्दिनँ, आमा । तर सोच्न त सक्छु नि ।”
आमाले उत्तर दिइनन् । भान्साको झ्यालबाट जूनको मधुरो प्रकाश भित्र पसेको थियो । बाहिर कतै कुकुर भुकेको आवाज सुनियो । घरको वातावरण सामान्य थियो, तर मायाका लागि त्यो साँझ सामान्य रहेन ।
उनले खाना खाइन् । थालमा भात थियो, दाल थियो, तरकारी थियो । तीमध्ये कुनै पनि वस्तुले उनलाई पहिलेझैँ असामान्य लागेन । तर पहिलो गाँस मुखमा हाल्दा उनलाई बिहान देखेको खसी सम्झना भयो ।
उसले पनि बिहान घाँस चपाएको थियो होला । उसले पनि पानी पिएको थियो होला । उसलाई पनि कुनै ठाउँ परिचित लागेको थियो होला, जहाँ उसले डरविना हिँड्न पाउँथ्यो । त्यसपछि उसलाई अपरिचित गाडीमा बाँधियो । उसको संसार केही घण्टामै बदलियो ।
मायाले थालमा रहेको खानालाई हेरिन् । उनले पहिलोपटक महसुस गरिन्—मानिसले खानेकुरा मात्र खाँदैन; कहिलेकाहीँ उसले आफ्ना प्रश्नहरू पनि निलिरहेको हुन्छ ।
भोलिपल्ट बिहान भिडियोमा नयाँ टिप्पणीहरू थपिएका थिए ।
एक जना वृद्धले लेखेका थिए—
“हामीले धर्मका नाममा धेरै कुरा गर्दै आएका छौँ । तर धर्मको मूलमा करुणा छ भने करुणा व्यवहारमा पनि देखिनुपर्छ ।”
अर्को व्यक्तिले प्रतिवाद गरेको थियो—
“धर्म र संस्कृतिलाई नबुझी पशुबलिको विरोध गर्नेहरू आफ्नो परम्परा बिर्सिरहेका छन् ।”
त्यसको तल अर्को टिप्पणी थियो—
“परम्पराको सम्मान गर्नुपर्छ, तर परम्परामा सुधारको सम्भावना पनि त हुन्छ । कसैलाई अपमान नगरी प्रश्न गर्न किन नपाउने ?”
त्यसपछि केही टिप्पणीहरू व्यक्तिगत गालीगलौजमा बदलिएका थिए । कसैले भिडियो बनाउनेलाई मूर्ख भनेको थियो । कसैले मासु खानेलाई निर्दयी भनेको थियो । कसैले शाकाहारीहरूलाई देखावटी भनेको थियो । कसैले धर्मको नाममा हुने हिंसामाथि प्रश्न उठाउँदा आफ्नो आस्था अपमानित भएको गुनासो गरेको थियो ।
मायाले मोबाइल बन्द गरिन् ।
उनलाई अचानक लाग्यो—मानिसहरू अरूको करुणामाथि प्रश्न गर्न जति छिटो तयार हुन्छन्, आफ्नै व्यवहारमाथि प्रश्न गर्न त्यति नै हिचकिचाउँछन् ।
तर उनले भिडियो बनाउने व्यक्तिलाई पनि पूर्ण रूपमा निर्दोष ठान्न सकिनन् । यदि उसले खसीको पीडा देखेर साँच्चै रोक्ने प्रयास गरेको थियो भने त्यो प्रशंसनीय थियो । यदि उसले केवल दृश्यलाई लोकप्रियताको साधन बनाएको थियो भने त्यो पनि प्रश्नयोग्य थियो ।
करुणाको नाममा स्वार्थ लुक्न सक्छ । तर स्वार्थको सम्भावना देखाएर करुणालाई नै अस्वीकार गर्नु पनि गलत हुन सक्छ ।
त्यसैले उनले भिडियो फेरि खोलिन् । खसीको अनुहारमा रोकिएको दृश्यलाई ध्यान दिएर हेरिन् । त्यहाँ कुनै भाषण थिएन । कुनै नारा थिएन । कुनै धार्मिक चिन्ह थिएन । कुनै राजनीतिक झन्डा थिएन ।
त्यहाँ एउटा जीव थियो, जो आफ्नो शरीरलाई सम्हाल्न संघर्ष गरिरहेको थियो ।
मायाले मनमनै भनिन्, “तिम्रो पीडाको प्रमाण दिन तिमीले बोल्न जान्नुपर्दैन रहेछ ।”
त्यही बेला उनको कार्यालयबाट फोन आयो । उनलाई केही कागजात तत्काल तयार गर्न भनियो । उनी उठिन्, झोला मिलाइन् र काममा जाने तयारी गर्न थालिन् ।
तर ढोकाबाट बाहिर निस्कनुअघि उनले एउटा काम गरिन् । भिडियोको तल लेखिन्—
“हामीले यो बहसलाई एकअर्कालाई गाली गर्ने ठाउँ नबनाऔँ । खसीलाई सास्ती भएको कुरा उठाउनुको अर्थ किसान, चालक वा मासु खाने सबै मानिस खराब हुन् भन्नु होइन । गरिबी र बाध्यतालाई पनि बुझौँ । तर बोल्न नसक्ने जीवलाई अनावश्यक पीडा नदिने उपाय खोज्न पनि नछाडौँ । कम्तीमा सुरक्षित ढुवानी, पानी, पर्याप्त ठाउँ र मानवीय व्यवहारको माग गरौँ । अनि सम्भव छ भने आफ्नो खानपानबारे पनि इमानदारीपूर्वक सोचौँ ।”
टिप्पणी लेखिसकेपछि उनी केहीबेर त्यहीँ बसिरहिन् ।
उनलाई थाहा थिएन, उनको भनाइले कसैको सोच बदल्नेछ कि बदल्नेछैन । कसैले समर्थन गर्नेछ, कसैले उपहास गर्नेछ, कसैले कुनै प्रतिक्रिया नै दिनेछैन । तर उनले आफ्नो मनभित्र एउटा सानो ढोका खोलेकी थिइन् । त्यो ढोकाबाट प्रश्नहरू भित्र आउन थालेका थिए ।
के मानिसको स्वाद कुनै जीवको जीवनभन्दा ठूलो हो ?
के परम्पराले प्रश्न गर्न नदिने अधिकार राख्छ ?
के गरिबको बाध्यता बुझ्नु भनेको पशुको पीडा बेवास्ता गर्नु हो ?
के शाकाहारी हुनु केवल खानपानको परिवर्तन हो, कि त्यो करुणा र जिम्मेवारीलाई हेर्ने दृष्टिकोणको परिवर्तन पनि हुन सक्छ ?
यी प्रश्नहरूको उत्तर उनले अझै पाएकी थिइनन् । तर अब उनी ती प्रश्नबाट भाग्न सक्दिनथिन् । त्यस दिन साँझ माया कार्यालयबाट फर्कँदा सडकछेउको एउटा सानो पसलमा रोकिइन् । पसलअगाडि केही खसी बाँधिएका थिए । तीमध्ये एउटा सानो खसी आमाको शरीरमा टाँसिएर दूध चुसिरहेको थियो । अर्को खसी डोरी तान्दै अलिकति परको हरियो घाँसतिर पुग्न खोजिरहेको थियो ।
पसलको साहुजीले हाँस्दै भन्यो, “बहिनी, खसी चाहिन्छ ? दसैँ नजिकिँदै छ । अहिले नै हेर्नुस्, पछि महँगो पर्छ ।”
मायाले खसीहरूतिर हेरिन् । एउटा खसीले उनको हातमा रहेको तरकारीको झोलातिर मुख बढायो । उनले झोला अलिकति पर सारिन् । खसीले फेरि घाँसतिर मुख फर्कायो ।
सामान्य दृश्य थियो त्यो । तर मायाका लागि अब केही पनि पहिलेझैँ सामान्य थिएन ।
“यी खसीहरू कहाँबाट ल्याउनुभएको ?” उनले सोधिन् ।
“गाउँबाट। किसानले बेच्न ल्याएका ।”
“किसानले किन बेचेका होलान् ?”
साहुजी हाँस्यो । “किन बेच्नु नि ? पैसा चाहियो । कसैले ऋण तिर्न, कसैले घर खर्च चलाउन । सबैको आफ्नै समस्या छ ।”
मायाले टाउको हल्लाइन् । उनको मनमा बिहानको भिडियो, आमासँगको संवाद र सामाजिक सञ्जालका हजारौँ टिप्पणीहरू एकैपटक घुम्न थाले ।
यहाँ किसानको बाध्यता थियो । त्यहाँ व्यापारीको कारोबार थियो । अर्को ठाउँमा ढुवानी गर्नेको रोजगारी थियो । अन्त्यमा उपभोक्ताको स्वाद थियो । यी सबैको बीचमा खसीको जीवन थियो ।
एउटा जीवको मृत्यु कुनै एक व्यक्तिको निर्णय मात्र थिएन । त्यो खेती, बजार, परम्परा, व्यापार र मानिसको चाहनाले बनेको लामो शृङ्खला थियो । त्यसैले परिवर्तनको प्रश्न पनि एउटै व्यक्तिलाई गाली गरेर पूरा हुने थिएन ।
मायाले पसलका खसीहरूलाई फेरि हेरिन् ।
“यिनलाई अलिकति खुला ठाउँमा राख्न मिल्दैन ?” उनले सोधिन् ।
साहुजीको अनुहार केही गम्भीर भयो ।
“मिल्थ्यो बहिनी, तर ठाउँ चाहिन्छ, खर्च चाहिन्छ । बजारमा सबै कुरा सोचेजस्तो सजिलो हुँदैन ।”
“त्यो पनि ठीक हो,” मायाले भनिन्, “तर सजिलो छैन भन्दैमा सुधार गर्ने प्रयास नै नगर्ने त ?”
साहुजीले उत्तर दिन सकेन ।
माया त्यहाँबाट अघि बढिन् । बाटोमा हिँड्दै गर्दा उनलाई आफ्नो प्रश्न पनि अपूरो लाग्यो । उनले सुधारको कुरा गरेकी थिइन्, तर के उनी आफैँ परिवर्तनका लागि तयार थिइन् ? के उनी केवल अरूलाई प्रश्न गरिरहेकी थिइन् ? के आफ्नै थालमा आइपुग्ने मासुको कथा बुझ्न उनी तयार थिइन् ?
उनले आफ्नो जीवन सम्झिन् । बाल्यकालदेखि परिवारमा मासु पाकेको देखेकी थिइन् । चाडपर्व, भोजभतेर र पारिवारिक जमघटमा मासु सामान्य परिकार थियो । उनले कहिल्यै त्यसलाई ठूलो नैतिक प्रश्न बनाएकी थिइनन् । आफूले खाएको वस्तुको स्रोत र त्यसको मूल्यबीचको सम्बन्धबारे उनले खासै सोचेकी थिइनन् ।
आजसम्म उनले मासुलाई परिकारका रूपमा मात्र हेरेकी थिइन् । अब त्यसको पछाडि एउटा जीवित प्राणीको जीवन पनि देख्न थालेकी थिइन् ।
उनले तत्काल आफूलाई शाकाहारी घोषणा गरिनन् । उनले कसैलाई पनि भोलिदेखि मासु नखान आदेश दिइनन् । उनलाई थाहा थियो—मानिसको बानी, स्वाद र संस्कार एकै रातमा बदलिँदैनन् । शरीरको आवश्यकता, आर्थिक अवस्था र खानाको उपलब्धता पनि मानिसअनुसार फरक हुन्छन् ।
तर उनले आफूलाई एउटा वाचा गरिन् ।
अबदेखि आफूले खानेकुराबारे सोच्दा त्यसको स्वाद मात्र होइन, त्यसको पछाडि रहेको जीवन, श्रम, पीडा र आफ्नो छनोटको जिम्मेवारीबारे पनि सोच्नेछिन् ।
त्यो वाचा सानो थियो ।
तर उनको जीवनमा त्यसको अर्थ ठूलो हुन सक्थ्यो ।
साँझको आकाशमा सूर्य अस्ताउँदै थियो । सडकमा मानिसहरू आ-आफ्नो घरतिर लागिरहेका थिए । पसलमा बाँधिएका खसीहरू अझै घाँस खोजिरहेका थिए । सहरको अर्को कुनामा कुनै भान्सामा मासु पाकिरहेको थियो । कुनै घरमा शाकाहारी खाना तयार हुँदै थियो । कतै धार्मिक परम्पराको तयारी थियो, कतै गरिब परिवार भोलिको खर्च कसरी जुटाउने भन्ने चिन्तामा थियो ।
संसार आफ्नै गतिमा चलिरहेको थियो । तर मायाको मनमा एउटा प्रश्नले जरा गाड्न थालेको थियो । यदि मानिससँग सोच्ने क्षमता छ भने, उसले आफ्नो स्वादका लागि गरिने हरेक कामलाई कहिल्यै प्रश्न नगरी स्वीकार गरिरहनुपर्ने किन ?
उसले बाटोको छेउमा पलाएको एउटा सानो बिरुवा देखी । धुलोले ढाकिएको थियो, तर त्यसका दुईवटा हरिया पात घामतिर फर्किएका थिए । कसैले त्यसलाई रोपेको थिएन । कसैले पानी हालेको थिएन । तैपनि त्यो बाँच्न खोजिरहेको थियो ।
मायाले एकछिन त्यसलाई हेरिन् ।
जीवनको चाहना सधैँ ठूलो आवाजमा व्यक्त हुँदैन रहेछ । कहिलेकाहीँ त्यो एउटा सानो बिरुवाको पातमा देखिन्छ । कहिलेकाहीँ सडकमा छटपटाइरहेको खसीका आँखामा । कहिलेकाहीँ मानिसको मनमा अचानक उठेको प्रश्नमा ।
त्यो रात मायाले मोबाइलमा भिडियो फेरि खोलिनन् । उनले कुनै नयाँ टिप्पणी पनि लेखिनन् ।
उनी चुपचाप घर फर्किइन् ।
तर उनको मौनता पहिलेको जस्तो थिएन ।
पहिले उनी खसीलाई देखेर दुःखी भएकी थिइन् । अब उनी आफ्नै जीवनशैलीमाथि प्रश्न गर्न थालेकी थिइन् । पहिले उनले अरूले गरेको व्यवहारमा समस्या देखेकी थिइन् । अब आफ्नै छनोटको जिम्मेवारी पनि महसुस गर्न थालेकी थिइन् ।
उनलाई थाहा थिएन, यो प्रश्नले उनलाई कहाँ पुर्याउनेछ । सायद केही दिनपछि उनी फेरि पुरानै दिनचर्यामा फर्किनेछिन् । सायद मानिसहरूले उनलाई उपहास गर्नेछन् । सायद उनको परिवारले उनको विचारलाई अनावश्यक भावुकता ठान्नेछ । सायद उनले आफूलाई नै धेरै प्रश्न सोधेर थकित बनाउनेछिन् ।
तर एउटा कुरा बदलिइसकेको थियो । अब खसी उनको आँखामा केवल बजारको वस्तु थिएन । ऊ एउटा जीवन थियो । र त्यो जीवनले बोल्न नसके पनि, उसको पीडाले मायाको विवेकसँग संवाद सुरु गरिसकेको थियो ।
त्यो दिन सामाजिक सञ्जालमा एउटा खसीको भिडियो फैलिएको थियो; तर वास्तविक परिवर्तन भिडियोमा होइन, एउटा मानिसको मनमा सुरु भएको थियो । किनकि कहिलेकाहीँ क्रान्ति सडकमा नारा लगाएर सुरु हुँदैन—आफ्नै थालअगाडि बसेर आफूले कहिल्यै नसोधेको प्रश्न सोध्ने साहसबाट सुरु हुन्छ ।
२: आमाको दूध र मानिसको स्वाद
रातभरि पानी परेको थियो । बिहान गाउँको माटोबाट ओसिलो सुगन्ध उठिरहेको थियो । गोठको छानाबाट चुहिएको पानीले आँगनको एक कुनामा सानो खाल्डो बनाएको थियो । त्यही खाल्डोमा आकाशको एउटा टुक्रा देखिन्थ्यो, जसलाई हावाले छोएपछि पानीमा लहर उठ्थ्यो र नीलो आकाश टुक्राटुक्रा भएझैँ देखिन्थ्यो ।
गोठभित्र एउटी बाख्री आफ्ना दुई पाठापाठीसँग थिइन् । एउटाले आमाको पेटमुनि टाउको घुसारेर दूध चुसिरहेको थियो । अर्कोले दूध पिउन नपाएर रिसाएझैँ आमाको शरीरमा टाउको ठोक्कायो । बाख्रीले बिस्तारै घाँटी घुमाएर त्यसलाई चाटिन् । पाठो उफ्रियो । बाख्रीले फेरि चाटिन् । केही बेरपछि दुवै पाठापाठी आमाको शरीरसँग टाँसिएर निदाए ।
त्यो दृश्यमा कुनै ठूलो दर्शन थिएन । कुनै धार्मिक उपदेश थिएन । कुनै सामाजिक सञ्जालको टिप्पणी थिएन । केवल एउटा आमा थिइन् र उनका सन्तान थिए ।
तर जीवनका सबैभन्दा गहिरा सत्यहरू कहिलेकाहीँ यस्तै साधारण दृश्यमा लुकेका हुन्छन् ।
त्यो बाख्रीलाई आफ्नो मातृत्वबारे लेखिएको कुनै पुस्तक थाहा थिएन । उसलाई माया, वात्सल्य र ममताका परिभाषा आउँदैनथे । उसले आफ्नो सन्तानलाई माया गर्छु भनेर घोषणा गर्न पनि जान्दिनथी । तर पाठोले दूध चुस्दा उसको शरीर शान्त हुन्थ्यो । पाठो टाढा जाँदा ऊ आवाज निकाल्थी । पाठो डराउँदा ऊ उसको नजिक जान्थी ।
उसको व्यवहारमा भाषण थिएन, तर सम्बन्ध थियो । उसको आँखामा दर्शन थिएन, तर संवेदना थियो । र उसको मातृत्वमा मानिसले लेखेका सिद्धान्तभन्दा पुरानो एउटा सत्य जीवित थियो—जीवनले आफ्नो निरन्तरता चाहन्छ, र आमाले आफ्नो सन्तानलाई जोगाउन चाहन्छिन् ।
त्यो बिहान रामबहादुर किसानको घरमा भने अर्को प्रकारको चिन्ता जागिरहेको थियो ।
उनकी श्रीमती सीताले गोठको ढोका खोलेर बाख्रीलाई घाँस हालिन् । त्यसपछि उनले पाठापाठीलाई हेर्दै भनिन्, “यीमध्ये एउटा बेच्नुपर्छ कि क्या हो ?”
रामबहादुरले आँगनमा बसेर पुरानो हिसाबको कापी पल्टाइरहेका थिए । कापीका पानामा ऋण, ब्याज, मल, बीउ, औषधि र घरखर्चका हिसाबहरू थिए । कतिपय हिसाबको छेउमा रातो मसीले चिन्ह लगाइएको थियो । ती चिन्हहरू उनलाई सामान्य अक्षरजस्ता लाग्दैनथे; प्रत्येक चिन्हसँग कुनै न कुनै चिन्ता जोडिएको थियो ।
“नबेची के गर्ने ?” उनले कापीबाट आँखा नउठाई भने । “सहकारीको किस्ता तिर्न बाँकी छ । मलको पैसा पनि उधारो छ । छोराको कलेजको शुल्क आउँदै छ ।”
सीताले पाठोको टाउको सुम्सुम्याइन् ।
“तर अहिले त सानै छन् ।”
“सानो छँदै मूल्य राम्रो आउँछ भन्छन् । अर्को महिना पर्खियो भने घाँसको खर्च बढ्छ ।”
सीता चुप भइन् ।
घरको गरिबीले मानिसलाई कहिलेकाहीँ त्यस्तो निर्णय गर्न बाध्य बनाउँछ, जसलाई उसले आफ्नो मनको इच्छाले होइन, परिस्थितिको चापले स्वीकार गर्छ । रामबहादुरलाई जनावरसँग घृणा थिएन । उनले वर्षौँदेखि गाई, भैँसी, बाख्रा र कुखुरा पालेका थिए । जनावर बिरामी हुँदा रातभरि जागेका थिए । गाईले बाछो जन्माउँदा खुसी भएका थिए । कुनै पाठो मर्दा उनी पनि दुःखी भएका थिए ।
तर उनको जीवनमा भावना मात्र पर्याप्त थिएन । घरमा अन्न चाहिन्थ्यो । खेतमा बीउ चाहिन्थ्यो । छोराछोरीलाई पढाउन पैसा चाहिन्थ्यो । ऋणको ब्याजले करुणा बुझ्दैनथ्यो ।
“एउटा पाठो बेचेर केही दिनको समस्या टर्छ,” उनले भने, “तर घर चलाउने अर्को उपाय पनि त चाहियो ।”
सीताले बिस्तारै सोधिन्, “त्यसलाई बेचिसकेपछि आमाबाट छुट्याउँदा बाख्री कराउँछे नि ?”
रामबहादुरको हात कापीमाथि रोकियो ।
“कराउँछे,” उनले स्वीकार गरे, “तर के गर्नु ?”
त्यो सानो वाक्यमा एउटा किसानको सम्पूर्ण विवशता थियो ।
तर के गर्नु ?
यो प्रश्न केवल रामबहादुरको थिएन । गरिबीले थिचिएका असङ्ख्य मानिसहरूको थियो । आफ्नो श्रमको उचित मूल्य नपाउने किसानको थियो । ऋणको भारीले थिचिएका परिवारहरूको थियो । बजारको मागअनुसार जीवनयापन गर्न बाध्य मानिसहरूको थियो ।
तर यही प्रश्नको अर्को पाटो पनि थियो—के मानिसको बाध्यता बुझ्नु भनेको जनावरको पीडा नदेख्नु हो ? के एउटा पक्षको दुःख स्वीकार गरेपछि अर्को पक्षको दुःख स्वतः समाप्त हुन्छ ?
रामबहादुरलाई ती प्रश्नको उत्तर थाहा थिएन । उनी त केवल अर्को महिनाको किस्ता कसरी तिर्ने भन्ने सोचिरहेका थिए ।
गोठभित्र पाठोले फेरि आमाको दूध चुस्न थाल्यो । माया त्यस दिन कार्यालय जानुअघि एउटा अनौठो निर्णयमा पुगिन् । उनले भिडियोमा देखिएको खसीको पीडालाई केवल भावुक क्षण बनाएर बिर्सन चाहिनन् । उनी त्यसको पछाडिको संसार बुझ्न चाहन्थिन् ।
उनले आफ्ना पुराना साथी जीवनलाई फोन गरिन् । जीवनले केही वर्षदेखि पशु ओसारपसार गर्ने गाडीमा सहायकका रूपमा काम गर्दै आएको थियो । उनीहरू पहिले एउटै गाउँमा हुर्किएका थिए । जीवन आर्थिक समस्याका कारण पढाइ छाडेर काममा लागेको थियो ।
“जीवन, तिमीलाई खसीबोका ओसार्ने कामबारे केही सोध्नु थियो,” मायाले भनिन् ।
“सोध न ।”
“गाडीमा खसीहरूलाई सुरक्षित राख्ने व्यवस्था गर्न सकिँदैन ?”
फोनको अर्को छेउ केहीबेर मौन भयो ।
“किन ? के भयो ?”
मायाले सामाजिक सञ्जालमा फैलिएको भिडियोबारे बताइन् ।
जीवनले लामो सास फेर्यो ।
“माया, तिमीले भिडियोमा देखेको कुरा गलत हो भनेर म भन्दिनँ । तर सबै गाडी त्यस्तै हुँदैनन् । कतिपयले राम्रोसँग लैजान्छन्, कतिपयले लापरबाही गर्छन् । कहिलेकाहीँ चालकलाई छिटो पुग्ने दबाब हुन्छ । कहिलेकाहीँ गाडीमा ठाउँ कम हुन्छ । कहिलेकाहीँ व्यापारीले धेरै खसी एउटै पटक लैजान खोज्छन् ।”
“तर खसीलाई त पीडा हुन्छ नि ?”
“हुन्छ । त्यसमा मलाई पनि शङ्का छैन ।”
जीवनको स्वरमा यसपटक हाँसो थिएन ।
“म पनि गाडीमा बस्दा तिनीहरू छटपटाएको देख्छु । कतिपय बेला पानी दिन मन लाग्छ । तर सबै ठाउँमा गाडी रोक्न पाइँदैन । ढिलो भयो भने मालिकले गाली गर्छ । काम गुम्यो भने घर कसरी चलाउने ?”
मायाले चुपचाप सुनिन् ।
“म त खसी किन्ने मान्छे होइन,” जीवनले भन्यो, “बेच्ने मान्छे पनि होइन । म त ज्याला लिएर काम गर्ने मान्छे हुँ । तर कहिलेकाहीँ मलाई पनि लाग्छ, हामीले अलिकति ध्यान दिए धेरै पीडा कम गर्न सकिन्छ ।”
“त्यसो भए किन गर्दैनौ ?”
“कहिलेकाहीँ गर्छौँ पनि । तर सबैको सोच एउटै हुँदैन । कसैले भन्छ, ‘खसी नै त हो, किन यति धेरै चिन्ता ?’ कसैले भन्छ, ‘समय खेर नफाल ।’ अनि कामदारले कति कुरा सुन्ने ?”
मायाले जीवनको अवस्थालाई पहिलोपटक अर्को आँखाले हेरिन् । उनलाई भिडियोमा देखिएको गाडीको माथिल्लो भाग मात्र देखिएको थियो । जीवनले भने त्यही गाडीभित्रको श्रम, दबाब, ज्याला र रोजगारीको असुरक्षा देखाइरहेको थियो ।
“जीवन, म तिमीलाई दोष लगाउन खोजेकी होइन,” उनले भनिन् । “म बुझ्न खोज्दै छु—यस्तो कामलाई कसरी कम पीडादायी बनाउन सकिन्छ ?”
“त्यो चाहिँ राम्रो प्रश्न हो,” जीवनले भन्यो । “गाली गरेर मात्र के हुन्छ ? गाडीमा पर्याप्त ठाउँ हुनुपर्छ । डोरीले शरीरमा चोट नपर्ने गरी बाँध्नुपर्छ । लामो यात्रा भए बीचमा रोक्ने व्यवस्था हुनुपर्छ । तर यी कुरा लागू गर्न नियम पनि चाहिन्छ, अनुगमन पनि चाहिन्छ ।”
“अनि मानिसले मासु खान छाडे भने ?”
जीवन केहीबेर हाँस्यो, तर त्यो हाँसोमा व्यङ्ग्य थिएन ।
“त्यो त तिम्रो ठूलो प्रश्न भयो । सबैले मासु खान छाडे भने हाम्रो काम पनि बदलिन्छ । तर भोलि बिहानै सबैले छाड्छन् त ? मानिसको बानी परिवर्तन हुन समय लाग्छ । त्यसबीचमा हामीले अहिले भइरहेका कामलाई सुरक्षित बनाउन त सक्छौँ नि ।”
माया केहीबेर मौन रहिन् ।
उनलाई पहिलोपटक महसुस भयो—करुणाको बाटो केवल राम्रो भावना राख्नु होइन रहेछ । त्यसका लागि वास्तविकता बुझ्नुपर्छ । कसलाई के बाध्यता छ भन्ने जान्नुपर्छ । परिवर्तनको कुरा गर्दा कसैको रोजगारी र जीविकालाई बेवास्ता गर्न मिल्दैन ।
तर त्यसको अर्थ पीडालाई सामान्य मान्नु पनि होइन ।
“जीवन,” उनले भनिन्, “तिमीले एउटा कुरा गर्न सक्छौ ?”
“के ?”
“तिमीले काम गर्ने ठाउँमा खसीलाई सकेसम्म सुरक्षित राख्नेबारे कुरा उठाउन सक्छौ ? मालिकसँग कुरा गर । अरू कामदारसँग पनि ।”
“प्रयास गर्छु,” जीवनले भन्यो । “तर तिमीले पनि एउटा कुरा बुझ्नुपर्छ ।”
“के ?”
“कसैलाई मासु खाएको कारणले मात्र खराब मान्नु हुँदैन । सबैको अवस्था एउटै हुँदैन । कसैलाई के खाने भन्ने छनोट नै सजिलो हुँदैन ।”
मायाले तुरुन्त उत्तर दिइन्, “ठीक छ । म कसैलाई अपमान गर्न चाहन्नँ । तर आफ्नो छनोटबारे प्रश्न गर्न भने चाहन्छु ।”
फोन राखेपछि उनी केहीबेर झ्यालबाहिर हेरिरहिन् ।
बिहानको घाम अब चर्किन थालेको थियो । सडकमा गाडीहरू ओहोरदोहोर गरिरहेका थिए । हरेक गाडीभित्र मानिसहरू आ-आफ्नो गन्तव्यतिर लागिरहेका थिए । कसैको झोलामा तरकारी थियो, कसैको झोलामा मासु । कसैको मनमा चिन्ता थियो, कसैको मनमा योजना ।
मायालाई लाग्यो, जीवनको एउटा पक्ष बुझ्नु भनेको अर्को पक्ष बिर्सनु होइन । किसानको दुःख बुझ्दा खसीको पीडा हराउँदैन । कामदारको बाध्यता बुझ्दा असुरक्षित ढुवानी उचित हुँदैन । पशुको जीवनप्रति संवेदनशील हुँदा मानिसको भोक र गरिबीलाई पनि बेवास्ता गर्न मिल्दैन ।
परिवर्तनले यी सबैलाई एकैपटक हेर्न सिक्नुपर्छ ।
त्यसको केही दिनपछि माया रामबहादुरको गाउँ पुगिन् । उनी त्यहाँ आफ्नी एक साथीलाई भेट्न गएकी थिइन् । साथीको घर जाने बाटोमा उनले एउटा सानो गोठ देखिन् । गोठअगाडि उभिएका रामबहादुरलाई उनले चिनेझैँ लाग्यो, किनकि साथीले पहिले उनको परिवारबारे बताएकी थिइन् ।
“नमस्कार, काका,” उनले भनिन् ।
रामबहादुरले फर्केर हेरे ।
“नमस्कार, नानी । कसलाई खोज्नुभएको ?”
मायाले आफ्नो परिचय दिइन् । केहीबेर सामान्य कुराकानी भएपछि उनले गोठभित्र रहेका बाख्राहरू हेर्न अनुमति मागिन् ।
रामबहादुरले ढोका खोले ।
भित्र एउटा बाख्री आफ्ना पाठापाठीसँग थिइन् । माया ढोकामै रोकिइन् । सानो पाठो आमाको पेटमुनि दूध चुसिरहेको थियो । अर्को पाठो अलिकति पर उफ्रिरहेको थियो ।
उनलाई सामाजिक सञ्जालको भिडियो सम्झना आयो ।
“काका, यी पाठापाठी कति महिनाका भए ?” उनले सोधिन् ।
“एउटा झन्डै दुई महिनाको भयो । अर्को अलि सानो छ ।”
“बेच्ने विचार गर्नुभएको छ ?”
रामबहादुरले उनलाई एकछिन हेरे ।
“किन सोध्नुभयो ?”
“त्यत्तिकै । जान्न मन लाग्यो ।”
रामबहादुरले गोठको भित्तामा टेक्दै भने, “बेच्नैपर्छ नानी । घर चलाउनुपर्छ । खेतबाट मात्रै सबै खर्च पुग्दैन । मल, बीउ, औषधि, छोराछोरीको पढाइ—सबैमा पैसा चाहिन्छ ।”
“बेच्दा आमाबाट छुट्याउनुपर्छ नि ?”
“हो ।”
“त्यस बेला बाख्री कराउँछे ?”
रामबहादुरको अनुहार फेरियो ।
“कराउँछे । कहिलेकाहीँ धेरै दिनसम्म खोजिरहन्छे ।”
मायाले बाख्रीतिर हेरिन् । पाठोले दूध चुस्न छाडेर आमाको अनुहारमा टाउको घसिरहेको थियो । बाख्रीले उसको कान चाटिन् । त्यसपछि पाठो फेरि दूध चुस्न थाल्यो ।
“काका,” मायाले बिस्तारै भनिन्, “तपाईंलाई कहिल्यै दुःख लाग्दैन ?”
रामबहादुरले प्रश्न बुझ्न केही क्षण लगाए ।
“लाग्छ नानी । जनावर पालेपछि माया पनि लाग्छ । तर माया गरेर मात्रै घर चल्दैन ।”
“त्यसो भए, यदि अर्को उपाय भएको भए ?”
रामबहादुर हाँसे । त्यो थकित हाँसो थियो ।
“अर्को उपाय कसलाई चाहिँदैन र ? मैले पनि चाहेको छु—खेतीबाट राम्रो आम्दानी होस्, उत्पादनको मूल्य ठीक पाइयोस्, ऋणको ब्याज कम होस् । तर अहिले जे छ, त्यसैमा चल्नुपर्छ ।”
माया निरुत्तर भइन् ।
उनले यहाँ कुनै निर्दयी मानिस भेटेकी थिइनन् । रामबहादुर आफ्ना जनावरलाई चिनेका थिए । उनीहरूको स्वभाव बुझ्थे । बिरामी पर्दा औषधि खुवाउँथे । उनीहरूलाई घाँस र पानी दिन्थे । तर अन्ततः उनी तिनलाई बेच्थे पनि, किनकि उनको जीवन आर्थिक आवश्यकतासँग गाँसिएको थियो ।
मायाले सोचेकी थिइन्, जनावरको पीडा बुझ्न नसक्ने मानिसहरू मात्र समस्या हुन् । तर अहिले उनले देखिन्—कहिलेकाहीँ मानिसले पीडा बुझ्छ, तैपनि परिस्थितिले उसलाई आफूले नचाहेको निर्णयतिर धकेल्छ ।
त्यसैले परिवर्तनको प्रश्न अझ जटिल थियो ।
“काका,” उनले भनिन्, “यदि जनावर पालेर आम्दानी गर्ने अर्को तरिका भयो भने तपाईं विचार गर्नुहुन्छ ?”
रामबहादुरले उनलाई आश्चर्यले हेरे ।
“कस्तो तरिका ?”
“त्यो त मैले पनि खोज्नुपर्छ । तर खेतीसँगै तरकारी, फलफूल वा अरू उत्पादनबाट राम्रो आम्दानी गर्न सकिन्छ कि ? किसानलाई सहयोग गर्ने समूह बनाउन सकिन्छ कि ? जनावरको बिक्रीमा निर्भरता कम गर्न सकिन्छ कि ?”
रामबहादुरले टाउको कन्याए ।
“कुरा त राम्रै हो नानी । तर बजार चाहियो, बीउ चाहियो, लगानी चाहियो । उत्पादन गर्यो, बिक्री भएन भने फेरि ऋण बढ्छ ।”
“त्यो पनि ठीक हो । त्यसैले किसानलाई दोष दिएर मात्रै पुग्दैन रहेछ ।”
रामबहादुरले पहिलोपटक उनको अनुहारमा ध्यान दिएर हेरे ।
“तपाईंलाई यो कुरा कसले सिकायो ?”
मायाले केहीबेर मौन बसेर उत्तर दिइन्, “एउटा खसीले ।”
रामबहादुर हाँसे । तर माया हाँसिनन् ।
उनी साँच्चै त्यही खसीबाट सिकिरहेकी थिइन्—त्यसको पीडा देखेर मात्र होइन, त्यसको जीवनसँग जोडिएका मानिसहरूको वास्तविकता बुझेर पनि ।
त्यही साँझ रामबहादुरकी श्रीमती सीताले माया घर फर्किनुअघि उनलाई चिया दिइन् । उनीहरू आँगनमा बसे । गोठभित्रबाट पाठापाठीको आवाज आइरहेको थियो ।
सीताले भनिन्, “नानी, तपाईंले जनावरको माया गर्ने कुरा गर्नुभयो । त्यो राम्रो हो । तर एउटा कुरा भन्न मन लाग्यो ।”
“भन्नुस् न, काकी ।”
“हामीले जनावरलाई दुःख दिनुपर्छ भनेर त कहिल्यै सोचेका छैनौँ । तर गरिबीले मानिसलाई धेरै कुरा गर्न बाध्य बनाउँछ । कहिलेकाहीँ हामीले गरेको काम अरूलाई निर्दयी लाग्छ, तर हाम्रो घरमा चुलो बाल्नुपर्ने हुन्छ ।”
मायाले उनको हात समातिन् ।
“म बुझ्छु, काकी । म तपाईंहरूलाई दोष दिन आएकी होइन । म त यस्तो व्यवस्था कसरी बनाउन सकिन्छ भनेर सोचिरहेकी छु, जहाँ किसानको घर पनि चलोस् र जनावरलाई हुने अनावश्यक पीडा पनि कम होस् ।”
सीताका आँखामा केही नरमपन आयो ।
“त्यसो भए तपाईंले राम्रो कुरा सोच्नुभएको छ । तर मानिसलाई बुझाउन सजिलो छैन ।”
“मलाई पनि त्यस्तै लाग्छ ।”
सीताले गोठतिर हेरिन् ।
“हामीले यो बाख्री सानो छँदादेखि पालेका हौँ । यसको बच्चा जन्मिँदा हामी पनि खुसी भएका थियौँ । तर एउटा पाठो बेच्नुपर्ने दिन आउँछ भन्ने हामीलाई पहिल्यै थाहा हुन्छ । त्यसैले कहिलेकाहीँ धेरै माया नगर्न खोज्छौँ ।”
“माया नगर्न खोज्नुहुन्छ ?”
“हो । माया धेरै लाग्यो भने छुट्याउँदा आफूलाई गाह्रो हुन्छ नि ।”
मायाको मन एकाएक भारी भयो ।
एउटी आमाले आफ्नो सन्तानलाई दूध चुसाइरहेकी थिइन् । अर्को एउटी आमाले आफ्ना सन्तानलाई बेच्नुपर्ने पीडाबाट आफूलाई बचाउन माया कम गर्ने प्रयास गरिरहेकी थिइन् ।
दुवै सम्बन्धमा माया थियो । तर एउटा सम्बन्धलाई मानिसले सहज रूपमा स्वीकार गर्थ्यो, अर्को सम्बन्धलाई बजारको नियमले परिभाषित गर्थ्यो ।
मायाले मनमनै सोचिन्—हामी मानिसको मातृत्वलाई पवित्र भन्छौँ । आफ्ना सन्तानका लागि आमाले गरेको त्यागको प्रशंसा गर्छौँ । तर जनावरको मातृत्व देख्दा किन त्यसलाई केवल प्रजनन र उत्पादनको हिसाबमा सीमित गरिदिन्छौँ ? के फरक शरीरमा जन्मिएको मातृत्वको संवेदना पनि फरक हुन्छ ? के मानिसले बोल्न सक्ने भएकाले उसको आँसु मूल्यवान् हुन्छ, र जनावरले बोल्न नसक्ने भएकाले उसको पीडा कम महत्त्वपूर्ण हुन्छ ?
यी प्रश्नको उत्तर सीतासँग थिएन । मायासँग पनि थिएन । तर दुवै महिलाले केहीबेर गोठतिर हेरिरहे । त्यहाँ बाख्रीले आफ्नो पाठोलाई चाटिरहेकी थिइन् ।
माया घर फर्किएपछि राति ढिलोसम्म निदाउन सकिनन् । उनले आफ्नो बाल्यकाल सम्झिन् । उनी सानो हुँदा हजुरआमाले सुनाउने कथा सम्झिइन्—गाईले बाछोलाई माया गरेको, कुकुरले घरको रक्षा गरेको, चराले गुँड बनाएको, बाँदरले आफ्नो बच्चालाई छातीमा च्यापेर राखेको ।
ती कथाहरूमा जनावरहरू केवल मानिसका उपयोगी वस्तु थिएनन् । तिनीहरूका आफ्नै सम्बन्ध थिए, आफ्नै डर थिए, आफ्नै बानी थिए । मानिसले तिनीहरूलाई बुझ्न सक्थ्यो, यदि उसले ध्यान दिएर हेर्थ्यो भने ।
तर ठूलो हुँदै जाँदा मायाले जनावरलाई वर्गीकरण गर्न सिकेकी थिइन् । केही घरपालुवा, केही जङ्गली । केही माया गर्नुपर्ने, केही टाढा राख्नुपर्ने । केहीसँग खेल्न मिल्ने, केहीलाई खानेकुराका रूपमा हेर्न मिल्ने । यी वर्गीकरणहरू समाजले उनलाई सिकाएको थियो । उनले तिनलाई कहिल्यै गहिरो गरी जाँचेकी थिइनन् ।
अब उनी आफ्नै मनसँग प्रश्न गरिरहेकी थिइन्—मलाई कुकुरको पीडा देख्दा दुःख लाग्छ, तर खसीको पीडा देख्दा किन त्यसलाई खानपानको सामान्य प्रक्रियाका रूपमा स्वीकार गर्न सजिलो हुन्छ ? मलाई आफ्नो घरको बिरालो बिरामी हुँदा चिन्ता लाग्छ, तर बजारमा अर्को जीव डराइरहेको देख्दा किन म चुप लागेर हिँड्न सक्छु ? के यो संवेदनाको स्वाभाविक सीमा हो ? कि मैले सानैदेखि सिकेको बानी हो ?
उनले आफ्नो पुरानो डायरी निकालिन् । खाली पानामा लेखिन्—
“आज मैले एउटी बाख्रीलाई आफ्ना पाठापाठीसँग देखेँ । मैले मातृत्व देखेँ । मैले एउटा किसानको विवशता देखेँ । मैले एउटा कामदारको रोजगारीको डर पनि सम्झेँ । यीमध्ये कसैलाई दोष दिएर मात्र समस्या समाधान हुँदैन । तर सबैको बाध्यता बुझ्दै जाँदा जनावरको पीडालाई बिर्सन पनि मिल्दैन । शायद परिवर्तनको पहिलो पाइला यही हो—अरूको जीवनलाई आफ्नो सुविधाको सीमाभन्दा बाहिर गएर हेर्न सिक्नु ।”
त्यसपछि उनले अर्को वाक्य लेखिन्—
“यदि मेरो थालमा आइपुग्ने खाना कुनै जीवको जीवनसँग जोडिएको छ भने, त्यसबारे सोच्नु मेरो अधिकार मात्र होइन, मेरो जिम्मेवारी पनि हो ।”
लेखिसकेपछि उनले कलम राखिन् ।
उनी भोलिदेखि पूर्ण शाकाहारी बन्छु भनेर घोषणा गर्न तयार थिइनन् । उनलाई आफ्नो शरीरको आवश्यकता, खानाको उपलब्धता र पोषणबारे अझ धेरै जान्नुपर्ने थियो । उनले बुझिन्—केवल भावनामा बगेर निर्णय गर्नु र दीर्घकालीन परिवर्तनका लागि तयारी गर्नु फरक कुरा हुन् ।
यदि उनी शाकाहारी बन्ने निर्णयमा पुगिन् भने त्यो अरूलाई हराउनका लागि होइन, आफूले बुझेको करुणालाई आफ्नो व्यवहारमा उतार्नका लागि हुनुपर्छ । यदि उनले अरूलाई प्रेरित गरिन् भने उनीहरूलाई अपमान गरेर होइन, विकल्प देखाएर गर्नुपर्छ । यदि उनले किसानलाई सहयोग गर्ने अभियान सुरु गरिन् भने किसानलाई अपराधी ठानेर होइन, वैकल्पिक जीविकाको सम्भावना खोजेर गर्नुपर्छ ।
उनलाई अब समझ आउन थालेको थियो—करुणा भनेको केवल दुःखी हुनु होइन । करुणा भनेको दुःख घटाउने बाटो खोज्नु हो ।
केही दिनपछि रामबहादुरको गोठमा एउटा सानो घटना भयो । बिहान सीताले घाँस हाल्न जाँदा एउटा पाठो गोठको कुनामा असामान्य रूपमा चुपचाप बसेको देखिन् । सामान्यतः उनी आएको देख्नेबित्तिकै उफ्रिने पाठोले त्यस दिन टाउको मात्र उठायो । सीताले नजिक गएर हेर्दा उसको शरीर तातो थियो । उसले दूध पनि राम्ररी खाएको थिएन ।
“रामबहादुर ! एकपटक यता आउनुस् त !” उनले हतारिँदै बोलाइन् ।
रामबहादुर आए । उनले पाठोलाई हातले छोए, मुख हेरे र पानी ल्याएर अलिकति खुवाउने प्रयास गरे । पाठो कमजोर थियो ।
“पशु स्वास्थ्यकर्मीलाई बोलाउनुपर्छ,” उनले भने ।
छिमेकको सहयोगमा पशु स्वास्थ्यकर्मी आए । उनले पाठोको जाँच गरे, आवश्यक उपचार गरे र केही समय निगरानीमा राख्न सुझाव दिए ।
त्यस दिन रामबहादुरले खेतमा जाने समय ढिलो गरे । सीताले घरको काम छाडेर पाठोलाई हेरिरहिन् । उनीहरूले उसलाई पानी दिए, आमाको नजिक राखे र स्वास्थ्यकर्मीले भनेअनुसार औषधि खुवाए । बेलुकासम्म पाठो अलिकति सक्रिय भयो । उसले उठेर आमाको दूध चुस्ने प्रयास गर्यो । सीताले राहतको सास फेरिन् ।
“बाँच्ला जस्तो छ,” उनले भनिन् ।
रामबहादुरले पाठोको टाउको सुम्सुम्याए ।
“बाँचोस्,” उनले बिस्तारै भने ।
त्यो एउटै शब्दमा उनको मनको वास्तविकता थियो । उनी पाठो बेच्न चाहन्थे, किनकि घर चलाउन पैसा चाहिएको थियो । तर त्यसको अर्थ उनी पाठो मरेको हेर्न चाहन्थे भन्ने थिएन । उसको जीवनप्रति उनी पनि संवेदनशील थिए । आर्थिक बाध्यता र माया एउटै मानिसभित्र सँगसँगै बस्न सक्थे ।
मायाले पछि यो घटना थाहा पाइन् । उनलाई त्यसले एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा सिकायो—मानिसको व्यवहारलाई बुझ्न उसले गरेको काम मात्र हेरेर पुग्दैन; उसलाई कुन परिस्थितिले त्यो काम गर्न बाध्य बनाइरहेको छ भन्ने पनि बुझ्नुपर्छ ।
तर उनले अर्को कुरा पनि बुझिन्—मानिसले कुनै जीवको जीवनलाई मूल्यवान् ठान्न सक्छ भने त्यसको पीडा कम गर्ने उपाय पनि खोज्न सक्छ ।
रामबहादुरले पाठोलाई बचाउन समय खर्चेका थिए । पशु स्वास्थ्यकर्मीले आफ्नो ज्ञान र सीप प्रयोग गरेका थिए । सीताले आफ्नो काम छाडेर हेरचाह गरेकी थिइन् । ती सबै काममा एउटा साझा भावना थियो—जीवनलाई जोगाउने चाहना ।
त्यसैले मायाको मनमा अर्को प्रश्न जन्मियो ।
यदि हामी बिरामी जनावरको उपचार गर्न सक्छौँ भने त्यसलाई ढुवानी गर्दा हुने अनावश्यक पीडा किन कम गर्न सक्दैनौँ ?
यदि हामी जनावरलाई माया गर्न सक्छौँ भने त्यसको डरलाई किन बेवास्ता गर्छौँ ?
यदि हामीले जीवन जोगाउन समय र श्रम खर्च गर्न सक्छौँ भने आफ्नो स्वाद, सुविधा र परम्पराको समीक्षा गर्न किन सक्दैनौँ ?
यी प्रश्नहरू अब उनको व्यक्तिगत चिन्तामा मात्र सीमित थिएनन् । तिनले उनलाई एउटा नयाँ बाटोतिर डोर्याइरहेका थिए—त्यस्तो बाटो, जहाँ शाकाहारी हुनु भनेको अरूलाई दोष दिने परिचय होइन, आफ्नै जीवनलाई सचेत रूपमा पुनर्विचार गर्ने अभ्यास बन्न सक्थ्यो ।
त्यस रात गोठमा फेरि शान्ति थियो । बाख्री आफ्ना पाठापाठीसँग सुतिरहेकी थिइन् । सानो पाठो उपचारपछि अलिकति बलियो भएको थियो । ऊ आमाको शरीरसँग टाँसिएर निदाएको थियो ।
रामबहादुरले गोठको ढोका बन्द गर्नुअघि एकपटक उनीहरूलाई हेरे ।
उनलाई थाहा थियो, केही समयपछि एउटा पाठो बेच्नुपर्ने हुन सक्छ । घरको हिसाब अझै मिलेको थिएन । ऋणको किस्ता अझै बाँकी थियो । भोलि बिहान उठेपछि उनले फेरि खेतमा काम गर्नुपर्थ्यो ।
उनको जीवनमा चमत्कार भएको थिएन ।
तर त्यस दिन उनले एउटा कुरा महसुस गरेका थिए—आफ्नो जीविकाको हिसाब गर्दै गर्दा पनि जनावरको जीवनप्रति संवेदनशील रहन सकिन्छ । बजारमा बेच्नुपर्ने वस्तुका रूपमा हेर्दै गर्दा पनि त्यसको पीडालाई बेवास्ता गर्नैपर्छ भन्ने छैन ।
उता माया आफ्नो डायरी बन्द गर्दै थिइन् । उनले खसीको भिडियोबाट सुरु भएको यात्रामा आफूले भेटेका मानिसहरू सम्झिन्—सामाजिक सञ्जालमा आक्रोश व्यक्त गर्नेहरू, व्यङ्ग्य गर्नेहरू, किसानको बाध्यता सम्झाउनेहरू, धर्मको पक्षमा बोल्नेहरू, पशुको अधिकार उठाउनेहरू र परिवर्तनको सम्भावना खोज्नेहरू ।
हरेक व्यक्तिसँग एउटा कथा थियो ।
तर ती कथाहरूको बीचमा एउटा कुरा हराउन नदिनु आवश्यक थियो—जीवनप्रति सम्मान ।
उनले बत्ती निभाइन् । झ्यालबाट जूनको उज्यालो कोठाभित्र पसिरहेको थियो । बाहिर कतै एउटा कुकुरले आवाज निकाल्यो । टाढाको गोठबाट बाख्रीको मधुरो आवाज सुनियो ।
मायाले आँखा बन्द गरिन् । उनलाई आमाको दूध चुसिरहेको पाठोको दृश्य सम्झना आयो । त्यसपछि गाडीमाथि बाँधिएको खसीको अनुहार सम्झना आयो ।
दुवै एउटै जीवनका दृश्य थिए—एउटामा सुरक्षा थियो, अर्कोमा डर । एउटामा आमाको न्यानोपन थियो, अर्कोमा अपरिचित यात्राको पीडा । एउटामा जीवनको सुरुवात थियो, अर्कोमा जीवनमाथि मानिसले बनाएको निर्णयको छाया ।
तर दुवै अवस्थामा त्यो जीव बाँचिरहेको थियो ।
र बाँचिरहेको जीवनलाई केवल वस्तुको नाम दिएर हेर्दा त्यसको संवेदना हराउँदैनथ्यो; हराउने त मानिसको दृष्टि थियो ।
मायाले आफ्नो मनमा एउटा वाक्य दोहोर्याइन्—
“मलाई जनावरको पीडा बुझ्न ती जीवको भाषा सिक्नुपर्दैन; आफ्नो संवेदना सुन्न सिके पुग्छ ।”
तर त्यो संवेदनालाई जीवनको व्यवहारमा कसरी उतार्ने ? मासु खाने बानीलाई कसरी प्रश्न गर्ने ? शाकाहारी भोजनले शरीरको आवश्यकता कसरी पूरा गर्ने ? परिवार, समाज र परम्परासँग द्वन्द्व नगरी परिवर्तन कसरी सुरु गर्ने ?
यी प्रश्नहरू उनको अगाडि अझै बाँकी थिए ।
भोलिपल्ट उनले ती प्रश्नको उत्तर खोज्न सुरु गर्ने निर्णय गरिन् । किनकि आमाको दूध चुसिरहेको पाठोले उनलाई एउटा गहिरो सत्य देखाएको थियो—जीवनको मूल्य मानिसले दिएको नामबाट तय हुँदैन । जीवनको पीडा घटाउने जिम्मेवारी भने मानिसले आफ्नो विवेकबाट स्वीकार गर्न सक्छ ।
र सायद, मानिसको स्वादभन्दा ठूलो प्रश्न यही थियो ।
३: स्वादको पछाडि लुकेको संसार
मायाले त्यस दिन बिहान चिया पिउँदै गर्दा आफ्नो डायरी फेरि खोलिन् । अघिल्लो रात लेखिएका प्रश्नहरू पढिन् । ती प्रश्नहरू कागजमा लेखिएका केही शब्द मात्र थिएनन्; ती उनको दैनिक जीवनका सामान्य बानीमाथि उठेका चुनौती थिए ।
हामीले खानेकुराको स्वाद मात्र सम्झन्छौँ कि त्यसको पछाडिको जीवन पनि ?
उनले प्रश्नमुनि अर्को वाक्य थपिन्—
कुनै कुरा धेरै वर्षदेखि गर्दै आएको छु भन्दैमा त्यसबारे फेरि सोच्नै नपर्ने हो र ?
त्यसपछि उनले कलम बन्द गरिन् ।
उनको घरमा बिहानको खाना तयार हुँदै थियो । आमाले दाल पकाएकी थिइन् । भान्साको अर्को चुलोमा आलु र काउलीको तरकारी पाकिरहेको थियो । झ्यालबाट आउने घामले भान्साको भुइँमा सुनौलो धर्सा बनाएको थियो ।
आमाले थाल राख्दै भनिन्, “आज बजारबाट मासु ल्याउने हो कि भनेर सोचेकी थिएँ । तेरो बुबालाई मन पर्छ ।”
मायाले आमाको अनुहार हेरिन् ।
“ल्याउनुस् न आमा । तर आज मलाई एउटा कुरा गर्न मन छ ।”
“के कुरा ?”
“हामीले खानेकुरा कहाँबाट आउँछ, कसरी आउँछ र त्यसको पछाडि के हुन्छ भन्ने कुरा बुझ्ने ।”
आमाले हाँस्दै भनिन्, “अब खाना खानुअघि पनि अनुसन्धान गर्नुपर्ने भयो ?”
“अनुसन्धान मात्र होइन, आमा । आफ्नो बानी बुझ्ने ।”
आमाले केहीबेर छोरीलाई हेरिन् । उनलाई छोरीको नयाँ जिज्ञासा अलि अनौठो लागिरहेको थियो । तर उनले रोक्न खोजिनन् ।
“बुझ् न त । तर खाना चिसो हुनुअघि खा ।”
माया हाँसिन् । उनले थालमा भात राखिन्, दाल खन्याइन् र तरकारी थपिन् । तर आज उनको ध्यान थालमा रहेको खानामा मात्र थिएन । उनको मनमा एउटा लामो यात्रा सुरु भएको थियो—खेतदेखि बजारसम्म, बजारदेखि भान्सासम्म र भान्साबाट मानिसको विवेकसम्म पुग्ने यात्रा ।
त्यो यात्रामा उनले पत्ता लगाउनुपर्ने कुरा एउटा मात्र थिएन ।
स्वाद कसरी बानी बन्छ ? बानी कसरी संस्कार बन्छ ? संस्कारले कसरी प्रश्नहरूलाई मौन बनाउँछ ? अनि मानिसले आफ्नो बानी परिवर्तन गर्न चाहेमा कहाँबाट सुरु गर्ने ?
उनलाई उत्तरहरू थाहा थिएनन् । तर उनी अब ती उत्तर खोज्न तयार थिइन् ।
कार्यालयमा त्यो दिन कामको चाप कम थियो । दिउँसोको विश्राममा माया आफ्नो सहकर्मी अनिलसँग बसेकी थिइन् । अनिल मासुका परिकार बनाउन सिपालु थियो । सामाजिक सञ्जालमा नयाँ परिकारका तस्बिर राख्न उसलाई मन पर्थ्यो । कुनै रेस्टुरेन्टमा नयाँ परिकार आएको खबर पाउनासाथ ऊ साथीहरूलाई बोलाउँथ्यो ।
मायाले मोबाइलमा देखिएको एउटा तस्बिरतिर हेर्दै सोधिन्, “अनिल, तिमीलाई मासु किन मन पर्छ ?”
अनिलले अचम्म मान्दै हेर्यो ।
“यो पनि सोध्ने प्रश्न हो ? स्वादिलो हुन्छ, त्यसैले ।”
“स्वादिलो हुनुको कारण के हो ?”
“मसला, पकाउने तरिका, तेल, नुन—सबै कुरा । किन ?”
“यदि त्यही मसला र पकाउने तरिका तरकारीमा प्रयोग गर्यौँ भने ?”
अनिल हाँस्यो ।
“तरकारी पनि स्वादिलो हुन्छ । तर मासुको स्वाद अर्कै हुन्छ ।”
“त्यो स्वाद हामीलाई जन्मेदेखि नै मन परेको हो कि खाँदै जाँदा बानी परेको हो ?”
अनिलको हाँसो अलिकति कम भयो ।
“दुवै होला । घरमा खाइयो, चाडपर्वमा खाइयो, साथीहरूसँग खाइयो । बानी पनि भयो ।”
“त्यसो भए बानी परिवर्तन गर्न सकिन्छ ?”
“सकिन्छ होला । तर किन परिवर्तन गर्ने ? मासु खानु अपराध हो र ?”
मायाले तुरुन्तै टाउको हल्लाइन् ।
“मैले अपराध भनेकी छैन । म आफैँ पनि मासु खाएर हुर्किएकी हुँ । तर केही दिनदेखि एउटा प्रश्नले सताइरहेको छ—हामीलाई स्वाद मन पर्छ भन्दैमा त्यसको पछाडिको जीवनबारे सोच्नु पर्दैन ?”
अनिलले मोबाइल टेबुलमा राख्यो ।
“तिमीले त्यो खसीको भिडियो देखेकी हौ ?”
“हो ।”
“त्यसले तिमीलाई धेरै छोएछ ।”
“सायद । तर भिडियोले मलाई दुःखी मात्र बनाएको होइन । मैले आफ्नै बानीबारे सोच्न थालेकी छु ।”
अनिलले केहीबेर पानी पियो ।
“माया, एउटा कुरा भनूँ ? जनावरको पीडा वास्तविक हो । त्यसलाई बेवास्ता गर्नु हुँदैन । तर मानिसले मासु खानु र जनावरलाई अनावश्यक सास्ती दिनु एउटै कुरा होइन । कसैले सुरक्षित तरिकाले पशु ओसारपसार गर्नुपर्छ भन्नु ठीक हो । तर सबैले मासु खान छाड्नुपर्छ भन्ने निष्कर्षमा म तुरुन्त पुग्दिनँ ।”
माया मुस्कुराइन् ।
“म पनि कसैलाई आदेश दिन खोजिरहेकी छैन । म केवल आफ्नो निर्णय बुझ्न खोजिरहेकी छु ।”
“त्यसो भए बुझ । तर आफ्नो निष्कर्ष अरूको टाउकोमा नथोपर्नू ।”
“त्यो त म पनि चाहन्नँ ।”
अनिलले फेरि मोबाइल उठायो । तर केहीबेरपछि आफैँ बोल्यो, “तिमीलाई थाहा छ, मैले मासु खान छाडेँ भने घरमा सबैले अचम्म मान्छन् । हाम्रो घरमा आइतबार मासु पाक्छ । चाडपर्वमा मासु नभए भोज नै अधुरो लाग्छ । साथीहरूको जमघटमा पनि मासुका परिकार हुन्छन् । बानी व्यक्तिगत भए पनि त्यसको वरिपरि समाज बसेको हुन्छ ।”
मायाले सहमतिमा टाउको हल्लाइन् ।
“त्यही त । त्यसैले परिवर्तन केवल थालको कुरा होइन रहेछ । परिवार, साथी, परम्परा र सामाजिक सम्बन्धको कुरा पनि रहेछ ।”
“तर तिमी साँच्चै शाकाहारी बन्ने सोचमा छौ ?”
मायाले केहीबेर विचार गरिन् ।
“म अहिले आफ्नो खानपानबारे अध्ययन गर्दै छु । शाकाहारी खाना खाँदा शरीरलाई चाहिने पोषण कसरी पूरा गर्ने भन्ने पनि बुझ्नुपर्छ । अनि आफ्नै बानीलाई विस्तारै जाँच्नुपर्छ । भावनामा आएर घोषणा गर्नु सजिलो छ, त्यसलाई व्यवहारमा उतार्नु गाह्रो ।”
अनिलले मुस्कुराउँदै भन्यो, “त्यसो भए तिमी अब खाना खानुअघि पनि दर्शन गर्छौ ।”
“सायद दर्शन होइन,” मायाले भनिन्, “जिम्मेवारी सम्झन्छु ।”
त्यो संवाद त्यहीँ समाप्त भयो । तर अनिलले त्यस दिन दिउँसो खाना अर्डर गर्दा एकछिन मेनुमा रहेका शाकाहारी परिकार पनि हेर्यो । उसले आफ्नो मन परिवर्तन गरेको थिएन । तर पहिलोपटक उसले विकल्पलाई केवल मासुको सट्टा खाने वस्तुका रूपमा होइन, छुट्टै सम्भावनाका रूपमा हेरेको थियो ।
कहिलेकाहीँ परिवर्तनको पहिलो पाइला यही हुन्छ—मानिसले तत्काल निर्णय नगरे पनि आफूले कहिल्यै नहेरेको दिशातिर एकपटक नजर लगाउनु ।
त्यसै दिन बेलुका माया एउटा मासु पसलअगाडिबाट हिँडिरहेकी थिइन् । पसलमा ग्राहकहरूको चहलपहल थियो । कसैले किलोको हिसाब गरिरहेको थियो, कसैले पाहुनाका लागि धेरै मासु चाहिएको बताइरहेको थियो । पसलको एक कुनामा दुई जना कामदार सामान मिलाउँदै थिए ।
माया केहीबेर रोकिइन् ।
उनले पसलभित्रका मानिसहरूलाई हेर्दा कसैको अनुहारमा क्रूरता देखिनन् । एक जना युवक घरमा बिरामी आमा भएकाले नरम मासु खोजिरहेको थियो । अर्को मानिसले छोराको जन्मदिनमा पाहुनालाई राम्रो खाना खुवाउने योजना सुनाइरहेको थियो । एक महिलाले सानो परिमाण किनिन्, किनकि उनको परिवारमा धेरै मानिस थिएनन् ।
यी सबै मानिसको जीवनमा मासुको अर्थ फरक थियो । कसैका लागि स्वाद, कसैका लागि परम्परा, कसैका लागि पाहुनाको सत्कार र कसैका लागि सामान्य दैनिक भोजन ।
तर पसलको ढोकाबाहिर उभिएकी मायाको मनमा एउटा प्रश्न उठ्यो—उपभोक्ताले आफ्नो थालमा आउने मासुलाई परिकारका रूपमा मात्र हेर्दा त्यसको पछाडिको जीवसँगको सम्बन्ध कहाँ हराउँछ ?
उनले आफूलाई पनि त्यस प्रश्नबाट अलग राख्न सकिनन् ।
उनी पनि बजारबाट सामान किन्थिन् । आफूलाई मन पर्ने खाना रोज्थिन् । स्वादका आधारमा परिकार छान्थिन् । खाना तयार हुँदा त्यसको सुगन्धले उनलाई पनि आकर्षित गर्थ्यो । उनले पनि कहिल्यै विशेष रूपमा सोचिनन्—आफ्नो थालमा आइपुग्नुअघि त्यो खाना कुन प्रक्रियाबाट गुज्रिएको थियो ?
यो कुरा उनलाई लज्जित बनाउन पर्याप्त थियो, तर आफूलाई घृणा गर्न पर्याप्त थिएन । किनकि मानिसले नसोचेको कुराबारे पछि सोच्न थालेको क्षण नै सुधारको सम्भावना जन्मने क्षण हो ।
उनले पसलको अगाडिबाट पाइला अघि बढाइन् । त्यस दिन उनले मासु पसलका मानिसहरूलाई गाली गरिनन् । कसैलाई निर्दयी भनिनन् । उनले केवल आफ्नो मनमा एउटा प्रश्न सुरक्षित राखिन्—मलाई स्वाद दिने वस्तुको पछाडि यदि अर्को जीवनको अन्त्य जोडिएको छ भने, त्यसबारे सचेत भएर निर्णय गर्नु मेरो जिम्मेवारी होइन र ?
अर्को बिहान माया पुस्तकालय गइन् । उनले खानपान, पोषण र पशु व्यवहारसम्बन्धी पुस्तकहरू खोजिन् । उनले इन्टरनेटमा पनि विश्वसनीय स्वास्थ्य तथा पोषण स्रोतहरूबाट जानकारी पढ्न थालिन् ।
उनले बुझिन्—शाकाहारी हुनु भनेको मासु हटाएर थालमा खाली ठाउँ छोड्नु मात्र होइन । शरीरलाई आवश्यक प्रोटिन, फलाम, क्याल्सियम, भिटामिन बी१२ र अन्य पोषक तत्त्वको व्यवस्था कसरी गर्ने भन्ने जान्नुपर्छ । खानपानमा ठूलो परिवर्तन गर्दा उमेर, स्वास्थ्य, गर्भावस्था, शारीरिक श्रम र व्यक्तिगत आवश्यकताअनुसार योजना फरक पर्न सक्छ ।
उनले दाल, गेडागुडी, भटमास, चना, केराउ, दूध तथा दुग्धजन्य पदार्थ खाने मानिसका लागि उपलब्ध विकल्पबारे पढिन् । भिटामिन बी१२ जस्ता केही पोषक तत्त्वको पर्याप्त स्रोतबारे विशेष ध्यान दिनुपर्ने कुरा पनि बुझिन् । केवल सागसब्जी खाएर सबै आवश्यकता स्वतः पूरा हुन्छ भन्ने ठान्नु उचित होइन भन्ने कुरा उनलाई स्पष्ट भयो ।
उनले एउटा कापीमा लेखिन्—
“शाकाहार करुणाको निर्णय हुन सक्छ, तर त्यसलाई स्वस्थ जीवनशैली बनाउन ज्ञान पनि चाहिन्छ ।”
त्यसपछि अर्को वाक्य थपिन्—
“अरूलाई प्रेरित गर्ने हो भने केवल मासु नखान भनिरहेर पुग्दैन । स्वादिलो, सुलभ र पोषणयुक्त विकल्प पनि देखाउनुपर्छ ।”
उनलाई आफ्नो समाजको आर्थिक वास्तविकता पनि सम्झना आयो । सबै मानिससँग विविध खाद्य सामग्री किन्ने क्षमता हुँदैन । सबै ठाउँमा ताजा फलफूल, गेडागुडी वा आवश्यक पोषक तत्त्वका स्रोत सहजै उपलब्ध हुँदैनन् । कुनै परिवारले पेट भर्न संघर्ष गरिरहेको बेला उसलाई महँगा विकल्प सुझाउनु व्यावहारिक हुँदैन ।
त्यसैले शाकाहारको कुरा गर्दा मानिसको स्वास्थ्य, आर्थिक अवस्था र खाद्य उपलब्धतालाई बेवास्ता गर्न मिल्दैनथ्यो ।
मायाले बुझ्न थालिन्—यदि करुणाको अभियानले गरिबलाई दोषी बनायो भने त्यो अभियान अपूरो हुन्छ । यदि त्यसले मासु खाने मानिसलाई अपमान गर्यो भने संवाद बन्द हुन्छ । यदि त्यसले पोषणलाई बेवास्ता गर्यो भने मानिसलाई स्वस्थ विकल्प दिन सक्दैन ।
करुणालाई व्यवहारमा उतार्न भावना मात्र होइन, विवेक र तयारी पनि आवश्यक थियो । केही दिनपछि मायाले आफ्ना साथीहरूलाई घरमा बोलाइन् । उनले एउटा सानो शाकाहारी भोजन तयार गर्ने निर्णय गरेकी थिइन् । उद्देश्य कसैलाई उपदेश दिनु थिएन । उनी केवल देखाउन चाहन्थिन्—मासु नभएको खाना पनि स्वादिलो, विविध र सन्तोषजनक हुन सक्छ ।
उनले आमासँग सल्लाह गरिन् ।
“आमा, भोलि केही साथीहरू आउँदै छन् । हामीले शाकाहारी खाना बनाउने ?”
आमाले हाँस्दै भनिन्, “हाम्रो घरमा तरकारी पाक्दैन र ? के नयाँ कुरा भयो ?”
“यसपटक अलि फरक तरिकाले बनाउने । दाल, चना, भटमास, मौसमी तरकारी, अचार—सबै मिलाएर ।”
“त्यसो भए म चना भिजाइदिन्छु । तरकारी त बजारबाट ल्याउनुपर्छ ।”
भोलिपल्ट बिहानदेखि घरमा तयारी सुरु भयो । चना उसिनियो । भटमासको तरकारी बनाइयो । दालमा जिरा र लसुनको झानेर हालियो । आलु, काउली र सिमीको मिश्रित तरकारी तयार भयो । टमाटर र तिलको अचार बन्यो । हरियो सागलाई थोरै तेल र लसुनमा भुटियो । चामलको भातसँगै गहुँको रोटी पनि राखियो ।
भान्सामा फैलिएको सुगन्धले आमालाई पनि खुसी बनाएको थियो ।
“मासु नभएर के भयो र ?” उनले भनिन्, “राम्रोसँग पकायो भने तरकारी पनि कति मिठो हुन्छ !”
माया आमालाई हेरेर मुस्कुराइन् ।
“त्यही त देखाउन खोजेकी ।”
दिउँसो साथीहरू आए । अनिल पनि आएको थियो । उसले टेबुलमा राखिएका परिकार हेरेर भन्यो, “आज त शाकाहारी भोज नै रहेछ !”
मायाले हाँस्दै भनिन्, “हो । तर खानुअघि कसैले भाषण सुन्नुपर्दैन ।”
सबै जना हाँसे ।
खाना खान थालेपछि अनिलले चनाको तरकारी फेरि थप्यो । भटमासको स्वाद मन पराएर अर्को साथीले त्यसको विधि सोध्यो । एक जनाले अचारको प्रशंसा गर्यो । अर्कोले दालको स्वाद पहिलेभन्दा फरक भएको बतायो ।
केहीबेरपछि अनिलले भन्यो, “माया, एउटा कुरा मान्नुपर्छ । शाकाहारी खाना भनेको नुनबिनाको उमालेको तरकारी मात्र होइन रहेछ ।”
“मैले कहिल्यै त्यसो भनेकी थिएँ र ?” मायाले हाँस्दै सोधिन् ।
“होइन । तर कतिपय मानिसले शाकाहारी खाना स्वादहीन हुन्छ भनेर सोच्छन् ।”
“त्यसैले विकल्प देखाउनुपर्छ । तरकारी स्वादिलो बनाउन सकिन्छ । दाल, गेडागुडी र अन्य खानेकुराबाट पनि विविध परिकार बनाउन सकिन्छ । आवश्यक पोषणको व्यवस्था गर्न भने ध्यान दिनुपर्छ ।”
अनिलले टाउको हल्लायो ।
“आजको खाना राम्रो छ । तर एउटा कुरा छ—मलाई मासु पनि मन पर्छ । त्यसैले आज शाकाहारी खाना खाएँ भन्दैमा भोलिदेखि मासु खान छाड्छु भन्न सक्दिनँ ।”
“तिमीले अहिले नै त्यस्तो घोषणा गर्नुपर्दैन,” मायाले भनिन् । “मेरो उद्देश्य तिमीलाई दोषी बनाउनु होइन । म आफैँ पनि सिक्दै छु । तर कहिलेकाहीँ हामीले कुनै विकल्पको स्वाद नै नचाखी त्यसलाई अस्वीकार गरिरहेका हुन्छौँ । पहिले विकल्प बुझौँ, त्यसपछि निर्णय गरौँ ।”
अनिल केहीबेर चुप लाग्यो ।
“त्यो कुरा चाहिँ ठीक हो,” उसले भन्यो ।
खाना सकिएपछि उनीहरू आँगनमा बसेर चिया पिउन थाले । कुराकानी विस्तारै खानाबाट सामाजिक बानीतिर मोडियो ।
एउटी साथीले भनिन्, “मासु खानु हाम्रो घरको परम्परा हो । चाडपर्वमा मासु नपाक्दा अपूरो लाग्छ ।”
अर्कीले भनिन्, “हाम्रो घरमा त मासु किन्ने पैसा नहुँदा पनि कहिलेकाहीँ ऋण गरेर किन्ने चलन थियो । पाहुना आएपछि मासु खुवाउनैपर्छ भन्ने सोच ।”
अनिलले थप्यो, “हो, हाम्रो समाजमा मासु धेरैपटक स्वादभन्दा बढी प्रतिष्ठासँग जोडिएको हुन्छ । पाहुनालाई मासु खुवाउन सके राम्रो आतिथ्य देखाएको ठानिन्छ ।”
मायाले ध्यानपूर्वक सुनिन् ।
“त्यसो भए हामीले दुईवटा कुरा छुट्याउनुपर्छ,” उनले भनिन् । “एउटा, हामीलाई कुनै खाना साँच्चै मन पर्छ कि त्यो सामाजिक बानीका कारण अनिवार्यजस्तो लागेको हो ? अर्को, पाहुनालाई सम्मान दिन हामीसँग कति विकल्प छन् ?”
“तर मानिसलाई मासु खान नदिने हो भने उसले आफ्नो स्वतन्त्रता गुमाएको महसुस गर्न सक्छ,” अनिलले भन्यो ।
“त्यसैले म कसैलाई रोक्न चाहन्नँ । म त आफ्नै निर्णयको जिम्मेवारी लिन चाहन्छु । यदि म शाकाहारी बन्ने निर्णय गर्छु भने त्यो मेरो विवेकको निर्णय हो । अरूले फरक निर्णय गरे भन्दैमा म उनीहरूलाई अपमान गर्न सक्दिनँ । तर जनावरलाई अनावश्यक पीडा नदिन आग्रह गर्न भने सक्छु ।”
त्यो संवादमा सबै जना सहमत भएनन् । कसैलाई शाकाहार उपयुक्त लाग्यो, कसैले मासु खाने आफ्नो बानी परिवर्तन गर्न नसक्ने बतायो । तर त्यो दिन उनीहरूले एकअर्कालाई गाली गरेनन् । कसैले धर्ममाथि आक्रमण गरेन । कसैले गरिबीलाई मजाक बनाएन । उनीहरूले पहिलोपटक आफ्नो खानपानबारे खुला रूपमा कुरा गरे ।
मायाका लागि त्यो नै महत्त्वपूर्ण थियो । परिवर्तनको अर्थ सबै मानिसले एउटै दिन एउटै निर्णय गर्नु होइन रहेछ । कहिलेकाहीँ परिवर्तन भनेको मानिसहरूले आफ्ना बानीलाई बिनाडर प्रश्न गर्न पाउनु हो । त्यही साँझ सामाजिक सञ्जालमा मायाले एउटा नयाँ पोस्ट लेखिन् ।
“खसीलाई सास्ती नदिन गरिएको आग्रहबाट सुरु भएको मेरो सोच अब आफ्नै थालसम्म आइपुगेको छ । मैले बुझेको छु—मासु खाने सबै मानिस निर्दयी हुँदैनन्, किसान र कामदारका बाध्यता पनि वास्तविक छन् । तर यी कुरा बुझ्नुको अर्थ जनावरको पीडालाई बेवास्ता गर्नु होइन ।
“म अहिले आफ्नो खानपानबारे सिक्दै छु । शाकाहारी भोजनलाई स्वस्थ र व्यावहारिक बनाउन आवश्यक पोषण, खाद्य उपलब्धता र आर्थिक अवस्थाबारे बुझ्दै छु । म कसैलाई गाली गरेर परिवर्तन गराउन चाहन्नँ । तर हामी सबैले आफूले खानेकुराको स्रोत, त्यसको पछाडिको जीवन र आफ्ना छनोटको जिम्मेवारीबारे सोच्न सक्छौँ ।
“यदि कसैले मासु कम गर्ने वा शाकाहारी भोजनका विकल्प खोज्ने निर्णय गर्छ भने त्यसलाई उपहास होइन, जानकारी र सहयोगले साथ दिऔँ । यदि कसैले अहिले त्यो निर्णय गर्न सक्दैन भने पनि जनावरलाई अनावश्यक पीडा नदिनुपर्ने कुरामा हामी एकमत हुन सक्छौँ ।
“करुणा कसैलाई सानो बनाउने हतियार होइन । यो आफ्नै व्यवहार सुधार्ने अवसर हो ।”
पोस्ट प्रकाशित भएपछि प्रतिक्रिया आउन थाले ।
कसैले लेख्यो, “तपाईंको कुरा राम्रो लाग्यो । कम्तीमा गाली नगरी छलफल गर्नुभएको छ ।”
कसैले प्रश्न गर्यो, “शाकाहारी भएर सबै समस्या समाधान हुन्छ र ?”
मायाले उत्तर दिइन्, “हुँदैन । पशु ढुवानीमा सुधार, किसानलाई सहयोग, उचित कानुन र अनुगमन पनि आवश्यक छन् । खानपानको व्यक्तिगत निर्णय तीमध्ये एउटा पक्ष मात्र हो ।”
अर्को व्यक्तिले लेख्यो, “म गरिब परिवारबाट हुँ । हामीसँग जे उपलब्ध हुन्छ, त्यही खान्छौँ । खानपानलाई नैतिकताको परीक्षा नबनाइदिनुहोस् ।”
मायाले त्यस टिप्पणीलाई गम्भीरतापूर्वक पढिन् । उनले उत्तर लेखिन्—
“तपाईंको कुरा सही छ । सबै मानिससँग समान विकल्प हुँदैनन् । कसैलाई आर्थिक बाध्यताका कारण आफ्नो खानपान बदल्न गाह्रो हुन सक्छ । मेरो उद्देश्य कसैलाई दोष दिनु होइन । सम्भव हुने ठाउँमा विकल्प खोज्ने, पशुको पीडा घटाउने र सबैका लागि राम्रो व्यवस्था बनाउन आवाज उठाउने हो ।”
त्यसपछि उनले मोबाइल बन्द गरिन् ।
उनलाई पहिलेभन्दा स्पष्ट हुँदै थियो—शाकाहारी हुन प्रेरित गर्नु भनेको मानिसको मनमा अपराधबोध भरिदिनु होइन । मानिसले आफ्नो जीवनशैलीको समीक्षा गर्दा उसलाई उपयोगी विकल्प दिनु, प्रश्न सोध्ने ठाउँ दिनु र परिवर्तनको गति आफैँ तय गर्न दिनु पनि आवश्यक थियो ।
तर उनी एउटा कुरामा दृढ हुँदै गएकी थिइन्—कुनै जीवको पीडा देखेर मन दुख्नु मात्र पर्याप्त छैन । त्यो पीडा घटाउन आफूले के गर्न सक्छु भनेर सोध्नु पनि आवश्यक छ ।
केही दिनपछि जीवनको फोन आयो ।
“माया, तिमीले भनेको कुरा मैले मालिकसँग गरेँ,” उसले भन्यो ।
“के भन्नुभयो उहाँले ?”
“पहिले त उहाँले समय र खर्चको कुरा गर्नुभयो । तर मैले लामो यात्रामा खसीलाई पर्याप्त ठाउँ चाहिन्छ, डोरीले चोट नपर्ने गरी बाँध्नुपर्छ र पानीको व्यवस्था हुनुपर्छ भनेँ । अर्को कामदारले पनि मेरो समर्थन गर्यो ।”
“अनि ?”
“उहाँले तुरुन्त सबै बदल्छु भन्नुभएन । तर अर्को पटक गाडीमा खसी राख्दा संख्या घटाउने र बीचमा एकपटक जाँच गर्ने कुरा गर्नुभएको छ । खर्च कसरी मिलाउने भनेर पनि हेर्ने भन्नुभएको छ ।”
मायाको अनुहार उज्यालो भयो ।
“त्यो त राम्रो सुरुवात भयो नि !”
“हो । तर सजिलो छैन । व्यापारीले धेरै खसी एकैपटक लैजान चाहन्छन् । समयको दबाब पनि हुन्छ । नियम र अनुगमन नभएसम्म सबैले एउटै तरिकाले काम गर्छन् भन्न सकिँदैन ।”
“त्यो पनि ठीक हो । कम्तीमा कुरा सुरु त भयो ।”
जीवन केहीबेर मौन रह्यो । त्यसपछि उसले भन्यो, “माया, एउटा कुरा बुझ्न थालेको छु । हामीले काम गर्दै आएको तरिकालाई कसैले प्रश्न गर्दा पहिले आफूलाई दोष लगाएको जस्तो लाग्थ्यो । तर तिमीले दोष दिनुभन्दा उपायको कुरा गरेपछि कुरा गर्न सजिलो भयो ।”
माया मुस्कुराइन् ।
“किनकि म पनि सबै कुरा बुझिसकेकी छैन । हामी सबैले सिक्न बाँकी छ ।”
फोन राखेपछि मायाले झ्यालबाट बाहिर हेरिन् । सडकमा एउटा गाडी गुडिरहेको थियो । त्यसको माथिल्लो भाग खाली थियो । उनले मनमनै सोचेकी थिइन्—यदि हरेक मानिसले आफ्नो सानो ठाउँबाट सुधारको प्रयास गर्यो भने त्यसको प्रभाव कति टाढासम्म पुग्ला ?
उनलाई थाहा थियो, एउटा गाडीमा सुधार हुँदैमा सबै पशुको पीडा समाप्त हुँदैन । एउटा व्यक्तिले शाकाहारी खाना खाँदैमा समाज बदलिँदैन । एउटा पोस्टले सबैको सोच बदल्दैन ।
तर त्यसको अर्थ यी साना प्रयास व्यर्थ हुन्छन् भन्ने होइन । जीवनले आफ्नो कार्यस्थलमा कुरा उठाएको थियो । रामबहादुरले आफ्नो जीविकाबारे सोच्न थालेका थिए । सीताले जनावरको पीडा र आफ्नो बाध्यताबीचको सम्बन्धलाई खुलेर व्यक्त गरेकी थिइन् । अनिलले शाकाहारी भोजनको स्वाद चाखेको थियो । माया आफ्नो खानपानबारे अध्ययन गर्दै थिइन् । परिवर्तनका यी प्रयास अलग-अलग थिए । तिनको गति पनि फरक थियो । तर तिनलाई जोड्ने एउटा सूत्र थियो—अरूको जीवनलाई बुझ्ने प्रयास । एक महिनापछि माया आफ्नो डायरीमा लेखिरहेकी थिइन् ।
“आज मैले महसुस गरेँ, स्वाद केवल जिब्रोमा बस्ने अनुभूति होइन । त्यसमा बाल्यकालको सम्झना हुन्छ, आमाको भान्साको बास्ना हुन्छ, चाडपर्वको उत्साह हुन्छ, साथीहरूसँगको भेट हुन्छ र समाजले सिकाएको बानी पनि हुन्छ । त्यसैले स्वाद बदल्नु भनेको कहिलेकाहीँ आफ्नै स्मृति र संस्कारलाई नयाँ दृष्टिले हेर्नु हो ।
“तर कुनै बानी पुरानो छ भन्दैमा त्यो परिवर्तन गर्नै नसकिने हुँदैन । त्यसलाई परिवर्तन गर्न खोज्ने मानिसले पनि आफूलाई अरूभन्दा श्रेष्ठ ठान्नु हुँदैन । आफ्नो छनोटलाई करुणासँग जोड्ने हो भने अरूको परिस्थितिलाई बुझ्ने धैर्य पनि राख्नुपर्छ ।
“म अहिले शाकाहारी भोजनका विकल्पहरू अपनाउने अभ्यास गर्दै छु । आफ्नो स्वास्थ्य र पोषणको ख्याल राख्दै, बिस्तारै आफ्नो बानी जाँच्दै छु । यो मेरो व्यक्तिगत यात्रा हो । अरूले पनि आफ्नो परिस्थितिअनुसार निर्णय गर्न सक्छन् ।
“तर एउटा आग्रह सबैका लागि गर्न सकिन्छ—हामीले जे खाए पनि, जे विश्वास गरे पनि, जे परम्परा माने पनि, बोल्न नसक्ने जीवलाई अनावश्यक पीडा दिनु हुँदैन । र सम्भव हुँदा आफ्नो स्वादका लागि अर्को जीवनको अन्त्य आवश्यक छ कि छैन भनेर इमानदारीपूर्वक प्रश्न गर्न सक्नुपर्छ ।”
उनले डायरी बन्द गरिन् ।
त्यही बेला आमाले भान्साबाट बोलाइन्, “माया, खाना तयार भयो !”
माया भान्सामा पुगिन् । टेबुलमा दाल, साग, भात, गेडागुडी र अचार राखिएको थियो । आमाले नयाँ तरिकाले भटमासको तरकारी बनाएकी थिइन् ।
“आज तिमीले सिकाएको तरिका अपनाएँ,” आमाले गर्वसाथ भनिन् । “स्वाद पनि राम्रो आएछ ।”
मायाले एक गाँस चाखिन् ।
“धेरै राम्रो छ, आमा !”
आमा हाँसिन् ।
“त्यसो भए कहिलेकाहीँ त मासु नभए पनि हुन्छ रहेछ नि ?”
मायाले आमाको अनुहार हेरिन् । त्यो प्रश्नमा कुनै ठूलो घोषणा थिएन । आमाले मासु खान छाड्ने निर्णय गरेकी पनि थिइनन् । तर उनले एउटा विकल्पलाई स्वीकार गरेकी थिइन् ।
“हुन्छ नि, आमा,” मायाले भनिन् । “हामीले खाना स्वादिलो बनाउन धेरै तरिका सिक्न सक्छौँ ।”
आमाले टाउको हल्लाइन् ।
“त्यसो भए अब नयाँ-नयाँ परिकार पनि सिक्नुपर्ला ।”
माया हाँसिन् ।
त्यो सानो संवादले उनलाई खुसी बनायो । किनकि परिवर्तन सधैँ ठूलो निर्णयबाट सुरु हुँदैन । कहिलेकाहीँ भान्सामा बनाइएको एउटा नयाँ परिकारबाट सुरु हुन्छ । कहिलेकाहीँ परिवारले पुरानो बानीमाथि उठाएको एउटा प्रश्नबाट । कहिलेकाहीँ अर्को जीवको पीडा सम्झेर आफ्नो थालमा एउटा सानो विकल्प थप्ने निर्णयबाट ।
साँझ झर्दै थियो । आकाशमा चराहरू आफ्नो गुँडतिर फर्किरहेका थिए । खेतका छेउमा हावा चलिरहेको थियो । कतै गोठमा बाख्री आफ्ना पाठापाठीसँग थिइन् । कतै बजारमा मानिसहरू भोलिको व्यापारको हिसाब गर्दै थिए । कतै भान्सामा मासु पाकिरहेको थियो, कतै दाल र तरकारी ।
संसार एकैपटक बदलिएको थिएन ।
तर मायाको दृष्टि बदलिँदै थियो ।
अब उनले स्वादलाई अस्वीकार गरेर मात्र करुणा प्राप्त हुन्छ भन्ने ठानेकी थिइनन् । उनले स्वादभन्दा परको जीवन हेर्न सिक्दै थिइन् । खानपानको निर्णयलाई नैतिक अहङ्कार बनाउनुको सट्टा सचेत छनोट बनाउने प्रयास गरिरहेकी थिइन् ।
र उनको मनमा एउटा नयाँ विश्वास जन्मिँदै थियो—मानिसलाई परिवर्तन गर्न उसको थाल खोस्नुपर्दैन; कहिलेकाहीँ उसको थालमा के छ भनेर सोध्न सिकाए पुग्छ ।
तर त्यस प्रश्नको अन्तिम उत्तर अझै बाँकी थियो ।
किनकि एउटा थालमा राखिएको खाना केवल व्यक्तिको स्वादसँग सम्बन्धित हुँदैन । त्यसको पछाडि किसानको श्रम, कामदारको रोजगारी, बजारको माग, परिवारको परम्परा र एउटा जीवको जीवन जोडिएको हुन सक्छ ।
ती सबैलाई बुझेर परिवर्तनको बाटो खोज्नु नै वास्तविक चुनौती थियो ।
मायाले झ्यालबाट बाहिर हेर्दै मनमनै भनिन्—
“म आफ्नो थाल बदल्न सक्छु । तर त्यससँगै म आफूलाई संसारसँग जोड्ने दृष्टि पनि बदल्न चाहन्छु ।”
उनलाई अब थाहा थियो—शाकाहारी बन्ने यात्रा मासु नखाने निर्णयमा मात्र सीमित रहनेछैन । त्यो यात्रा मानिसले आफ्नो चाहना, आफ्नो सुविधा र अरूको जीवनबीचको सम्बन्ध कसरी बुझ्छ भन्ने प्रश्नसम्म पुग्नेछ ।
किनकि स्वाद जिब्रोमा समाप्त हुन्छ; तर त्यसका लागि अरूको जीवनमाथि परेको प्रभाव मानिसको विवेकमा समाप्त हुँदैन ।
४: कमेन्टको अदालतमा मानिस
सामाजिक सञ्जालमा एउटा भिडियो राखिएको थियो । भिडियोमा एउटा खसी गाडीमाथि बाँधिएको थियो । उसको शरीर असहज ढङ्गले हल्लिरहेको थियो । ऊ खुट्टा फुत्काउन खोज्थ्यो, घाँटी उठाउँथ्यो र वरिपरि हेर्थ्यो । भिडियो बनाउने व्यक्तिले उसलाई यसरी सास्ती नदिन आग्रह गरिरहेको थियो ।
घटना केही मिनेटको थियो । तर त्यस घटनाले खोलेको बहस दिनौँसम्म चलिरह्यो । कसैले खसीको पक्षमा आवाज उठायो । कसैले भिडियो बनाउने मानिसको नियतमाथि प्रश्न गर्यो । कसैले गरिब किसानको बाध्यता सम्झायो । कसैले धर्म र परम्पराको बचाउ गर्यो । कसैले मासु खाने मानिसलाई निर्दयी भन्यो । कसैले शाकाहारीहरूलाई ढोँगीको आरोप लगायो । अनि कसैले पशुको अधिकारको कुरा गर्नेहरूलाई मानिसको दुःख नदेख्ने स्वार्थी भनेर व्यङ्ग्य गर्यो ।
भिडियोमा देखिएको खसी भने ती सबै बहसबाट टाढा थियो ।
उसलाई थाहा थिएन, उसको छटपटीले हजारौँ मानिसलाई आफ्नो विचार व्यक्त गर्ने अवसर दिएको छ । उसलाई थाहा थिएन, उसका आँखाको तस्बिरमाथि मानिसहरूले आफ्ना धर्म, राजनीति, संस्कार, स्वार्थ र नैतिकताको व्याख्या गरिरहेका छन् ।
उसलाई यति मात्र थाहा थियो—उसको शरीरलाई पीडा भइरहेको थियो र ऊ त्यसबाट मुक्त हुन चाहन्थ्यो । तर मानिसहरू उसको पीडाबारे कुरा गर्दा पनि एकअर्कालाई हराउने प्रतिस्पर्धामा उत्रिएका थिए । यही दृश्यले मायालाई एउटा नयाँ प्रश्नतिर डोर्यायो ।
के मानिस अरूको पीडा देखेर संवेदनशील हुन्छ, कि त्यही पीडालाई आफ्नो विचारको विजयका लागि प्रयोग गर्न पनि सक्छ ?
मायाले त्यस दिन कार्यालयबाट फर्किएपछि सामाजिक सञ्जाल खोलिन् । भिडियोमुनि टिप्पणीहरूको सङ्ख्या पहिलेभन्दा धेरै बढिसकेको थियो । कतिपय टिप्पणीहरू पढ्दा उनलाई मानिसको संवेदनशीलताप्रति आशा जाग्थ्यो । कतिपय पढ्दा भने उनी निराश हुन्थिन् ।
एउटा व्यक्तिले लेखेको थियो—
“बिचरा खसी ! मानिसले आफ्नो स्वादका लागि पाल्छ, बेच्दछ, ओसार्छ र अन्ततः मार्छ । कम्तीमा उसको जीवनको अन्तिम यात्रामा त पीडा कम गरिदेऊ ।”
अर्कोले लेखेको थियो—
“पशु पनि जीव हो । उसलाई तिर्खा लाग्छ, डर लाग्छ, चोट लाग्छ । बोल्न नसक्दैमा उसको पीडा नदेख्ने अधिकार हामीलाई कसले दियो ?”
यी टिप्पणीहरू पढ्दा मायालाई लाग्यो, मानिसभित्र अझै करुणाको स्रोत सुकिसकेको रहेनछ ।
तर तलको टिप्पणीले उनको ध्यान तान्यो—
“यो सब नाटक हो । भिडियो बनाउनेलाई जनावरको माया होइन, भ्यु चाहिएको छ । साँच्चै माया भए गाडी रोकेर खसीलाई सुरक्षित बनाउन सहयोग गर्थ्यो ।”
त्यसको उत्तरमा अर्को व्यक्तिले लेखेको थियो—
“भिडियो बनाउनेको नियत शङ्कास्पद हुन सक्छ । तर त्यसले खसीलाई पीडा भएको तथ्य बदलिँदैन । नियत जाँच्ने नाममा पीडालाई सामान्य नबनाऔँ ।”
मायाले मोबाइल एकछिन रोकिन् ।
दुवै टिप्पणीमा विचार गर्नुपर्ने पक्ष थियो । कसैले पीडा देखाएर लोकप्रियता खोज्न सक्छ । सामाजिक सञ्जालमा भावनात्मक दृश्यले ध्यान तान्छन् । कुनै घटनालाई अतिरञ्जित गरेर प्रस्तुत गर्न पनि सकिन्छ । तर कुनै व्यक्तिको नियत पूर्ण रूपमा थाहा छैन भन्दैमा दृश्यमा देखिएको पीडालाई अस्वीकार गर्न मिल्दैन ।
उनले सोचेकी थिइन्—मानिसले दुईवटा कुरा एकैपटक सत्य हुन सक्छन् भन्ने स्वीकार गर्न किन कठिन मान्छ ?
भिडियो बनाउने व्यक्तिको उद्देश्यमा प्रश्न उठाउन सकिन्छ । त्यही समयमा जनावरलाई अनावश्यक सास्ती दिनु गलत हो भन्ने कुरा पनि स्वीकार गर्न सकिन्छ । किसानको गरिबीलाई बुझ्न सकिन्छ । त्यही समयमा सुरक्षित ढुवानीको माग पनि गर्न सकिन्छ । मानिसको भोक र दुःखलाई प्राथमिकता दिन सकिन्छ । त्यही समयमा पशुको पीडा घटाउने जिम्मेवारी पनि स्वीकार गर्न सकिन्छ । तर सामाजिक सञ्जालमा मानौँ प्रत्येक प्रश्नको उत्तर दुईमध्ये एउटा मात्र थियो—या त तिमी हाम्रो पक्षमा छौ, या त तिमी हाम्रो विरोधमा छौ ।
मायालाई यही सोचले चिन्तित बनायो । वास्तविक जीवनमा मानिसका समस्या अनेक तहमा फैलिएका हुन्छन् । तर टिप्पणीको अदालतमा तिनलाई दुईवटा खेमामा बाँड्न सजिलो हुन्छ । त्यहाँ कसैले आफ्नो धारणा प्रस्तुत गर्छ, अर्कोले त्यसलाई आक्रमण ठान्छ । त्यसपछि बहस विषयबाट व्यक्तितिर सर्छ । तर्कको ठाउँमा आरोप आउँछ, प्रश्नको ठाउँमा व्यङ्ग्य र संवादको ठाउँमा गाली ।
अन्ततः खसीको पीडा हराउँछ ।
बाँकी रहन्छ मानिसको अहङ्कार ।
भोलिपल्ट मायाले आफ्नो कार्यालयको विश्राम समयमा साथीहरूलाई त्यही विषयमा कुरा गर्न बोलाइन् । अनिल पनि आयो । जीवन कामको सिलसिलामा सहर आएको थियो, त्यसैले उसलाई पनि बोलाइएको थियो ।
सबै जना एउटा सानो चिया पसलमा बसे ।
मायाले भनिन्, “हामीले त्यो भिडियोमुनिका टिप्पणीहरू पढ्यौँ । मलाई लाग्छ, हामीले खसीको पीडाबारे भन्दा पनि एकअर्काको नियत र चरित्रबारे बढी कुरा गर्न थाल्यौँ ।”
अनिलले चियाको गिलास उठाउँदै भन्यो, “सामाजिक सञ्जालको समस्या नै त्यही हो । मानिसले आफ्नो विचार लेख्छ, तर अर्कोले त्यसलाई प्रश्न गर्यो भने आफ्नो अस्तित्वमाथि आक्रमण भएको ठान्छ ।”
जीवनले भन्यो, “मलाई त कतिपय टिप्पणी पढेर डर लाग्यो । गाडीमा काम गर्ने सबैलाई अपराधी भनिएको छ । तर हामीमध्ये कतिपयले सुरक्षित ढुवानीका लागि कुरा उठाउन खोजिरहेका हुन्छौँ । सबैलाई एउटै तराजुमा जोख्दा सुधार गर्न चाहने मानिस पनि निरुत्साहित हुन्छ ।”
“तर त्यसो भन्दैमा गलत कामलाई ढाकछोप गर्न पनि त मिल्दैन,” मायाले भनिन् ।
“मिल्दैन,” जीवनले सहमति जनायो । “गलत कामलाई गलत भन्नुपर्छ । तर गल्ती सच्याउन सक्ने ठाउँ पनि छोड्नुपर्छ ।”
अनिलले थप्यो, “मानिसलाई दोषी ठहर्याउन सजिलो छ । उसले किन त्यस्तो गर्यो, त्यसको विकल्प के थियो, उसलाई सुधार गर्न कसरी सहयोग गर्न सकिन्छ—यी कुरा बुझ्न चाहिँ मेहनत गर्नुपर्छ ।”
मायाले टाउको हल्लाइन् ।
“त्यसो भए हामीले एउटा कुरा स्वीकार गर्नुपर्छ—कुनै कामको आलोचना गर्नु र कुनै व्यक्तिलाई पूर्ण रूपमा खराब घोषित गर्नु फरक कुरा हो ।”
जीवनले चिया पिउँदै भन्यो, “हो । म गाडीमा काम गर्छु भनेर मलाई पशुको पीडा मतलब छैन भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु गलत हुन्छ । तर म कामदार हुँ भन्दैमा मैले गरेको हरेक काम सही हुन्छ भन्ने पनि होइन ।”
अनिल हाँस्यो ।
“आज तिमीहरूले निकै गहिरो कुरा गर्यौ ।”
जीवनले पनि हाँस्दै भन्यो, “गहिरो कुरा होइन, आफ्नो काम गुमाउन नपरोस् र खसीलाई पनि सास्ती नहोस् भन्ने सामान्य कुरा हो ।”
सबै जना हाँसे । तर मायाले जीवनको वाक्यलाई मनमा राखिन् ।
कहिलेकाहीँ नैतिकताको सबैभन्दा व्यावहारिक रूप यही हुन्छ—आफ्नो जीविका जोगाउँदै गलत अभ्यास सुधार्ने प्रयास गर्नु, र त्यो प्रक्रियामा पीडा भोग्ने जीवलाई नबिर्सनु ।
त्यसै साँझ भिडियोमा अर्को विवाद सुरु भयो ।
एक जना प्रयोगकर्ताले लेखेको थियो—
“मानिस भोकै मरेको देख्दा नबोल्नेहरू खसीका लागि आँसु बगाउँछन् । पहिले मानिस बचाऊ, अनि जनावरको कुरा गर ।”
मायाले टिप्पणी पढेर केहीबेर सोचिन् । त्यसमा उठाइएको प्रश्नलाई उनले पूर्ण रूपमा निरर्थक भन्न सकिनन् । समाजमा गरिबी, भोक, बेरोजगारी, उपचार नपाएर हुने मृत्यु र अन्यायका गम्भीर समस्या थिए । जनावरको पीडा उठाउने मानिसले मानव पीडालाई बेवास्ता गर्नु उचित थिएन ।
तर त्यसपछि उनले अर्को प्रश्न पनि देखिन्—
“मानिसको दुःख ठूलो हो भन्दैमा अरू जीवको दुःख शून्य हुन्छ ? अस्पतालमा बिरामी छन् भन्दैमा सडकमा घाइते जनावरलाई छाडिदिने ?”
त्यसपछि बहस चर्कियो ।
कसैले मानिसलाई सर्वोच्च प्राणी भन्यो । कसैले जनावरको अधिकारको कुरा गर्यो । कसैले धार्मिक मान्यताको व्याख्या गर्यो । कसैले वैज्ञानिक अध्ययनको चर्चा गर्यो । केहीले एकअर्काको व्यक्तिगत जीवनमाथि आक्रमण गर्न थाले ।
मायाले सबै टिप्पणी पढेपछि आफ्नो डायरी निकालिन् ।
उनले लेखिन्—
“मानिसको पीडा र जनावरको पीडालाई एकअर्काको शत्रु बनाउनु आवश्यक छैन । गरिब बच्चालाई खाना दिनु र खसीलाई अनावश्यक सास्ती नदिनु एउटै समाजका दुईवटा जिम्मेवारी हुन सक्छन् । वृद्धलाई उपचार गराउनु र घाइते जनावरको उपचार गर्नु परस्पर विरोधी काम होइनन् । करुणा एउटा सीमित स्रोत होइन, जसलाई एउटा जीवलाई दिएपछि अर्को जीवका लागि बाँकी रहँदैन ।”
केहीबेरपछि उनले अर्को वाक्य थपिन्—
“तर करुणाको कुरा गर्ने मानिसले आफ्नो व्यवहारमा पनि त्यसलाई देखाउनुपर्छ । मानिसको दुःखलाई केवल बहसको उदाहरण बनाउने र वास्तविक सहयोग नगर्ने हो भने उसको संवेदना पनि प्रश्नयोग्य हुन्छ ।”
उनी लेख्दै गर्दा आमाले कोठाभित्र आएर सोधिन्, “के लेखिरहेकी छेस् ?”
“मानिसहरू किन एकअर्कासँग यति छिटो रिसाउँछन् भन्ने कुरा सोच्दै छु ।”
आमाले कुर्सी तानेर बस्दै भनिन्, “किनकि सबैलाई आफ्नो कुरा सही लाग्छ । अर्कोले नमानेपछि आफूलाई अपमान गरेको ठान्छन् ।”
“तर आफ्नो कुरा सही छ भन्ने विश्वास हुनु र अरूलाई सुन्नै नचाहनु एउटै होइन नि, आमा ?”
आमाले केहीबेर सोचिन् ।
“हो । तर अरूलाई सुन्न पनि मन ठूलो हुनुपर्छ । कहिलेकाहीँ हामी आफैँ गलत हुन सक्छौँ भन्ने स्वीकार गर्न गाह्रो हुन्छ ।”
मायाले आमालाई हेरिन् ।
“त्यसो भए परिवर्तनको पहिलो पाइला आफ्नै गल्ती सम्भव छ भन्ने स्वीकार गर्नु पनि रहेछ ।”
“त्यही होला,” आमाले भनिन् । “तर तैँले सबैलाई एकैपटक सम्झाउन खोजिस् भने आफू नै थाक्छेस् ।”
माया मुस्कुराइन् ।
“अब मैले त्यो कुरा सिक्दै छु ।”
केही दिनपछि मायाले सामाजिक सञ्जालमा भइरहेको विवादलाई नजिकबाट हेर्ने निर्णय गरिन् । उनले टिप्पणीहरूलाई तीन भागमा छुट्याएर नोट गरिन् ।
पहिलो भागमा जनावरको पीडाप्रति सहानुभूति व्यक्त गर्ने टिप्पणीहरू थिए । तिनमा सुरक्षित ढुवानीको माग, पशुलाई पानी र पर्याप्त ठाउँ दिनुपर्ने आग्रह तथा अनावश्यक पीडा रोक्नुपर्ने विचार थिए ।
दोस्रो भागमा भिडियो बनाउने व्यक्तिको नियत, भाषा र सम्भावित लोकप्रियतामाथि प्रश्न उठाउने टिप्पणीहरू थिए । केही प्रश्न उचित थिए—के भिडियो बनाउने व्यक्तिले सहयोग गर्ने प्रयास गरेको थियो ? के उसले घटनाको पूरा सन्दर्भ देखाएको थियो ? के उसले अरूलाई अपमान नगरी पनि कुरा उठाउन सक्थ्यो ? तर कतिपय टिप्पणीले यस्ता प्रश्नलाई बहाना बनाएर जनावरको पीडालाई नै उपहास गरेका थिए ।
तेस्रो भागमा व्यक्तिगत आक्रमण, धार्मिक विवाद, राजनीतिक आरोप र विषयसँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध नभएका गालीहरू थिए ।
मायाले यो विभाजन कसैलाई दोषी प्रमाणित गर्न गरेकी थिइनन् । उनी बहसको दिशा बुझ्न चाहन्थिन् ।
उनले महसुस गरिन्—सामाजिक सञ्जालले मानिसलाई आफ्नो विचार सार्वजनिक गर्ने अवसर दिएको छ । पहिले घरभित्र वा साथीहरूको सानो समूहमा मात्र व्यक्त हुने विचार अब हजारौँ मानिससम्म पुग्न सक्छ । यसले उपेक्षित विषयलाई सार्वजनिक बहसमा ल्याउन सक्छ । तर त्यही माध्यमले गलत सूचना, हतारमा गरिएका निष्कर्ष र व्यक्तिगत अपमानलाई पनि फैलाउन सक्छ ।
एउटै प्रविधिले करुणाको आवाजलाई टाढासम्म पुर्याउन सक्छ, र त्यही आवाजलाई घृणाको हल्लामा पनि बदल्न सक्छ । समस्या केवल मोबाइलमा थिएन । समस्या मानिसले मोबाइल चलाउँदा आफ्नो विवेकलाई कति साथमा राख्छ भन्नेमा थियो ।
मायाले आफ्नो नोटको अन्त्यमा लेखिन्—
“कुनै पोस्टमा प्रतिक्रिया दिनुअघि तीन प्रश्न सोधौँ—मैले देखेको कुरा कति स्पष्ट छ ? मेरो टिप्पणीले समस्या बुझ्न सहयोग गर्छ कि झन् बिगार्छ ? म जसलाई दोष दिँदै छु, उसलाई सुधारको बाटो पनि देखाउँदै छु कि छैन ?”
त्यसपछि उनले एउटा नयाँ विचार सोचिन् ।
किन एउटा सानो खुला छलफल आयोजना नगर्ने ?
त्यहाँ भिडियो बनाउने व्यक्तिलाई पनि बोलाउने । गाडीमा काम गर्ने जीवनलाई पनि । किसान रामबहादुरलाई पनि । पशु स्वास्थ्यकर्मीलाई पनि । मासु खाने र शाकाहारी दुवैलाई । धार्मिक परम्पराको पक्षमा बोल्ने मानिसलाई पनि ।
सबैलाई एउटै विचारमा सहमत गराउन होइन ।
एकअर्कालाई सुन्नका लागि ।
छलफलको दिन नजिकिँदै जाँदा मायाले धेरै मानिससँग कुरा गरिन् । सबैले निमन्त्रणा स्वीकार गरेनन् । कसैले आफूलाई अनावश्यक विवादमा तान्न नचाहेको बतायो । कसैले शाकाहारको बहसमा आफूलाई कुनै रुचि नभएको भन्यो । कसैले जनावरको अधिकारको कुरा धर्मविरोधी अभियान भएको आरोप लगायो । कसैले सामाजिक सञ्जालमा बोल्नुको सट्टा वास्तविक काम गर्नुपर्ने तर्क गर्यो ।
मायाले कसैलाई बाध्य पारिनन् ।
अन्ततः सानो सामुदायिक भवनमा छलफल आयोजना भयो । उपस्थित हुनेहरू धेरै थिएनन्, तर विविध विचार बोकेका मानिसहरू थिए ।
अगाडिको पङ्क्तिमा भिडियो बनाउने युवक बसेको थियो । उसको नाम सागर थियो । जीवन पछाडितिर बसेको थियो । रामबहादुर किसान पनि आएका थिए । गाउँका एक वृद्ध शिक्षक हरिप्रसाद गुरु, पशु स्वास्थ्यकर्मी र केही स्थानीय बासिन्दा उपस्थित थिए । अनिल पनि मायासँगै थियो ।
छलफल सुरु गर्नुअघि मायाले एउटा कुरा स्पष्ट पारिन् ।
“आज हामी कसैलाई अपराधी प्रमाणित गर्न भेला भएका होइनौँ । हामीले देखेको भिडियोले जनावरको पीडाबारे प्रश्न उठाएको छ । तर त्यो प्रश्नसँगै किसानको जीविका, कामदारको अवस्था, सामाजिक सञ्जालको जिम्मेवारी र हाम्रो खानपानबारे पनि कुरा उठेका छन् । त्यसैले हामी एकअर्कालाई गाली नगरी सुन्ने प्रयास गरौँ ।”
सागरले बोल्न अनुमति माग्यो ।
“मैले भिडियो बनाउँदा साँच्चै खसीको अवस्था देखेर दुःख लागेको थियो,” उसले भन्यो । “मैले चालकलाई रोक्न पनि भनेको थिएँ । तर गाडी अघि बढ्यो । त्यसपछि भिडियो पोस्ट गरेँ ।”
जीवनले हात उठायो ।
“त्यो गाडीमा म थिइनँ, त्यसैले त्यस दिन के भयो भनेर म ठ्याक्कै भन्न सक्दिनँ । तर हामीले काम गर्ने क्षेत्रमा पनि समस्या छन् । कहिलेकाहीँ धेरै खसी एकैपटक राखिन्छ । डोरी ठीकसँग बाँधिँदैन । गाडी रोक्ने र पानी दिने व्यवस्थामा पनि लापरबाही हुन्छ । यी कुरा सुधार्नुपर्छ ।”
सागरले भन्यो, “त्यसो भए तपाईंहरू आफैँ किन आवाज उठाउनुहुन्न ?”
जीवन केहीबेर रोकियो ।
“उठाउनुपर्छ । तर कामदारको पनि अवस्था बुझ्नुपर्छ । मालिकले भनेको नमाने काम गुम्ने डर हुन्छ । त्यसैले हामीलाई सुरक्षित ढुवानीका नियम, अनुगमन र काम गर्ने उचित व्यवस्था चाहिन्छ । केवल गाली गरेर समस्या समाधान हुँदैन ।”
त्यसपछि रामबहादुर उठे ।
“म किसान हुँ । मैले पनि बाख्रा पालेको छु । जनावर बेचेर घर चलाउँछु । मलाई कसैले जनावरको माया गर्न सिकाउनुपर्दैन । तर मेरो घरको ऋण पनि उसैले तिरिदिँदैन । खेतीबाट राम्रो आम्दानी नहुँदा जनावर बेच्नुपर्ने हुन्छ ।”
सागरले ध्यानपूर्वक सुन्यो ।
रामबहादुरले थपे, “तपाईंहरूले किसानलाई मात्र दोष दिनुभयो भने हामी के गर्ने ? जनावर नबेच भन्ने हो भने हाम्रो आम्दानीको विकल्प के हो ? किसानलाई सहयोग गर्ने योजना पनि चाहियो ।”
मायाले रामबहादुरको कुरा सुनेर टाउको हल्लाइन् ।
“काका, तपाईंको कुरा महत्त्वपूर्ण छ । पशुको पीडा घटाउने अभियानले किसानलाई शत्रु ठान्नु हुँदैन । विकल्प र सहयोगको कुरा पनि गर्नुपर्छ ।”
त्यसपछि पशु स्वास्थ्यकर्मीले ढुवानीका क्रममा पशुलाई चोटपटक, तनाव र थकान हुन सक्ने कुरा बताए । सुरक्षित ढुवानीका लागि पर्याप्त ठाउँ, उचित बाँध्ने तरिका, हावा, पानी र आवश्यक विश्रामको व्यवस्था महत्त्वपूर्ण हुने उनले स्पष्ट पारे । अवस्था र लागू नियमअनुसार ढुवानीको तरिका सुधार गर्न सकिने पनि बताए ।
हरिप्रसाद गुरुले सबैको कुरा सुनेपछि बोल्न सुरु गरे ।
“हामीले आज धेरै कुरा सुन्यौँ । कसैले पशुको पीडाको कुरा गर्नुभयो । कसैले किसानको गरिबीको । कसैले कामदारको रोजगारीको । कसैले भिडियो बनाउने व्यक्तिको जिम्मेवारीको । यीमध्ये कुनै कुरा अर्कोको शत्रु हुनुपर्छ भन्ने छैन ।”
उनले एकछिन रोकिएर सबैलाई हेरे ।
“हामीले प्रायः एउटा गल्ती गर्छौँ । कुनै विषयमा कसैले प्रश्न उठायो भने हामी प्रश्नको उत्तर दिनुभन्दा पहिले प्रश्न गर्ने व्यक्तिको चरित्र जाँच्न थाल्छौँ । ऊ किन बोल्यो ? उसलाई के फाइदा छ ? ऊ कस्तो मानिस हो ? यी प्रश्न कहिलेकाहीँ महत्त्वपूर्ण हुन सक्छन् । तर ती प्रश्नले मूल समस्यालाई छोप्न थाले भने हामी सत्यबाट टाढा जान्छौँ ।”
भवनमा मौनता छायो ।
गुरुले फेरि भने, “कसैले खसीलाई सास्ती नदिन आग्रह गर्छ भने हामीले पहिले सोध्नुपर्ने कुरा हो—के साँच्चै सास्ती भएको छ ? भएको छ भने त्यसलाई कसरी कम गर्न सकिन्छ ? त्यसपछि भिडियो बनाउने व्यक्तिको जिम्मेवारी र नियतबारे पनि प्रश्न गर्न सकिन्छ । तर प्रश्नहरूको क्रम उल्ट्याएर मूल पीडालाई नै हराउन दिनु हुँदैन ।”
सागरले टाउको झुकायो । जीवनले पनि सहमतिमा टाउको हल्लायो ।
गुरुले अगाडि भने, “त्यसैगरी, शाकाहारी बन्ने आग्रह गर्ने व्यक्तिले मासु खाने सबैलाई निर्दयी भन्नु हुँदैन । मानिसको आर्थिक अवस्था, स्वास्थ्य, खाद्य उपलब्धता र सामाजिक परम्परा फरक हुन्छन् । तर ती भिन्नता देखाएर जनावरको पीडा नै महत्त्वहीन हुन्छ भन्नु पनि उचित होइन ।”
अनिलले पहिलोपटक हात उठायो ।
“गुरुजी, त्यसो भए हामी सबैले आफ्नो ठाउँबाट सुधार गर्नुपर्ने रहेछ, होइन ?”
“हो,” गुरुले भने। “तर सुधारको पहिलो सर्त हो—आफूले सबै कुरा जानेको छु भन्ने भ्रमबाट बाहिर निस्कनु ।”
त्यसपछि उनले एउटा सानो प्रश्न राखे ।
“यहाँ उपस्थितमध्ये कसले आफ्नो जीवनमा कहिल्यै गल्ती गरेको छैन ?”
कसैले हात उठाएन ।
गुरु मुस्कुराए ।
“त्यसो भए हामी सबै सुधारको सम्भावना बोकेर बसेका मानिस हौँ । कसैलाई गल्तीबाट मुक्त घोषणा गर्न आवश्यक छैन । कसैलाई गल्तीका कारण सधैँका लागि त्याग्न पनि आवश्यक छैन । गलत कामलाई रोकौँ, जिम्मेवारी मागौँ र सुधारको बाटो खुला राखौँ ।”
त्यो वाक्यले भवनभित्रको वातावरण बदलियो ।
पहिले एकअर्कालाई खण्डन गर्न तयार देखिएका मानिसहरू अब प्रश्न सोध्न थाले । कसैले पशु ढुवानीका नियम कसरी लागू हुन्छन् भनेर सोध्यो । कसैले किसानलाई वैकल्पिक आम्दानीका लागि कस्तो सहयोग चाहिन्छ भनेर कुरा उठायो । कसैले शाकाहारी भोजनका सुलभ विकल्पबारे जानकारी माग्यो ।
सागरले पनि आफ्नो कुरा स्पष्ट पार्यो ।
“म भिडियो बनाउँदा भावुक भएको थिएँ । मेरो स्वर कठोर भएको हुन सक्छ । तर म चाहन्थेँ, मानिसहरूले खसीको अवस्था देखून् । यदि मेरो प्रस्तुतिले कसैलाई अपमानित गर्यो भने म त्यसलाई सुधार्न तयार छु । तर म जनावरको पीडाबारे बोल्न भने छाड्दिनँ ।”
जीवनले उसको कुरा सुनेर भन्यो, “त्यो राम्रो हो । हामीलाई पनि काम गर्ने तरिका सुधार्न दबाब चाहिन्छ । तर हामीलाई सुधार गर्न सक्ने मान्छे ठानिदिनुपर्छ, सधैँका लागि खराब ठहर्याइएका मान्छे होइन ।”
दुवैले एकअर्कालाई हेरे । कुनै ठूलो मित्रताको घोषणा भएन । तर उनीहरूबीच रहेको दूरी अलिकति घटेको थियो ।
मायाले त्यो क्षण ध्यानपूर्वक हेरिन् ।
उनलाई लाग्यो, सामाजिक सञ्जालमा एकअर्कालाई शत्रु ठानिरहेका दुई मानिस वास्तविक जीवनमा आमनेसामने हुँदा संवादको सम्भावना अझै बाँकी रहेछ ।
छलफल सकिएपछि मानिसहरू बाहिर निस्किए । साँझको हावा चिसो हुँदै थियो । सामुदायिक भवनको आँगनमा केही मानिस अझै समूह बनाएर कुरा गरिरहेका थिए ।
रामबहादुरले मायालाई बोलाए ।
“नानी, एउटा कुरा भन्न मन लाग्यो ।”
“भन्नुस्, काका ।”
“पहिले मलाई यस्तो अभियानले किसानलाई दोष दिन्छ भन्ने लागेको थियो । आज कुरा सुन्दा पशुलाई सास्ती नदिनु र किसानलाई सहयोग गर्नु दुवै कुरा सँगसँगै उठाउन सकिने रहेछ भन्ने बुझियो ।”
मायाले भनिन्, “हामीले त्यही गर्न खोजेको हो, काका ।”
रामबहादुरले टाउको हल्लाए ।
“तर कुरा गरेर मात्रै पुग्दैन । किसानको आम्दानीको समस्या पनि कसैले हेर्नुपर्छ ।”
“ठीक भन्नुभयो । त्यसबारे पनि छुट्टै छलफल गरौँला ।”
त्यसपछि जीवन नजिक आयो ।
“माया, आज एउटा कुरा सिकेँ,” उसले भन्यो । “आफूलाई गाली गरिएको महसुस हुँदा हामी प्रतिरक्षा गर्न थाल्छौँ । तर कहिलेकाहीँ गालीको पछाडि पनि वास्तविक समस्या लुकेको हुन सक्छ । त्यसलाई सुन्न सकियो भने काम सुधार्ने बाटो भेटिन्छ ।”
मायाले भनिन्, “र आलोचना गर्नेले पनि अर्को मानिसको परिस्थिति बुझ्नुपर्छ । नत्र सही प्रश्न पनि गलत तरिकाले प्रस्तुत हुन सक्छ ।”
सागरले उनीहरूको कुरा सुन्दै भन्यो, “म अबदेखि भिडियो बनाउँदा घटना देखाउनुका साथै त्यसको समाधानबारे पनि कुरा गर्ने प्रयास गर्छु । सकेसम्म पहिले सहयोग गर्ने, त्यसपछि आवश्यक परे सार्वजनिक रूपमा प्रश्न उठाउने ।”
हरिप्रसाद गुरुले टाढैबाट उनीहरूको संवाद सुनिरहेका थिए । उनी नजिक आएर भने, “यही नै संवादको काम हो । यसले सबैलाई एउटै विचारको बनाउँदैन । तर फरक विचार भएका मानिसलाई एकअर्काको पीडा बुझ्न मद्दत गर्छ ।”
मायाले चुपचाप सुनिरहिन् ।
त्यस क्षण उनलाई सामाजिक सञ्जालको बहस र वास्तविक संवादबीचको भिन्नता स्पष्ट हुँदै थियो । टिप्पणीको अदालतमा मानिसले आफ्नो पक्ष जिताउन खोज्छ । संवादको ठाउँमा उसले अर्को मानिसको अनुभव बुझ्न पनि सक्छ ।
टिप्पणीको अदालतले मानिसलाई दोषी र निर्दोषमा विभाजन गर्न खोज्छ । संवादले गल्ती पहिचान गर्दै सुधारको सम्भावना खोज्छ ।
टिप्पणीको अदालतमा अन्तिम शब्द बोल्ने चाहना हुन्छ । संवादमा अर्को मानिसको कुरा सुन्ने धैर्य हुन्छ ।
तर उनले यो पनि बुझिन्—सबै बहस संवादमा बदलिन्छन् भन्ने छैन । कहिलेकाहीँ कानुनी कारबाही चाहिन्छ । कहिलेकाहीँ स्पष्ट नियम र कडा अनुगमन आवश्यक हुन्छ । हिंसा वा गम्भीर लापरबाहीलाई केवल छलफल गरेर समाधान गर्न सकिँदैन ।
करुणा भनेको कमजोरी होइन । क्षमा भनेको जिम्मेवारीबाट मुक्ति होइन । संवाद भनेको गलत काम स्वीकार गर्नु पनि होइन ।
करुणाले पीडा देखाउँछ, विवेकले त्यसको कारण खोज्छ र जिम्मेवारीले त्यसलाई घटाउने काम गर्छ ।
केही दिनपछि मायाले त्यो छलफलको छोटो विवरण सामाजिक सञ्जालमा राखिन् । उनले कुनै पक्षलाई विजेता घोषणा गरिनन् । उनले छलफलमा उठेका मुख्य प्रश्नहरू लेखिन्—पशु ढुवानीलाई सुरक्षित कसरी बनाउने, किसानलाई वैकल्पिक जीविकामा कसरी सहयोग गर्ने, कामदारलाई सुधारका लागि कसरी प्रोत्साहित गर्ने, भिडियो बनाउने व्यक्तिले आफ्नो प्रस्तुति कसरी जिम्मेवार बनाउने र उपभोक्ताले आफ्नो खानपानबारे कसरी सचेत निर्णय गर्ने ।
पोस्टको अन्त्यमा उनले लेखिन्—
“हामी सबै एउटै निष्कर्षमा पुग्नैपर्छ भन्ने छैन । तर फरक निष्कर्षमा पुगे पनि एकअर्कालाई अपमान नगरी कुरा गर्न सक्छौँ । मासु खाने मानिसलाई गाली गरेर जनावरको पीडा कम हुँदैन । किसानलाई दोष दिएर गरिबी समाधान हुँदैन । भिडियो बनाउने व्यक्तिको नियतमा प्रश्न उठाएर दृश्यमा देखिएको पीडा हराउँदैन । र शाकाहारी भोजनको कुरा गरेर मात्र सबै संरचनागत समस्या समाधान हुँदैन ।
“तर हामी आजै केही गर्न सक्छौँ—अनावश्यक पीडा नदिन आग्रह गर्न, सुरक्षित ढुवानीको माग गर्न, गलत अभ्यास देख्दा जिम्मेवार रूपमा आवाज उठाउन, किसान र कामदारको अवस्था बुझ्न, पोषणयुक्त विकल्प खोज्न र आफ्नो व्यवहारबारे इमानदारीपूर्वक प्रश्न गर्न ।
“हामी एकअर्कालाई हराउन होइन, पीडा घटाउन बहस गरौँ ।”
पोस्टमा फेरि टिप्पणीहरू आए । केहीले समर्थन गरे । केहीले असहमति जनाए । कसैले पुरानै आरोप दोहोर्यायो । तर यसपटक मायाले हरेक टिप्पणीको उत्तर दिन खोजिनन् ।
उनलाई थाहा थियो, सबैलाई बुझाउन सकिँदैन । सबै बहसमा सहभागी हुन आवश्यक पनि छैन । कहिलेकाहीँ तथ्य प्रस्तुत गर्नु, आफ्नो सीमाभित्र काम गर्नु र सुधारको प्रयास जारी राख्नु नै पर्याप्त हुन्छ ।
उनले मोबाइल बन्द गरिन् ।
साँझको आकाश रातो हुँदै थियो । सडकमा गाडीहरू दौडिरहेका थिए । कतै कसैले मासु किन्दै थियो, कतै किसान आफ्नो बाख्रालाई घाँस हाल्दै थियो, कतै कुनै कामदार भोलिको यात्राको तयारी गर्दै थियो ।
जीवन आफ्नो पुरानो काममा फर्किएको थियो, तर अब उसले ढुवानीको तरिकाबारे मालिकसँग फेरि कुरा गर्ने योजना बनाएको थियो । रामबहादुरले आफ्नो खेतीको आम्दानी बढाउने सम्भावनाबारे गाउँका अरू किसानसँग छलफल गर्ने सोच बनाएका थिए । सागरले भिडियो बनाउँदा घटनासँगै समाधानका सम्भावना पनि प्रस्तुत गर्ने निर्णय गरेको थियो ।
यी परिवर्तन साना थिए । तिनले सबै समस्या समाधान गरेका थिएनन् । तर तिनले मानिसहरूलाई केवल आरोप र प्रतिरक्षाको घेराभन्दा बाहिर निस्केर सोच्ने अवसर दिएका थिए ।
माया आफ्नो डायरी लिएर बसिन् । उनले आजको अनुभवबाट एउटा अन्तिम निष्कर्ष लेखिन्—
“मानिसलाई उसको एउटा टिप्पणीले मात्र चिन्न सकिँदैन । तर उसले आफ्ना टिप्पणी, व्यवहार र निर्णयमाथि पुनर्विचार गर्न अस्वीकार गर्छ भने त्यहाँ समस्या छ । करुणाको वास्तविक परीक्षा अरूलाई दोषी ठहर्याउँदा होइन, आफ्नो पक्षलाई पनि प्रश्न गर्न सक्दा हुन्छ ।”
त्यसपछि उनले कलम रोकिन् ।
उनको मनमा फेरि त्यो खसीको अनुहार आयो । उसले कुनै टिप्पणी लेख्न सकेको थिएन । उसले आफ्नो पक्षको बचाउ गर्न सकेको थिएन । उसले किसानको गरिबीबारे व्याख्या गर्न सकेको थिएन । उसले भिडियो बनाउने व्यक्तिको नियतबारे बहस गर्न सकेको थिएन ।
उसले आफ्नो पीडा शब्दमा व्यक्त गर्न सकेको थिएन । तर मानिसहरूका सबै बहसको केन्द्रमा उसैको जीवन थियो ।
मायालाई लाग्यो, सायद विवेकको वास्तविक परीक्षा त्यहीँ छ—आफ्नो पक्षमा बोल्न नसक्ने जीवको पीडालाई पनि विचारमा स्थान दिन सक्नु । उसले आफूले मन पराएको खाना खान सक्छ कि सक्दैन भन्ने प्रश्नभन्दा पहिले, मानिसले आफ्नो चाहनाको सीमाबारे सोच्न सक्छ कि सक्दैन भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण थियो । उसले आफ्नो परम्परा मान्न सक्छ कि सक्दैन भन्ने प्रश्नभन्दा पहिले, परम्पराको नाममा हुने पीडालाई सुधार्न तयार हुन्छ कि हुँदैन भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण थियो । उसले आफ्नो विचार व्यक्त गर्न पाउँछ कि पाउँदैन भन्ने प्रश्नभन्दा पहिले, फरक विचार भएको मानिसलाई सुन्न सक्छ कि सक्दैन भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण थियो । र उसले जनावरको माया गर्छु भनेर भन्न सक्छ कि सक्दैन भन्ने प्रश्नभन्दा पहिले, त्यसको पीडा घटाउन आफूले के गर्न सक्छ भन्ने प्रश्न महत्त्वपूर्ण थियो ।
मायाले डायरी बन्द गरिन् ।
रात परिसकेको थियो । सडकको बत्तीमुनि एउटा सानो कुकुर बाटो काट्दै थियो । एउटा गाडी उसको नजिकैबाट गुज्रियो । कुकुर एकछिन रोकियो, त्यसपछि फेरि आफ्नो बाटो लाग्यो ।
मायाले त्यो दृश्य हेर्दै सोचिन्—जीवनका लागि बाटो फरक हुन सक्छन् । मानिसका चाहना फरक हुन सक्छन् । विचार र विश्वास फरक हुन सक्छन् । तर ती भिन्नताले कसैको पीडाप्रति हाम्रो जिम्मेवारी समाप्त गर्दैनन् ।
किनकि कमेन्टको अदालतमा मानिसले अरूलाई दोषी ठहर्याउन सक्छ, तर विवेकको अदालतमा उसले अन्ततः आफ्नै व्यवहारको जवाफ दिनुपर्छ ।
त्यो रात माया निदाउँदा उनलाई थाहा थियो—उनको यात्रा अझै लामो छ । अब उनले केवल सामाजिक सञ्जालको बहस बुझ्नु थिएन । उनले मानिसको भोक, किसानको जीविका, पशुको जीवन र समाजले निर्माण गरेका बानीबीचको गहिरो सम्बन्ध बुझ्नुपर्ने थियो ।
र त्यस यात्रामा अर्को प्रश्न उनको प्रतीक्षामा थियो—
यदि मानिसले जनावरको पीडा देखेर करुणा महसुस गर्छ भने, त्यो करुणालाई केवल टिप्पणीमा सीमित नराखी आफ्नो जीवनको छनोटमा कसरी बदल्न सक्छ ?
५: मानिसको भोक र पशुको जीवन
बिहानको घामले गाउँको डाँडामाथि बिस्तारै आँखा खोल्दै थियो । रातभरि परेको शीतले घाँसका पातहरूमा साना मोतीहरू टाँसिएका थिए । गोठको छानोबाट चुहिएको पानी माटोमा मिसिएर सानो हिलो बनेको थियो । त्यही हिलोमा उभिएको थियो—कञ्चु ।
उसको घाँटीमा बाँधिएको डोरी रातभरि कस्सिएको थियो । ऊ कहिले घाँटी तन्काएर डोरीको सीमा नाप्थ्यो, कहिले अगाडिका खुट्टा सार्दै अलिकति परको हरियो घाँससम्म पुग्ने प्रयास गर्थ्यो। घाँस उसको आँखासामु थियो, तर पहुँचबाहिर । भोकले पेट तानिरहेको थियो । उसको अगाडि संसारको सबैभन्दा ठूलो समस्या त्यतिबेला न धर्म थियो, न दर्शन, न मानिसको राजनीति—केवल केही गाँस हरियो घाँस थियो ।
कञ्चुको त्यो सानो संसारको कथा कसैले लेखेको थिएन । तर मानिसको संसारमा उसको नाममा हजारौँ शब्द लेखिइसकेका थिए । कसैले उसलाई निर्दोष प्राणी भनेको थियो । कसैले मानिसको भोजन । कसैले धार्मिक परम्पराको अंश । कसैले व्यापारको वस्तु । कसैले करुणाको प्रतीक । कसैले सामाजिक सञ्जालमा चर्चा कमाउने माध्यम ।
तर कञ्चुलाई ती कुनै पनि नामको अर्थ थाहा थिएन । उसलाई यति मात्र थाहा थियो—भोक लाग्दा खानुपर्छ, डर लाग्दा सुरक्षित ठाउँ खोज्नुपर्छ, चोट लाग्दा पीडा हुन्छ र अपरिचित हातले घाँटीको डोरी तान्दा भाग्न मन लाग्छ ।
मानिसले आफ्ना भावनालाई भाषा दिन सिकेको थियो । पशुले आफ्नो पीडालाई भाषा दिन नसक्नु उसको पीडा नभएको प्रमाण थिएन ।
त्यही बिहान माया आफ्नो कोठाको झ्यालबाट बाहिर हेरिरहेकी थिई । अघिल्लो दिनको सामुदायिक छलफलले उसको मनमा धेरै प्रश्न जन्माएको थियो । उसले करुणाका कुरा गरेकी थिई, तर जीवनको कठोर पक्ष पनि सुनेकी थिई । रामबहादुर किसानले खसी बेचेर ऋण तिर्नुपर्ने बाध्यता सुनाएका थिए । जीवनले ढुवानीमा काम गर्ने मानिसहरूको न्यून ज्याला र समयको दबाब बताएको थियो । सागरले भिडियो सार्वजनिक गर्नुको उद्देश्यबारे सफाइ दिएका थिए ।
सबैका कुरा सुनेपछि मायाले पहिलोपटक एउटा असहज सत्य महसुस गरेकी थिई—दुःखको संसारमा कोही पूर्ण रूपमा स्वतन्त्र थिएन । कोही भोकले बाँधिएको थियो, कोही ऋणले, कोही रोजगारीले, कोही स्वादले, कोही परम्पराले र कोही आफ्नै सोचलाई अन्तिम सत्य मान्ने अहंकारले ।
तर उसले अर्को प्रश्न पनि बिर्सन सकेकी थिइन—एउटा प्राणी बाध्यतामा बाँचिरहेको छ भन्दैमा अर्को प्राणीको पीडाप्रति हाम्रो जिम्मेवारी समाप्त हुन्छ र ?
उसले मोबाइल उठाई । सामाजिक सञ्जालमा फेरि त्यही खसीको भिडियोबारे बहस चलिरहेको थियो ।
एक जनाले लेखेका थिए, “मानिस आफैँ भोकै छ, पशुको अधिकारका कुरा गरेर के हुन्छ ?”
अर्काले जवाफ दिएका थिए, “मानिसको पेट भर्न पशुलाई अनावश्यक पीडा दिनैपर्छ भन्ने छैन ।”
तेस्रोले लेखेका थिए, “पहिले गरिबको समस्या समाधान गर, अनि पशुप्रेम देखाऊ ।”
मायाले ती टिप्पणीहरू पढी । उसलाई लाग्यो, मानिसले एउटा दुःख देखेपछि अर्को दुःखसँग त्यसलाई भिडाउन किन खोज्छ ? गरिबको आँसु पुछ्न पशुको आँसु बेवास्ता गर्नैपर्छ र ? पशुको पीडा कम गर्न मानिसको पेट खाली राख्नैपर्छ र ?
उसले टिप्पणी लेख्न खोजी, तर औँला रोकिई ।
उसलाई थाहा थियो—केही शब्दले बहस सुरु गर्न सक्थे, तर केही शब्दले मनको ढोका पनि खोल्न सक्थे । यसपटक उसलाई कसैलाई हराउनु थिएन । ऊ समस्याको गाँठो कहाँ छ भनेर बुझ्न चाहन्थी ।
दिउँसो माया हरिप्रसाद गुरुलाई भेट्न गई ।
गुरु घरको आँगनमा पुराना पुस्तकहरू मिलाउँदै थिए । आँगनको छेउमा तुलसीको मठ थियो र त्यसको पछाडि सानो तरकारीबारी । गोलभेँडा, साग र खुर्सानीका बोटहरूमा नयाँ पालुवा पलाउँदै थिए ।
“गुरुजी,” मायाले नमस्कार गर्दै भनी, “एउटा कुरा सोध्न मन लाग्यो ।”
“प्रश्न मनमा लामो समय बस्यो भने उत्तर खोज्न जानुपर्छ,” गुरुले मुस्कुराउँदै भने, “सोध ।”
“मानिस भोकै छ । किसान ऋणमा डुबेको छ । मजदुरले दिनभरि काम गरेर पनि परिवार पाल्न सक्दैन । यस्तो अवस्थामा पशुको जीवन र पीडाको कुरा गर्नु कति उचित हो ?”
गुरुले हातमा रहेको पुस्तक बन्द गरे ।
“तिमीलाई के लाग्छ ?”
“मलाई लाग्छ, उचित त हो । तर कहिलेकाहीँ मानिसको दुःखभन्दा पशुको दुःखलाई बढी महत्त्व दिएको जस्तो देखिन्छ ।”
“त्यसो भए समस्या करुणामा होइन, करुणाको तुलनामा रहेछ ।”
माया चुप लागी ।
गुरु उठेर तरकारीबारीतिर गए । उनले एउटा सागको पात समातेर देखाउँदै भने, “यो साग उमार्न कसले मिहिनेत गर्यो ?”
“किसानले ।”
“माटो कसले दियो ?”
“धरतीले ।”
“पानी कसले दियो ?”
“वर्षाले, खोलाले, मानिसले सिँचाइ गरेर पनि ।”
“घाम ?”
“प्रकृतिले ।”
“अनि हाम्रो थालमा खाना आउँदा हामी के सम्झन्छौँ ?”
मायाले केही सोचेर भनी, “खाना कसले पकायो, कहिलेकाहीँ कसले किन्यो । तर त्योभन्दा पछाडिको श्रम र प्रकृतिबारे सधैँ सोच्दैनौँ ।”
गुरुले टाउको हल्लाए ।
“ठीक भन्यौ । मानिसको भोक वास्तविक हो । त्यसलाई कविता सुनाएर मेटाउन सकिँदैन । गरिब परिवारलाई करुणाको भाषणले मात्रै खाना पुग्दैन । किसानको ऋण उपदेशले तिर्दैन । मजदुरको ज्याला पशुप्रेमको नाराले बढ्दैन । तर यही कारण देखाएर हामीले आफूले गर्न सक्ने सानो सुधारसमेत नगर्ने हो भने हाम्रो विवेकको उपयोग के भयो ?”
“त्यसो भए हामीले कहाँबाट सुरु गर्ने ?”
“जहाँबाट हाम्रो हात पुग्छ, त्यहीँबाट ।”
गुरुले सागको पात छोडे ।
“सबै मानिसले आजै आफ्नो भोजन बदल्न सक्दैनन् । कसैको स्वास्थ्य, आर्थिक अवस्था, उपलब्ध खाना, पारिवारिक परम्परा र काम गर्ने परिस्थिति फरक हुन्छ । कसैलाई पोषणबारे सही जानकारी चाहिन्छ । कसैलाई सस्तो र पौष्टिक विकल्प चाहिन्छ । कसैलाई आफ्नो बानीबारे सोच्ने समय चाहिन्छ । तर पशुलाई ढुवानी गर्दा अनावश्यक चोट नपुर्याउने, क्षमताभन्दा बढी नबोक्ने, पानी र हावाको व्यवस्था गर्ने, बिरामी पशुलाई जथाभावी नतान्ने जस्ता कामका लागि हामीले भोलिसम्म पर्खनुपर्छ र ?”
मायाले गुरुलाई हेरिरही ।
“करुणा भनेको एउटा दुःख छानेर अरू सबै दुःख बिर्सनु होइन,” उनले थपे, “करुणा भनेको दुःख देख्ने आफ्नो क्षमता विस्तार गर्नु हो ।”
ती शब्द मायाको मनमा गहिरिएर बसे ।
केही दिनपछि माया जीवनलाई भेट्न त्यही बजारमा गई, जहाँबाट खसीबोका बोकेका गाडीहरू प्रायः छुट्थे ।
जीवन एउटा पुरानो गाडीको पछाडिको भाग सफा गर्दै थियो । गाडीको फलामे बारमा माटो लागेको थियो । भुइँमा परालका केही टुक्रा र पानीका साना दाग थिए ।
“जीवन दाइ,” मायाले बोलाई ।
जीवनले फर्केर हेर्यो । उसले मायालाई चिनेपछि हातको कपडा झार्दै भन्यो, “आउनुभयो ? के कुरा थियो ?”
“तपाईंले त्यो दिन ढुवानीमा कति समस्या हुन्छ भनेर बताउनुभएको थियो नि । आज केही कुरा बुझ्न आएकी ।”
जीवनले गाडीको छेउमा रहेको काठको बाकसमा बस्न इसारा गर्यो ।
“सोध्नुस् ।”
“पशुहरूलाई राम्रोसँग लैजान सकिने अवस्था हुँदाहुँदै पनि किन कहिलेकाहीँ उनीहरूलाई यति कष्ट हुन्छ ?”
जीवनले तुरुन्तै उत्तर दिएन । उसले गाडीको फलामे बारमा हात राखेर केहीबेर हेरिरह्यो ।
“सबैको कारण एउटै हुँदैन, बहिनी,” उसले भन्यो, “कहिले गाडी सानो हुन्छ, तर बोक्नुपर्ने पशु धेरै हुन्छन् । कहिले साहुले भन्छ—यति नै पटकमा पुर्याउनुपर्छ । कहिले बाटो बिग्रिएको हुन्छ । कहिले चालकलाई समयमै सामान पुर्याउन दबाब हुन्छ । अनि कहिलेकाहीँ मानिसले वास्ता नगरेर पनि हो । पशु चुप लाग्छ भनेर सबै कुरा सहन्छ भन्ने ठानिन्छ ।”
“तपाईंलाई उनीहरू डराउँछन् भन्ने लाग्छ ?”
जीवनले मायातिर हेर्यो ।
“पहिले त्यति सोच्दिनथेँ । खसी कराउँदा काममा बाधा भयो भन्ने लाग्थ्यो । अहिले कहिलेकाहीँ गाडीमा राख्दा उनीहरू काँपेको देख्छु । तल झार्न खोज्दा खुट्टा अड्याउँछन् । मलाई लाग्छ, उनीहरू पनि डराउँछन् होला ।”
“त्यसो भए तपाईंलाई के परिवर्तन गर्न मन लाग्छ ?”
जीवनले लामो सास फेर्यो ।
“सबै कुरा मेरो हातमा छैन । गाडीको मालिक म होइन । पशु किन्ने र बेच्ने पनि म होइन । तर म आफ्नै हातले अनावश्यक रूपमा तान्न छोड्न सक्छु । पानीको व्यवस्था गर्न मालिकलाई भन्न सक्छु । गाडीमा ठाउँ नपुगेको बेला बढी पशु नहाल्न आग्रह गर्न सक्छु । तर त्यसो गर्दा कामै गुम्ने डर पनि छ ।”
मायाले उसको अनुहार हेरिरही । त्यो डर झूटो थिएन । जीवनले आफ्नो परिवारको खर्च, छोराको पढाइ र घरभाडाको हिसाब उसलाई पहिले नै सुनाएको थियो ।
“तपाईंलाई सबै जिम्मेवारी एक्लै लिनुपर्छ भनेर म भन्दिनँ,” मायाले भनी, “तर हामी मिलेर गाडीधनी, व्यापारी र स्थानीय निकायसँग कुरा गर्न सक्छौँ । नियम बनेर व्यवहारमा लागू भयो भने तपाईं एक्लै मालिकको विरोध गर्नुपर्ने अवस्था पनि कम होला ।”
जीवनको अनुहारमा पहिलोपटक आशाको सानो रेखा देखियो ।
“त्यसो भए कुरा उठाउनुहोस् । तर एउटा कुरा सम्झनुस्—हामीलाई दोषी भनेर मात्रै पुग्दैन । हामीलाई सही तरिकाले काम गर्न सक्ने अवस्था पनि चाहिन्छ ।”
“त्यही कुरा त उठाउनुपर्छ,” मायाले भनी ।
त्यस दिन उनीहरूको संवाद कुनै ठूलो भाषणमा टुङ्गिएन । तर गाडीको भुइँमा पराल थप्ने, पानीको भाँडो राख्ने र क्षमता नाघेर पशु नबोक्ने विषयमा जीवनले आफ्नो मालिकसँग कुरा गर्ने निर्णय गर्यो ।
सानो निर्णय थियो । तर कहिलेकाहीँ परिवर्तनको पहिलो ढोका यस्तै सानो निर्णयले खोल्छ ।
त्यसै साता माया रामबहादुर किसानको घर पनि पुगी ।
रामबहादुर आँगनमा बसेर पुरानो हिसाबकिताब हेर्दै थिए । एउटा कापीमा ऋणको रकम, ब्याज र तिर्नुपर्ने मितिहरू लेखिएका थिए । भित्तामा झुन्डिएको पात्रोमा रातो मसीले केही मिति घेरिएका थिए ।
“आउनुस्, नानी,” उनले भने, “फेरि खसीकै कुरा गर्न आउनुभएको हो ?”
उनको स्वरमा कटुता थिएन, तर थकान थियो ।
“हो, काका । तपाईंको कुरा पनि बुझ्न चाहन्छु ।”
रामबहादुरले कापी बन्द गरे ।
“मानिसलाई लाग्छ, किसानले पशु बेच्दा नाफा मात्रै हेर्छ । तर त्यो खसीलाई हुर्काउन कति घाँस काटियो, कति दिन पानी खुवाइयो, कति रोग लाग्दा औषधि गरियो—त्यो कसले देख्छ ? घरमा खर्च बढ्छ । छोराछोरी पढाउनुपर्छ । ऋण तिर्नुपर्छ । खेतीले मात्र सबै धान्दैन । पशु पाल्नु पनि हाम्रो कमाइ हो ।”
“मैले तपाईंको मिहिनेतलाई नकारेकी होइन, काका ।”
“तर भिडियोमा खसी रोएको देखेपछि सबैले हामीलाई निर्दयी भन्छन् । खसी बेच्नु नै पाप हो भन्छन् । मेरो परिवार कसरी चल्छ, त्यो कसैले सोध्दैन ।”
माया केही क्षण मौन रही । उसलाई थाहा थियो, करुणाको नाममा कसैको जीवनको वास्तविकता मेटाउनु न्याय होइन ।
“काका, तपाईंले खसीलाई हुर्काउनुभएको छ । त्यसको हेरचाह गर्नुभएको छ । तपाईंको मिहिनेतको मूल्य हुनुपर्छ । तर बेचेर लैजाँदा त्यसलाई अनावश्यक दुःख नहोस् भन्ने कुरा पनि त सँगसँगै सम्भव होला नि ?”
रामबहादुरले भुइँतिर हेरे ।
“सम्भव त होला । तर खर्च बढ्छ भने व्यापारीले मान्दैन । गाडीधनीले मान्दैन । अन्तिममा किसानको मूल्य घट्छ ।”
“त्यसो भए समस्या किसानको मन मात्रै होइन रहेछ । बजारको तरिका पनि रहेछ ।”
“त्यही त !” रामबहादुरको स्वर अलि चर्कियो, “मानिसले खसी किन्छ, तर पाल्ने किसानको लागत बुझ्दैन । व्यापारीले नाफा हेर्छ । ढुवानी गर्नेले समय हेर्छ । अनि भिडियोमा देखिने किसान मात्रै दोषी हुन्छ !”
मायाले उनको पीडा बुझी । उसले कञ्चुको आँखामा देखिएको डर बिर्सेकी थिइन, तर रामबहादुरको कापीमा लेखिएका ऋणका अंकहरू पनि अब उसले नयाँ आँखाले देखिरहेकी थिई ।
एउटा पशुको जीवन र अर्को मानिसको जीवनबीचको सम्बन्ध कहिलेकाहीँ यति गाँसिएको हुन्छ कि एउटालाई बचाउने उपाय खोज्दा अर्काको जीवन झन् कठिन नहोस् भन्ने पनि सोच्नुपर्छ ।
“काका,” मायाले बिस्तारै भनी, “यदि स्थानीय तहले पशु ढुवानीको न्यूनतम मापदण्ड लागू गर्यो, किसान र व्यापारीलाई त्यसबारे जानकारी दियो, अनि नियम पालना गर्ने किसानलाई बजारमा राम्रो मूल्य वा प्रोत्साहन दिने व्यवस्था गर्यो भने कस्तो होला ?”
रामबहादुरले उनलाई हेरे ।
“त्यस्तो भए राम्रो हुन्थ्यो । तर कागजमा मात्रै होइन, व्यवहारमा हुनुपर्छ ।”
“त्यही माग गर्नुपर्छ ।”
“म पनि तयार छु,” रामबहादुरले भने, “तर हाम्रो कुरा पनि सुन्नुपर्छ ।”
त्यो दिन मायाले एउटा कुरा स्पष्ट बुझी—मानवीय करुणा भनेको किसानलाई अपराधी बनाउनु होइन । किसानको बाध्यता बुझ्नु भनेको पशुको पीडा नदेखेझैँ गर्नु पनि होइन । समाधानले दुवैलाई समेट्नुपर्छ ।
घर फर्किएपछि माया भान्सामा गई ।
उसकी आमा तरकारी काटिरहेकी थिइन् । भान्साको कुनामा दाल भिजाइएको थियो । चुलोमा पानी उम्लिरहेको थियो ।
“आमा,” मायाले भनी, “हामीले खाने खानाको मूल्य कति हुन्छ होला ?”
आमाले हाँस्दै सोधिन्, “बजारमा किनेको मूल्य कि पेट भरिने मूल्य ?”
“दुवै ।”
आमाले तरकारी काट्ने चक्कु रोकिन् ।
“खाना किन्न पैसा चाहिन्छ । पकाउन समय चाहिन्छ । उमार्न मिहिनेत चाहिन्छ । अनि खाना खेर गयो भने ती सबैको अपमान हुन्छ ।”
“हामीले मासु खान छोड्यौँ भने शरीरलाई चाहिने पोषण कसरी पूरा गर्ने ?”
आमाले छोरीको अनुहार हेरेर भनिन्, “त्यो त सोचेर गर्नुपर्ने कुरा हो । कुनै कुरा भावनामा आएर मात्र गर्नु हुँदैन । शरीरलाई के चाहिन्छ, कुन खाना उपलब्ध छ, कति खर्च लाग्छ—सबै बुझ्नुपर्छ । तर खानामा विकल्प खोज्नु गलत त होइन ।”
मायालाई आमाको उत्तर मन पर्यो । आमाले उसको सोचलाई न त अन्धो समर्थन गरिन्, न तुरुन्तै अस्वीकार ।
त्यस साँझ माया र आमाले सँगै बसेर दाल, भटमास, चना, साग, तरकारी र अन्नबाट कसरी पौष्टिक भोजन तयार गर्न सकिन्छ भनेर कुरा गरे । मायाले पोषणसम्बन्धी विश्वसनीय जानकारी खोज्ने निर्णय गरी । उसले आफूले खाँदै आएको भोजनबारे प्रश्न गर्नु भनेको आफ्नो शरीरलाई बेवास्ता गर्नु होइन भन्ने बुझ्न थाली ।
उसले अर्को कुरा पनि मनमा राखी—आफूले रोजेको बाटो अरू सबैका लागि तुरुन्तै सम्भव नहुन सक्छ । कसैको घरमा दाल र साग सजिलै उपलब्ध हुन्छन्, कसैको घरमा त्यही कुरा जुटाउन कठिन हुन्छ । कसैलाई चिकित्सकीय कारणले विशेष भोजन चाहिन्छ । कसैको खानपान उसको परिवार, भूगोल र आर्थिक अवस्थासँग जोडिएको हुन्छ ।
त्यसैले करुणाको अभियान सुरु गर्दा अरूको थाललाई अपमान गर्नु हुँदैन । बरु आफ्नो थाललाई सचेत बनाउनु पर्छ । केही दिनपछि मायाले सानो सामुदायिक कार्यक्रम आयोजना गर्ने प्रस्ताव राखी—“मानिसको भोक, पशुको जीवन र जिम्मेवार समाज” ।
कार्यक्रममा किसान, ढुवानी मजदुर, मासु व्यवसायी, स्थानीय प्रतिनिधि, पशु स्वास्थ्यकर्मी र इच्छुक नागरिकलाई बोलाउने निर्णय भयो । उद्देश्य कसैलाई मासु खानबाट रोक्नु वा कुनै समुदायको परम्परालाई अपमान गर्नु थिएन । उद्देश्य थियो—पशुको ढुवानीमा अनावश्यक पीडा कसरी घटाउन सकिन्छ, किसान र मजदुरको जीवनयापन कसरी सुरक्षित गर्न सकिन्छ, र मानिसले आफ्नो भोजनबारे कसरी जानकारीपूर्ण निर्णय गर्न सक्छ भन्ने विषयमा छलफल गर्नु ।
कार्यक्रमको दिन सामुदायिक भवनमा मानिसहरू जम्मा भए । केहीको अनुहारमा जिज्ञासा थियो, केहीको अनुहारमा शङ्का । एक कुनामा रामबहादुर बसेका थिए । जीवन ढोकाछेउ उभिएको थियो । सागरले आफ्नो क्यामेरा ल्याएको थियो, तर यसपटक उसले अनुमति नलिई कसैको अनुहार खिच्ने छैन भनेर पहिल्यै बताएको थियो ।
मायाले कार्यक्रम सुरु गर्दै भनी, “आज हामी यहाँ कसैलाई राम्रो र कसैलाई नराम्रो प्रमाणित गर्न आएका होइनौँ । हामी सबैको जीवन कुनै न कुनै आवश्यकतासँग जोडिएको छ । तर आवश्यकताका नाममा हामीले गर्न सक्ने सुधारलाई पनि छोड्नु हुँदैन । मानिसको भोक वास्तविक छ । किसानको बाध्यता वास्तविक छ । मजदुरको रोजगारीको चिन्ता वास्तविक छ । पशुको पीडा पनि वास्तविक हुन सक्छ । यीमध्ये एउटालाई स्वीकार गर्न अर्को तीनवटालाई अस्वीकार गर्नुपर्दैन ।”
सभामा केहीबेर शान्ति छायो ।
सबैभन्दा पहिले रामबहादुर उठे ।
“म किसान हुँ,” उनले भने, “म पशु पाल्छु र बेचेर कमाउँछु । मलाई कसैले निर्दयी भन्यो भने दुःख लाग्छ । मैले ती पशुलाई हुर्काउन मिहिनेत गरेको हुन्छु । तर ढुवानीमा उनीहरूलाई अनावश्यक कष्ट दिनु ठीक होइन भन्ने कुरा म पनि मान्छु । किसानको लागत र ढुवानीको मापदण्ड दुवैलाई ध्यान दिनुपर्छ ।”
त्यसपछि जीवन उठ्यो ।
“हामी मजदुरले आदेशअनुसार काम गर्छौँ । कहिलेकाहीँ गाडीमा धेरै पशु राख्न भनिन्छ । हामीले नमाने काम गुम्न सक्छ । त्यसैले नियम सबैका लागि लागू हुनुपर्छ । चालक, मजदुर, व्यापारी र गाडीधनी सबैको जिम्मेवारी स्पष्ट हुनुपर्छ ।”
एक मासु व्यवसायीले हात उठाए ।
“हामी पनि व्यवसाय गरेर परिवार पाल्छौँ । ग्राहकले सस्तो खोज्छन् । ढुवानी र अन्य खर्च बढे मूल्य बढ्छ । त्यसैले नियम बनाउँदा व्यवसायीको अवस्था पनि हेर्नुपर्छ ।”
पशु स्वास्थ्यकर्मीले जवाफ दिए, “नियमको अर्थ अनावश्यक खर्च थोपर्नु मात्रै होइन । उचित ठाउँ, हावा, पानी, सुरक्षित तरिका र बिरामी पशुको पहिचानले चोट र मृत्युको जोखिम घटाउन सक्छ । पशु स्वस्थ रह्यो भने किसान र व्यवसायीलाई पनि फाइदा हुन्छ । मापदण्ड स्पष्ट र व्यवहारिक हुनुपर्छ ।”
अन्तिममा हरिप्रसाद गुरु बोले ।
“हामीले आज एउटा कुरा बुझ्नुपर्छ । बजारमा बेचिने पशु धेरैका लागि जीविकाको आधार हो । तर त्यसले हामीलाई लापरवाह हुने अधिकार दिँदैन । त्यस्तै, पशुप्रति करुणा देखाउने नाममा मानिसको गरिबीलाई हाँसोमा उडाउन पनि मिल्दैन । नैतिकताको वास्तविक परीक्षा तब हुन्छ, जब हामीले फरक-फरक पक्षको दुःख एकैपटक देख्न सिक्छौँ ।”
सभाको अन्त्यमा केही व्यावहारिक निर्णयहरू गरिए । स्थानीय प्रतिनिधिले पशु ढुवानीसम्बन्धी प्रचलित नियमबारे जानकारी संकलन गर्ने र आवश्यक सुधारका लागि सम्बन्धित निकायसँग छलफल गर्ने बताए । व्यवसायीहरूले गाडीमा क्षमताभन्दा बढी पशु नराख्ने विषयमा आपसी सहमति खोज्ने प्रस्ताव गरे । जीवनले मजदुरहरूलाई सुरक्षित ढुवानीका उपायबारे जानकारी दिन सकिने बतायो । किसानहरूले पनि पशुको अवस्था र हेरचाहबारे ग्राहकलाई जानकारी दिन तयार रहेको बताए ।
कुनै क्रान्तिकारी नाराले भवन हल्लिएन । कसैले अर्को पक्षलाई पराजित गरेको घोषणा गरेन । सबै समस्या त्यही दिन समाधान भएनन् । तर पहिलोपटक उनीहरूले एकअर्काको कुरा नसुनी निर्णय गर्न छोडेका थिए । मायालाई त्यही नै महत्त्वपूर्ण लाग्यो ।
त्यस रात माया घर फर्कँदा बाटोको छेउमा एउटा सानो कुकुर फोहोरको थुप्रोमा केही खानेकुरा खोजिरहेको देखी । एउटा मोटरसाइकल नजिकैबाट तीव्र गतिमा गुड्यो । कुकुर डराएर पछाडि हट्यो र भित्तामा ठोक्किनबाट मुस्किलले जोगियो ।
माया केहीबेर रोकिई ।
उसले कुकुरलाई खाना किनेर दिन सक्छे । बाटोका पशुप्रति सावधान हुन अरूलाई अनुरोध गर्न सक्छे । स्थानीय निकायसँग सडकका पशुको व्यवस्थापनबारे कुरा गर्न सक्छे । तर संसारका सबै पशुको दुःख एक्लै हटाउन सक्दिन ।
पहिले यस्तो सोच्दा उसलाई निराशा लाग्थ्यो । आज भने उसले फरक कुरा बुझी—सबै दुःख एकैपटक हटाउन नसक्नु र कुनै दुःख कम गर्न सक्ने अवस्थामा पनि केही नगर्नु एउटै कुरा होइन ।
उसले मोबाइलको नोटमा लेखी—
“मानिसको भोक मेटाउनु सभ्यताको आवश्यकता हो । पशुको पीडा घटाउनु पनि सभ्यताको जिम्मेवारी हो । हामीले एउटालाई अर्कोको शत्रु बनाएर होइन, दुवैको दुःख बुझेर बाटो खोज्नुपर्छ । भोजनबारे व्यक्तिगत निर्णय सचेत र स्वैच्छिक हुनुपर्छ । तर कुनै पनि निर्णयले अनावश्यक हिंसा, क्रूरता र लापरवाहीलाई सामान्य बनाउनु हुँदैन ।”
त्यसपछि उसले लेखाइ रोक्दै लामो सास फेरी ।
उसलाई कञ्चु सम्झना आयो—त्यो खसी, जसको भिडियोबाट यो सबै बहस सुरु भएको थियो । उसलाई थाहा थिएन, कञ्चु अहिले कहाँ थियो । ऊ सुरक्षित थियो कि थिएन, उसले पर्याप्त पानी पाएको थियो कि थिएन, कसैले उसको आँखामा देखिएको डरलाई बुझ्ने प्रयास गरेको थियो कि थिएन ।
मायाको मनमा एउटा पीडा उठ्यो । मानिसले कञ्चुको बारेमा हजारौँ शब्द लेखेको थियो, तर कञ्चुको जीवनमा के परिवर्तन भयो भन्ने कुरा अझै अनिश्चित थियो ।
सायद यही नै सबैभन्दा ठूलो प्रश्न थियो ।
हामीले कुनै पीडाबारे कति बोल्यौँ भन्नेभन्दा पनि, त्यो पीडा कम गर्न के गर्यौँ भन्ने कुरा महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।
भोलिपल्ट बिहान मायाले आफ्नो अभियानको पहिलो सानो सूचना सार्वजनिक गरी । त्यसमा उसले कसैलाई दोषी ठहर गरेकी थिइन । उसले केवल तीन कुरा लेखेकी थिई—पशुलाई अनावश्यक पीडा नदिऔँ, किसान र मजदुरको बाध्यता नबिर्सौँ, र आफ्नो भोजनबारे निर्णय गर्दा स्वास्थ्य, उपलब्धता तथा करुणा सबैलाई विचार गरौँ ।
प्रतिक्रियाहरू फेरि आए । कसैले प्रशंसा गरे । कसैले उसलाई अव्यावहारिक भन्यो । कसैले “यस्ता कुरा गरेर संसार बदलिँदैन” लेख्यो ।
मायाले यसपटक सबै टिप्पणीको जवाफ दिइन ।
उसलाई थाहा थियो—विचार बदलिन समय लाग्छ । बानी बदलिन अझ बढी समय लाग्छ । व्यवस्था बदल्न त सामूहिक प्रयास, स्पष्ट नियम र निरन्तर निगरानी चाहिन्छ ।
तर उसले आफ्नो थाल, आफ्नो व्यवहार र आफ्नो आवाजबाट सुरु गर्न सक्थी ।
उसले भान्साको झ्याल खोली । बाहिर बिहानको उज्यालो फैलिँदै थियो । आँगनमा आमाले साग टिपिरहेकी थिइन् । टाढा कतै बाख्राको म्याँ आवाज सुनियो ।
मायाले त्यो आवाजलाई यसपटक केवल गाउँको सामान्य ध्वनि भनेर सुनिन ।
उसले सोचिन्—भोक सबै जीवित प्राणीको साझा भाषा हो । डर पनि त्यस्तै साझा अनुभूति हुन सक्छ । मानिसले आफ्नो पीडालाई शब्द दिन सक्छ, आफ्नो अधिकारका लागि आन्दोलन गर्न सक्छ, आफ्नो भविष्यको योजना बनाउन सक्छ । पशुले त्यसो गर्न सक्दैन । त्यसैले मानिसको विवेकले उसको आवाज नबुझिने ठाउँमा पनि पीडाको सम्भावना देख्न सिक्नुपर्छ ।
तर करुणा केवल आँखाबाट झर्ने आँसु होइन । करुणा हातले गर्ने काम हो, नियममा लेखिने जिम्मेवारी हो, बजारमा बदलिने व्यवहार हो, र आफ्नो सुविधा प्रश्न गर्न सक्ने साहस पनि हो ।
मायाले आफ्नो डायरी बन्द गरी ।
उसको यात्रा अझै लामो थियो । कञ्चुको जीवनबारे उत्तर अझै बाँकी थियो । मानिसको भोक र पशुको जीवनबीचको द्वन्द्व अझै समाप्त भएको थिएन ।
तर अब उसलाई एउटा कुरा स्पष्ट भइसकेको थियो—मानिसको सभ्यता उसले आफ्नो भोक कति छिटो मेटाउँछ भन्ने कुराले मात्र होइन, आफ्नो भोक मेटाउँदा आफूभन्दा कमजोर जीवप्रति कति जिम्मेवार रहन्छ भन्ने कुराले पनि मापन हुन्छ ।
र त्यही जिम्मेवारीबाट एउटा नयाँ प्रश्न जन्मिँदै थियो—यदि मानिसले आफ्नो स्वादका लागि अरूको जीवन लिने अभ्यासलाई परम्परा, आवश्यकता र सामान्य व्यवहारका रूपमा स्वीकार गरेको छ भने, त्यसलाई प्रश्न गर्ने नैतिक अधिकार कसको हो ? र प्रश्न उठेपछि परिवर्तनको सीमा कहाँसम्म पुग्न सक्छ ?
मायाले झ्यालबाहिर हेरिरही । बिहानको घाम खेतमाथि फैलिँदै थियो । सागका पातमा अडिएका शीतका थोपा एकपछि अर्को चम्किरहेका थिए—मानौँ धरतीले रातभरि बगाएका साना आँसुहरू उज्यालोमा परिणत भइरहेका थिए ।
उसलाई लाग्यो, सायद करुणाको पहिलो काम सबैलाई एउटै बाटोमा हिँडाउनु होइन । पहिलो काम त मानिसलाई आफ्नै बाटोका पाइलाहरू हेर्न सिकाउनु हो ।
किनकि कहिलेकाहीँ एउटा जीवन बचाउने बाटो अर्को जीवनलाई दोषी ठहर गरेर होइन, दुवैको पीडा देख्न सक्ने आँखाबाट सुरु हुन्छ ।
६: धर्म, बलि र करुणाको अर्थ
बिहानै मन्दिरका घण्टीहरू बज्न थालेका थिए । पहाडको काखमा रहेको त्यो पुरानो मन्दिरको आँगनमा रातो टीका लगाएका मानिसहरू आउँदै थिए । कसैले फूलको थाली बोकेको थियो, कसैले नरिवल, कसैले धुप र अक्षता । कसैको अनुहारमा श्रद्धा थियो, कसैको आँखामा मनोकामना पूरा हुने आशा, त कसैको मनमा वर्षौँदेखि जरा गाडेर बसेको परम्पराप्रतिको विश्वास ।
मन्दिरको मूल ढोकानजिकै एउटा खसी बाँधिएको थियो ।
उसको शरीर सेतो थियो, घाँटीमा रातो डोरी बाँधिएको थियो र निधारमा कसैले रातो टीका लगाइदिएको थियो । मानिसहरू आउँदै, उसलाई हेर्दै र अगाडि बढ्दै थिए । केहीले श्रद्धाले हात जोडे । केहीले उसलाई देवताको प्रसाद बन्न लागेको पशुका रूपमा हेरे । तर खसीको शरीरमा एउटा अदृश्य कम्पन थियो । ऊ कहिले डोरी तान्थ्यो, कहिले वरिपरिका अपरिचित अनुहार हेर्थ्यो, कहिले आफ्नो छेउमा उभिएको मानिसको हातबाट टाढा सर्न खोज्थ्यो ।
उसलाई धर्मको अर्थ थाहा थिएन । देवताको नाम थाहा थिएन । बलि, पुण्य, पाप र मोक्षजस्ता शब्दहरू उसका लागि अर्थहीन थिए । उसलाई केवल आफ्नो शरीरमाथि के हुन लागेको छ भन्ने डर थियो ।
माया मन्दिरको आँगनमा पुग्दा त्यही दृश्य देखी ।
उसको पाइला एकछिन रोकियो ।
उसले कुनै धार्मिक अनुष्ठानलाई अपमान गर्ने विचार गरेकी थिइन । ऊ कसैको आस्थामाथि आक्रमण गर्न पनि आएकी थिइन । तर उसले एउटा प्रश्नबाट आफूलाई अलग राख्न सकिन—मानिसले ईश्वरप्रति प्रेम व्यक्त गर्न अर्को जीवको जीवन समाप्त गर्नैपर्छ त ?
त्यही प्रश्न उसको मनमा घुमिरह्यो । मन्दिरको घण्टी फेरि बज्यो । तर यसपटक मायालाई त्यो घण्टीको आवाजभन्दा खसीको सासको आवाज नजिक सुनियो ।
मायाले आफ्नो बाल्यकाल सम्झी ।
दसैँ आउँदा घरमा नयाँ लुगा किन्ने उत्साह हुन्थ्यो । गाउँका बाटाहरूमा चहलपहल बढ्थ्यो । घरघरमा जमरा राखिन्थ्यो । परिवारका सदस्यहरू भेला हुन्थे । आफन्त भेट्ने, आशीर्वाद लिने र मीठो खाना खाने दिनहरू आउँथे । उसको परिवारमा पनि मासु पाक्थ्यो । उसले त्यो स्वादसँगै हुर्किएकी थिई । त्यतिबेला उसले कहिल्यै सोधेकी थिइन—थालमा आएको मासु कुन जीवनबाट आएको हो ? त्यो जीवन कस्तो थियो ? त्यसको अन्तिम क्षणमा के भयो ?
उसले न सोध्नुको कारण निर्दयता मात्र थिएन । उसले त्यसरी सोच्न सिकेकै थिइन । घरका ठूला मानिसहरूले जे गर्दै आएका थिए, त्यही सामान्य थियो । समाजले जे स्वीकार गरेको थियो, त्यही स्वाभाविक लाग्थ्यो । परम्पराले कुनै प्रश्नलाई लामो समयसम्म छोपेर राख्न सक्छ भन्ने कुरा उसले अहिले आएर बुझ्दै थिई ।
तर उसलाई परम्पराको प्रत्येक कुरा गलत हो भन्ने पनि लाग्दैनथ्यो । परम्पराले मानिसलाई परिवारसँग जोडेको थियो, दुःखमा साथ दिएको थियो, चाडपर्वमा खुसी बाँड्न सिकाएको थियो । मन्दिरमा दीप बाल्दा मानिसले आफ्नो दुःख हलुका भएको अनुभव गर्थे । पूजा गर्दा उनीहरूलाई आशा मिल्थ्यो । आस्थाले धेरैलाई कठिन जीवनमा सहारा दिएको थियो ।
त्यसो भए प्रश्न आस्थाको अस्तित्वमाथि होइन, आस्थाका नाममा गरिने हरेक कामलाई प्रश्न गर्न नपाइने सोचमाथि थियो । मायाले मन्दिरको आँगनमा उभिएर चारैतिर हेरी । फूलको सुगन्ध थियो, धूपको धुवाँ माथि उठिरहेको थियो, मानिसहरू प्रार्थनामा तल्लीन थिए । त्यही पवित्र वातावरणमा एउटा पशु डरले काँपिरहेको थियो ।
उसको मनले सोध्यो—पवित्रता के केवल मानिसको अनुभूति हो, कि अर्को जीवप्रति हाम्रो व्यवहारमा पनि त्यसको प्रमाण देखिनुपर्छ ?
मन्दिरको बाहिरपट्टि एउटा पीपलको रूख थियो । त्यसको छायामा हरिप्रसाद गुरु बसेका थिए । उनी पनि पूजाका लागि आएका रहेछन् । माया उनीनजिक गई ।
“गुरुजी,” उसले बिस्तारै भनी, “मैले एउटा कुरा बुझ्न सकिरहेकी छैन ।”
गुरुले उसलाई हेरे ।
“धर्मले मानिसलाई करुणा, दया र सदाचार सिकाउँछ भनिन्छ । तर त्यही धर्मका नाममा पशुको बलि दिइन्छ । यो विरोधाभास कसरी बुझ्ने ?”
गुरु केहीबेर मौन रहे । मन्दिरको भित्रबाट शङ्खको आवाज आयो । त्यसपछि उनले भने, “पहिले मलाई एउटा कुरा भन । धर्म भनेको के हो ?”
माया अलमलिई ।
“ईश्वरप्रतिको विश्वास, पूजा, नियम, आचरण... सायद यी सबै ।”
“अनि धर्मका नाममा गरिने हरेक काम धर्मकै मूल सत्य हुन्छ ?”
मायाले टाउको हल्लाई ।
“त्यो त भन्न सकिँदैन ।”
“किन ?”
“किनकि मानिसले आफ्नो स्वार्थका लागि पनि धर्मको नाम प्रयोग गर्न सक्छ । परम्परामा रहेको हरेक कुरा नैतिक हुन्छ भन्ने छैन ।”
गुरु मुस्कुराए ।
“त्यसो भए तिमीले प्रश्नको आधा उत्तर आफैँ दिइसक्यौ ।”
मायाले पीपलका पातहरू हल्लिरहेको हेरिन् ।
गुरुले भने, “धार्मिक परम्पराहरू एउटै छैनन् । एउटै धर्मभित्र पनि फरक व्याख्या, फरक अभ्यास र फरक धारणा हुन्छन् । कतिपय समुदायमा बलिलाई धार्मिक अनुष्ठानको अंश मानिन्छ । कतिपय मानिसले त्यसको विरोध गर्छन् । कतिले प्रतीकात्मक अर्पणलाई प्राथमिकता दिन्छन् । त्यसैले एउटा अभ्यासलाई हेरेर सबै आस्थावान् मानिसको मन एउटै छ भन्न मिल्दैन ।”
“तर गुरुजी, यदि कुनै अभ्यासले जीवलाई पीडा दिन्छ भने त्यसबारे प्रश्न गर्न त मिल्छ नि ?”
“अवश्य मिल्छ । आस्थालाई सम्मान गर्नु र आस्थाका नाममा गरिने हरेक व्यवहारलाई प्रश्न गर्न नपाउनु एउटै कुरा होइन ।”
मायाको अनुहारमा केही उज्यालो फैलियो ।
“त्यसो भए करुणाको पक्षमा बोल्दा मानिसको धर्ममाथि आक्रमण गरेको ठहरिँदैन ?”
“तिमीले कसरी बोल्छौ भन्ने कुराले पनि फरक पार्छ,” गुरुले भने, “यदि तिमी कसैलाई मूर्ख, पाखण्डी वा निर्दयी भनेर अपमान गर्छौ भने उसले तिम्रो कुरा सुन्नुअघि नै आफ्नो बचाउ गर्न थाल्छ । तर तिमीले कुनै जीवको पीडा देखाएर, प्रश्न सोधेर र विकल्प खोजेर कुरा गर्छौ भने संवादको ढोका खुल्न सक्छ ।”
“तर सबैले सुन्छन् भन्ने छैन ।”
“सत्य बोलेपछि सबैले तुरुन्तै स्वीकार गर्नुपर्छ भन्ने छैन । तिम्रो काम प्रश्नलाई इमानदार बनाउनु हो, अरूको मनलाई जबर्जस्ती नियन्त्रण गर्नु होइन ।”
माया लामो समयसम्म चुप लागी ।
उसलाई लाग्यो, करुणाको अभियानमा सबैभन्दा कठिन कुरा विरोधीलाई हराउनु होइन; आफ्नो पक्षमा विश्वास राख्दै पनि अर्को मानिसको सम्मान गर्न सक्नु हो ।
त्यही बेला मन्दिरका पुजारी आँगनबाट बाहिर निस्किए । उनी उमेरले पाका थिए । निधारमा चन्दनको टीका थियो र हातमा पूजाका सामग्री राखिएको सानो थाली थियो ।
मायाले उनलाई नमस्कार गरी ।
“पुजारीज्यू, एउटा कुरा सोध्न मिल्छ ?”
“सोध नानी ।”
“पशुको बलिबारे तपाईंको विचार के छ ?”
पुजारीले केही क्षण उसलाई हेरे । प्रश्न नयाँ थिएन, तर हरेकपटक प्रश्न गर्ने व्यक्तिको मन र उद्देश्य फरक हुन्थ्यो ।
“यो हाम्रो मन्दिरमा लामो समयदेखि चलिआएको परम्परा हो,” उनले भने, “धेरै भक्तजन आफ्नो भाकल पूरा भएपछि बलि चढाउन आउँछन् । उनीहरूको विश्वास छ, यसरी अर्पण गर्दा मनोकामना पूरा हुन्छ ।”
“अनि पशुको पीडा ?”
पुजारी केहीबेर मौन भए ।
“त्यो प्रश्न पनि महत्त्वपूर्ण छ । तर म यहाँ सबैको आस्थालाई एउटै वाक्यमा गलत भन्न सक्दिनँ । कसैले यसलाई धार्मिक कर्तव्य ठान्छ, कसैले आवश्यक मान्दैन । यसबारे फरक मत छन् ।”
“यदि कुनै भक्तजनले बलि नदिई फूल, फल वा अरू प्रतीकात्मक अर्पण गरे भने उसको श्रद्धा कम हुन्छ ?”
पुजारीले तुरुन्तै जवाफ दिएनन् ।
“श्रद्धा मनको कुरा हो,” उनले अन्ततः भने, “तर मानिसहरूले परम्परालाई फरक तरिकाले बुझ्छन् । कतिपयले बलिलाई अनिवार्य ठान्छन्, कतिपयले त्यस्तो ठान्दैनन् ।”
“त्यसो भए हामीले पशुलाई पीडा नदिने विकल्पबारे छलफल गर्न सक्छौँ ?”
पुजारीले मन्दिरतिर हेरे । त्यहाँ भक्तजनहरू पूजा गरिरहेका थिए ।
“छलफल गर्न सकिन्छ । तर त्यस्तो कुरा गर्दा मानिसहरूलाई अपमानित महसुस नहोस् भन्ने ध्यान दिनुपर्छ । परिवर्तन विश्वासको संसारमा सजिलो हुँदैन ।”
“म बुझ्छु,” मायाले भनी, “म कसैको पूजा रोक्न चाहन्नँ । म केवल एउटा प्रश्न उठाउन चाहन्छु—यदि करुणा पनि धर्मकै एउटा मूल्य हो भने, हामीले त्यसलाई व्यवहारमा कसरी उतार्ने ?”
पुजारीको अनुहारमा गम्भीरता आयो ।
“त्यो प्रश्न मन्दिरबाहिरका मानिसले मात्र होइन, मन्दिरभित्रका मानिसले पनि आफैँलाई सोध्नुपर्छ ।”
त्यति भनेर उनी भित्र फर्किए ।
मायाले उनको उत्तरलाई पूर्ण समर्थनका रूपमा लिइन । न त उनले आफ्नो प्रश्नको अन्तिम समाधान पाएकी थिई । तर उसले महसुस गरी—कहिलेकाहीँ एउटा कठिन प्रश्नको पहिलो सफलता उत्तर पाउनु होइन, प्रश्नलाई सुन्न योग्य बनाउनु हो ।
दिउँसो सागरले मायालाई फोन गर्यो ।
“माया, तिमीले हिजो सामाजिक सञ्जालमा धर्म र बलिबारे लेखेको कुरा देखेँ,” उसले भन्यो, “अहिले त्यसमा फेरि बहस चर्किएको छ ।”
“के लेखेका छन् ?”
“कसैले तिमीलाई धर्मविरोधी भनेका छन् । कसैले तिमीले सही प्रश्न उठाएको भनेका छन् । एक जनाले त पशुप्रेम गर्नेहरूले मन्दिर जानै हुँदैन भनेर लेखेको छ ।”
माया थकित स्वरमा हाँसी ।
“मानिसहरूलाई एउटा प्रश्न देख्नेबित्तिकै दुईवटा पक्ष चाहिन्छ—यो हाम्रो पक्ष कि तिनीहरूको पक्ष ।”
“तिमीले के जवाफ दिन्छ्यौ ?”
“म सोच्दै छु ।”
“तर चुप लाग्यौ भने तिम्रो कुरा गलत बुझिन्छ ।”
माया केही क्षण मौन रही । त्यसपछि भनी, “जवाफ दिन्छु । तर कसैको आस्थालाई गाली गरेर होइन ।”
उसले मोबाइलमा एउटा नयाँ लेख खोलिन् ।
उसले लेखी—
“मन्दिरमा जाने सबै मानिस पशुको पीडाप्रति असंवेदनशील हुन्छन् भन्ने मेरो विचार होइन । धार्मिक विश्वास मानिसका लागि गहिरो र व्यक्तिगत विषय हो । तर कुनै परम्परा पुरानो छ भन्दैमा त्यसका सबै अभ्यासमाथि प्रश्न गर्न नमिल्ने पनि होइन । पशुको बलिबारे मानिसहरूका फरक धार्मिक र नैतिक धारणा छन् । मेरो प्रश्न यति मात्र हो—जहाँ सम्भव छ, त्यहाँ करुणा र अहिंसाका विकल्पबारे संवाद गर्न सकिँदैन र ? आस्था र करुणालाई एकअर्काको शत्रु बनाउनैपर्छ र ?”
उसले लेख पोस्ट गरी ।
केही मिनेटमै प्रतिक्रिया आउन थाले ।
“धर्मको ज्ञान छैन भने नबोल ।”
“परम्पराको नाममा जे गरे पनि ठीक हुँदैन ।”
“पहिले मानिसलाई बचाऊ, अनि पशुको चिन्ता गर ।”
“मानिसलाई बचाउनु र पशुलाई अनावश्यक पीडा नदिनु परस्पर विरोधी कुरा होइन ।”
मायाले सबै पढी । उसले कुनै पनि प्रतिक्रियालाई केवल त्यसको कठोर भाषाका आधारमा मूल्याङ्कन गरिन । कतिपय मानिसहरू आफूले जीवनभरि विश्वास गरेको कुरा चुनौतीमा परेको महसुस गरिरहेका थिए । कतिपयलाई पशुको पीडाले साँच्चै छोएको थियो । कतिपयलाई सामाजिक सञ्जालमा अरूलाई हराउने अवसर मात्र चाहिएको थियो ।
तर सबै टिप्पणीको पछाडि एउटै मन थिएन ।
उसले फेरि आफूलाई सम्झाई—मानिसको विचारसँग असहमत हुनु र मानिसलाई नै तिरस्कार गर्नु फरक कुरा हुन् ।
त्यस साँझ माया आमासँग बसेर चिया पिइरहेकी थिई । टेलिभिजनमा एउटा धार्मिक कार्यक्रम प्रसारण भइरहेको थियो । कार्यक्रममा एक वक्ताले दया, सत्य र परोपकारलाई जीवनका महत्त्वपूर्ण मूल्यका रूपमा व्याख्या गरिरहेका थिए ।
आमाले चिया राख्दै सोधिन्, “तिमी आजकल धर्म र पशुको विषयमा धेरै सोचिरहेकी छ्यौ, होइन ?”
“हो, आमा ।”
“तिमीलाई पहिले धर्मप्रति विश्वास थिएन र ?”
“त्यस्तो होइन । तर अहिले म आफूले विश्वास गरेका कुराको अर्थ बुझ्न चाहन्छु ।”
आमा मुस्कुराइन् ।
“त्यो राम्रो कुरा हो । विश्वास छ भन्दैमा प्रश्न गर्न नहुने होइन । तर प्रश्न गर्दा अरूको मनमा चोट नपरोस् भनेर पनि सोच्नुपर्छ ।”
“आमा, यदि हामीले कुनै जीवलाई पीडा दिनु हुँदैन भनेर मान्यौँ भने, त्यसको अर्थ हामी सबैले एउटै जीवनशैली अपनाउनुपर्छ भन्ने हो ?”
“होइन होला,” आमाले भनिन्, “मानिसको अवस्था फरक हुन्छ । सबैको खाना, स्वास्थ्य र आर्थिक परिस्थिति एउटै हुँदैन । तर आफूले गर्न सक्ने राम्रो काम छ भने किन नगर्ने ?”
मायाले आमाको हात समाती ।
“म यही बुझ्न खोजिरहेकी छु ।”
आमाले केहीबेर छोरीलाई हेरिन् । त्यसपछि बिस्तारै भनिन्, “धर्मको अर्थ पूजा गर्नु मात्र होइन होला । अरूको दुःख देखेर मन नछुने भए पूजा गरेको हातले जीवनमा के परिवर्तन गर्यो भन्ने प्रश्न त उठ्छ नि ।”
मायाको आँखामा अनायासै आँसु आए । उसलाई आमाको भनाइ कुनै ठूलो दार्शनिक ग्रन्थभन्दा सरल र गहिरो लाग्यो ।
आमाले उसको आँसु पुछ्दै भनिन्, “तर एउटा कुरा याद राख । करुणा देखाउँदा आफूलाई अरूभन्दा राम्रो ठान्न थाल्यौ भने त्यही करुणा अहंकार बन्न सक्छ । आफूले सही ठानेको बाटोमा हिँड, तर अरूको अवस्थालाई बुझ्ने ढोका बन्द नगर ।”
मायाले टाउको हल्लाई ।
उसले महसुस गरी—कसैलाई मासु नखाने निर्णय गर्न प्रेरित गर्नु र मासु खाने मानिसलाई नैतिक रूपमा तल्लो ठान्नु एउटै कुरा होइन । आफ्नो भोजनबारे प्रश्न गर्नु र अरूको थालमाथि अधिकार जमाउनु पनि एउटै कुरा होइन ।
उसले चाहेको परिवर्तन मानिसको मनमा घृणा बढाएर आउने थिएन । त्यो परिवर्तन करुणाको अर्थ फराकिलो बनाउँदै आउनुपर्थ्यो ।
केही दिनपछि मन्दिरको व्यवस्थापन समितिको बैठक बस्ने खबर आयो । मायालाई पनि छलफलमा सहभागी हुन निम्तो दिइयो । पुजारीले नै उसलाई बोलाएका थिए ।
बैठकमा मन्दिरका पदाधिकारी, स्थानीय बासिन्दा, केही भक्तजन र हरिप्रसाद गुरु उपस्थित थिए । विषय थियो—मन्दिरमा बलि चढाउने परम्परा र पशु कल्याणसम्बन्धी उठेका प्रश्नहरू ।
बैठक सुरु हुनासाथ एक वृद्ध भक्तले भने, “हामीले हाम्रा बुबा, हजुरबुबाले गर्दै आएको परम्परा पछ्याएका हौँ । अहिले आएर कसैले त्यसलाई गलत भन्यो भने हाम्रो विश्वासको अपमान हुन्छ ।”
अर्का एक युवकले जवाफ दिए, “पुरानो छ भन्दैमा सबै कुरा ठीक हुँदैन । पशुको पीडाबारे पनि सोच्नुपर्छ ।”
दुवैका स्वर चर्किन थाले ।
माया चुपचाप सुनिरही ।
केहीबेरपछि पुजारीले हात उठाएर सबैलाई शान्त हुन आग्रह गरे ।
“हामी यहाँ कसैलाई हराउन आएका होइनौँ,” उनले भने, “हामीले परम्परालाई कसरी बुझ्ने र भविष्यमा के गर्न सकिन्छ भन्ने कुरा छलफल गर्न आएका हौँ ।”
हरिप्रसाद गुरु बोले, “परम्परा मानिसको स्मृतिमा बाँचेको हुन्छ । तर परम्पराको अर्थ केवल विगतको नक्कल गर्नु होइन । हरेक पुस्ताले त्यसको अर्थ फेरि बुझ्नुपर्छ । यदि कुनै अभ्यासबारे नैतिक प्रश्न उठ्छ भने त्यसलाई सुन्नु परम्पराको अपमान होइन; त्यसको आत्मपरीक्षण पनि हुन सक्छ ।”
वृद्ध भक्तले भने, “तर हामीले हाम्रो धर्म छोड्नुपर्छ भन्ने हो ?”
“कसैले तपाईंलाई धर्म छोड्न भनेको छैन,” मायाले पहिलोपटक बोल्ने अनुमति माग्दै भनी, “म कसैको आस्था खोस्न चाहन्नँ । म केवल यो जान्न चाहन्छु—पशुको पीडा कम गर्ने कुनै विकल्प भए त्यसबारे छलफल गर्न हामी किन डराउने ?”
“तर बलि त हाम्रो भाकलसँग जोडिएको छ,” अर्को व्यक्तिले भने ।
“त्यसैले म तपाईंको विश्वासको अपमान गर्न चाहन्नँ,” मायाले जवाफ दिई, “मलाई थाहा छ, मानिसले दुःखको समयमा ईश्वरसँग आशा माग्छ । कसैले भाकल गर्छ । कसैले आफ्नो परिवारको स्वास्थ्यका लागि प्रार्थना गर्छ । तर के भाकल पूरा गर्ने तरिका करुणासँग जोडेर फेरि सोच्न सकिँदैन ? के श्रद्धा व्यक्त गर्ने प्रतीकात्मक वा अहिंसात्मक विकल्पहरूबारे समुदायभित्र छलफल हुन सक्दैन ?”
बैठकमा शान्ति छायो ।
मायाले थपिन्, “मलाई सबैले आजै मेरो विचार स्वीकार गर्नुपर्छ भन्ने छैन । तर हामीले कम्तीमा प्रश्न गर्न सक्ने वातावरण बनाउनुपर्छ । कुनै मानिसले बलिको पक्षमा तर्क गर्छ भने उसले आफ्नो कारण बताउन पाओस् । कुनै मानिसले पशुको पीडाका कारण त्यसको विरोध गर्छ भने उसले पनि आफ्नो कुरा राख्न पाओस् । त्यसपछि समुदायले सम्मानपूर्वक विचार गर्न सकोस् ।”
पुजारीले टाउको हल्लाए ।
“हामी यसबारे थप छलफल गर्न सक्छौँ,” उनले भने, “धार्मिक परम्पराका विषयमा निर्णय गर्दा सम्बन्धित समुदायको विश्वास, धार्मिक व्याख्या र पशु कल्याण सबैबारे विचार गर्नुपर्छ । कसैलाई अपमानित गरेर परिवर्तन ल्याउन सकिँदैन ।”
बैठकमा तत्काल कुनै अन्तिम निर्णय भएन । केही मानिसहरू अझै बलिको परम्परा कायम रहनुपर्ने पक्षमा थिए । केहीले त्यसको अन्त्य हुनुपर्ने माग गरे । केहीले विकल्पबारे अध्ययन गर्नुपर्ने बताए ।
तर बैठकको अन्त्यमा एउटा प्रस्ताव स्वीकार गरियो—मन्दिर परिसरमा पशुप्रति अनावश्यक क्रूरता हुन नदिने, पशु ल्याउने र राख्ने क्रममा आधारभूत हेरचाह सुनिश्चित गर्ने, र बलिको परम्परा तथा सम्भावित वैकल्पिक अर्पणबारे समुदायभित्र थप छलफल गर्ने ।
यो सबै समस्याको समाधान थिएन ।
तर पहिलोपटक प्रश्नलाई निषेध गर्ने सट्टा छलफलको विषय बनाइएको थियो ।
माया घर फर्कँदा उसले कुनै विजयको अनुभूति गरिन । उसलाई थाहा थियो, एउटा बैठकले शताब्दीयौँदेखि चल्दै आएको परम्पराको अर्थ तुरुन्तै बदल्न सक्दैन । विश्वास मानिसको जीवनसँग गहिरो गरी गाँसिएको हुन्छ । परिवर्तनका लागि समय, संवाद र समुदायको सहभागिता आवश्यक पर्छ ।
तर उसले एउटा सानो ढोका खुलेको देखेकी थिई ।
राति मायाले आफ्नो डायरी खोलिन् ।
उसले लेखी—
“धर्म र करुणाबीचको सम्बन्धलाई मानिसले कहिलेकाहीँ युद्धको मैदान बनाइदिन्छ । एउटाले परम्पराको रक्षा गर्ने नाममा प्रश्नलाई निषेध गर्छ । अर्कोले करुणाको रक्षा गर्ने नाममा आस्थावान् मानिसलाई अपमान गर्छ । दुवै अवस्थामा संवादको ढोका बन्द हुन्छ ।
“मलाई अब लाग्छ, साँचो नैतिक साहस भनेको आफूले विश्वास गरेको कुरालाई प्रश्न गर्न सक्नु पनि हो । तर प्रश्न गर्ने साहससँगै अरूको पीडा, इतिहास र विश्वास बुझ्ने धैर्य पनि चाहिन्छ ।
“मन्दिरमा प्रार्थना गर्ने मानिसले पशुको पीडाबारे सोच्न सक्छ । पशुको जीवनको पक्षमा बोल्ने मानिसले किसानको गरिबी र मजदुरको बाध्यताबारे पनि सोच्न सक्छ । आफ्नो भोजन बदल्ने मानिसले अरूको थाललाई अपमान नगर्न सक्छ । परम्परामा विश्वास गर्ने मानिसले पनि कुनै अभ्यासको विकल्प खोज्न सक्छ ।
“करुणाले सबैलाई एउटै बनाउँदैन । करुणाले फरक मानिसहरूलाई एकअर्काको पीडा बुझ्न सक्ने बनाउँछ ।”
उसले कलम राखी ।
त्यसपछि उसलाई कञ्चु सम्झना आयो ।
कञ्चुको आँखामा उसले देखेको डरलाई कुनै धार्मिक बहसले मेटाउन सक्दैनथ्यो । त्यसैगरी, मन्दिरमा आएका मानिसहरूको विश्वासलाई एउटा भिडियोले पूर्ण रूपमा व्याख्या गर्न सक्दैनथ्यो । जीवन जटिल थियो । मानिसका कारणहरू फरक थिए । तर जटिलताको अर्थ जिम्मेवारीबाट भाग्ने छुट थिएन ।
मायाले झ्याल खोलिन् ।
टाढा मन्दिरमा आरती भइरहेको थियो । घण्टीको आवाज रातको शान्तिमा फैलिरहेको थियो । त्यो आवाज सुन्दा उसलाई पहिलेझैँ श्रद्धाको अनुभूति भयो । तर आज त्यस श्रद्धासँगै एउटा नयाँ प्रश्न पनि थियो—यदि प्रार्थनाले मानिसको मनमुटुलाई शान्त बनाउँछ भने, त्यो शान्ति मानिसको व्यवहारमा कति टाढासम्म फैलिन्छ ?
के त्यो घरको आँगनसम्म पुग्छ ?
के त्यो खेतमा काम गर्ने किसानको मिहिनेत बुझ्न पुग्छ ?
के त्यो गाडीमा बाँधिएको पशुको डर देख्न पुग्छ ?
के त्यो आफ्नै स्वाद र सुविधामाथि प्रश्न गर्न पुग्छ ?
मायाले उत्तर पाइसकेकी थिइन । तर अब उसलाई प्रश्नसँग डर लाग्दैनथ्यो ।
उसले बुझ्न थालेकी थिई—करुणा कुनै धर्मको निजी सम्पत्ति होइन । त्यस्तै, धर्मको नाममा गरिने हरेक अभ्यासलाई प्रश्नबाहिर राख्न पनि सकिँदैन । मानिसले आफ्नो विश्वास जोगाउँदै पनि आफ्नो व्यवहार सुधार्न सक्छ । उसले आफ्नो परम्परालाई सम्मान गर्दै पनि त्यसको नैतिक अर्थबारे विचार गर्न सक्छ ।
रात गहिरिँदै थियो ।
मायाको टेबलमा एउटा सानो दीप बलिरहेको थियो । दीपको उज्यालोले कोठाको सबै अँध्यारो हटाएको थिएन । तर जहाँसम्म त्यसको प्रकाश पुग्थ्यो, त्यहाँका वस्तुहरू स्पष्ट देखिन थालेका थिए ।
उसलाई लाग्यो, विवेक पनि त्यस्तै हो । उसले संसारको सबै अन्याय एकैपटक हटाउन सक्दैन । तर आफूले देख्न सक्ने अन्यायलाई नदेखेझैँ गर्नबाट मानिसलाई रोक्न सक्छ ।
उसले डायरीको अन्तिम पङ्क्तिमा लेखी—
“यदि हाम्रो श्रद्धाले हामीलाई अरूको पीडा देख्न अझ संवेदनशील बनाउँदैन भने, हामीले श्रद्धाको अर्थ फेरि बुझ्नुपर्ने हुन सक्छ । र यदि हाम्रो करुणाले हामीलाई अरूको विश्वासको सम्मान गर्न सिकाउँदैन भने, हामीले करुणाको अर्थ पनि फेरि बुझ्नुपर्ने हुन्छ ।”
कलम रोकिएपछि पनि उसका आँखाअगाडि त्यो खसीको अनुहार आइरह्यो ।
र उसको मनमा अर्को प्रश्न उठ्यो—यदि मानिसले धर्म, परम्परा र स्वादका नाममा पशुको जीवनलाई आफ्नो निर्णयको विषय बनाएको छ भने, त्यो पशुको जीवनप्रति उसको जिम्मेवारी कहाँबाट सुरु हुन्छ ? बलिको क्षणमा मात्र, कि पशु जन्मेदेखि उसको जीवनको अन्तिम क्षणसम्म ?
त्यही प्रश्नले मायालाई अर्को यात्रातिर बोलाइरहेको थियो—त्यस्तो यात्रा, जहाँ पशुको अन्तिम क्षणभन्दा अगाडि उसको सम्पूर्ण जीवनलाई बुझ्नुपर्ने थियो ।
७: खसीको अन्तिम रात कि नयाँ बिहान?
रात झरिसकेको थियो ।
आकाशमा बादलका टुक्राहरू एकअर्कालाई पछ्याउँदै थिए । कहिले चन्द्रमाको धमिलो अनुहार देखिन्थ्यो, कहिले त्यो पनि बादलभित्र हराउँथ्यो । गाउँका घरहरूमा चुलो निभिसकेको थियो । कतै कुकुर भुक्थे, कतै झ्यालको सानो प्वालबाट मधुरो बत्ती बाहिर निस्कन्थ्यो । मानिसहरू दिनभरिका काम बिर्सेर निद्राको काखमा पस्दै थिए ।
तर बजारको पछाडिपट्टि रहेको एउटा साँघुरो गोठमा कञ्चु निदाउन सकेको थिएन ।
उसको अगाडि घाँसको सानो मुठो थियो । उसले केही घाँस खायो, फेरि टाउको उठाएर अँध्यारोमा हेर्यो । वरिपरि अरू खसीबोका पनि बाँधिएका थिए । कसैले जुगाली गरिरहेको थियो, कसैले भुइँ कोट्याइरहेको थियो, कसैले बीचबीचमा म्याँ गर्दै थियो ।
कञ्चुलाई ती आवाजको अर्थ थाहा थिएन । तर ती आवाजबीच उसले आफ्नै एक्लोपन सुन्थ्यो ।
दिनभरि अपरिचित मानिसहरू आएर उसलाई हेरेका थिए । कसैले उसको ढाड छामेको थियो, कसैले दाँत हेरेको थियो, कसैले उसको तौलको अनुमान गरेको थियो । एक जना मानिसले उसको घाँटीमा बाँधिएको डोरी तानेर बाहिर निकाल्न खोजेको थियो । कञ्चु पछाडि हटेको थियो । त्यस मानिसले झर्को मानेर डोरी अझ कसिलो बनाएको थियो ।
त्यस क्षण कञ्चुले बुझ्न नसकेको एउटा कुरा थियो—किन उसको शरीरमाथि निर्णय गर्ने मानिसहरू उसको डर बुझ्ने प्रयास गर्दैनथे ?
उसले फेरि घाँटी तन्कायो । डोरीले रोक्यो ।
ऊ थाकेर बस्यो ।
उसको आँखामा अँध्यारो भरियो ।
तर त्यही अँध्यारोको अर्को छेउमा, मानिसहरूको संसारमा, एउटा प्रश्न जागिरहेको थियो—कञ्चुको भोलि कस्तो हुनेछ ?
माया आफ्नो कोठामा बसेर डायरी पढिरहेकी थिई । अघिल्ला दिनमा लेखिएका प्रश्नहरू पानापिच्छे फैलिएका थिए—भोक, करुणा, परम्परा, धर्म, किसानको बाध्यता, मजदुरको विवशता र मानिसको स्वाद ।
उसले ती पानाहरू फेरि पल्टी ।
हरेक पानामा एउटा उत्तर जन्मिन्थ्यो, अनि त्यही उत्तरबाट अर्को प्रश्न निस्कन्थ्यो । उसले करुणाको कुरा गरेकी थिई, तर करुणा व्यवहारमा कसरी रूपान्तरण हुन्छ भन्ने प्रश्न अझै खुला थियो । उसले धर्म र बलिबारे छलफल गरेकी थिई, तर छलफलले पशुको जीवनमा के परिवर्तन ल्याउँछ भन्ने निश्चित थिएन ।
उसले मोबाइलमा एउटा सन्देश देखी ।
त्यो जीवनको थियो ।
“माया बहिनी, भोलि बिहान केही खसी बजारबाट अर्को ठाउँ लैजाने कुरा छ । कञ्चु पनि त्यहीँ हुन सक्छ । गाडीको मालिकले बिहानै लैजाने भनेको छ । मैले हिजो बढी नबोकौँ भनेर कुरा राखेको छु । तर अन्तिम निर्णय भएको छैन ।”
मायाको मुटु एकाएक कस्सियो ।
उसले तुरुन्तै फोन गरी ।
“जीवन दाइ, कञ्चु त्यही गोठमा छ ?”
“छ जस्तो लाग्छ । भोलि बिहान आएर हेर्छु ।”
“उसलाई कहाँ लैजान लागिएको हो ?”
“अहिले निश्चित छैन । व्यापारीले बजारतिर लैजाने भनेको छ । त्यसपछि कहाँ जान्छ, थाहा छैन ।”
माया केही क्षण बोल्न सकिन ।
कञ्चु फेरि कुनै गाडीमा चढ्नुपर्ने हुन सक्छ । फेरि अपरिचित हात, अपरिचित बाटो र डरले भरिएको यात्रा । उसले सामुदायिक छलफलमा गरेका निर्णयहरू सम्झी । नियमको कुरा भएको थियो, हेरचाहको कुरा भएको थियो, जिम्मेवारीको कुरा भएको थियो । तर जीवनका वास्तविक घटनाहरू छलफलको कार्यसूची पर्खेर बस्दैनथे ।
“दाइ, म पनि बिहान आउँछु,” उसले भनी, “तर कृपया कसैले उसलाई हतारमा तान्ने वा अनावश्यक चोट पुर्याउने काम नगरोस् । सम्भव भएसम्म पानी र घाँसको व्यवस्था गरिदिनुहोला ।”
“म सक्दो गर्छु,” जीवनले भन्यो, “तर बहिनी, एउटा कुरा बुझ्नुपर्छ । म एक्लैले उसको भविष्य तय गर्न सक्दिनँ ।”
“मलाई थाहा छ, दाइ ।”
फोन काटिएपछि माया झ्यालछेउ गई ।
बाहिर रात झन् गहिरिएको थियो ।
उसलाई पहिलोपटक महसुस भयो—कहिलेकाहीँ हामीले कुनै जीवको पीडाबारे सोच्न सुरु गर्दा त्यो जीव हाम्रो विचारको विषय मात्र रहँदैन । उसको जीवनसँग हाम्रो नैतिक सम्बन्ध जोडिन थाल्छ । हामी उसको सम्पूर्ण भविष्य बदल्न सक्दैनौँ, तर आफूले गर्न सक्ने काम नगर्ने बहाना पनि सहजै बनाउन सक्दैनौँ ।
उसले मोबाइलमा समय हेरी ।
बिहान हुन अझै धेरै घण्टा बाँकी थियो ।
तर कञ्चुका लागि रात निकै लामो भइसकेको थियो ।
बिहानको पहिलो उज्यालो फैलिँदा माया बजार पुगिसकेकी थिई ।
हावामा चिसोपन थियो । चिया पसलको चुलोबाट धुवाँ उठिरहेको थियो । पसलेले गिलासहरू मिलाउँदै थियो । बजारका केही पसलका सटर खुल्न थालेका थिए । सडकमा मानिसहरूको आवतजावत सुरु भएको थियो ।
जीवन गोठबाहिर उभिएको थियो । उसको अनुहारमा निद्रा नपुगेको थकान थियो ।
“कञ्चु कहाँ छ ?” मायाले सोधी ।
जीवनले गोठभित्र देखायो ।
कञ्चु कुनामा उभिएको थियो । उसले माया र जीवनलाई हेर्यो । मानिसहरूलाई हेर्नु उसको बानी बनिसकेको थियो, तर हरेक नयाँ अनुहारले उसको मनमा कस्तो अनुभूति जन्माउँथ्यो भन्ने कुरा कसैले जान्दैनथ्यो ।
माया बिस्तारै नजिक गई । उसले हात अगाडि बढाइन । पहिले कञ्चुलाई आफूले देख्न र गन्ध लिन दिई । ऊ पछाडि हटेन । तर उसले माया उसलाई बचाउन आएकी हो भन्ने बुझ्यो कि बुझेन, त्यो कसैले भन्न सक्दैनथ्यो ।
मायाले छेउमा राखिएको पानीको भाँडो देखी । त्यसमा थोरै पानी मात्र बाँकी थियो ।
“यहाँ पानी कसले राख्छ ?” उसले सोधी ।
जीवनले भन्यो, “हामीले नै । तर कहिलेकाहीँ कामको चापमा ढिलो हुन्छ ।”
मायाले पानी थप्न सहयोग गरी । कञ्चुले टाउको झुकाएर पानी पियो । पानी पिउँदा उसको घाँटीको चाल देखेर मायाको मनमा अनौठो पीडा उठ्यो ।
उसले सोचिन्—जीवन जोगाउनका लागि कहिलेकाहीँ कति सानो कुरा पर्याप्त हुन्छ ! एउटा भाँडो पानी, थोरै घाँस, बस्न मिल्ने ठाउँ, अनावश्यक रूपमा नतानिएको डोरी ।
तर यही सानो कुराको अभावले पनि एउटा जीवको जीवन कठिन बन्न सक्छ ।
जीवनले गोठको अर्को कुनामा हेर्दै भन्यो, “बहिनी, म एउटा कुरा भन्न चाहन्छु । हामीले हिजो मालिकसँग कुरा गरेका थियौँ । आज गाडीमा क्षमताभन्दा बढी पशु नहाल्ने सहमति भएको छ । तर कञ्चुको विषयमा व्यापारीले के निर्णय गर्छ, थाहा छैन ।”
“कम्तीमा ढुवानीमा अनावश्यक पीडा नहोस् भन्ने सुनिश्चित गर्न सकिन्छ ?”
“त्यसका लागि हामीले सबैलाई सम्झाउनुपर्छ । पशुलाई चढाउँदा र झार्दा हतार नगर्ने, डोरी नतान्ने, गाडीमा ठाउँ राख्ने । म चालकसँग पनि कुरा गर्छु ।”
मायाले टाउको हल्लाई ।
त्यतिबेला गोठबाहिर एउटा गाडी आएर रोकियो ।
कञ्चु झस्कियो ।
उसले पछाडिका खुट्टा सार्यो । डोरी तन्कियो । उसको घाँटीमा बाँधिएको गाँठो कडा भयो ।
मायाले गाडीबाट ओर्लिएको मानिसलाई हेरिन् । त्यो व्यापारी थियो । उसले गोठतिर हेर्दै भन्यो, “ल, छिटो तयार गर । बजारमा पुर्याउन ढिलो भइसक्यो ।”
जीवन अगाडि बढ्यो ।
“दाइ, हतार नगरौँ । पशुहरूलाई बिस्तारै निकालौँ । गाडीमा पनि ठाउँ छ कि छैन, पहिले हेरौँ ।”
व्यापारीले झर्को मान्दै भन्यो, “मलाई समय थाहा छ । दिनभरि यस्तै काम गर्नुपर्छ । तिमीहरूलाई काम सिकाउनुपर्ने हो ?”
जीवन चुप लागेन ।
“काम त हामीले नै गरिरहेका छौँ । तर पशुलाई चोट लाग्यो भने घाटा पनि हुन्छ, दुःख पनि हुन्छ । हतार गर्दा झन् समय लाग्न सक्छ ।”
व्यापारी केहीबेर रिसाउँदै हेरिरह्यो । त्यसपछि गाडीको पछाडिको भाग खोल्न गयो ।
जीवनले मायातिर हेर्यो । उसले कुनै ठूलो विजय हासिल गरेको थिएन । तर उसले डरका कारण मौन बस्ने आफ्नो पुरानो बानीलाई एकपटक चुनौती दिएको थियो ।
मायाले त्यो सानो साहसलाई गम्भीरतापूर्वक लिई ।
केही समयपछि गाडीमा पशुहरू राख्ने तयारी सुरु भयो ।
जीवन र अर्को कामदारले डोरी समाते । उनीहरूले पशुहरूलाई बिस्तारै बाहिर निकाल्न थाले । कञ्चु भने ढोकानजिक पुग्दा अडियो । उसको अगाडिको खुट्टा जमिनमा टाँसिएझैँ भयो । उसले पछाडि फर्केर गोठभित्र हेर्न थाल्यो ।
कामदारले डोरी तान्न खोज्यो ।
“बिस्तारै,” जीवनले भन्यो, “यसलाई तानेर नलैजाऊ । बाटो खुला गर ।”
उसले कञ्चुलाई अघि बढ्न समय दियो । केहीबेरपछि कञ्चुले एक पाइला चाल्यो, अनि अर्को । ऊ बाहिर निस्कियो ।
माया अलि पर उभिएर हेरिरहेकी थिई । उसले हस्तक्षेप गर्न चाहन्थी, तर उसको उपस्थितिले मात्र कञ्चुको भविष्य निर्धारण हुँदैन भन्ने उसलाई थाहा थियो ।
गाडीको पछाडिको भागमा पराल बिछ्याइएको थियो । पानी राख्ने भाँडो पनि राखिएको थियो । सबै पशुलाई अट्ने गरी ठाउँ मिलाइयो । व्यापारीले अझै हतार गरिरहेको थियो, तर जीवनले प्रत्येक पशु चढाउँदा सावधानी अपनाउन आग्रह गर्यो ।
कञ्चुलाई चढाउने बेला फेरि समस्या भयो । ऊ गाडीको फलामे सतह देखेर पछाडि हट्यो ।
“यसलाई जबर्जस्ती नगरौँ,” माया अनायासै बोली ।
व्यापारीले उसलाई हेरेर भन्यो, “तपाईंहरूलाई त सबै कुरा सजिलो लाग्छ । पशु बेचेर पैसा कमाउने हाम्रो काम हो । समय लाग्यो भने खर्च बढ्छ ।”
माया केहीबेर मौन रही । त्यसपछि शान्त स्वरमा भनी, “म तपाईंको काम सजिलो छ भनेर भन्दिनँ । तपाईंको खर्च र समयको कुरा पनि बुझ्छु । तर यसलाई चोट नपुर्याई चढाउन सकिने उपाय खोज्दा तपाईंको व्यवसाय नै बन्द गर्नुपर्छ भन्ने होइन । हामीले सुरक्षित तरिका अपनाउन सकिन्छ कि भनेर हेरेका हौँ ।”
व्यापारीले जवाफ दिएन ।
जीवनले काठको सानो फल्याक मिलायो । गाडीमा चढ्ने बाटो केही सहज भयो । कामदारहरूले कञ्चुलाई ठाउँ दिए । केही क्षणपछि ऊ आफैँ अघि बढ्यो र गाडीमा चढ्यो ।
मायाले सास फेरी ।
त्यो दृश्यले उसलाई गहिरो गरी छोयो । कञ्चुको भविष्यबारे केही निश्चित भएको थिएन । तर उसको डरलाई बल प्रयोग गरेर दबाउनुको सट्टा केही समय र ठाउँ दिइएको थियो ।
कहिलेकाहीँ करुणा यति नै सरल हुन्छ—कसैको डरलाई अवज्ञा नगरी, त्यसलाई पार गर्न सक्ने अवस्था बनाइदिनु ।
गाडी चल्नुअघि माया जीवनसँग केहीबेर कुरा गर्न उभिई ।
“दाइ, आज तपाईंले गरेको कुरा महत्त्वपूर्ण छ ।”
जीवन मुस्कुरायो, तर उसको अनुहारमा थकान थियो ।
“यति सानो कुराले के परिवर्तन हुन्छ र, बहिनी ?”
“सबै कुरा बदलिँदैन । तर आज कञ्चुलाई तान्दै घिसारिएन । गाडीमा ठाउँ राखियो । पानीको व्यवस्था गरियो । यी कुरा साना भए पनि वास्तविक हुन् ।”
जीवनले गाडीको पछाडि हेर्यो ।
“मलाई पहिले लाग्थ्यो, पशु ढुवानी गर्नु भनेको सामान पुर्याउनुजस्तै हो । अहिले सोच्दा फरक लाग्छ । सामान बिग्रियो भने घाटा हुन्छ भनेर हामी चिन्ता गर्छौँ । तर पशु पनि डराउँछ, थाक्छ, चोट लाग्छ भन्ने कुरा बेवास्ता गर्न मिल्दैन रहेछ ।”
“तपाईंले यो कुरा बुझ्नु नै महत्त्वपूर्ण छ ।”
“तर एउटा कुरा अझै बुझ्न सकेको छैन,” जीवनले भन्यो, “हामीले उनीहरूलाई राम्रोसँग ढुवानी गर्यौँ भने के उनीहरूको जीवनको समस्या समाधान हुन्छ ? अन्तिममा उनीहरू कहाँ पुग्छन् भन्ने त थाहा छैन ।”
मायाको अनुहार गम्भीर भयो ।
त्यही प्रश्न उसले पनि आफूलाई सोधिरहेकी थिई ।
“हुँदैन,” उसले भनिन्, “ढुवानीको पीडा कम गर्नु एउटा जिम्मेवारी हो । त्यसले सबै प्रश्न समाधान गर्दैन । तर एउटा पीडा कम गर्न सकिन्छ भन्दैमा त्यसलाई नगर्नु पनि त ठीक होइन । हामीले गर्न सक्ने सुधार गर्दै जाँदा अर्को प्रश्नको सामना गर्ने साहस पनि जुटाउनुपर्छ ।”
जीवनले टाउको हल्लायो ।
“त्यसो भए यो यात्रा यतिमै सकिँदैन रहेछ ।”
“सकिँदैन, दाइ ।”
गाडीको इन्जिन चल्यो ।
कञ्चु गाडीभित्र उभिएको थियो । उसको शरीर गाडीको कम्पनसँग हल्का हल्लियो । उसले पछाडि फर्केर हेर्यो । गोठ, बाटो र मानिसहरू बिस्तारै टाढिँदै गए ।
मायाले गाडीलाई आँखाले पछ्याइरही ।
त्यो गाडीले कञ्चुलाई कहाँ पुर्याउँथ्यो, उसलाई थाहा थिएन । तर उसलाई अब एउटा कुरा स्पष्ट थियो—कञ्चुको जीवनको अन्तिम निर्णयमा उसको कुनै नियन्त्रण थिएन, र त्यसले उसको पीडाप्रतिको संवेदनशीलतालाई अर्थहीन बनाउँदैनथ्यो ।
त्यस दिन दिउँसो माया घर फर्की । तर मन गाडीको पछाडिको भागमै अड्किएको थियो ।
उसले कञ्चुको जीवनलाई कल्पना गरी । ऊ जन्मिएको दिन कस्तो थियो होला ? उसले पहिलोपटक आमाको दूध पिउँदा कस्तो अनुभूति गर्यो होला ? ऊ साना खुट्टाले गोठमा हिँड्न सिक्दा लड्यो होला ? घाँस चपाउन सिक्दा कति समय लगायो होला ? उसले पनि आफ्ना वरिपरिका परिचित आवाज र गन्ध चिनेको होला ? उसले आफूलाई सुरक्षित महसुस गर्ने कुनै कुनो बनाएको होला ?
मानिसले पशुको जीवनलाई प्रायः उसको अन्तिम गन्तव्यबाट परिभाषित गर्छ । खसी भनेपछि मासु, गाईभैँसी भनेपछि दूध, कुकुर भनेपछि पहरेदार, घोडा भनेपछि सवारी । उपयोगका यी परिभाषाले पशुको जीवनको बाँकी हिस्सा छोपिदिन्छन् ।
कञ्चु मानिसका लागि वस्तु बन्नुअघि एउटा जीव थियो । उसले जन्मेको थियो, बढेको थियो, खान सिकेको थियो, डराएको थियो र परिचित संसारमा बाँचिरहेको थियो ।
उसको जीवन मानिसको जीवनजस्तै थियो भन्ने होइन । तर उसको जीवन केवल मानिसको उपयोगका लागि मात्र अस्तित्वमा थियो भनेर मान्नुपर्ने कारण पनि स्पष्ट थिएन ।
मायाले डायरीमा लेखी—
“कुनै जीवको जीवनलाई उसको अन्तिम उपयोगले मात्र परिभाषित गर्नु कति उचित हो ? हामीले पशुलाई पाल्नु, बेच्नु वा भोजनका रूपमा प्रयोग गर्नुबारे फरक धारणा राख्न सक्छौँ । तर त्यसको सम्पूर्ण जीवनलाई केवल बजार मूल्यमा सीमित गरिदिँदा हामीले के देख्न छोड्छौँ ?”
उसले कलम रोक्दै अर्को पङ्क्ति थपिन्—
“कञ्चुको जीवन बदल्ने सबै निर्णय मेरो हातमा छैनन् । तर उसको डरलाई देखेर पनि म केही फरक पर्दैन भन्न सक्दिनँ । म सबैलाई एउटै निष्कर्षमा पुर्याउन सक्दिनँ, तर मानिसलाई आफ्नो निर्णयका परिणामबारे सोच्न निम्तो दिन सक्छु ।”
उसले मोबाइल उठाई । जीवनले पठाएको सानो भिडियो आयो । गाडी सडकमा बिस्तारै अघि बढिरहेको थियो । पछाडिको भागमा पशुहरू उभिएका थिए । पराल बिछ्याइएको थियो र गाडीको क्षमताभन्दा बढी पशु राखिएको देखिँदैनथ्यो ।
जीवनले लेखेको थियो—
“अहिलेसम्म सबै ठीक छ । चालकलाई पनि बिस्तारै चलाउन भनेको छु ।”
मायाले धन्यवाद लेखी ।
त्यो भिडियो हेर्दा उसलाई खुसी लाग्यो, तर त्यसमा कुनै विजयको उत्सव थिएन । कञ्चुको अन्तिम भविष्य अझै अज्ञात थियो । एउटा सुरक्षित यात्रा उसको सम्पूर्ण जीवनको सुरक्षा थिएन ।
उसले मोबाइल राखी र केहीबेर आँखा बन्द गरी ।
साँझपख सागर भेट्न आयो ।
“माया,” उसले भन्यो, “तिम्रो अभियानबारे धेरै मानिसले कुरा गरिरहेका छन् । केहीले पशु अधिकारका लागि राम्रो काम भनिरहेका छन् । केहीले तिमीहरू मानिसको परम्परा बदल्न खोज्दै छौ भनेका छन् ।”
“मलाई थाहा छ ।”
“तर मलाई एउटा कुरा सोध्न मन छ । यदि कञ्चुलाई आज सुरक्षित रूपमा ढुवानी गरियो भने के हामीले उसलाई बचायौँ भन्न मिल्छ ?”
माया केहीबेर सोचिरही ।
“हामीले उसको यात्रामा हुन सक्ने केही पीडा कम गर्न सहयोग गर्यौँ । तर उसको जीवनको अन्तिम परिणामबारे हामीलाई थाहा छैन । त्यसैले उसलाई पूर्ण रूपमा बचायौँ भन्न मिल्दैन ।”
“त्यसो भए हाम्रो प्रयास अधुरो भयो ?”
“अधुरो हुनु र व्यर्थ हुनु फरक कुरा हो ।”
सागर चुप लाग्यो ।
मायाले अगाडि भनी, “हामीले एउटा भिडियो बनायौँ भने संसार बदलिँदैन । हामीले एउटा बैठक गर्यौँ भने सबै समस्या समाधान हुँदैनन् । तर भिडियोले मानिसलाई प्रश्न गर्न प्रेरित गर्न सक्छ । बैठकले नियमबारे छलफल सुरु गर्न सक्छ । एउटा मजदुरले अनावश्यक बल प्रयोग नगर्ने निर्णय गर्न सक्छ । एउटा व्यापारीले ढुवानीमा सावधानी अपनाउन सक्छ । एउटा उपभोक्ताले आफ्नो भोजनबारे नयाँ प्रश्न सोध्न सक्छ । परिवर्तनका यी सबै तह एकअर्कासँग जोडिन्छन् ।”
“अनि पशुको जीवनबारे हाम्रो अन्तिम निष्कर्ष के हो ?” सागरले सोध्यो ।
माया झ्यालतिर फर्की ।
“मसँग सबैका लागि एउटै उत्तर छैन । तर म यति भन्न सक्छु—कुनै जीवको पीडा कम गर्न सकिन्छ भने त्यसलाई कम गर्नु राम्रो हो । आफ्नो भोजनबारे सचेत भएर प्रश्न गर्न सकिन्छ भने प्रश्न गर्नु राम्रो हो । मानिसको गरिबी र बाध्यता बुझ्न सकिन्छ भने बुझ्नु राम्रो हो । र आफ्नो नैतिक निष्कर्षलाई अरूमाथि अपमानका रूपमा थोपर्नुभन्दा संवादबाट परिवर्तन खोज्नु राम्रो हो ।”
सागरले टाउको हल्लायो ।
“त्यसो भए तिम्रो अभियानको उद्देश्य मानिसलाई दोषी बनाउनु होइन रहेछ ।”
“होइन,” मायाले भनी, “उद्देश्य त मानिसलाई आफ्नो विवेकसँग भेट गराउनु हो ।”
रात फेरि आयो ।
माया सुत्नुअघि मोबाइल हेर्न गई । जीवनको अर्को सन्देश आएको थियो ।
“गाडी गन्तव्यमा पुगेको छ । पशुहरू झार्दा पनि बिस्तारै झारेका छौँ । कञ्चु ठीकै देखिन्छ । अब व्यापारीले उसलाई अर्को व्यक्तिलाई बुझाएको छ ।”
मायाले लामो सास फेरी ।
कञ्चु जीवित थियो । उसलाई चोट लागेको खबर थिएन । तर अब ऊ अर्को व्यक्तिको नियन्त्रणमा थियो । भोलि के हुने थियो, कसैले भन्न सक्दैनथ्यो ।
मायाले जीवनलाई धन्यवाद दिई। त्यसपछि मोबाइलको पर्दा बन्द गरी ।
उसको मनमा फेरि त्यो पुरानो प्रश्न उठ्यो—कञ्चुको अन्तिम रात आजै थियो कि अझै धेरै बिहानहरू बाँकी थिए ?
कसैलाई थाहा थिएन ।
तर त्यस प्रश्नले उसको विचारलाई एउटा नयाँ दिशामा पुर्यायो । कञ्चुलाई सुरक्षित ढुवानी गर्नु पर्याप्त थिएन । पशुको जीवनबारे कुरा गर्दा उसको डर, उसको हेरचाह, उसको स्वास्थ्य र उसको सम्पूर्ण जीवनलाई बुझ्नुपर्ने थियो । साथै मानिसको भोजन, किसानको जीविका, कामदारको अधिकार र सामाजिक परम्परालाई पनि वास्तविकताबाट अलग राखेर समाधान खोज्न सकिँदैनथ्यो ।
उसले डायरीमा अन्तिमपटक लेखी—
“कञ्चुको भोलि मेरो हातमा छैन । तर उसको पीडा देखेर मेरो आज बदलिन सक्छ । म सबै पशुलाई बचाउन सक्दिनँ, तर अनावश्यक पीडालाई सामान्य ठान्न अस्वीकार गर्न सक्छु । म सबै मानिसलाई एउटै भोजन अपनाउन भन्न सक्दिनँ, तर सचेत छनोट र करुणाबारे संवाद गर्न सक्छु । म पुरानो समाजलाई एकै रातमा बदल्न सक्दिनँ, तर आफ्नो व्यवहार र आफ्नो समुदायमा सुधारको सुरुवात गर्न सक्छु ।”
उसले डायरी बन्द गरी ।
बाहिर रात शान्त थियो । टाढा कतै कुकुर भुकिरहेको थियो । हावाले रूखका पातहरू हल्लाइरहेको थियो । आकाशमा बादलबीच जूनको सानो टुक्रा देखिएको थियो ।
मायालाई लाग्यो, हरेक रातको अर्थ बिहान नआउन्जेल प्रतीक्षा गर्नु मात्र होइन । कहिलेकाहीँ रातले मानिसलाई आफ्नो अँध्यारो हेर्न बाध्य बनाउँछ । बिहानको उज्यालो त्यही अँध्यारोलाई स्वीकार गर्ने साहसबाट सुरु हुन्छ ।
कञ्चुका लागि नयाँ बिहान आउँछ कि आउँदैन, त्यो उसलाई थाहा थिएन ।
तर मानिसको विवेकका लागि नयाँ बिहान आउन सक्थ्यो—यदि मानिसले आफ्नो सुविधा, स्वाद, परम्परा र आर्थिक बाध्यताभित्र लुकेका प्रश्नहरूबाट भाग्न छोड्यो भने ।
कञ्चुको भविष्य अझै अनिश्चित थियो । तर उसको जीवनले एउटा प्रश्नलाई मानिसको ढोकासम्म ल्याइपुर्याएको थियो—हामीले बचाउन नसक्ने हरेक जीवनलाई बेवास्ता गर्नैपर्छ, कि बचाउन सकिने पीडाबाट सुरु गरेर आफ्नो संसार बदल्न सक्छौँ ?
त्यही प्रश्नको उत्तर खोज्दै माया अर्को दिनतिर अघि बढ्न तयार भई ।
८: एउटा थालको क्रान्ति
बिहानको घाम भान्साको झ्यालबाट भित्र पस्दै थियो । चुलोमाथिको भाँडोमा दाल उम्लिरहेको थियो । कचौरामा भिजाइएका चना, काटिएको साग, गोलभेँडा र आलु टेबलमा मिलाएर राखिएका थिए । भान्साभरि जिरा र लसुनको सुगन्ध फैलिएको थियो ।
माया भान्साको ढोकामा उभिएर त्यो दृश्य हेरिरहेकी थिई ।
कुनै समय उसले खानालाई केवल भोक मेटाउने वस्तुका रूपमा हेर्थी । स्वाद राम्रो भए खुसी हुन्थी, मन नपरेको खाना भए नाक खुम्च्याउँथी । थालमा आएको भोजन कहाँबाट आयो, त्यसको पछाडि कति श्रम छ, कति प्राकृतिक स्रोत खर्च भएको छ र कुनै जीवको जीवनसँग त्यसको सम्बन्ध के छ—यी प्रश्नले उसको दैनिक जीवनमा खासै ठाउँ पाएका थिएनन् ।
तर कञ्चुको भिडियोले उसको थाल बदलिनुअघि उसको दृष्टि बदलिदिएको थियो ।
अब उसलाई थालमा खाना देख्दा किसानको पसिना सम्झना हुन्थ्यो । खेतको माटो, पानी, घाम, बीउ र मौसम सम्झना हुन्थ्यो । बजारमा बेचिएका पशुहरूको जीवन सम्झना हुन्थ्यो । अनि आफ्नै स्वाद र बानीबारे पनि प्रश्न उठ्थ्यो ।
उसले आफूलाई सोधी—यदि भोजन केवल पेट भर्ने साधन मात्र होइन, जीवनसँग जोडिएको एउटा नैतिक निर्णय पनि हो भने, म आफ्नो थाललाई अझ सचेत कसरी बनाउन सक्छु ?
त्यही प्रश्नबाट एउटा नयाँ यात्रा सुरु हुँदै थियो ।
तर यो यात्रा अरूको थाल खोस्ने यात्रा थिएन । कसैलाई अपराधी घोषणा गर्ने यात्रा पनि थिएन । यो आफ्नै थाललाई हेर्ने, आफ्नै बानीमाथि प्रश्न गर्ने र सम्भव भएसम्म करुणासँग मिल्ने विकल्प खोज्ने यात्रा थियो ।
मायाले बुझ्न थालेकी थिई—क्रान्ति सधैँ सडकमा नारा लगाएर मात्र सुरु हुँदैन; कहिलेकाहीँ त्यो आफ्नै भान्सामा उठेको एउटा इमानदार प्रश्नबाट सुरु हुन्छ ।
“आमा,” मायाले दाल चलाउँदै सोधी, “आजदेखि केही दिन हामी मासु नपकाई विभिन्न परिकार बनाएर हेरौँ न ।”
आमाले छोरीतिर हेरिन् ।
“तिमीले मासु खान छोड्ने निर्णय गरिसक्यौ ?”
“म आफ्नो भोजनबारे सचेत भएर निर्णय गर्न चाहन्छु । पशुको पीडाबारे सोच्दा मलाई पहिलेभन्दा फरक लाग्न थालेको छ । तर म हतारमा कुनै निष्कर्षमा पुग्न चाहन्नँ । शरीरलाई चाहिने पोषण पनि बुझ्नुपर्छ ।”
आमाले मुस्कुराउँदै भनिन्, “त्यसो भए भान्साबाटै सुरु गरौँ । तर खानेकुरा पौष्टिक हुनुपर्छ । केवल मासु नखानु नै स्वास्थ्यको ग्यारेन्टी होइन ।”
“त्यही त । दाल, गेडागुडी, भटमास, साग, फलफूल र अरू उपलब्ध खानेकुरालाई मिलाएर सन्तुलित भोजन बनाउन सिक्नुपर्छ ।”
“ल, आज तिमी बनाऊ । म हेर्छु ।”
मायाले हाँस्दै एप्रोन लगाई ।
उसले चना र आलु मिसाएर तरकारी बनाई । सागमा लसुन र जिरा झानेर थपिन् । दालमा टमाटर र धनियाँ राखी । आमाले रोटी बेलिन् । भान्सामा दुई पुस्ताका हात एकैपटक चलिरहेका थिए—एउटा पुस्ता अनुभवले सिकेको स्वाद लिएर, अर्को पुस्ता प्रश्न र जिज्ञासाले नयाँ सम्भावना खोज्दै ।
खाना तयार भएपछि उनीहरू टेबलमा बसे ।
आमाले पहिलो गाँस खाइन् ।
“नराम्रो छैन,” उनले भनिन्, “अलिकति खुर्सानी कम भएको भए झन् राम्रो हुन्थ्यो ।”
माया हाँसी ।
“आमा, तपाईंले स्वादको समीक्षा गरिरहनुभएको छ कि मेरो अभियानको ?”
“दुवै,” आमाले हाँस्दै जवाफ दिइन्, “करुणाको कुरा गर्दैमा नुन बिर्सन पाइँदैन ।”
दुवै हाँसे ।
त्यो हाँसो मायाका लागि महत्त्वपूर्ण थियो । उसले परिवर्तन भनेको सधैँ त्याग, अपराधबोध र गम्भीर अनुहार मात्र होइन भन्ने बुझी । नयाँ बानी आनन्दसँग पनि सिक्न सकिन्छ । आफ्नो भोजन बदल्नु भनेको जीवनको स्वाद समाप्त गर्नु होइन; नयाँ स्वाद पत्ता लगाउनु पनि हुन सक्छ ।
त्यो दिनको भोजनले संसार बदलिएको थिएन ।
तर मायाको घरमा एउटा सानो सम्भावना जन्मिएको थियो ।
दिउँसो माया आफ्नो कार्यालय गई । उसले सहकर्मी अनिललाई चिया पिउन बोलाई ।
अनिललाई मासुका परिकार मन पर्थे । कार्यालयको खाजा समयमा ऊ प्रायः साथीहरूलाई कुन होटलमा राम्रो मासु पाइन्छ भनेर सुझाव दिन्थ्यो । तर कञ्चुको भिडियोपछि उसले पनि मायासँग केही बहस गरेको थियो ।
“आजकल तिमी पूरै शाकाहारी बन्ने तयारीमा छ्यौ जस्तो छ,” अनिलले चियाको कप उठाउँदै भन्यो ।
“तयारीभन्दा पनि खोजी भनौँ,” मायाले उत्तर दिई, “मलाई आफ्नो भोजनको असरबारे अझ धेरै बुझ्न मन लागेको छ ।”
“तर मानिसले हजारौँ वर्षदेखि मासु खाँदै आएको छ । त्यसलाई अहिले आएर गलत भन्न मिल्छ ?”
“मानिसले लामो समयदेखि कुनै अभ्यास गर्दै आएको छ भन्दैमा त्यसका सबै पक्षमाथि प्रश्न गर्न नमिल्ने होइन नि । तर मासु खाने सबै मानिस गलत छन् भन्ने मेरो विचार पनि होइन ।”
अनिलले चिया पियो ।
“त्यसो भए तिमी चाहन्छ्यौ के ?”
“म चाहन्छु, मानिसले आफ्नो भोजनबारे सचेत भएर निर्णय गरोस् । पशुको पीडा कम गर्न सकिने ठाउँमा त्यसलाई सामान्य नठानोस् । पौष्टिक विकल्प उपलब्ध छन् भने तिनलाई पनि महत्त्व देओस् । अनि जसले मासु खान्छ, उसलाई गाली गरेर परिवर्तन ल्याउन खोज्नुको सट्टा संवाद गरोस् ।”
अनिल केहीबेर सोचमग्न भयो ।
“तर मासुमा पनि पोषण हुन्छ नि ।”
“अवश्य हुन्छ,” मायाले भनी, “त्यसैले पोषणबारे तथ्यका आधारमा कुरा गर्नुपर्छ । शाकाहारी भोजन पनि सन्तुलित हुनुपर्छ । विशेष गरी प्रोटिन, आइरन, भिटामिन बी१२ र अरू आवश्यक पोषक तत्त्वबारे ध्यान दिनुपर्छ । मानिसको उमेर, स्वास्थ्य र उपलब्ध खानाअनुसार आवश्यकता फरक हुन सक्छ । केवल भावना आएर भोजन बदल्नु पर्याप्त हुँदैन ।”
अनिलले आँखीभौँ उचाल्यो ।
“तिमीले त गृहकार्य नै गरेकी रहिछ्यौ ।”
“अझै धेरै सिक्न बाँकी छ ।”
“तर एउटा कुरा भन,” अनिलले सोध्यो, “यदि म मासु खान छोडिनँ भने तिमी मलाई कम करुणाशील ठान्छ्यौ ?”
मायाले तुरुन्तै टाउको हल्लाई ।
“म तिमीलाई एउटा भोजनको आधारमा मात्र मूल्याङ्कन गर्न चाहन्नँ । तिमीले आफ्नो भोजनबारे के सोचिरहेका छौ, त्यसको पछाडि कस्ता कारण छन्, तिमी अरूको पीडाप्रति कस्तो व्यवहार गर्छौ—यी सबै कुरा महत्त्वपूर्ण छन् । म तिमीलाई मेरो निर्णय स्वीकार गर्न बाध्य पार्न चाहन्नँ । तर मैले देखेको प्रश्न तिमीसँग बाँड्न सक्छु ।”
अनिलको अनुहार सहज भयो ।
“त्यसो भए आज साँझ तिमीले बनाएको शाकाहारी खाना खान पाइन्छ ?”
माया मुस्कुराई ।
“किन नपाउनु ? तर नुनको आलोचना गर्न पाइँदैन ।”
“त्यो चाहिँ तिम्रो हातमा छैन,” अनिलले हाँस्दै भन्यो ।
त्यो सामान्य कुराकानी थियो । तर मायाले त्यसबाट एउटा महत्त्वपूर्ण पाठ सिकिन्—मानिसलाई परिवर्तनको निम्तो दिनुअघि उसलाई आफ्नो कुरा सुन्न सक्ने सुरक्षित ठाउँ दिनुपर्छ । यदि प्रत्येक प्रश्नलाई व्यक्तिगत आक्रमण बनाइयो भने मानिसले प्रश्नभन्दा आफ्नो बचाउमा बढी शक्ति खर्च गर्छ ।
त्यही साँझ माया र आमाले घरमा सानो भोजन कार्यक्रम आयोजना गरे ।
अनिल, सागर, जीवन र हरिप्रसाद गुरु पनि निम्त्याइएका थिए । रामबहादुर किसानलाई पनि बोलाइएको थियो, तर खेतीको कामले गर्दा उनी आउन सकेनन् । उनले आफ्नो खेतमा फलेको केही साग र ताजा तरकारी पठाइदिएका थिए ।
टेबलमा चना-मसला, भटमासको तरकारी, साग, दाल, आलु-फर्सी, रोटी र भात राखिएका थिए । फलफूलको सानो थाल पनि थियो । कुनै परिकारलाई मासुको नक्कल बनाएर प्रस्तुत गरिएको थिएन । ती सबै आफ्नै स्वाद, रङ र सुगन्ध भएका साधारण घरायसी खानेकुरा थिए ।
जीवनले थाल हेर्दै भन्यो, “यति धेरै परिकार त हाम्रो घरमा चाडपर्वमा पनि हुँदैनन् ।”
माया हाँसी ।
“सबै दिन यति बनाउनुपर्छ भन्ने होइन । आज त साथीहरू आउनुभएको छ ।”
हरिप्रसाद गुरुले चनाको तरकारी चाखे ।
“खाना केवल के खाइयो भन्ने प्रश्न होइन,” उनले भने, “कसले उमार्यो, कसले पकायो, कति खेर गयो र कसरी बाँडियो भन्ने कुरा पनि महत्त्वपूर्ण छ ।”
सागरले तुरुन्तै भन्यो, “त्यसो भए आजको कार्यक्रमको भिडियो बनाउँछु ।”
“पहिले सबैसँग अनुमति माग,” माया मुस्कुराउँदै भनी ।
सबै हाँसे ।
अनिलले भटमासको तरकारी चाखेर दोस्रो गाँस थप्यो ।
“मलाई लाग्थ्यो, मासु नभए भोजन अधुरो हुन्छ । तर यो त राम्रो रहेछ ।”
जीवनले पनि भन्यो, “हाम्रो गाउँमा भटमास, गेडागुडी र साग प्रशस्तै पाइन्छ । तर कतिपय घरमा तिनलाई नयाँ तरिकाले पकाउने चलन कम छ ।”
“त्यही त,” मायाले भनी, “कहिलेकाहीँ विकल्प उपलब्ध भएर पनि हामीलाई तिनलाई स्वादिलो र सन्तुलित तरिकाले प्रयोग गर्न सिकाइएको हुँदैन ।”
गुरुले थपे, “तर सबैको अवस्था एउटै हुँदैन । कुनै परिवारका लागि गेडागुडी सजिलै उपलब्ध होला, कुनै ठाउँमा त्यही कुरा महँगो पर्न सक्छ । त्यसैले भोजनको नैतिकता र पोषणको कुरा गर्दा आर्थिक अवस्था पनि बुझ्नुपर्छ ।”
मायाले सहमतिमा टाउको हल्लाई ।
“म यही कुरा भन्न चाहन्छु । शाकाहारी भोजन रोज्नु मेरो व्यक्तिगत निर्णय हुन सक्छ । तर सबै मानिसले तुरुन्तै त्यही गर्नुपर्छ भनेर आदेश दिनु उचित हुँदैन । कसैलाई पौष्टिक विकल्प चाहिन्छ, कसैलाई जानकारी, कसैलाई आर्थिक सहयोग । परिवर्तन सम्भव बनाउन त्यसको आधार पनि बनाउनुपर्छ ।”
त्यो साँझ भोजनसँगै लामो छलफल भयो ।
कसैले शाकाहारी जीवनका सम्भावनाबारे कुरा गरे । कसैले पशुपालनमा निर्भर किसानको भविष्यबारे प्रश्न उठाए । जीवनले सुरक्षित ढुवानीका लागि गाडीधनी र व्यापारीको जिम्मेवारीको चर्चा गर्यो । अनिलले आफ्नो परिवारमा मासु खानु केवल स्वाद नभई सामाजिक जमघटको एउटा हिस्सा पनि भएको बताए ।
मायाले उसका कुरा ध्यान दिएर सुनी ।
उसले महसुस गरी—मानिसको थाल केवल व्यक्तिगत रुचिले बनेको हुँदैन । त्यसमा परिवारको इतिहास, संस्कृतिको प्रभाव, स्थानीय कृषि, आर्थिक पहुँच, स्वास्थ्य र सामाजिक सम्बन्ध सबै मिसिएका हुन्छन् ।
त्यसैले थाल बदल्ने क्रान्ति पनि मानिसको जीवनलाई बुझेर मात्र सम्भव हुन्छ ।
भोजन सकिएपछि सागरले मायालाई सोध्यो, “अब तिमी आफ्नो अभियानलाई सामाजिक सञ्जालमा लैजान्छ्यौ ?”
“लैजान्छु,” मायाले भनी, “तर कुनै भोजनको तस्बिर राखेर अरूलाई लज्जित बनाउन होइन । हामीले बनाएका पौष्टिक परिकार, तिनका सामग्री, लागत र बनाउने तरिका साझा गर्न सक्छौँ । पशु ढुवानीमा हुने पीडा घटाउने व्यावहारिक उपायबारे पनि कुरा गर्न सक्छौँ ।”
“त्यसो गर्दा धेरै मानिसले हेर्लान् ?”
“थाहा छैन । तर मानिसले उपयोगी कुरा पाए भने प्रयोग गर्न सक्छन् । हामीले केवल ‘यो गलत, त्यो गलत’ भनिरह्यौँ भने उनीहरूलाई अर्को बाटो के हो भन्ने थाहा नहुन सक्छ ।”
अनिलले बीचमै भन्यो, “एउटा कुरा गरौँ । कार्यालयमा हप्तामा एक दिन शाकाहारी खाजा ल्याउने ?”
जीवन हाँस्यो ।
“तिमी त मासुका होटल खोज्ने मान्छे !”
“त्यसैले त,” अनिलले भन्यो, “एक दिन फरक खाएर हेरौँ न । त्यसले मलाई बाँकी दिन के खाने भनेर कसैले आदेश दिएको हुँदैन ।”
मायाले उसको प्रस्तावलाई स्वागत गरी ।
“ठीक छ । तर त्यो दिनलाई कसैको परीक्षा नबनाऔँ । जसले सहभागी हुन चाहन्छ, उसले सहभागी होस् ।”
सागरले भन्यो, “म पनि एउटा छोटो भिडियो बनाउँछु—घरमै बनाउन सकिने पौष्टिक शाकाहारी भोजनबारे ।”
हरिप्रसाद गुरुले मुस्कुराउँदै भने, “यही त राम्रो सुरुवात हो । मानिसलाई विकल्प देखाऊ । प्रश्न सोध । तर उसलाई अपमानित गरेर ढोका बन्द नगर ।”
त्यो रात सबै आ-आफ्नो घर फर्किए । उनीहरूले संसार बदल्ने कुनै घोषणापत्रमा हस्ताक्षर गरेका थिएनन् । तर उनीहरूबीच एउटा सानो सहमति बनेको थियो—भोजनलाई लिएर एकअर्काको अपमान नगर्ने, नयाँ विकल्प चाख्ने, र पशुको पीडा कम गर्न सकिने व्यावहारिक उपायबारे निरन्तर कुरा गर्ने ।
मायालाई त्यो सहमति ठूलो लाग्यो ।
किनकि मानिसले सधैँ ठूला विचारबाट मात्र परिवर्तन सुरु गर्दैन । कहिलेकाहीँ नयाँ स्वाद चाख्दा, अर्को मानिसको कुरा सुन्दा र आफ्नै बानीलाई एकपटक प्रश्न गर्दा पनि परिवर्तनको बीउ रोपिन्छ ।
भोलिपल्ट मायाले कार्यालयमा “एउटा थाल, अनेक सम्भावना” नामको सानो अभियान सुरु गरी ।
पहिलो दिन उसले चना, साग, दाल र भातको तस्बिर राखी । त्यससँगै अनुमानित लागत, सामग्री र पकाउने विधि पनि लेखी । उसले आफ्नो अभियानको उद्देश्य स्पष्ट पारिन्—
“यो कसैको भोजनमाथि फैसला सुनाउने अभियान होइन । यो उपलब्ध पौष्टिक विकल्प खोज्ने, भोजनको स्रोतबारे सचेत हुने र पशुको पीडालाई सामान्य ठान्ने बानीमाथि प्रश्न गर्ने प्रयास हो । कसैले आफ्नो भोजन बदल्न चाहेमा उसलाई जानकारी र विकल्प उपलब्ध होऊन् । कसैले फरक निर्णय गरे पनि संवाद र सम्मान कायम रहोस् ।”
प्रतिक्रियाहरू आउन थाले ।
एक महिलाले लेखिन्, “मेरो घरमा मासु किन्न पैसा पुग्दैन । दाल र गेडागुडीबाट पौष्टिक खाना बनाउने सजिलो विधि चाहिएको थियो ।”
एक विद्यार्थीले सोध्यो, “मलाई मासु नखाँदा कमजोरी हुन्छ कि भन्ने डर छ । सन्तुलित भोजन कसरी बनाउने ?”
एक किसानले लेखे, “हाम्रो गाउँमा गेडागुडी फल्छ, तर बजारको पहुँच छैन । किसानको उत्पादनलाई पनि प्रोत्साहन गर्नुपर्छ ।”
अर्का व्यक्तिले भने, “हामीले पशुपालन छोड्यौँ भने किसानको कमाइ के हुन्छ ?”
मायाले सबै प्रश्नलाई ध्यान दिएर पढी ।
उसले बुझेकी थिई—एउटा थालको क्रान्ति केवल मासु हटाउने कुरा होइन । यो कृषि, पोषण, बजार, पारिवारिक बानी र पशु कल्याणलाई एकअर्कासँग जोडेर हेर्ने प्रयास पनि हो ।
उसले पोषणसम्बन्धी प्रश्नमा अनुमानका आधारमा उत्तर दिनुको सट्टा विश्वसनीय स्वास्थ्य स्रोतबाट जानकारी खोज्ने निर्णय गरी । विशेष गरी भोजनमा आवश्यक पोषक तत्त्वको पर्याप्तता, विविधता र व्यक्तिअनुसार फरक पर्ने आवश्यकताबारे उसले अध्ययन गर्न थाली । आफूले नबुझेको विषयमा विशेषज्ञको सल्लाह लिनु कमजोरी होइन भन्ने उसले स्वीकार गरिन् ।
त्यसपछि उसले अर्को पोस्ट राखी—स्थानीय रूपमा पाइने गेडागुडी, साग र अन्नबाट बनाउन सकिने केही सरल परिकारबारे ।
यसपटक बहस कम भयो । मानिसहरूले सामग्री सोधे, लागतबारे जिज्ञासा राखे र आफ्ना घरका विधि पनि साझा गरे ।
मायालाई लाग्यो, कहिलेकाहीँ उपयोगी विकल्प प्रस्तुत गर्नु सयौँ विवादास्पद टिप्पणी लेख्नुभन्दा प्रभावकारी हुन सक्छ ।
तर अभियान अघि बढ्दै जाँदा एउटा नयाँ समस्या देखियो ।
एक दिन सामाजिक सञ्जालमा कसैले मायाको तस्बिरसँग लेख्यो, “हामीले मासु खान छोड्यौँ भने किसानको व्यवसाय समाप्त हुन्छ । पशु पाल्ने मानिसहरू बेरोजगार हुन्छन् । यस्तो अभियानले गाउँको अर्थतन्त्र बिगार्छ ।”
त्यसको तल अर्को व्यक्तिले लेख्यो, “किसानको कमाइको नाममा पशुको जीवनलाई केवल व्यापारको वस्तु बनाउन मिल्दैन ।”
दुवै टिप्पणीका शब्द कठोर थिए । दुवैले आफ्नो पक्षको चिन्ता व्यक्त गरेका थिए, तर एकअर्काको अवस्थालाई बुझ्ने प्रयास गरेका थिएनन् ।
मायाले रामबहादुरलाई फोन गरी ।
“काका, तपाईंले यो बहस देख्नुभयो ?”
“देखेँ नानी,” रामबहादुरले भने, “मलाई पनि चिन्ता लाग्छ । हामीले पशुपालनबाट कमाउँछौँ । बजारमा माग घट्यो भने हाम्रो आम्दानीमा असर पर्छ ।”
“तपाईंलाई लाग्छ, यस्तो अभियानले किसानलाई असर गर्न सक्छ ?”
“लामो समयको कुरा हो भने सक्छ । तर माग र बजार कसरी बदलिन्छ भन्ने कुरामा धेरै कुरा निर्भर गर्छ । किसानले अर्को बाली लगाउन, अर्को व्यवसाय गर्न वा उत्पादन बदल्न समय र सहयोग चाहिन्छ । आज पशु बेचेर घर चलाउने मानिसलाई भोलिदेखि अर्को काम गर भन्न सजिलो छ, तर त्यसका लागि पूँजी, सीप र बजार चाहिन्छ ।”
मायाले उनको कुरा ध्यानपूर्वक सुनी ।
“त्यसो भए यदि भविष्यमा मानिसको भोजनमा परिवर्तन आयो भने किसानलाई पनि विकल्प खोज्न सहयोग गर्नुपर्छ ।”
“त्यही त । किसानलाई दोष दिएर हुँदैन । हाम्रो मिहिनेत र जीविकाको पनि सम्मान हुनुपर्छ ।”
फोन राखेपछि माया लामो समय सोचिरही ।
उसको उद्देश्य किसानलाई बेरोजगार बनाउनु थिएन । उसले आफ्नो व्यक्तिगत भोजनमा परिवर्तन गर्न चाहेकी थिई, अरूलाई उपलब्ध विकल्पबारे जानकारी दिन चाहेकी थिई र पशुको पीडाबारे सचेतना फैलाउन चाहेकी थिई । तर कुनै सामाजिक परिवर्तनले मानिसको जीविकामा असर पार्न सक्छ भने त्यो पक्षलाई पनि बेवास्ता गर्नु हुँदैनथ्यो ।
उसले आफ्नो पोस्ट संशोधन गरी ।
“भोजनसम्बन्धी परिवर्तनबारे छलफल गर्दा किसान, पशुपालक र मजदुरको जीविकालाई बेवास्ता गर्न मिल्दैन । मानिसले आफ्नो भोजनमा फरक निर्णय लिन चाहेमा पौष्टिक र पहुँचयोग्य विकल्प आवश्यक हुन्छन् । यदि बजारको माग क्रमशः बदलिन्छ भने किसानलाई वैकल्पिक उत्पादन, सीप, वित्तीय सहयोग र नयाँ बजारसम्म पहुँच उपलब्ध गराउने विषय पनि छलफलको हिस्सा हुनुपर्छ । करुणाको अभियानले मानिसको जीवनयापनप्रति पनि जिम्मेवारी देखाउनुपर्छ ।”
उसले पोस्ट गरेपछि मन हलुका भयो ।
उसलाई लाग्यो, आफ्नो विचारप्रति इमानदार हुनु भनेको त्यसको कठिन पक्षलाई पनि स्वीकार गर्नु हो । करुणाको नाममा कसैको भोक वा जीविकालाई नदेख्नु करुणाको अपूर्णता हो ।
केही सातापछि कार्यालयमा पहिलो “शाकाहारी खाजा दिवस” आयोजना भयो ।
कसैले चना ल्यायो । कसैले आलु-तामा बनायो । कसैले मकै र भटमास ल्यायो । कसैले फलफूल काटेर राख्यो । अनिलले चाहिँ घरबाट बनाएको साग र दाल ल्याएको थियो ।
“आजको दिनको घोषणा मैले गरेको थिएँ,” उसले गर्वका साथ भन्यो, “त्यसैले खाना पनि म आफैँले ल्याउनुपर्छ ।”
मायाले उसको थाल हेरी ।
“राम्रो छ । तर तिमीले यसलाई क्रान्ति भनेर भाषण गर्न थाल्यौ भने सबै भाग्छन् ।”
अनिल हाँस्यो ।
“मैले अहिले भाषणभन्दा खाना पकाउन सिक्नुपर्ने रहेछ भन्ने बुझेँ ।”
सहकर्मीहरू जम्मा भए । कसैले नयाँ परिकार चाखे, कसैले आफ्नो घरमा यसरी नै खाने गरेको बताए । एक जनाले भने, “मलाई मासु मन पर्छ, तर आजको खाना पनि मन पर्यो ।”
मायाले मुस्कुराउँदै जवाफ दिई, “त्यो सुनेर खुसी लाग्यो ।”
त्यहाँ कसैले कसैलाई आफ्नो भोजनको हिसाब दिन बाध्य पारेन । कसैले मासु खाने व्यक्तिलाई लज्जित बनाएन । कसैले शाकाहारी भोजन रोज्ने व्यक्तिलाई कमजोर ठहर गरेन ।
त्यो दिन भोजनको टेबल बहसको अदालत बनेन । त्यो सिकाइ र साझेदारीको ठाउँ बन्यो ।
अनिलले दालको अर्को चम्चा लिँदै भन्यो, “मलाई पहिले लाग्थ्यो, मानिसले आफ्नो बानी बदल्नुपर्छ भने पहिले उसको विचार पूर्ण रूपमा बदलिनुपर्छ । अहिले लाग्छ, कहिलेकाहीँ पहिले एउटा सानो अनुभव चाहिँदो रहेछ । राम्रो खाना खायो, नयाँ स्वाद मन पर्यो, त्यसपछि आफैँ प्रश्न गर्न थालिन्छ ।”
मायाले भनिन्, “हो, तर अनुभवले सबैको निर्णय एउटै बनाउँछ भन्ने छैन । त्यो ठीक पनि होइन । महत्त्वपूर्ण कुरा भनेको मानिसलाई विकल्प र सोच्ने स्वतन्त्रता दिनु हो ।”
उसले टेबलभरि हेरिन् ।
त्यहाँ फरक उमेरका, फरक परिवारबाट आएका, फरक रुचि भएका मानिसहरू बसेका थिए । उनीहरूको थालमा खाना फरक थियो, तर उनीहरू एउटै टेबलमा बसेर बाँडिरहेका थिए ।
मायालाई त्यो दृश्य एउटा सानो सामाजिक रूपान्तरणजस्तो लाग्यो ।
त्यही साँझ जीवनको फोन आयो ।
“माया बहिनी, आज एउटा कुरा भयो,” उसले भन्यो ।
“के भयो ?”
“आज हामीले पशु ढुवानी गर्दा पानी, ठाउँ र सुरक्षित तरिकाबारे फेरि छलफल गर्यौँ । मालिकले पनि अबदेखि गाडीमा क्षमताभन्दा बढी पशु नराख्ने कुरा स्वीकार गरेको छ । सबै समस्या समाधान भएको छैन, तर काम गर्ने तरिकामा केही परिवर्तन हुँदै छ ।”
माया खुसी भई ।
“यो त राम्रो खबर हो, दाइ ।”
“तर एउटा कुरा,” जीवनले थप्यो, “तिमीले भोजनबारे चलाएको अभियान पनि देखेँ । यदि मानिसहरूले भविष्यमा कम पशु किनबेच गर्न थाले भने हाम्रो काम घट्न सक्छ । त्यसबारे पनि सोच्नुपर्छ ।”
माया केहीबेर मौन रही ।
“हो, दाइ । परिवर्तनको असर तपाईंहरूमा पर्न सक्छ भन्ने कुरा मैले पनि सोचेकी छु । तपाईंहरूका लागि वैकल्पिक सीप र रोजगारीका अवसरबारे कुरा गर्नु आवश्यक छ । करुणा भनेको पशुको पीडा मात्र देख्नु होइन, त्यससँग जोडिएका मानिसहरूको भविष्य पनि देख्नु हो ।”
“त्यसो भए हामीलाई बिर्सनुहुन्न है,” जीवनले हाँस्दै भन्यो ।
“बिर्सिन्नँ,” मायाले भनी, “तर त्यो समस्या समाधान गर्न तपाईंहरू र सम्बन्धित निकायको सहभागिता पनि चाहिन्छ ।”
फोन राखेपछि मायाले महसुस गरी—एउटा थालको क्रान्ति थालमै सीमित हुँदैन । त्यो खेतसम्म पुग्छ, बजारसम्म पुग्छ, ढुवानीको गाडीसम्म पुग्छ, किसानको आम्दानीसम्म पुग्छ र कामदारको भविष्यसम्म पुग्छ ।
त्यसैले कुनै परिवर्तनको नैतिक उद्देश्य राम्रो हुनु मात्र पर्याप्त हुँदैन । त्यसलाई व्यवहारमा उतार्दा त्यसको असर कसरी व्यवस्थापन गर्ने भन्ने प्रश्न पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।
उसले आफ्नो अभियानको डायरीमा नयाँ शीर्षक थपिन्—
“करुणासँगै संक्रमणको न्याय ।”
त्यसको तल लेखिन्—
“मानिसले आफ्नो भोजन बदल्न चाहेमा उसलाई पौष्टिक विकल्प चाहिन्छ । किसानले आफ्नो उत्पादन बदल्न चाहेमा ज्ञान, पूँजी र बजार चाहिन्छ । मजदुरले आफ्नो काम बदल्न चाहेमा नयाँ सीप र रोजगारी चाहिन्छ । पशुको पीडा घटाउन चाहेमा स्पष्ट मापदण्ड र त्यसको कार्यान्वयन चाहिन्छ । यी सबैलाई जोडेर नहेरेसम्म परिवर्तनको सपना अधुरो रहन्छ ।”
राति माया भान्सामा गई ।
टेबलमा बिहानको दालको केही भाग बाँकी थियो । आमाले त्यसलाई फाल्नुको सट्टा भोलिको खाजाका लागि छुट्याएर राखेकी थिइन् । सागको डाँठ र तरकारीका केही भाग छुट्टै राखिएका थिए, जसलाई भोलि अर्को परिकारमा प्रयोग गर्न सकिन्थ्यो ।
माया त्यो देखेर मुस्कुराई ।
“आमा, आज त तपाईं पनि अभियानमा लाग्नुभयो ।”
आमाले भनिन्, “खाना खेर नफाल्नु अभियान होइन र ?”
“हो नि ।”
“त्यसो भए अभियानका लागि पोस्ट मात्रै किन चाहियो ? भान्सामा गर्ने काम पनि त छ ।”
मायाले आमालाई अँगालो हाली ।
उसले बुझी—करुणा सधैँ कुनै ठूलो त्यागबाट सुरु हुनुपर्दैन । कहिलेकाहीँ त्यो खाना खेर नफाल्नुबाट सुरु हुन्छ । कहिलेकाहीँ किसानको मिहिनेतको मूल्य बुझ्नुबाट । कहिलेकाहीँ पशुलाई अनावश्यक पीडा नदिनुबाट । कहिलेकाहीँ आफ्नो थालमा नयाँ विकल्पलाई ठाउँ दिनुबाट ।
तर यी साना कामको अर्थ तब मात्र गहिरो हुन्छ, जब ती केवल व्यक्तिगत सन्तुष्टिमा सीमित नरही समाजको व्यवहारमा पनि प्रभाव पार्छन् ।
मायाले झ्यालबाट बाहिर हेरिन् । आँगनमा अँध्यारो फैलिएको थियो । टाढा कतै बाख्राको म्याँ आवाज सुनियो ।
उसलाई कञ्चु सम्झना आयो ।
कञ्चुको भविष्यबारे अझै पूर्ण जानकारी थिएन । उसलाई थाहा थिएन, कञ्चु अहिले कहाँ थियो, कसको हातमा थियो, उसले फेरि कुनै यात्रा गर्नुपरेको थियो कि थिएन । तर कञ्चुको एउटा भिडियोले धेरै मानिसलाई आफ्नो व्यवहारमाथि प्रश्न गर्न प्रेरित गरेको थियो ।
कञ्चु स्वयं मानिसको अभियानबारे केही जान्दैनथ्यो । उसले कुनै परिवर्तनको प्रतीक्षा गरेर जीवन बिताइरहेको थिएन । ऊ केवल बाँचिरहेको थियो—आफ्नो सानो संसारमा, आफ्नो भोक र डरबीच ।
तर मानिसले उसको जीवनबाट प्रश्न सिक्न सक्थ्यो ।
मायाले डायरीको अन्तिम पानामा लेखी—
“एउटा थालको क्रान्ति अरूको थालमा के छ भनेर हिसाब राख्नु होइन । आफ्नो थालमा के छ, त्यो कहाँबाट आयो, त्यसको पछाडि कति श्रम छ, कस्तो पीडा जोडिएको हुन सक्छ र अझ राम्रो विकल्प के हुन सक्छ भनेर सोध्नु हो ।
“यो क्रान्ति कसैलाई दोषी ठहर गर्ने अदालत होइन । यो आफ्नै बानीलाई प्रश्न गर्ने अभ्यास हो ।
“यसले सबै मानिसलाई एउटै निर्णयमा पुर्याउँदैन । तर यसले भोजनलाई केवल स्वादको विषयबाट जिम्मेवारीको विषयसम्म विस्तार गर्न सक्छ ।
“यदि एउटा थालबाट मानिसले करुणा सिक्छ भने त्यो थाल सानो भए पनि त्यसको अर्थ ठूलो हुन्छ ।”
उसले कलम राखी ।
त्यो रात उसलाई कुनै ठूलो विजयको अनुभूति भएन । उसलाई थाहा थियो, केही शाकाहारी भोजनका कार्यक्रमले पशु कल्याणको सम्पूर्ण समस्या समाधान गर्दैनन् । केही पोस्टले कि सानको जीविका सुरक्षित गर्दैनन् । केही संवादले समाजका पुराना बानी तुरुन्तै बदल्दैनन् ।
तर उसले अब परिवर्तनलाई केवल अन्तिम परिणामबाट मापन गर्न छोडेकी थिई । मानिसले नयाँ प्रश्न सोध्न थाल्नु, विकल्प खोज्नु, अनावश्यक पीडा कम गर्ने निर्णय गर्नु र फरक विचारसँग सम्मानपूर्वक संवाद गर्नु पनि परिवर्तनका वास्तविक चरण थिए ।
बिहान उसले फेरि नयाँ भोजन बनाउने थिई । कार्यालयमा अर्को खाजा दिवस हुन सक्थ्यो । जीवनले ढुवानीमा सुधारका लागि थप कुरा उठाउन सक्थ्यो । रामबहादुरले वैकल्पिक कृषि उत्पादनबारे सोच्न सक्थे । अनिलले आफ्नो थालमा नयाँ विकल्पलाई ठाउँ दिन सक्थ्यो ।
यीमध्ये कुनै कामले संसार एकै दिन बदल्ने थिएन ।
तर संसार बदल्ने सम्भावना यिनै कामको निरन्तरतामा थियो ।
मायाले बत्ती निभाई ।
अँध्यारोमा सुत्नुअघि उसले एउटा कुरा मनमनै दोहोर्याई—
“म अरूको थालमाथि अधिकार जमाउन चाहन्नँ । म केवल आफ्नो थालबाट सुरु गरेर, मेरो भोजनले अरूको जीवनसँग जोडिएको सम्बन्धलाई अझ इमानदारीपूर्वक बुझ्न चाहन्छु ।”
त्यसपछि उसको आँखामा निद्रा छाउन थाल्यो ।
तर बाहिरको संसारमा अझै धेरै प्रश्न बाँकी थिए । एउटा थालले परिवर्तनको सुरुवात गर्न सक्थ्यो, तर करुणालाई सामाजिक व्यवहार बनाउने जिम्मेवारी व्यक्तिगत इच्छाभन्दा धेरै ठूलो थियो ।
त्यसैले अब माया अर्को चरणतिर बढ्नुपर्ने थियो—जहाँ व्यक्तिगत निर्णयलाई सामूहिक अभियानसँग जोड्नुपर्थ्यो, जहाँ एउटा व्यक्तिको संवेदनशीलता समाजको व्यवहारमा रूपान्तरण हुनुपर्थ्यो, र जहाँ करुणा केवल भावनामा होइन, नियम, अभ्यास र संस्थागत जिम्मेवारीमा पनि देखिनुपर्थ्यो ।
किनकि एउटा थालले मानिसको सोच बदल्न सक्छ, तर समाज बदल्न धेरै थाल, धेरै हात र साझा विवेक चाहिन्छ ।
९: करुणाको अभियान, परिवर्तनको समाज
बिहानको घामले सहरका घरहरूका छानामाथि सुनौलो रङ पोत्दै थियो । सडकमा गाडीहरूको कोलाहल सुरु भइसकेको थियो । पसलका सटरहरू उठ्दै थिए, चिया पसलमा मानिसहरू राजनीतिको हिसाबकिताब गर्दै थिए, र बजारको एउटा कुनामा केही खसीहरू डोरीले बाँधिएर नयाँ दिनको अनिश्चितता पर्खिरहेका थिए ।
संसार हरेक बिहान नयाँ भएर जन्मन्थ्यो, तर मानिसका धेरै पुराना बानीहरू भने रातभरि सुत्दा पनि बदलिँदैनथे ।
मायाले झ्याल खोली । बाहिर एउटा सानो चरा बिजुलीको तारमा बसेर चिरबिराइरहेको थियो । उसलाई अचानक कञ्चुको सम्झना आयो—त्यही निर्दोष खसी, जसको आँखामा उसले कुनै भाषाले व्यक्त गर्न नसक्ने भय देखेकी थिई । कञ्चु कहाँ थियो, कस्तो अवस्थामा थियो, कसको हातमा थियो—उसलाई केही थाहा थिएन । तर एउटा कुरा बदलिएको थियो। अब ऊ सडकमा कुनै पशु देख्दा केवल बाटोको दृश्य देख्दिनथी; उसले त्यस दृश्यभित्र लुकेको जीवन पनि देख्न थालेकी थिई ।
उसले आफ्नो डायरी खोली ।
“करुणा एउटा क्षणको भावना मात्र होइन । भावना क्षणभर उठ्छ र हराउँछ । करुणा तब अभियान बन्छ, जब मानिसले आफ्नो व्यवहार, आफ्नो निर्णय र आफ्नो समाजको संरचनामा परिवर्तन ल्याउन थाल्छ ।”
उसले कलम राखी र मोबाइल उठाई । सामाजिक सञ्जालमा उसले केही दिनअघि सुरु गरेको अभियान—‘एउटा थाल, अनेक सम्भावना’—मा नयाँ टिप्पणीहरू आएका थिए ।
कसैले लेखेको थियो, “मासु खानु नै क्रूरता हो भने मानिसको इतिहास कसरी बुझ्ने ?”
अर्काले प्रश्न गरेको थियो, “शाकाहारी खाना खान सबैसँग पैसा र सुविधा छ र ? गाउँका गरिब परिवारलाई के भन्ने ?”
तेस्रो टिप्पणी थियो, “धर्म र परम्पराको नाममा पशुबलि दिनेहरूलाई पनि यही कुरा लागू हुन्छ ?”
अर्को व्यक्तिले व्यङ्ग्य गरेको थियो, “पहिले मानिसको दुःख हेर, अनि खसीको आँसु पुछ्न जाऊ ।”
मायाले टिप्पणीहरू पढी । केही शब्दहरू चर्का थिए, केही प्रश्नहरू गम्भीर थिए, र केहीमा आफ्नो जीवनशैलीमाथि भएको आलोचनाको प्रतिरक्षा मात्र थियो । पहिले भए सायद ऊ प्रत्येक टिप्पणीको जवाफ दिन आतुर हुन्थी । अहिले उसलाई बुझ्न थालेकी थिई—सबै मानिसलाई एउटै वाक्यले जित्न सकिँदैन । कसैको मन तर्कले खुल्छ, कसैको अनुभवले, कसैको आफ्नै जीवनमा घटेको कुनै घटनाले ।
उसले जवाफ लेख्न थाली ।
“यो अभियान कसैलाई अपमान गर्न वा कसैको थालमाथि पहरा दिन सुरु गरिएको होइन । हाम्रो समाजमा मानिसको भोक, किसानको श्रम, कामदारको जीविका, पशुको पीडा र पोषणको आवश्यकता सबै वास्तविक प्रश्न हुन् । यीमध्ये एउटालाई स्वीकार गरेर अरूलाई नकार्नु समाधान होइन । हामीले सम्भव भएसम्म पीडा घटाउने, खाना खेर नफाल्ने, पोषणबारे सही जानकारी लिने र पशुको ओसारपसारमा मानवीय व्यवहार अपनाउने कामबाट सुरु गर्न सक्छौँ ।”
जवाफ पठाएपछि उसले लामो सास फेरी ।
उसलाई थाहा थियो—यो एउटा टिप्पणीले संसार बदल्ने थिएन । तर संसार बदल्ने हरेक प्रयासले संसारभरिका मानिसलाई एकैचोटि सम्बोधन गर्नुपर्छ भन्ने पनि त थिएन । कहिलेकाहीँ परिवर्तनको सुरुवात आफ्नै घरको भान्साबाट हुन्थ्यो, कहिलेकाहीँ बजारको एउटा व्यवहारबाट, र कहिलेकाहीँ कसैले वर्षौँदेखि सामान्य ठानेको दृश्यलाई प्रश्न गर्ने एउटा भिडियोबाट ।
त्यही दिन दिउँसो हरिप्रसाद गुरुको फोन आयो ।
“माया, तिम्रो अभियानबारे एउटा विद्यालयमा छलफल गर्ने प्रस्ताव आएको छ,” उनले भने, “विद्यार्थीहरूले पशुप्रति करुणा, खानपान र वातावरणका विषयमा कुरा गर्न चाहेका रहेछन् । तिमी आउन सक्छ्यौ ?”
“आउँछु गुरु । तर म त्यहाँ गएर सबैलाई शाकाहारी बन्नुपर्छ भनेर भाषण दिन चाहन्नँ ।”
गुरु हाँसे ।
“त्यसो गर्नै पर्दैन । बालबालिकालाई निष्कर्षभन्दा पहिले प्रश्न गर्न सिकाऊ । अरूको पीडा देख्न, प्रमाण बुझ्न र आफ्नो निर्णयको परिणाम सोच्न सिकाऊ । विवेकको काम अरूका लागि निर्णय सुनाउनु होइन; निर्णय गर्नुअघि मानिसलाई अझ सचेत बनाउनु हो ।”
मायाले सहमति जनाई ।
उसलाई लाग्यो, अभियानको अर्को चरण यही हुनुपर्छ—मानिसलाई दोषी ठहर गर्ने होइन, सोच्ने ठाउँ उपलब्ध गराउने ।
विद्यालयको आँगनमा उठेका प्रश्नहरू
शनिबार बिहान माया विद्यालय पुग्दा प्रार्थना सकिएर विद्यार्थीहरू कक्षातिर जाँदै थिए । आँगनको छेउमा एउटा पुरानो पीपलको रूख थियो । त्यसको फेदमा केही विद्यार्थी गोलो घेरा बनाएर बसेका थिए । हरिप्रसाद गुरु उनीहरूकै बीचमा उभिएका थिए ।
मायाले पशु अधिकारबारे तयार पारेको लामो भाषण झोलाबाट निकालिन । बरु उसले विद्यार्थीहरूलाई एउटा प्रश्न सोधी ।
“तिमीहरूले कहिल्यै कुनै पशुलाई डराएको देखेका छौ ?”
धेरै हात एकैचोटि उठे ।
एउटी छात्राले भनिन्, “हाम्रो घरको कुकुरलाई गाडीले ठक्कर दिन लाग्दा ऊ डराएर भागेको थियो ।”
अर्को विद्यार्थीले भन्यो, “मैले बजारमा एउटा खसीलाई डोरीले तानेको देखेको थिएँ । ऊ हिँड्न मानेको थिएन ।”
पछाडिबाट एउटा आवाज आयो, “तर खसी त बेच्न र खानकै लागि पालिन्छ नि !”
कक्षामा केही हाँसो उठ्यो । माया मुस्कुराई ।
“तिमीले समाजमा प्रचलित एउटा व्यवहार बतायौ । अब म तिमीलाई अर्को प्रश्न सोध्छु—कुनै पशु मानिसको उपयोगका लागि पालिएको छ भन्दैमा उसलाई अनावश्यक पीडा दिनु ठीक हुन्छ ?”
त्यो विद्यार्थी केही बेर चुप लाग्यो ।
“सायद ठीक हुँदैन,” उसले भन्यो, “तर उसलाई पाल्नु र बेच्नु नै गलत हो कि होइन, त्यो त फरक कुरा हो ।”
“ठीक भन्यौ,” मायाले उत्तर दिई । “यी दुई प्रश्नलाई एउटै बनाएर हेर्नु हुँदैन । मानिसहरूले पशुपालनलाई जीविका, खाद्य उत्पादन र परम्परासँग जोडेर हेर्छन् । त्यसको नैतिक पक्षबारे फरक विचार हुन सक्छन् । तर पशुलाई पानी नदिने, क्षमताभन्दा बढी कोच्ने वा अनावश्यक रूपमा कुट्ने व्यवहारबारे हामीले ठोस प्रश्न उठाउन सक्छौँ । आफ्नो विश्वास जे भए पनि, पीडा घटाउन सकिने ठाउँमा हामी किन प्रयास नगर्ने ?”
हरिप्रसाद गुरु चुपचाप सुनिरहेका थिए । उनको अनुहारमा सन्तुष्टिको हल्का छाया देखिन्थ्यो ।
मायाले कञ्चुको घटनाबारे सुनाई । उसले भिडियोमा देखिएको डर, त्यसपछि सामाजिक सञ्जालमा भएको बहस र अन्ततः पशु ओसारपसारमा केही सुधार गराउने प्रयासबारे बताई । तर उसले कञ्चुलाई उद्धार गरेर पूर्ण रूपमा सुरक्षित बनाएको दाबी गरिन । उसलाई थाहा थिएन, कञ्चुको कथा कहाँ पुगेर टुङ्गिनेछ ।
“हामीले एउटा पशुको सम्पूर्ण जीवन बदल्न सकेनौँ,” उसले भनी, “तर उसको पीडा कम गर्न सकिने केही ठाउँमा प्रयास गर्यौँ । त्यसबाट मैले एउटा कुरा सिकेँ—करुणा भनेको आफूले गर्न नसक्ने कामको दुःखमा मात्र डुबिरहनु होइन; गर्न सकिने काम पहिचान गरेर त्यसलाई जिम्मेवारीपूर्वक गर्नु पनि हो ।”
एउटा विद्यार्थीले हात उठायो ।
“यदि हामीले पशुलाई माया गर्छौँ भने सबैले मासु खान छोड्नुपर्छ ?”
मायाले तत्काल उत्तर दिइन । उसले प्रश्नलाई केही बेर हावामा रहन दिई ।
“मेरो विचारमा, मानिसले आफ्नो खानपानबारे गम्भीरतापूर्वक सोच्नुपर्छ । कसैले शाकाहारी जीवन रोज्न सक्छ, कसैले आफ्नो मासु उपभोग घटाउन सक्छ, कसैले पहिले पशुप्रति हुने व्यवहार सुधार्ने कामबाट सुरु गर्न सक्छ । कसैको स्वास्थ्य, आर्थिक अवस्था र उपलब्ध खानाका विकल्प फरक हुन्छन् । तर आफ्नो निर्णयको कारण बुझ्ने र अरूलाई अपमान नगर्ने जिम्मेवारी हामी सबैको हो ।”
“अनि मासु नखाने मानिसले पशुप्रति करुणा देखायो, तर मानिसलाई दुःख दियो भने ?” अर्को विद्यार्थीले सोध्यो ।
यसपटक माया मुस्कुराई ।
“त्यस अवस्थामा उसको करुणा अधुरो हुन्छ । खानपानमा करुणा देखाउनु राम्रो हो, तर त्यही मानिसले कामदारलाई अपमान गर्छ, गरिबलाई हेप्छ वा भोकाएको मानिसलाई बेवास्ता गर्छ भने उसले आफ्नो विवेकलाई एउटा सानो घेराभित्र कैद गरेको छ । पशुप्रति करुणा र मानिसप्रति न्याय एकअर्काका शत्रु होइनन् ।”
त्यो उत्तरपछि केही विद्यार्थीले आफ्ना कापीमा टिपोट गर्न थाले ।
हरिप्रसाद गुरुका आँखामा एउटा पुरानो सम्झना झल्कियो । उनले धेरै वर्ष पढाएका थिए । उनलाई थाहा थियो—पाठ्यपुस्तकका उत्तर विद्यार्थीले परीक्षाका लागि कण्ठ गर्न सक्छन्, तर एउटा सही प्रश्नले कहिलेकाहीँ जीवनभरि उनीहरूलाई पछ्याइरहन्छ ।
बजारको बैठक
विद्यालयको कार्यक्रमपछि माया बजारतिर लागी । त्यहाँ पशु ओसारपसार गर्ने केही व्यवसायी, चालक, किसान र स्थानीय प्रतिनिधिहरूको सानो बैठक राखिएको थियो । जीवनले नै त्यसको पहल गरेको थियो ।
बैठकमा रामबहादुर किसान पनि आएका थिए । उनको अनुहारमा थकान थियो । खेतको उत्पादनले घरखर्च धान्न मुस्किल परेको थियो । ऋण तिर्नुपर्ने दबाब थियो, र खसीबाख्रा बेच्नु उनको जीविकाको एउटा आधार थियो ।
स्थानीय प्रतिनिधिले बैठक सुरु गर्दै भने, “पशु ओसारपसार गर्दा सुरक्षित व्यवहार अपनाउनुपर्छ भन्ने कुरा हामी सबैले सुनेका छौँ । तर व्यवहारमा के-कस्ता समस्या छन्, त्यो पनि बुझ्नुपर्छ ।”
एक जना व्यापारीले तुरुन्तै भने, “समस्या त धेरै छन् । गाडीको भाडा महँगो छ, बाटो लामो छ, बजारमा ढिलाइ हुन्छ । प्रत्येक ठाउँमा पानी र आरामको व्यवस्था गर्न सजिलो छैन ।”
जीवनले आफ्नो अनुभव सुनायो ।
“म पनि यही काममा छु । गाडीमा पशु राख्दा समय बचाउन खोजिन्छ । कसैले बढी पशु राख्न दबाब दिन्छ, कसैले चाँडो पुर्याउन । तर एउटा पशु लड्यो भने अरूलाई पनि चोट लाग्न सक्छ । पशु डराएर छटपटाउँदा चालक र कामदारलाई समेत जोखिम हुन्छ । सुरक्षित तरिकाले राख्नु पशुको हितका लागि मात्र होइन, हाम्रो कामका लागि पनि आवश्यक छ ।”
“तर त्यसको खर्च कसले बेहोर्ने ?” व्यापारीले प्रश्न गरे ।
यो प्रश्नलाई माया टार्न चाहन्नथी ।
“त्यो पनि वास्तविक प्रश्न हो,” उसले भनी । “यदि हामी सुधार चाहन्छौँ भने सबै भार एउटा गरिब चालक वा किसानमाथि थोपरेर हुँदैन । नियम स्पष्ट हुनुपर्छ, आवश्यक तालिम र जानकारी उपलब्ध हुनुपर्छ, र पालना गर्न मिल्ने व्यावहारिक व्यवस्था पनि चाहिन्छ । तर खर्चको प्रश्न उठाएर अनावश्यक पीडालाई सामान्य मान्न पनि मिल्दैन ।”
रामबहादुरले आफ्नो टोपी मिलाउँदै भने, “हामी किसानलाई पनि कसैले सोध्दैन । वर्षभरि घाँस काट, दाना किन, रोग लागे औषधि गर । अन्त्यमा बजारमा राम्रो मूल्य नपाए ऋण कसरी तिर्ने ? पशु बेच्नु हाम्रो रहर मात्र होइन, बाध्यता पनि हो ।”
मायाले उनको कुरा ध्यानपूर्वक सुनी ।
“तपाईंको कुरा सही छ, रामबहादुर काका । उपभोक्ताले खानपान बदल्ने निर्णय गरे भने त्यसको असर किसानको आयमा पर्न सक्छ । त्यसैले परिवर्तनको कुरा गर्दा किसानलाई शत्रु बनाएर हुँदैन । वैकल्पिक उत्पादन, बजारसम्म पहुँच, सीप र लगानीको अवसरबारे पनि सोच्नुपर्छ । कसैले आफ्नो पशुपालन घटाउन चाहन्छ भने उसलाई अर्को जीविकाको बाटो भेटिनुपर्छ ।”
रामबहादुरले मायालाई हेरे ।
“तिमीहरू शहरका मान्छेले भन्न सजिलो हुन्छ—यो नगर, त्यो नगर । तर गाउँमा घर चलाउने पैसा कहाँबाट आउँछ, त्यो पनि बुझ्नुपर्छ ।”
“म बुझ्न चाहन्छु, काका,” मायाले शान्त स्वरमा भनी । “मलाई सबै उत्तर थाहा छ भनेर आएको होइन । तपाईंहरूको अनुभव सुनेर अभियानलाई अझ न्यायपूर्ण बनाउन आएको हुँ ।”
त्यो उत्तरले बैठकको वातावरण केही सहज बनायो ।
अन्ततः केही व्यावहारिक निर्णयहरूमा सहमति भयो । पशु राख्दा गाडीको क्षमताभन्दा बढी नकोच्ने, लामो यात्रामा पानी र आरामको आवश्यकता विचार गर्ने, पशुलाई गाडीमा चढाउँदा सकेसम्म बल प्रयोग नगर्ने, चोटपटक वा गम्भीर समस्या देखिए जिम्मेवार व्यक्तिलाई जानकारी दिने, र चालक तथा कामदारलाई सुरक्षित ह्यान्डलिङबारे छोटो तालिमको व्यवस्था गर्न पहल गर्ने ।
यी निर्णयले सबै समस्या समाधान गर्ने थिएनन् । अनुगमन कमजोर भए नियम कागजमै सीमित हुन सक्थे । तर पहिलोपटक बैठकमा पशुको पीडाबारे कुरा गर्दा किसानको जीविका र कामदारको सुरक्षालाई पनि एउटै टेबुलमा राखिएको थियो ।
बैठक सकिएपछि जीवनले मायालाई भन्यो, “आज कुरा अलि फरक भयो । पहिले यस्तो विषय उठ्दा सबैले एकअर्कालाई दोष दिन्थे । आज कम्तीमा समस्याको एउटा हिस्सा मिलेर समाधान गर्ने कुरा भयो ।”
मायाले उत्तर दिई, “परिवर्तन त्यही दिन सुरु हुन्छ, जुन दिन हामी प्रश्न सोध्न छोड्दैनौँ, तर प्रश्नको उत्तर खोज्ने जिम्मेवारी पनि अरूमाथि मात्र छोड्दैनौँ ।”
एउटा भिडियो, दुई किसिमको जिम्मेवारी
केही दिनपछि सागरले मायालाई भेट्न बोलायो । उसको हातमा मोबाइल थियो, अनुहारमा अलिकति उत्साह र अलिकति चिन्ता ।
“माया, मैले नयाँ भिडियो बनाएको छु,” उसले भन्यो, “पशु ओसारपसार गर्दा अपनाउनुपर्ने सावधानीबारे । तर यसपटक म मानिसहरूलाई गाली गर्न चाहन्नँ । तिमीले हेरेर सुझाव दिन्छ्यौ ?”
मायाले भिडियो हेरी । त्यसमा पशुलाई गाडीमा चढाउने तरिका, पानीको व्यवस्था, भीडभाडका जोखिम र कामदारले अपनाउन सक्ने केही सावधानी देखाइएको थियो । केही दृश्य उसले आफैँ खिचेको थियो, केही सम्बन्धित व्यक्तिको अनुमतिमा राखिएको थियो ।
“यो पहिलेको भिडियोभन्दा उपयोगी छ,” मायाले भनी, “किनकि यसले समस्या देखाएर मात्र छोडेको छैन, समाधानको बाटो पनि देखाएको छ ।”
सागरले मोबाइल तल राख्यो ।
“तर एउटा कुरा मैले बुझेँ,” उसले भन्यो, “भिडियो भाइरल हुनु र भिडियोले राम्रो काम गर्नु एउटै कुरा होइन रहेछ। मानिसलाई रिस उठाउने दृश्यले धेरै प्रतिक्रिया पाउन सक्छ । तर त्यसपछि कसैलाई अपमान गरियो, गलत सूचना फैलियो वा समस्या समाधान गर्न सकिने मानिसहरू नै शत्रु बने भने के फाइदा ?”
मायाले सहमति जनाई ।
“दृश्यले मानिसलाई झकझक्याउन सक्छ। तर त्यसलाई कसरी प्रस्तुत गर्ने भन्ने पनि नैतिक प्रश्न हो। पशुको पीडा देखाउँदा उसको पीडालाई मनोरञ्जन बनाउनु हुँदैन। तथ्य पुष्टि नगरी कसैलाई अपराधी ठहर गर्नु हुँदैन। र भिडियो बनाउने व्यक्तिले पनि आफ्नो भूमिका जाँच्नुपर्छ—म पीडा कम गर्न खोज्दै छु, कि पीडालाई आफ्नै लोकप्रियताको साधन बनाउँदै छु?”
सागर केही बेर मौन रह्यो ।
“त्यसैले मैले यो भिडियोमा कसैको अनुहार अनुमति नलिई राखेको छैन । र जहाँ घटना पुरानो छ, त्यहाँ पुरानै हो भनेर स्पष्ट लेखेको छु ।”
“त्यो राम्रो सुरुवात हो,” मायाले भनी, “तर यसलाई अझै सुधार गर्न सकिन्छ । स्थानीय निकायमा गुनासो कसरी गर्ने, पशु ओसारपसारसम्बन्धी लागू नियम कहाँ बुझ्ने, र समस्या देख्दा तत्काल के गर्न सकिन्छ भन्ने जानकारी पनि राख ।”
सागरले नोट गर्यो ।
त्यस दिन मायाले बुझी—करुणाको अभियान केवल पशुलाई देख्ने आँखाको विषय होइन । त्यो क्यामेरा समात्ने हातको जिम्मेवारी पनि हो । मानिसले दुःख देखाउन सक्छ, तर त्यस दुःखलाई बेचेर प्रशंसा कमाउने लोभबाट आफूलाई जोगाउन पनि सिक्नुपर्छ ।
करुणाको घरभित्रको परीक्षा
अभियान बाहिर विस्तार हुँदै थियो, तर मायाको आफ्नै घरभित्र पनि त्यसको परीक्षा चलिरहेको थियो ।
एक साँझ उसको आमाले भान्सामा बसेर भनिन्, “तिमीले अहिले धेरैलाई शाकाहारी खानाबारे बताइरहेकी छ्यौ । राम्रो कुरा हो । तर आफ्नो शरीरको पनि ख्याल राख्नुपर्छ । खाना छोड्नु र पोषणयुक्त खाना खानु फरक कुरा हो ।”
मायाले आमाको कुरा स्वीकार गरी ।
“मलाई थाहा छ आमा । त्यसैले म खानाको विकल्पबारे बुझ्दै छु । दाल, गेडागुडी, सागसब्जी, अन्न र उपलब्ध अन्य खाद्य पदार्थबाट सन्तुलित आहार कसरी बनाउने भन्ने सिक्नुपर्छ । आवश्यक परे विशेषज्ञसँग पनि सल्लाह लिन्छु ।”
आमाले तरकारी चलाउँदै भनिन्, “अनि खाना खेर नफाल्ने कुरा पनि त्यत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ । थालमा आधा खाना छोडेर पशुप्रति करुणाको भाषण गर्नुको के अर्थ ?”
माया हाँसी । आमाको प्रश्न साधारण थियो, तर त्यसको चोट गहिरो थियो ।
उसले सम्झी—करुणालाई मानिसले कहिलेकाहीँ आफूलाई राम्रो देखाउने प्रतीक बनाउँछ । सामाजिक सञ्जालमा सहानुभूतिको शब्द लेख्छ, तर घरमा काम गर्ने व्यक्तिसँग कठोर व्यवहार गर्छ । पशुको पीडाको विरोध गर्छ, तर आफ्नो थालमा भएको खाना फाल्छ । गरिबको पक्षमा भाषण गर्छ, तर आफ्नो सुविधाका लागि उसैलाई कम पारिश्रमिक दिन्छ ।
करुणा यदि केवल सार्वजनिक प्रदर्शन बन्यो भने त्यो पनि एउटा प्रकारको आडम्बर हुन सक्छ ।
त्यसैले मायाले आफ्नो अभियानमा नयाँ सन्देश थपिन्—
“करुणा थालमा के छ भन्ने प्रश्नबाट सुरु हुन सक्छ; तर थालमा बाँकी रहेको खाना, त्यसलाई उत्पादन गर्ने हात, त्यसको मूल्य तिर्न नसक्ने परिवार र त्यसका कारण पीडा भोग्ने जीवसम्म पुग्दा मात्र त्यो पूर्ण जिम्मेवारीतर्फ अघि बढ्छ ।”
सानो परिवर्तनको ठूलो अर्थ
महिनाको अन्त्यमा मायाले अभियानको समीक्षा गर्न एउटा सानो भेटघाट आयोजना गरी । यसपटक उसले सामाजिक सञ्जालमा नाम चलेका मानिसहरूलाई होइन, दैनिक जीवनमा काम गर्ने व्यक्तिहरूलाई बोलाएकी थिई—एक शिक्षक, दुई विद्यार्थी, एक किसान, एक चालक, एक पसले, एक स्वास्थ्यकर्मी र केही छिमेकी ।
बैठकको सुरुवातमा मायाले कुनै भाषण दिइन । उसले सबैलाई एउटै प्रश्न सोधी ।
“हामीले यस महिनामा के परिवर्तन गर्न सक्यौँ ?”
एक विद्यार्थीले भन्यो, “हामीले विद्यालयमा खाना खेर नफाल्ने अभियान सुरु गरेका छौँ ।”
पसलेले भन्यो, “पशु ल्याउने केही व्यापारीलाई गाडीमा बढी नकोच्न सम्झाएको छु । सबैले मानेका छैनन्, तर कुरा सुरु भएको छ ।”
जीवनले भन्यो, “हाम्रो समूहमा अब यात्रा सुरु गर्नुअघि पशुहरूको अवस्था हेर्ने र पानीको व्यवस्था जाँच्ने अभ्यास गर्न थालेका छौँ । सबै गाडीमा एउटै स्तरको सुधार भएको छैन, तर कम्तीमा कुरा उठाउन थालेका छौँ ।”
रामबहादुरले आफ्नो पालोमा भने, “मैले छिमेकीसँग मिलेर तरकारी उत्पादन बढाउने र नजिकैको बजारमा सीधै बेच्ने सम्भावना हेर्दै छु । यसले पशुपालन छोड्ने निर्णय गरिसकेको होइन, तर आम्दानीका बाटा फराकिला पार्न सकिन्छ कि भन्ने सोच आएको छ ।”
मायाले उनको कुरा सुनेर खुसी व्यक्त गरी । रामबहादुरको निर्णय उसको अभियानको सफलता मात्र थिएन; त्यो किसान आफैँले आफ्नो आवश्यकताअनुसार खोजेको सम्भावना थियो । परिवर्तन सफल हुनका लागि त्यसमा सम्बन्धित मानिसको इच्छा र अधिकार दुवै आवश्यक थिए ।
सागरले भन्यो, “मैले पशु ओसारपसारबारे बनाएको भिडियो धेरै मानिसले हेरे । केहीले आफ्ना गाउँमा पनि यस्तै समस्या रहेको बताए । अब उनीहरूलाई तथ्यसहित गुनासो गर्ने र समाधान खोज्ने बाटो देखाउने सामग्री बनाउनेछु ।”
हरिप्रसाद गुरु अन्तिममा बोले ।
“यी सबै परिवर्तन साना छन् । एउटा विद्यार्थीले खाना खेर फाल्न छोड्नु, एउटा चालकले पशुलाई गाडीमा चढाउँदा बल प्रयोग नगर्नु, एउटा किसानले आम्दानीको अर्को सम्भावना खोज्नु, एउटा सामग्री निर्माताले तथ्य जाँचेर भिडियो बनाउनु—यीमध्ये कुनैले एक्लै संसार बदल्दैन । तर समाज भने यस्तै व्यवहारको जोडबाट बनेको हुन्छ ।”
उनले टेबुलमा राखिएको पानीको गिलास उठाए ।
“हामीले करुणालाई केवल भावनामा राख्यौँ भने त्यो क्षणिक हुन्छ । त्यसलाई व्यवहारमा राख्यौँ भने संस्कार बन्छ । नियममा राख्यौँ भने सुरक्षा दिन सक्छ । शिक्षामा राख्यौँ भने अर्को पुस्ताको दृष्टि बदल्न सक्छ । अनि न्यायसँग जोड्यौँ भने परिवर्तनले कसैलाई बचाउँदा अर्कोलाई अनावश्यक रूपमा कुल्चिँदैन ।”
कोठा केही बेर शान्त भयो ।
मायाले आफ्नो डायरी खोली । उसले कञ्चुको नाम लेखी । त्यसको छेउमा लेखी—‘अझै अज्ञात ।’
कञ्चु सुरक्षित थियो कि थिएन, उसलाई थाहा थिएन । त्यो खसीको जीवन कहाँ पुगेको थियो, त्यो पनि थाहा थिएन । उसले आफूलाई झूटो सान्त्वना दिन चाहिन । एउटा अभियानको सफलताका लागि एउटा पशुको कथा सुखद अन्त्यमा पुग्नैपर्छ भन्ने थिएन । कहिलेकाहीँ कुनै घटना अधुरै रहन्छ, तर त्यसले उठाएको प्रश्न भने मानिसको जीवनमा लामो समयसम्म जीवित रहन्छ ।
उसले डायरीमा अर्को वाक्य थपिन्—
“कञ्चुलाई मैले बचाएँ भनेर दाबी गर्न सक्दिनँ । तर कञ्चुलाई देखेपछि म पहिलेको जस्तै रहन सकिनँ । अब मेरो जिम्मेवारी केवल उसको आँसु सम्झिरहनु होइन; त्यस्तो आँसु अनावश्यक रूपमा झर्न नदिन सकिने ठाउँहरू खोजिरहनु हो ।”
त्यसपछि उसले झ्यालबाहिर हेरी । साँझको आकाशमा चराहरू आफ्नो गुँडतिर फर्किरहेका थिए । सडकमा मानिसहरू हतारहतार हिँडिरहेका थिए । कतै भान्सामा खाना पाक्दै थियो, कतै किसान भोलिको बजारका लागि तयारी गर्दै थिए, कतै पशुहरू अँध्यारो गोठमा बाँधिएका थिए ।
जीवनको यो विशाल संसारमा मानिस सबै प्रश्नको उत्तर लिएर जन्मिएको थिएन । तर उसलाई प्रश्न गर्ने क्षमता दिइएको थियो—आफ्नो भोकबारे, आफ्नो अधिकारबारे, आफ्नो परम्पराबारे, आफ्नो सुविधाबारे र आफूले अरू जीवमाथि पार्ने प्रभावबारे ।
मायाले बुझी, करुणाको अभियान सफल हुनु भनेको सबै मानिसले एउटै खाना खान थाल्नु मात्र होइन । त्यो त मानिसले आफ्नो रोजाइलाई सचेत बनाउनु, पीडालाई सामान्य ठान्न छोड्नु, किसान र कामदारको जीविकालाई सम्मान गर्नु, विज्ञान र पोषणको सही जानकारी लिनु, अनि सुधार सम्भव भएको ठाउँमा बहाना बनाएर पछि नहट्नु हो ।
कञ्चुको कथा अझै टुङ्गिएको थिएन । सायद त्यो फेरि कुनै बजारमा देखिन्थ्यो, सायद कुनै अज्ञात गोठमा थियो, सायद मायाले त्यसलाई फेरि कहिल्यै देख्ने थिइन । तर अब उसको कथा एउटा भिडियोमा कैद भएको दृश्य मात्र रहेन । त्यो विद्यालयको प्रश्न बनेको थियो, चालकको सावधानी बनेको थियो, किसानको जीविकाबारे उठेको संवाद बनेको थियो, र मानिसले आफ्नो थालमाथि आफैँसँग गर्न थालेको आत्मपरीक्षण बनेको थियो ।
र यहीँ मायाले एउटा गहिरो सत्य बुझी—समाज परिवर्तन गर्न सबै मानिसले एउटै निष्कर्षमा पुग्नुपर्दैन; तर फरक निष्कर्षमा पुग्ने मानिसहरूले पनि साझा पीडा घटाउने काममा हात मिलाउन सक्छन् ।
करुणा त्यही साझा ठाउँ हो, जहाँ मानिसको विवेकले आफ्नो सीमाना अलि पर सार्छ ।
तर मायाको मनमा अझै एउटा प्रश्न बाँकी थियो—यदि मानिसले पशुको पीडा देखेर आफ्नो व्यवहार बदल्न सक्छ भने, उसले आफ्नो जिब्रोको स्वाद, पुस्तौँदेखि चलिआएको बानी र सुविधाको मोहभन्दा पर हेर्न किन यति कठिन मान्छ ? अनि कुनै जीवनलाई आफ्नो आनन्दका लागि उपयोग गर्ने अधिकारबारे सोच्दा, के उसले केवल परम्परालाई हेर्ने कि आफ्नै विवेकलाई पनि सोध्ने ?
त्यो प्रश्नको उत्तर अब सामाजिक सञ्जालका टिप्पणीहरूमा मात्र खोजिने थिएन । त्यो मायाको आफ्नै जीवनमा, उसको थालमा, उसको निर्णयमा र उसले रोज्ने भविष्यमा खोजिनुपर्ने थियो ।
१०: स्वादभन्दा ठूलो जीवन
रातको अन्तिम प्रहर थियो ।
मायाको कोठामा बत्ती बलिरहेको थियो । टेबुलमाथि खुला डायरी, छेउमा आधा चिसिएको चियाको कप र मोबाइलको पर्दामा रोकिएको एउटा पुरानो भिडियो थियो । भिडियोमा एउटा खसी गाडीको पछाडिपट्टि उभिएको देखिन्थ्यो । उसको घाँटीमा डोरी थियो, आँखामा असहजता र शरीरमा यात्राको थकान । त्यो दृश्यले कुनै शब्द बोलेको थिएन, तर मायाको मनमा अनगिन्ती प्रश्नहरू जन्माएको थियो ।
कञ्चु ।
त्यो नाम सम्झिँदा मायाको मनमा एउटा अनौठो रिक्तता पैदा हुन्थ्यो । उसले कञ्चुलाई बचाउन सकिनँ भन्ने दुःख मात्र थिएन त्यो । उसले आफ्नो जीवनमा पहिलोपटक कुनै पशुलाई मानिसको खानपानसँग जोडिएको वस्तुका रूपमा मात्र हेर्न नसकेको अनुभव पनि थियो ।
उसले भिडियो बन्द गरी ।
झ्यालबाहिर रात गहिरिँदै थियो । टाढा कतै कुकुर भुकेको सुनियो । त्यसपछि फेरि सन्नाटा छायो ।
मायाले डायरीमा लेखी—
“मानिसले स्वाद खोज्नु स्वाभाविक हुन सक्छ । तर स्वाद प्राप्त गर्ने क्रममा अरूको पीडाबारे सोच्न सक्ने क्षमता पनि मानिसमै छ । प्रश्न स्वाद लिनु र नलिनुमा मात्र सीमित छैन; प्रश्न यो पनि हो—आफ्नो आनन्दका लागि अरूको जीवनसँग कस्तो सम्बन्ध बनाउने ?”
कलम केही बेर रोकियो ।
उसले आफ्नो बाल्यकाल सम्झी । दसैँको बेला घरमा खसी ल्याइन्थ्यो । घरका मानिसहरू व्यस्त हुन्थे । कोही पाहुनाको तयारी गर्थे, कोही मसला पिस्थे, कोही मासु पकाउने भाँडाकुँडा मिलाउँथे । घरमा उत्सवको वातावरण हुन्थ्यो । उसले पनि अरूले जस्तै खान्थी, रमाउँथी र त्यसलाई सामान्य जीवनको हिस्सा मान्थी ।
त्यतिबेला उसले आफूलाई क्रूर ठानेकी थिइन । उसले पशुको जीवनबारे धेरै सोचेकी पनि थिइन । उसले देखेको संसारमा केही कुरा यति सामान्य थिए कि तिनमाथि प्रश्न गर्नु नै अनौठो लाग्थ्यो ।
तर अब उसले बुझ्न थालेकी थिई—मानिसले बाल्यकालदेखि सिकेका सबै कुरा गलत हुन्छन् भन्ने होइन; तर सिकेका कुरा कहिल्यै प्रश्न गर्न नपर्ने सत्य पनि हुँदैनन् ।
परम्परा मानिसको जीवनमा जरा गाडेर बसेको रूखजस्तै हुन्छ । त्यसले छाया दिन्छ, पहिचान दिन्छ र पुस्तालाई जोड्छ । तर कुनै रूखका केही हाँगा सुकेका छन् भने तिनलाई छाँट्नु रूखप्रतिको घृणा होइन । त्यसलाई अझ स्वस्थ बनाउने प्रयास हुन सक्छ ।
त्यसैगरी, आफ्नो परम्परालाई सम्मान गर्दै पनि त्यसमा रहेका पीडादायी अभ्यासबारे प्रश्न गर्न सकिन्छ । आफ्नो परिवारलाई माया गर्दै पनि परिवारले सामान्य ठानेका व्यवहारलाई पुनर्विचार गर्न सकिन्छ । अनि आफ्नो स्वादलाई अस्वीकार नगरी पनि स्वादभन्दा ठूलो कुनै नैतिक प्रश्न छ कि भनेर सोच्न सकिन्छ ।
मायाले डायरी बन्द गरी । उसको निर्णय अब अरूलाई मनाउनका लागि थिएन । त्यो आफ्नै विवेकसँग गरिएको संवाद थियो ।
आफ्नै थालसँगको सम्झौता
भोलिपल्ट बिहान भान्सामा आमाले दाल बसालेकी थिइन् । चुलोमाथि कराइमा आलु र साग पाकिरहेको थियो । झ्यालबाट आएको घाम भान्साको भुइँमा फैलिएको थियो ।
माया भान्सामा पुगेर आमालाई सघाउन थाली ।
“आमा, आजदेखि म आफ्नो खानपानबारे अझ व्यवस्थित निर्णय गर्न चाहन्छु,” उसले भनी ।
आमाले चम्चा चलाउँदै सोधिन्, “कस्तो निर्णय ?”
“म सकेसम्म सन्तुलित शाकाहारी खाना खाने अभ्यासलाई निरन्तरता दिन चाहन्छु । अरूले के खान्छन् भन्ने निर्णय म गर्न सक्दिनँ । तर आफूले के खाने, किन खाने र त्यसका लागि अरू जीवमाथि कस्तो असर पर्न सक्छ भन्नेबारे निर्णय त म आफैँ गर्न सक्छु नि ।”
आमाले छोरीको अनुहार हेरिन् ।
“तिमीले यो निर्णय अरूको देखासिकीमा गरेकी त होइनौ ?”
“होइन आमा । मैले धेरै प्रश्न गरेँ, धेरै कुरा सुनेँ । कतिपय कुरामा अझै पनि सबै उत्तर थाहा छैन । तर म आफ्नो विवेकले देखेको दिशामा अघि बढ्न चाहन्छु । पोषणको आवश्यकता पनि बुझ्छु । दाल, गेडागुडी, सागसब्जी, फलफूल, अन्न र उपलब्ध अन्य खाद्य पदार्थलाई मिलाएर सन्तुलित खाना खान सिक्छु । आवश्यक पोषक तत्त्वको कमी हुन नदिन पनि ध्यान दिन्छु ।”
आमाले टाउको हल्लाइन् ।
“त्यसो भए राम्रोसँग गर । तर आफ्नो निर्णयलाई अरूमाथि बोझ नबनाऊ । घरमा सबैको स्वास्थ्य, आवश्यकता र रुचि फरक हुन सक्छ ।”
मायाले आमाको हात समाती ।
“त्यही त म सिक्दै छु, आमा । आफ्नो थाल बदल्नु र अरूको थाल खोस्नु फरक कुरा हो ।”
आमाले मुस्कुराउँदै भनिन्, “अनि थालमा खाना जति लिन्छ्यौ, त्यति नै खानू । फाल्नचाहिँ नपाइने ।”
दुवै हाँसे ।
त्यो हाँसोभित्र मायाले एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा महसुस गरी । करुणाको सुरुवात सधैँ ठूलो त्यागबाट हुँदैन । कहिलेकाहीँ त्यो एउटा सानो निर्णयबाट सुरु हुन्छ—आफूलाई चाहिनेभन्दा बढी नलिने, उपलब्ध विकल्पलाई बुझ्ने, खाना खेर नफाल्ने र आफ्नो रोजाइको कारणप्रति इमानदार रहने ।
उसले थालमा खाना राखी ।
आज उसले खाने प्रत्येक गाँससँगै एउटा प्रश्न पनि थियो । तर त्यो प्रश्नले उसको भोजनलाई अपराधबोधले भरिदिएको थिएन । बरु उसलाई आफ्नो रोजाइप्रति अझ सचेत बनाएको थियो ।
उसले पहिलो गाँस खाई ।
स्वाद उस्तै थियो । तर स्वादलाई हेर्ने उसको दृष्टि बदलिँदै थियो ।
स्वादको पक्षमा उभिएको साथी
त्यही दिउँसो अनिल मायालाई भेट्न आयो । उसको हातमा खाजाको झोला थियो । दुवै पहिले पनि खानपानबारे बहस गर्थे, तर यसपटक अनिलको अनुहारमा पहिलेको जस्तो व्यङ्ग्य थिएन ।
“माया, तिम्रो अभियानबारे एउटा कुरा सोध्न आएको,” उसले भन्यो ।
“सोध न ।”
“तिमीलाई मासु मन पर्दैन अब ?”
मायाले केही बेर सोचेर उत्तर दिई ।
“कुरा मन पर्ने वा नपर्नेमा मात्र सीमित छैन, अनिल । कुनै खानाको स्वाद मन पर्न सक्छ । तर स्वाद मन पर्यो भन्दैमा त्यससँग जोडिएका सबै प्रश्न हराउँदैनन् । मैले अहिले आफ्नो खानपान बदल्ने निर्णय गरेकी छु, किनकि पशुको पीडा र जीवनको मूल्यबारे मैले पहिलेभन्दा गम्भीर रूपमा सोच्न थालेकी छु ।”
अनिल कुर्सीमा अडेस लाग्यो ।
“तर मानिसले हजारौँ वर्षदेखि पशु खाँदै आएको छ । प्रकृतिमा पनि एउटा जीवले अर्को जीव खान्छ । त्यसो भए मानिसले मात्र किन फरक सोच्ने ?”
“प्रकृतिमा धेरै कुरा हुन्छन्,” मायाले भनी, “तर कुनै कुरा प्रकृतिमा हुन्छ भन्दैमा मानिसले त्यसको नक्कल गर्नैपर्छ भन्ने हुँदैन । हामीसँग निर्णय गर्ने क्षमता छ । हामीले हिंसा गर्न सक्छौँ, तर त्यसलाई रोक्न पनि सक्छौँ । हामी रिसाउन सक्छौँ, तर आफूलाई नियन्त्रण गर्न पनि सक्छौँ । त्यसैले मानिसको नैतिक जिम्मेवारी उसको क्षमता र परिस्थितिसँग पनि जोडिन्छ ।”
“त्यसो भए मासु खाने सबै मानिस गलत हुन् ?”
“म त्यसरी निर्णय गर्न चाहन्नँ । मानिसहरूको अवस्था, पहुँच, स्वास्थ्य, आर्थिक क्षमता र विश्वास फरक हुन्छन् । म आफ्नो निर्णयको कारण बताउन सक्छु, तर अरू सबैको जीवनलाई एउटै तराजुमा राखेर दोषी ठहर गर्न सक्दिनँ । तर जहाँ पीडा कम गर्ने व्यावहारिक सम्भावना छ, त्यहाँ त्यसलाई बेवास्ता गर्नु ठीक हो कि होइन भनेर हामी सबैले सोच्न सक्छौँ ।”
अनिल केही बेर मौन रह्यो ।
“तिम्रो कुरा सुन्दा मलाई एउटा कुरा सम्झना आयो,” उसले भन्यो । “हामीले कति कुरा सामान्य ठानेर गरिरहेका हुन्छौँ, त्यसको कारण सोध्दै सोध्दैनौँ । घरमा सबैले खाएको देखेर खाइन्छ, साथीहरूले खाएको देखेर खाइन्छ, स्वाद मन परेर खाइन्छ । तर त्यो निर्णयका पछाडि अरू जीवको जीवन पनि जोडिएको छ भन्ने कुरा सोचिँदैन ।”
“हो,” मायाले भनी, “तर सोच्न थालेपछि सबैले तुरुन्तै एउटै निर्णय गर्नुपर्छ भन्ने होइन । कम्तीमा आफ्नो निर्णयको जिम्मेवारी लिन सक्नुपर्छ ।”
अनिलले झोलाबाट खाजा निकाल्यो । त्यसमा मासु मिसाइएको परिकार थियो । उसले मायालाई पनि खान प्रस्ताव गरेन । माया पनि उसलाई रोक्न अघि सरिन ।
केही बेरपछि अनिलले भन्यो, “म तिमीजस्तै शाकाहारी बन्छु भनेर अहिले भन्न सक्दिनँ । तर हप्तामा एक दिन मासुरहित खाना खाने र पशुको ओसारपसारमा हुने व्यवहारबारे ध्यान दिने निर्णय गर्न सक्छु । त्यो मेरो सुरुवात हुन सक्छ ।”
मायाले मुस्कुराएर भनी, “तिमीले आफ्नो विवेकले गरेको निर्णय हो भने त्यो तिम्रो लागि अर्थपूर्ण हुन्छ ।”
अनिलले खाजा खान थाल्यो । माया चिया बनाउन भान्सातिर गई ।
उनीहरूबीचको बहसको अन्त्य कुनै एक पक्षको विजयबाट भएको थिएन । बरु उनीहरूले एकअर्कालाई आफ्नो निर्णयका लागि ठाउँ दिएका थिए ।
मायालाई लाग्यो—विचारको साँचो शक्ति मानिसलाई पराजित गर्नुमा होइन, उसलाई आफ्नै मनसँग इमानदार संवाद गर्न प्रेरित गर्नुमा हुन्छ ।
परम्पराको आँगनमा
केही दिनपछि मायालाई हरिप्रसाद गुरुले एउटा सामुदायिक छलफलमा बोलाए । विषय थियो—“परम्परा, करुणा र बदलिँदो समाज ।”
कार्यक्रममा विभिन्न उमेरका मानिस उपस्थित थिए । कसैले धर्म र संस्कृतिको पक्षमा बोल्न चाहन्थे, कसैले पशु अधिकारको कुरा उठाउन, कसैले किसानको जीविका र खाद्य सुरक्षाको प्रश्न राख्न ।
कार्यक्रम सुरु भएपछि एक जना वृद्धले भने, “हाम्रो समाजमा चाडपर्व, संस्कार र पशुपालनको लामो इतिहास छ । नयाँ पुस्ताले सबै कुरा गलत हो भनेर भन्न थाल्यो भने हाम्रो संस्कृतिको के हुन्छ ?”
माया उठी ।
“हामीले आफ्नो इतिहास र संस्कृतिलाई बुझ्नुपर्छ,” उसले भनी । “तर कुनै अभ्यास पुरानो छ भन्दैमा त्यसबारे प्रश्न गर्न नपाइने हो र ? संस्कृति केवल विगतबाट प्राप्त कुरा मात्र होइन । हामीले आज कस्तो व्यवहार गर्छौँ, भोलिको पुस्तालाई के सिकाउँछौँ र कुन मूल्यलाई निरन्तरता दिन्छौँ भन्ने कुराले पनि संस्कृति निर्माण हुन्छ ।”
अर्का सहभागीले प्रश्न गरे, “धार्मिक परम्परामा पशुबलि दिने चलन छ । त्यसलाई कसरी हेर्ने ?”
मायाले सावधानीपूर्वक उत्तर दिई ।
“धर्म र परम्पराको अर्थ समुदायअनुसार फरक हुन सक्छ । मानिसहरूले आफ्नो आस्था र संस्कारलाई गहिरो रूपमा लिएका हुन्छन् । त्यसैले कसैको आस्थालाई अपमान गरेर संवाद सुरु गर्नु उचित हुँदैन । तर कुनै अभ्यासले जीवलाई पीडा पुर्याउँछ कि पुर्याउँदैन, त्यसलाई घटाउने विकल्प छन् कि छैनन्, र करुणालाई धार्मिक तथा सांस्कृतिक मूल्यसँग कसरी जोड्न सकिन्छ भन्ने प्रश्न उठाउन सकिन्छ । परिवर्तन संवाद, शिक्षा र स्वेच्छाबाट अघि बढ्दा दिगो हुने सम्भावना बढी हुन्छ ।”
एक युवाले भन्यो, “तर यदि सबैले आफ्नै परम्परा ठीक छ भन्छन् भने परिवर्तन कसरी हुन्छ ?”
हरिप्रसाद गुरु बोले, “परम्परालाई प्रश्न गर्नु र परम्परालाई घृणा गर्नु एउटै कुरा होइन । कुनै परम्पराको मानवीय पक्ष जोगाउँदै पीडादायी पक्षमा पुनर्विचार गर्न सकिन्छ । समाजमा धेरै परिवर्तन यसरी नै भएका छन्—मानिसले आफ्नो अभ्यासको कारण खोजेर, त्यसको प्रभाव बुझेर र नयाँ सम्भावनाबारे छलफल गरेर ।”
मायाले गुरुको कुरा सुन्दै थिई । उसलाई लाग्यो, करुणा कुनै एउटा विचारधाराको सम्पत्ति होइन । धार्मिक मानिसले पनि करुणाको कुरा गर्न सक्छ, वैज्ञानिकले पनि, किसानले पनि, शाकाहारीले पनि र मासु खाने मानिसले पनि । उनीहरू सबैको निष्कर्ष समान नहुन सक्छ, तर अरूको पीडा घटाउने काममा साझा आधार भेटिन सक्छ ।
त्यस दिनको छलफलमा कसैले तत्काल आफ्नो परम्परा त्याग्ने घोषणा गरेन । कसैले सबै प्रश्नको उत्तर पनि पाएन । तर कार्यक्रमको अन्त्यमा सहभागीहरूले एउटा साझा प्रतिबद्धता गरे—पशुलाई अनावश्यक पीडा नदिने, ओसारपसारमा सुरक्षित व्यवहारलाई प्रोत्साहन गर्ने, र खानपान तथा पशु कल्याणबारे जानकारीमूलक छलफल जारी राख्ने ।
मायाले त्यो निर्णयलाई सानो विजय ठानी ।
किनकि विवेकको ढोका एकपटक खुल्नु र त्यसबाट सबै मानिस तुरुन्तै बाहिर निस्कनु एउटै कुरा थिएन । तर ढोका बन्द राख्नुभन्दा खुला राख्नु महत्त्वपूर्ण थियो ।
रामबहादुरको नयाँ हिसाब
एक महिनापछि माया रामबहादुरको गाउँ पुगिन् । बाटोको दुवैतिर खेतहरू थिए । कतै धानका बाला हल्लिरहेका थिए, कतै तरकारीका बेर्ना लगाइएका थिए । खेतको छेउमा एउटा सानो गोठ थियो, जहाँ केही बाख्रा र खसीहरू घाँस खाइरहेका थिए ।
रामबहादुरले मायालाई देखेर मुस्कुराए ।
“आऊ छोरी । तिमीले भनेको तरकारीको बजारबारे बुझ्न गएको थिएँ । नजिकैको पसलले नियमित रूपमा केही तरकारी लिने कुरा गरेको छ ।”
“त्यो त राम्रो भयो काका !”
“तर सबै कुरा सजिलो छैन,” उनले थपे । “बीउ, मल, सिँचाइ र ढुवानीको खर्च छ । बजारमा मूल्य घट्यो भने घाटा पनि हुन सक्छ । त्यसैले पशुपालन एकैपटक छोड्ने कुरा होइन । बिस्तारै अरू सम्भावना पनि हेर्नुपर्छ ।”
मायाले टाउको हल्लाई ।
“मैले पनि त्यही सोचिरहेकी छु । परिवर्तनले तपाईंलाई झन् अप्ठ्यारोमा पार्नु हुँदैन ।”
रामबहादुरले केही बेर आफ्ना बाख्राहरूलाई हेरे । एउटा सानो पाठो आमाको छेउमा उफ्रिरहेको थियो । ऊ अचानक रोकियो, कान ठाडा पार्यो र फेरि घाँसतिर लाग्यो ।
“तिमीलाई एउटा कुरा भनूँ, माया ?” रामबहादुरले भने ।
“भन्नुस् न ।”
“पहिले म यी पशुलाई गन्तीको हिसाबले मात्र हेर्थें—कति पालियो, कति बेचियो, कति पैसा आयो । किसानलाई हिसाब नगरी घर चलाउन पनि सकिँदैन । तर अहिले तिमीहरूको कुरा सुनेपछि एउटा कुरा बढी सम्झन थालेको छु । यी पनि डराउँछन्, बिरामी पर्छन्, असहज हुन्छन् । त्यसैले कम्तीमा बेच्न लैजाँदा वा राख्दा अनावश्यक दुःख नदिने कुरामा ध्यान दिनुपर्छ भन्ने लाग्छ ।”
मायाले उनको अनुहारमा हेरी । उसले रामबहादुरलाई कुनै आदर्श पात्र बनाउने कल्पना गरेकी थिइन । उनी अझै किसान थिए, अझै जीविका चलाउन पशु बेच्नुपर्ने हुन सक्थ्यो । तर उनको सोचमा एउटा सानो परिवर्तन आएको थियो ।
“त्यही नै महत्त्वपूर्ण छ, काका,” उसले भनी । “हामीले आजै सबै समस्या समाधान गर्न नसकौँला । तर हिजो नदेखेको कुरा आज देख्न थाल्यौँ भने भोलिको व्यवहार फरक हुन सक्छ ।”
रामबहादुरले हाँस्दै भने, “तिमीहरू शहरका मान्छेले हामीलाई पनि सोच्न सिकायौ । तर एउटा कुरा सम्झनू—किसानको भोक बुझेर मात्र पशुको पीडा बुझ्ने अभियान पूरा हुन्छ । हामीलाई विकल्प नदिई हाम्रो जीविका बदल्न भनियो भने त्यो न्याय हुँदैन ।”
“म यो कुरा बिर्सनेछैनँ,” मायाले भनी ।
त्यस क्षण उसले बुझी—करुणा एकतर्फी आदेश होइन । करुणाले पीडित जीवलाई देख्छ, तर परिवर्तनको भार बोक्नुपर्ने मानिसहरूको अवस्था पनि बुझ्छ । न्यायविनाको करुणा भावनामा सीमित हुन सक्छ, र करुणाविनाको न्याय कठोर नियममा परिणत हुन सक्छ । समाजलाई दुवै चाहिन्छ ।
कञ्चुको खोजी
साँझ पर्न लाग्दा मायाको मोबाइलमा जीवनको फोन आयो ।
“माया, एउटा खबर छ,” उसले भन्यो ।
मायाको मन एकाएक चनाखो भयो ।
“कञ्चुको ?”
“पक्का त होइन । तर बजारमा एउटा व्यापारीले केही समयअघि ल्याइएको खसीबारे कुरा गरिरहेको थियो । त्यसको वर्णन कञ्चुसँग मिल्छ । अहिले त्यो अर्को गाउँको गोठमा रहेको हुन सक्छ ।”
माया केही बेर बोल्न सकिन ।
“हामी खोज्न जान सक्छौँ ?” उसले सोधी ।
“जान सक्छौँ । तर म पक्का भन्न सक्दिनँ कि त्यही कञ्चु हो । अनि भेटिए पनि उसको अवस्थाबारे जानकारी लिन सकिएला, तर सबै निर्णय हामीले गर्न सक्दैनौँ ।”
“म बुझ्छु,” मायाले भनी । “तर सम्भव छ भने हेर्न चाहन्छु ।”
भोलिपल्ट बिहान माया र जीवन त्यस गाउँतिर लागे । बाटोमा जीवनले कञ्चुलाई पहिलोपटक गाडीमा चढाउँदाको दिन सम्झायो ।
“त्यतिबेला मैले काम सक्नु नै आफ्नो जिम्मेवारी ठानेको थिएँ,” उसले भन्यो । “गाडीमा पशु राख्नु, बजार पुर्याउनु, पैसा लिनु—यही मेरो काम थियो । उनीहरू डराउँछन् भन्ने थाहा नभएको होइन । तर त्यो डरलाई कामको हिस्साका रूपमा मात्र लिएको थिएँ ।”
“अहिले ?” मायाले सोधी ।
“अहिले पनि म कामदार नै हुँ । मेरो जीवनका समस्या हराएका छैनन् । तर सकेसम्म पशुलाई कम पीडा हुने तरिका अपनाउनुपर्छ भन्ने कुरा कामकै एउटा हिस्सा हो भन्ने बुझ्दै छु । म एक्लैले सबै बदल्न सक्दिनँ, तर आफ्नो हातमा भएको काम त बदल्न सक्छु ।”
मायाले झ्यालबाहिर हेरी । खेतहरू पछाडि छुट्दै थिए ।
“सायद परिवर्तन भनेको त्यही हो,” उसले भनी, “मानिसले आफ्नो जिम्मेवारीको घेरा अलिकति फराकिलो बनाउनु ।”
उनीहरू गाउँ पुगे । जीवनले व्यापारीले दिएको जानकारीअनुसार एउटा गोठमा सोधे । त्यहाँ केही खसीहरू थिए, तर कञ्चु थियो कि थिएन भन्ने कुरा तुरुन्तै थाहा भएन । माया प्रत्येक खसीलाई ध्यानपूर्वक हेर्दै थिई । एउटा खसीको निधारमा सेतो दाग थियो । अर्कोको कानमा सानो चोटको निशान । तर तीमध्ये कुनैलाई पनि देखेर उसले हतारमा कञ्चु भनेर घोषणा गरिन ।
गोठका मालिकले भने, “केही दिनअघि अर्को बजारबाट खसी ल्याइएको थियो । तर तीमध्ये एउटा बेचिसकियो । अहिले कहाँ गयो, मलाई थाहा छैन ।”
मायाको मन भारी भयो । उनीहरू फेरि खाली हात फर्किनुपर्ने थियो ।
गोठबाट बाहिर निस्कँदा जीवनले भन्यो, “हामीले खोज्यौँ । तर भेटिएन ।”
“हो,” मायाले उत्तर दिई, “र हामीले नभेटेको कुरालाई भेट्यौँ भनेर भन्नु पनि हुँदैन ।”
उसको आवाजमा निराशा थियो, तर भ्रम थिएन ।
त्यो साँझ उसले सामाजिक सञ्जालमा कुनै भावुक घोषणा गरिन । उसले कञ्चुको उद्धार भएको झूटो कथा लेखिन । बरु डायरीमा सत्य लेखी—
“आज पनि कञ्चुलाई भेट्न सकिएन । उसको अवस्था अज्ञात छ । यो अधुरोपनले मलाई दुःखी बनाउँछ । तर करुणाको नाममा झूटो विजय घोषणा गर्नु अर्को प्रकारको अन्याय हुनेछ । मैले सिक्नुपर्ने कुरा अझै बाँकी छ—कसैलाई बचाउन नसकेको पीडालाई स्वीकार गर्दै पनि अरूको पीडा घटाउने काम कसरी जारी राख्ने ?”
त्यो रात मायाले धेरै बेर निदाउन सकिन ।
तर यसपटक उसको दुःखमा एउटा नयाँ दृढता मिसिएको थियो । कञ्चुलाई भेट्न नसक्नुले अभियानको अर्थ समाप्त गर्दैनथ्यो । उल्टै उसले बुझ्दै थिई—कुनै एक जीवको कथा अधुरो भए पनि, त्यसले उजागर गरेको समस्यालाई व्यवस्थित रूपमा सम्बोधन गर्न सकिन्छ ।
स्वादभन्दा ठूलो प्रश्न
समय बित्दै गयो ।
‘एउटा थाल, अनेक सम्भावना’ अभियानमा सहभागी हुने मानिसहरूको संख्या बढ्दै गयो । केहीले नियमित रूपमा शाकाहारी खाना रोज्न थाले । केहीले मासु उपभोग घटाए । केहीले पशु ओसारपसारमा सुधारका लागि स्थानीय तहमा आवाज उठाए । केही किसानले वैकल्पिक खेतीबारे जानकारी लिन थाले । केही विद्यालयले खाना खेर नफाल्ने र जीवप्रति जिम्मेवार व्यवहार गर्ने विषयमा छलफल सुरु गरे ।
तर आलोचना पनि रोकिएन ।
कसैले अभियानलाई अनावश्यक भावुकता भन्यो । कसैले धार्मिक परम्परामाथिको हस्तक्षेप ठान्यो । कसैले शाकाहारी खाना सबैका लागि समान रूपमा उपलब्ध नहुने कुरा उठायो । कसैले मानिसको दुःखभन्दा पशुको दुःखलाई बढी महत्त्व दिइएको आरोप लगायो ।
मायाले सबै आलोचनालाई सही मानेकी थिइन । तर सबै आलोचनालाई शत्रुता ठानेर पन्छाउन पनि छोडेकी थिई । कतिपय प्रश्नले अभियानलाई अझ स्पष्ट बनाउन मद्दत गर्थे । कतिपयले व्यवहारिक कठिनाइ देखाउँथे । कतिपय टिप्पणी केवल अपमानका लागि लेखिएका हुन्थे । उसले तिनलाई छुट्याउन सिक्दै थिई ।
एक दिन एउटा युवतीले अभियानमा सन्देश पठाई ।
“तपाईंका लेखहरू पढेपछि मैले खानपानबारे सोच्न थालेकी छु । तर मेरो घरमा सबैले मासु खान्छन् । म एक्लैले शाकाहारी बन्न खोज्दा परिवारले मेरो निर्णयलाई गम्भीर रूपमा लिँदैन । मैले के गर्ने ?”
मायाले उत्तर लेखी—
“तपाईंले आफ्नो स्वास्थ्य, आवश्यकता र उपलब्ध विकल्पलाई ध्यानमा राखेर निर्णय गर्नुहोस् । परिवारसँग झगडा गरेर होइन, शान्त संवादबाट आफ्नो कारण बुझाउने प्रयास गर्नुहोस् । सम्भव भए सन्तुलित शाकाहारी खानाका केही परिकार सँगै बनाएर देखाउनुहोस् । तपाईंले आफ्नो निर्णयलाई व्यवहारबाट स्पष्ट पार्न सक्नुहुन्छ । अरूले तुरुन्तै स्वीकार नगरे पनि आफ्नो विवेकलाई सम्मान गर्नुहोस् । तर पोषण र स्वास्थ्यको प्रश्नमा आवश्यक जानकारी लिन नबिर्सनुहोस् ।”
अर्को सन्देश एक किसानको थियो । उसले सोधेको थियो, “यदि मानिसहरूले पशुजन्य उत्पादन घटाए भने हाम्रो आम्दानी के हुन्छ ?”
मायाले उसलाई कुनै सरल आश्वासन दिइन । उसले लेखी कि उपभोगमा हुने परिवर्तनले किसान, पशुपालक र कामदारको जीविकामा असर पार्न सक्छ, त्यसैले विकल्प, बजार, सीप र आर्थिक सहयोगबिना संक्रमण न्यायपूर्ण हुँदैन । करुणाको अभियानले ती मानिसहरूलाई अदृश्य बनाउन मिल्दैन, जसको श्रम र आम्दानीमा विद्यमान व्यवस्था टिकेको छ ।
मायालाई अब आफ्नो अभियानको वास्तविक स्वरूप बुझिन थालेको थियो । यो एउटा खानाको प्रचार मात्र थिएन । यो मानिसको निर्णय, जीवको पीडा, समाजको अर्थतन्त्र, परिवारको परम्परा र भविष्यप्रतिको जिम्मेवारीबीच संवाद खोज्ने प्रयास थियो ।
उसले डायरीको अन्तिम पानामा लेखी—
“स्वाद मानिसको जीवनको एउटा सानो आनन्द हो । तर जीवनको मूल्य स्वादले मात्र निर्धारण गर्न सक्दैन । करुणाले स्वादलाई शत्रु मान्नुपर्दैन; उसले स्वादको सीमा सम्झाउन सक्छ । मानिसले आफ्नो चाहना पूरा गर्नुअघि त्यसको मूल्य अरू कसैले तिरिरहेको छ कि छैन भनेर सोध्न सक्छ । अनि यदि पीडा घटाउने विकल्प उपलब्ध छ भने त्यसलाई विचार गर्न सक्छ ।”
त्यसपछि उसले केही बेर सोचेर अर्को वाक्य थपिन्—
“विवेक भनेको आफूलाई कहिल्यै गल्ती नगर्ने मानिस ठान्नु होइन । विवेक भनेको आफ्नो गल्ती सम्भव छ भनेर स्वीकार गर्दै, नयाँ कुरा सिक्न र आफ्नो व्यवहार सुधार्न तयार रहनु हो । विवेक हुनु मानव हुनुको गुण हो ।”
एउटा थाल, एउटा संसार
केही महिनापछि मायाले आफ्नो अभियानको पहिलो सार्वजनिक कार्यक्रम आयोजना गरी । हलमा धेरै मानिस थिए—विद्यार्थी, शिक्षक, किसान, चालक, स्वास्थ्यकर्मी, सामाजिक अभियन्ता र साधारण परिवारका सदस्यहरू ।
मञ्चमा ठूलो ब्यानर राखिएको थियो—
“एउटा थाल, अनेक सम्भावना—करुणा, पोषण र न्यायका लागि साझा संवाद ।”
कार्यक्रमको सुरुवातमा कुनै पशुको पीडादायी दृश्य देखाइएन । बरु विभिन्न परिकारका तस्बिरहरू, किसानले उत्पादन गरेका अन्न र तरकारी, सन्तुलित खानाबारे जानकारी र पशु ओसारपसारमा सुधार गर्न सकिने उपायहरू प्रस्तुत गरिए ।
जीवनले आफ्नो अनुभव सुनायो ।
“पहिले म गाडीमा पशु चढाउने र पुर्याउने कामलाई सामान्य श्रम ठान्थेँ । अहिले पनि त्यो मेरो जीविका हो । तर पशुलाई सुरक्षित तरिकाले राख्नु, पानीको आवश्यकता बुझ्नु र अनावश्यक बल प्रयोग नगर्नु पनि मेरो जिम्मेवारी हो भन्ने बुझ्दै छु । सबै समस्या समाधान भएको छैन, तर हामीले गर्न सक्ने सुधार सुरु गरेका छौँ ।”
रामबहादुरले किसानको पक्षबाट बोले ।
“हामी किसानले पनि आफ्नो व्यवहार सुधार्नुपर्छ । तर किसानलाई विकल्प नदिई दोष मात्र दिनु हुँदैन । यदि समाजले उपभोगको ढाँचा बदल्न चाहन्छ भने किसानलाई नयाँ उत्पादन, बजार र सीपमा सहयोग गर्नुपर्छ । करुणा किसानको घरको चुलो निभाएर अघि बढ्नु हुँदैन ।”
अनिलले आफ्नो अनुभव सुनायो ।
“म अझै पनि सबै कुरामा मायासँग सहमत छु भन्न सक्दिनँ । तर मैले हप्तामा एक दिन मासुरहित खाना खाने अभ्यास सुरु गरेको छु । त्यसले मलाई नयाँ परिकार चिन्न र आफ्नो बानीबारे सोच्न मद्दत गरेको छ । मैले सिकेको कुरा के हो भने फरक विचार राख्ने मानिससँग पनि कुरा गर्न सकिन्छ ।”
सागरले जिम्मेवार भिडियो निर्माणबारे कुरा गर्यो । हरिप्रसाद गुरुले शिक्षामा करुणा र विवेकको भूमिका सम्झाए । मायाकी आमाले घरमा खाना खेर नफाल्ने अभ्यास कसरी सुरु गरिएको थियो भन्ने सानो अनुभव सुनाइन् ।
सबैका कुरा सुनेपछि माया मञ्चमा उभी ।
उसले हातमा एउटा खाली थाल लिएकी थिई ।
“यो थाल हेर्दा हामीलाई खाना मात्र सम्झना आउन सक्छ,” उसले भनी । “तर यसमा खेतको माटो पनि जोडिएको छ, किसानको पसिना पनि । पानी र घाम पनि जोडिएका छन् । ढुवानी गर्ने कामदार, खाना पकाउने हात र त्यो खाना खान पाउने परिवार पनि जोडिएका छन् । हाम्रो खानपानको निर्णयले पशुहरूको जीवन र व्यवहारलाई पनि असर गर्न सक्छ । त्यसैले थाललाई केवल स्वादको ठाउँका रूपमा हेर्नुभन्दा त्यससँग जोडिएको संसारलाई पनि बुझ्ने प्रयास गरौँ ।”
उसले थाललाई मञ्चको टेबुलमा राखी ।
“म तपाईंहरू सबैले एउटै खाना खानुपर्छ भन्न आएकी होइन । म तपाईंहरूको विश्वास, अवस्था र निर्णयलाई एउटै वाक्यमा बन्द गर्न सक्दिनँ । तर हामीले आफ्नो निर्णयको प्रभावबारे सोच्न सक्छौँ । खाना खेर नफाल्न सक्छौँ । पोषणको सही जानकारी लिन सक्छौँ । पशुलाई अनावश्यक पीडा नदिन आग्रह गर्न सक्छौँ । किसान र कामदारलाई सम्मान गर्दै परिवर्तनका न्यायपूर्ण बाटा खोज्न सक्छौँ । र सम्भव भएसम्म पीडा घटाउने विकल्प रोज्न सक्छौँ ।”
उसको स्वर एकछिन रोकियो ।
“कञ्चु कहाँ छ, मलाई अझै थाहा छैन । मैले उसलाई बचाएँ भनेर भन्न सक्दिनँ । उसको कथा मेरो हातमा आएर टुङ्गिएन । तर उसको आँखामा देखिएको डरले मलाई एउटा प्रश्न सोध्न सिकायो—हामीले आफ्नो आनन्दका लागि संसारका अरू जीवको जीवनलाई कसरी हेर्छौँ ? अनि हामीसँग पीडा घटाउने सम्भावना हुँदा पनि पुरानै बानीलाई अन्तिम सत्य ठानेर बसिरहन्छौँ कि आफूलाई बदल्ने साहस गर्छौँ ?”
हलमा सन्नाटा छायो ।
मायाले आफ्नो अन्तिम वाक्य विस्तारै भनी—
“मलाई अहिले लाग्छ, स्वादभन्दा ठूलो जीवन छ । र जीवनभन्दा ठूलो कुनै स्वाद हुन सक्दैन भन्ने कुरा मैले अरूलाई सुनाउनुभन्दा पहिले आफ्नै जीवनमा अभ्यास गर्नुपर्छ । करुणा अरूलाई दोष दिने औजार होइन; आफूलाई सुधार्ने जिम्मेवारी हो । हामी सबै एउटै बाटोमा हिँड्न नसकौँला, तर अरूको पीडा कम गर्ने साझा बाटो खोज्न भने सक्छौँ ।”
तालिहरू बज्न थाले । तर मायाले ती तालिहरूलाई आफ्नो विजय ठानिन । उसलाई थाहा थियो—तालिहरू केही क्षणमै रोकिन्छन्, मानिसहरू घर फर्कन्छन्, र जीवन फेरि आफ्नै पुरानो गतिमा बग्न थाल्छ । साँचो परीक्षा भने भोलि बिहान हुनेछ, जब मानिसले फेरि आफ्नो थाल रोज्नेछ, किसानले खेतमा काम गर्नेछ, चालकले गाडीमा पशु चढाउनेछ, र प्रत्येक व्यक्तिले आफ्नो सुविधासँग विवेकको सम्झौता गर्ने वा नगर्ने निर्णय गर्नेछ ।
कार्यक्रम सकिएपछि हलको बाहिर साँझ झरिसकेको थियो । मानिसहरू आ–आफ्नो बाटो लागिरहेका थिए । माया केही बेर एक्लै उभी । सडकको छेउमा एउटा सानो कुकुर फोहोरको थुप्रोमा खाना खोजिरहेको थियो । एक जना मानिसले आफ्नो झोलाबाट रोटीको टुक्रा निकालेर उसको अगाडि राखिदियो । कुकुरले टाउको उठायो, मानिसलाई हेर्यो र खान थाल्यो ।
त्यो दृश्य सानो थियो । त्यहाँ कुनै क्यामेरा थिएन, कुनै भाषण थिएन, कुनै तालिहरू थिएनन् ।
तर मायालाई लाग्यो—सायद करुणाको सबैभन्दा साँचो रूप यही हो । कसैले हेरेको छ कि छैन भन्ने हिसाब नगरी, आफ्नो हातमा भएको सानो सम्भावनाबाट अर्को जीवनको दुःख अलिकति कम गर्नु ।
उसले आकाशतिर हेरी । साँझको नीलो रङ विस्तारै गाढा हुँदै थियो । संसारका सबै पीडा उसले मेटाउन सक्दिनथी । सबै पशुलाई बचाउन सक्दिनथी । सबै मानिसलाई आफ्नो विचारसँग सहमत गराउन सक्दिनथी । तर आफ्नो जीवनलाई पहिलेभन्दा बढी सचेत, कम हानिकारक र बढी जिम्मेवार बनाउन सक्थी ।
उसले मनमनै कञ्चुको नाम लिई ।
कञ्चु कुनै प्रतीक मात्र थिएन । ऊ एउटा जीव थियो—डर, थकान र जीवनप्रतिको आफ्नै संवेदनासहितको जीव । उसको कथा अधुरो थियो, तर त्यसले मायालाई आफ्नो जीवनको एउटा नयाँ अध्याय सुरु गर्न सिकाएको थियो ।
त्यो अध्यायको अन्तिम वाक्य उसले आफ्नो मनमा लेखी—
“मानिस हुनुको अर्थ संसारलाई आफ्नो स्वादका लागि मात्र उपयोग गर्नु होइन; आफूले बाँच्ने संसारमा अरूको जीवनको मूल्य पनि देख्न सक्नु हो ।”
त्यस रात घर फर्केर मायाले आफ्नो डायरी बन्द गरी । बाहिर सहरको आवाज बिस्तारै घट्दै थियो । भान्सामा भोलिका लागि केही गेडागुडी भिजाएर राखिएका थिए । टेबुलमा आमाले लेखिदिएको एउटा सानो सूची थियो—दाल, साग, फलफूल, अन्न र आवश्यक सामान ।
त्यो सूची कुनै महान् घोषणापत्र थिएन । तर मायाका लागि त्यो एउटा अभ्यास थियो—विचारलाई व्यवहारमा बदल्ने, करुणालाई दैनिक जीवनमा उतार्ने र आफ्नो थालबाट संसारलाई हेर्न सिक्ने अभ्यास ।
कञ्चुको आँसु सायद संसारले बिर्सिसकेको थियो । तर मायाले त्यसलाई केवल दुःखद दृश्यका रूपमा सम्झिन छोडेकी थिई । त्यो आँसु अब उसको विवेकमा उठेको एउटा प्रश्न थियो, जसको उत्तर उसले हरेक दिन आफ्ना निर्णयबाट दिनुपर्ने थियो ।
किनकि मानिसको महानता उसले कति स्वाद चाख्यो भन्नेमा मात्र होइन, आफ्नो आनन्दको सीमाना कहाँ कोर्छ भन्नेमा पनि देखिन्छ ।
र जब कुनै मानिसले आफ्नो स्वादभन्दा पर जीवनको मूल्य देख्न थाल्छ, त्यही क्षण उसको संसार अलिकति फराकिलो हुन्छ—त्यहाँ आफ्ना लागि मात्र होइन, अरूका लागि पनि ठाउँ बन्न थाल्छ ।
११: मुनु, मेरो बाल्यकालको साथी
माया सिकिस्त बिरामी हुन्छे । ज्वरोले शरीर तातेको हुन्छ, ओठ सुकेका हुन्छन्, आँखामुनि कालो छाया पर्छ । परिवारले उपचार गराइरहेको हुन्छ, तर उसको मानसिक अवस्था झन् कमजोर हुँदै जान्छ । ऊ खाना खान मान्दिन, रातभरि निदाउन सक्दिन र कहिलेकाहीँ अर्धचेत अवस्थामा एउटै नाम उच्चारण गर्छे—“मुनु...!”
चिकित्सकले ज्वरोको उपचार गरिरहे पनि मायाको मनमा अर्को पीडा चलिरहेको हुन्छ । उसले कञ्चुको भविष्य अज्ञात रहेको कुरा बिर्सन सक्दिन । तर कञ्चुको सम्झना मात्रले उसको मन यति विचलित भएको हुँदैन । कञ्चुको आँखामा उसले आफ्नो बाल्यकालमा माया गरेको एउटा खसीको अनुहार देख्न थालेकी हुन्छे ।
परिवारले उसको असामान्य व्यवहार देखेर चिन्ता गर्छ । अन्ततः धेरै प्रयासपछि माया मधुर, कमजोर स्वरमा बोल्छे ।
“मलाई ज्वरोले मात्र बिरामी बनाएको होइन, आमा... मेरो मनभित्र एउटा पुरानो घाउ छ । मैले त्यसलाई बिर्सेको ठानेकी थिएँ । तर त्यो मरेको रहेनछ । आज कञ्चुको आँखाले त्यसलाई फेरि ब्युँताइदियो ।”
फ्ल्यासब्याक—दसैँ आउन एक महिना बाँकी हुँदा
कथा अचानक मायाको बाल्यकालमा फर्कन्छ ।
दसैँ आउन करिब एक महिना बाँकी थियो । गाउँमा शरद ऋतुको घाम फैलिएको थियो । खेतका कान्लामा घाँस पलाएको थियो । घरघरमा दसैँको तयारीका कुरा हुन थालेका थिए । त्यही बेला मायाको घरमा एउटा सानो खसी ल्याइन्छ ।
अरू वयस्कका लागि त्यो खसी दसैँको एउटा तयारी थियो । तर सानी मायाका लागि त्यो एउटा नयाँ साथी थियो ।
उसले खसीलाई आफ्नो सानो संसारमा स्वागत गर्छे । उसलाई घाँस टिपेर खुवाउँछे, पानी दिन्छे, घाँटीमा रातो धागो बाँधिदिन्छे र आफ्नो पछि-पछि हिँड्न सिकाउँछे । खसीले उसको हात चाट्दा ऊ खित्का छोडेर हाँस्छे । ऊ विद्यालयबाट फर्किँदा खसी कराएर उसको स्वागत गर्छ । माया त्यसलाई आफ्नो भाषामा कुरा सुनाउँछे, मानौँ उसले सबै बुझिरहेको छ ।
उसले खसीको नाम राख्छे—मुनु ।
माया मुनुलाई काखमा राख्न खोज्दै, कहिले त्यसको घाँटी समाउँदै, कहिले आँगनमा उफ्रिँदै एउटा आफ्नै बालगीत बनाउँछे ।
मुनु मेरी माया, आऊ तिमी यहाँ, घाँस टिपेर ल्याएँ, खाऊ न तिमी यहाँ ।
चुलुबुलु गर्छ्यौ, पुच्छर हल्लाउँछ्यौ, म बोलाउँदा मुनु, दौडिँदै आउँछ्यौ ।
रातो धागो घाँटीमा, कानमा घामको छाया, तिमी मेरो साथी हौ, मुनु मेरी माया ।
दसैँको फूल फुल्दा, सँगै खेलौँला, मुनु र म मिलेर, आँगन डुलौँला ।
मुनु मेरी माया, नछोड्नु है साथ, तिमी हाँसे हाँसेजस्तो, उज्यालो मेरो रात ।
बालगीत गाउँदा मुनु उफ्रिन्छ, माया हाँस्छे र आँगनमा उनीहरूको निर्दोष मित्रता फुल्छ । उसले मुनुलाई पशु भनेर छुट्याएकी हुँदिन । उसको बालमनमा मुनु साथी हो, परिवारको एउटा सदस्य हो, उसको सानो संसारको हिस्सा हो ।
दिनहरू बित्छन् । दसैँ नजिकिँदै जान्छ । घरमा पाहुना आउने, मासु पकाउने र चाड मनाउने चर्चा बढ्छ । मुनुलाई किन ल्याइएको हो भन्ने कुरा मायालाई स्पष्ट रूपमा बुझाइएको हुँदैन । उसले आफूले माया गरेको साथीलाई पनि अरूले जस्तै माया गर्छन् भन्ने ठानेकी हुन्छे ।
एक दिन मुनुलाई अरू ठाउँमा बाँधिन्छ । माया खोज्दै जान्छे । वयस्कहरू उसलाई घरभित्र पठाउँछन् । उसले विरोध गर्छे, तर उसको सानो स्वर घरका ठूलाहरूको निर्णयअगाडि कमजोर हुन्छ ।
दसैँको दिन घरमा मासु पाक्छ । सबैजना खाना खान बस्छन् । सानी मायालाई मुनु देखिँदैन । कसैले उसलाई मुनुको मासु खान आग्रह गर्छ, तर ऊ खान मान्दिन । उसलाई मुनु कहाँ गयो भनेर सोध्न मन लाग्छ, तर वयस्कहरूको जवाफले उसको मनमा अन्योल मात्र थप्छ ।
त्यस दिन उसले पहिलोपटक एउटा कुरा अनुभव गर्छे—उसले माया गरेको जीव हराएको छ, तर घरका अरू मानिसहरू सामान्य रूपमा उत्सव मनाइरहेका छन् ।
बाल्यकालमा उसले त्यो घटनालाई पूर्ण रूपमा बुझ्न सक्दिन । ऊ रोएर थाक्छे । केही समयपछि जीवन अघि बढ्छ । विद्यालय, साथी, पढाइ र ठूली हुँदै जाने क्रममा मुनुको सम्झना मनको कुनै कुनामा दबिएर बस्छ ।
तर सम्झना मरेको हुँदैन ।
फ्ल्यासब्याक सकिएर कथा वर्तमानमा फर्कन्छ ।
सिकिस्त माया ओछ्यानमा पल्टिरहेकी हुन्छे । उसको आँखाबाट आँसु बगिरहेका हुन्छन् ।
“आमा,” ऊ भन्छे, “त्यतिबेला म सानी थिएँ । मलाई मुनु किन ल्याइएको थियो भन्ने थाहा थिएन । म त्यसलाई आफ्नो साथी ठान्थेँ । मैले उसलाई बचाउन सकिनँ । मैले उसको अन्तिम क्षण देखिनँ । मैले उसलाई बिदाइ पनि गर्न सकिनँ ।”
उसकी आमाले छोरीको हात समात्छिन् । उनी पनि पुरानो घटनाले भावुक हुन्छिन् । उनी मायालाई दोषी ठहर गर्दिनन्, किनकि त्यतिबेला निर्णय गर्ने क्षमता सानी मायासँग थिएन ।
माया फेरि बोल्छे—
“मलाई थाहा छ, आमा, त्यो बेला म बच्चा थिएँ । तर आज म बुझ्न सक्छु । त्यसैले कञ्चुको आँखामा मुनु देखेपछि म कसरी शान्त बसूँ ? कञ्चुलाई केही भयो भने... म फेरि त्यही अधुरो बिदाइसँग बाँच्नुपर्नेछ ।”
उसले आफ्नो बालगीतको अन्तिम हरफ सम्झँदै बिस्तारै गुनगुनाउँछे—
“मुनु मेरी माया... नछोड्नु है साथ...”
उसको स्वर टुट्छ ।
मायाको अवस्था देखेर परिवारले जीवनलाई खबर गर्छ । जीवन आउँदा माया कमजोर अवस्थामा हुन्छे । उसले जीवनको हात समातेर एउटा विन्ती गर्छे ।
“जीवन, कञ्चुलाई खोजिदेऊ । म तिमीलाई कुनै असम्भव वाचा माग्दिनँ । तर ऊ कहाँ छ भन्ने थाहा पाउन चाहन्छु । ऊ सुरक्षित छ कि छैन, त्यो जान्न चाहन्छु । मुनुलाई बचाउन सकिनँ । कम्तीमा कञ्चुको भविष्यबारे थाहा नपाई म फेरि त्यही अँध्यारोमा हराउन चाहन्नँ ।”
जीवनले मायाको अनुहार हेर्छ । उसलाई पहिलोपटक मायाको अभियान केवल एउटा सामाजिक बहस होइन भन्ने गहिरोसँग महसुस हुन्छ । यो एउटी महिलाको बाल्यकालदेखि बोकेको अपूरो शोक, अपराधबोध र करुणाको संघर्ष हो ।
उसले मायाको हात समातेर भन्छ—
“म कञ्चुलाई खोज्छु, माया । जति सकिन्छ, धुइँपत्ताल खोज्छु । तर म झूटो आश्वासन दिन्नँ । भेटिन्छ कि भेटिँदैन, थाहा छैन । तर म खोज्न छोड्दिनँ ।”
माया आँखा बन्द गर्छे । उसको हातमा अझै जीवनको हातको न्यानोपन हुन्छ ।
जीवन घरबाट निस्कन्छ । रातको आकाशमा बादल छाएको हुन्छ । उसको मनमा मायाको विन्ती र मुनुको बालगीत गुञ्जिरहेको हुन्छ । ऊ कञ्चुको खोजीमा लाग्छ—एउटा खसी खोज्न मात्र होइन, एउटी बिरामी महिलाको मनमा वर्षौँदेखि अड्किएको अधुरो बिदाइको ढोका खोल्न ।
“मायाको ओठबाट निस्किएको ‘मुनु’ शब्दले जीवनलाई बुझाएको थियो—कहिलेकाहीँ मानिसले खोजिरहेको जीवन वर्तमानमा हराएको हुन्छ, तर त्यसलाई खोज्नुपर्ने कारण विगतको कुनै अधुरो बिदाइमा लुकेको हुन्छ ।”
१२: पचास हजारको मूल्य र एउटा जीवनको अर्थ
जीवन कञ्चुको खोजीमा निस्कन्छ । ऊ पहिलेको पशु बजार पुग्छ, व्यापारीहरूसँग कुरा गर्छ, गाडी चालकहरूलाई सोध्छ, पशु किनबेच गर्ने मानिसहरूका सम्पर्क खोज्छ । उसले कञ्चुको शरीरको रङ, निधारको बनोट, कानको आकार र मायाले सुनाएका विशेषताहरू सम्झेर सोधपुछ गर्छ ।
कतिपयले वास्ता गर्दैनन् । कतिपयले उसलाई उल्टै प्रश्न गर्छन्—एउटा खसीका लागि किन यति दुःख गरिरहेको छ ? कसैले भन्छ, “बेचिएको पशु खोजेर के हुन्छ ?” अर्कोले सोध्छ, “तिमीलाई त्यसबाट के फाइदा ?”
जीवनसँग सबै प्रश्नको उत्तर हुँदैन । तर ऊ एउटा कुरा जान्दछ—कञ्चुको मूल्य केवल बजारमा तोकिएको रकममा सीमित छैन । उसलाई किन खोजिरहेको छ भन्ने कुरा जीवन आफैँले पनि क्रमशः बुझ्दै गएको हुन्छ ।
ऊ दिनभरि खोज्छ, साँझ थाकेर फर्किन्छ, तर फेरि बिहान उठेर खोज्न निस्कन्छ ।
धेरै दिनको खोजीपछि जीवनले एउटा व्यापारीबाट महत्त्वपूर्ण जानकारी पाउँछ । कञ्चुको वर्णनसँग मिल्ने खसी अर्को गाउँमा पुर्याइएको रहेछ । त्यहाँबाट फेरि अर्को व्यक्तिलाई बेच्ने कुरा चलिरहेको हुन्छ ।
जीवनको मनमा आशा पलाउँछ, तर ऊ हतारमा निष्कर्ष निकाल्दैन । उसले थप जानकारी लिन्छ, पशु रहेको ठाउँको पुष्टि गर्छ र त्यहाँ पुग्ने व्यवस्था मिलाउँछ ।
अन्ततः ऊ एउटा गोठमा पुग्छ ।
गोठको कुनामा बाँधिएको खसीले टाउको उठाउँछ । जीवन एकटक हेर्छ । निधारको चिन्ह, कानको आकार र आँखाको बनोट—उसले खोजिरहेको कञ्चुसँग धेरै कुरा मिल्छन् ।
जीवन बिस्तारै नजिक जान्छ ।
“कञ्चु...?”
खसीले उसको आवाज सुनेर टाउको घुमाउँछ । जीवनको मन एकाएक काँप्छ । ऊ पूर्ण रूपमा निश्चित हुन केही बेर अझै हेर्छ । त्यसपछि उसलाई विश्वास हुन्छ—यो कञ्चु नै हुन सक्छ, जसलाई मायाले खोजिरहेकी छे ।
तर कञ्चु भेटिनु र कञ्चुलाई फिर्ता ल्याउनु दुई फरक कुरा थिए ।
जीवनले गोठका मालिकसँग कुरा गर्छ । मालिकले खसी किनेर ल्याएको बताउँछ । उसले व्यापारका लागि पैसा तिरेको छ र अब खसी फिर्ता दिन तयार भए पनि आफ्नो लगानी र नाफा चाहन्छ ।
जीवनले कञ्चुलाई फिर्ता दिन अनुरोध गर्छ । उसले मायाको अवस्था र कञ्चुको खोजीबारे बताउँछ । तर मालिकले भावुक कथाले व्यापारको हिसाब बदल्न नसक्ने जवाफ दिन्छ ।
“मैले पनि पैसा तिरेर ल्याएको हुँ । सित्तैँमा दिन सक्दिनँ ।”
लामो छलफलपछि मालिकले पचास हजार रुपैयाँ माग्छ ।
जीवन केही बेर मौन हुन्छ ।
पचास हजार ठूलो रकम थियो । उसले त्यो पैसा सजिलै जुटाउन सक्दैनथ्यो । तर माया सिकिस्त अवस्थामा थिई । उसको मनमा एउटा प्रश्न उठ्छ—कञ्चुलाई फिर्ता ल्याउन यति ठूलो रकम खर्च गर्नु उचित हो कि होइन ?
उसले तुरुन्तै पैसा दिने वाचा गर्दैन । पहिले मालिकसँग कञ्चुको अवस्था, बिक्रीको सम्भावना र समयबारे कुरा गर्छ । उसले थप समय माग्छ । आवश्यक परे अन्य मानिसको सहयोग लिने निर्णय गर्छ ।
तर उसको मनमा एउटा कुरा स्पष्ट हुँदै जान्छ—यदि कञ्चुलाई फिर्ता ल्याउने सम्भावना छ भने, ऊ त्यसलाई केवल भावुकताको क्षण भनेर पन्छाउन चाहँदैन ।
जीवनले मायाको परिवारलाई खबर गर्छ । उसले कञ्चु भेटिएको सम्भावना र मागिएको रकम बताउँछ । घरमा आशा र चिन्ता एकैचोटि फैलिन्छ ।
मायाको परिवारले आफ्नो क्षमताअनुसार सहयोग जुटाउने प्रयास गर्छ । सागर र अनिललाई खबर गरिन्छ । उनीहरू पनि सम्भव सहयोग जुटाउन लाग्छन् । कसैले केही रकम दिन्छ, कसैले सवारीको व्यवस्था मिलाउँछ, कसैले मालिकसँग फेरि कुरा गर्न सहयोग गर्छ ।
यहाँ पैसाले पशुको मूल्य किन्ने सजिलो घटनामा सीमित हुँदैन । बरु प्रश्न उठ्छ—मानिसको समाजमा एउटा जीवलाई बचाउन किन यति धेरै आर्थिक र सामाजिक अवरोध पार गर्नुपर्छ ? बजारमा उसको मूल्य तय हुन्छ, तर उसको पीडा र जीवनको अर्थ कुन हिसाबमा राखिन्छ ?
अन्ततः धेरै प्रयासपछि पचास हजार रुपैयाँ जुट्छ ।
जीवन रकम लिएर फेरि गोठमा पुग्छ । उसको हातमा पैसा हुन्छ, तर मनमा अनौठो भारीपन । ऊ बुझ्छ—यो रकम कञ्चुको जीवनको वास्तविक मूल्य होइन । यो त त्यस क्षणमा उसलाई फिर्ता ल्याउनुपर्ने आर्थिक सर्त हो ।
जीवनले रकम मालिकलाई दिन्छ । आवश्यक कुरा मिलाएपछि कञ्चुलाई फिर्ता ल्याउने अनुमति पाउँछ । कञ्चुलाई गाडीमा चढाउँदा जीवनले विशेष सावधानी अपनाउँछ । उसलाई नतान्ने, नहिर्काउने र हतार नगर्ने निर्णय गर्छ । कञ्चु डराएको हुन्छ, तर जीवनले उसलाई सकेसम्म शान्त वातावरणमा लैजान प्रयास गर्छ ।
मायाको घर पुग्दा परिवार ढोकामै प्रतीक्षा गरिरहेको हुन्छ । माया अझै कमजोर छे । उसलाई ओछ्यानबाट उठ्न पनि गाह्रो हुन्छ । तर कञ्चु आएको खबर सुनेपछि उसको आँखामा वर्षौँपछि पहिलोपटक आशाको चमक देखिन्छ ।
जीवनले बिस्तारै कञ्चुलाई आँगनमा ल्याउँछ । माया उठ्न खोज्छे । आमाले उसलाई सहारा दिन्छिन् । ऊ काँपिरहेका हातहरू अगाडि बढाउँछे ।
कञ्चुले टाउको उठाउँछ ।
मायाले उसको निधारमा हात राख्छे । उसका आँखाबाट आँसु झर्न थाल्छन् ।
“कञ्चु... तिमी आयौ ?”
उसले कञ्चुको घाँटीमा हात राख्छे । त्यो क्षणमा उसको मनमा कञ्चु मात्र हुँदैन—त्यहाँ बाल्यकालको मुनु पनि हुन्छ । वर्षौँअघि अधुरो बिदाइमा हराएको साथी, जसलाई ऊ अब फर्काउन सक्दिन । तर कञ्चुलाई छुन पाउँदा उसले मुनुको सम्झनासँग फेरि एकपटक भेटेकी हुन्छे ।
उसको ओठबाट बिस्तारै बालगीत निस्कन्छ—
मुनु मेरी माया, आऊ तिमी यहाँ, घाँस टिपेर ल्याएँ, खाऊ न तिमी यहाँ ।
चुलुबुलु गर्छ्यौ, पुच्छर हल्लाउँछ्यौ, म बोलाउँदा मुनु, दौडिँदै आउँछ्यौ...
आँगनमा उपस्थित सबै मानिस मौन हुन्छन् ।
कञ्चु मायाको हातको नजिक आफ्नो मुख ल्याउँछ । माया उसलाई अँगालो हाल्न खोज्छे, तर कञ्चु डराउन सक्ने भएकाले उसले बिस्तारै उसको निधार मात्र मुसार्छे ।
“मुनु, मलाई माफ गर,” ऊ सानो स्वरमा भन्छे । “त्यतिबेला म बच्चा थिएँ । तिमीलाई के हुँदै छ भन्ने बुझ्न सकिनँ । मैले तिमीलाई बचाउन सकिनँ । तर आज म तिमीलाई झूटो वाचा गर्न चाहन्नँ । म तिमीलाई मेरो विगत मेटाउनका लागि मात्र माया गर्दिनँ । तिमी पनि बाँच्न चाहने एउटा जीवन हौ भन्ने कुरा आज बुझ्न थालेकी छु ।”
उसको स्वर टुट्छ ।
“तिमी मुनु होइनौ, कञ्चु । तिमी कञ्चु हौ । मुनुलाई फर्काउन सक्दिनँ । तर तिमीलाई तिम्रो नामले, तिम्रो जीवनका लागि माया गर्न सिक्दै छु ।”
जीवन एक कुनामा उभिएर त्यो दृश्य हेरिरहेको हुन्छ । उसले पचास हजार रुपैयाँ तिरेर कञ्चुलाई फिर्ता ल्याएको हुन्छ । तर उसको मनमा पनि एउटा प्रश्न उठ्छ ।
“के कञ्चुको मूल्य पचास हजार हो ?”
मायाले उसको प्रश्न सुन्छे ।
“होइन, जीवन,” ऊ भन्छे । “पचास हजार त हामीले उसलाई फिर्ता ल्याउन तिर्नुपरेको रकम हो । त्यो उसको जीवनको मूल्य होइन । उसको जीवनको मूल्य हामीले तोकेको रकमभन्दा ठूलो छ भनेर भन्न खोज्दा पनि हामीले उसलाई पैसाले नाप्ने बानी छोड्न सक्नुपर्छ ।”
जीवनले टाउको झुकाउँछ ।
“मैले पनि पहिले पशुलाई कामको एउटा हिस्सा मात्र ठानेको थिएँ । तर तिमीलाई कञ्चुका लागि यति दुःखी भएको देख्दा र त्यसलाई खोज्दै जाँदा मैले पनि आफ्नो कामलाई फरक तरिकाले हेर्न थालेँ ।”
मायाले उसको हात समात्छे ।
“तिमीले कञ्चुलाई खोज्यौ । त्यो ठूलो कुरा हो । तर अब हामीले यो पनि सोच्नुपर्छ—हरेक पशुलाई बचाउन पचास हजार रुपैयाँ जुटाउन सकिँदैन । सबै मानिससँग त्यति पैसा हुँदैन । त्यसैले हामीले एउटा कञ्चु मात्र होइन, पशुहरू अनावश्यक पीडामा नपर्ने व्यवस्था बनाउन पनि काम गर्नुपर्छ ।”
कञ्चु फर्किएपछि मायाको अवस्था बिस्तारै सुध्रन थाल्छ । उसको ज्वरोको उपचार जारी रहन्छ, शरीरलाई आराम दिइन्छ र चिकित्सकीय सल्लाहअनुसार हेरचाह गरिन्छ । उसको भावनात्मक पीडा पनि एकै दिनमा हराउँदैन । मुनुको स्मृति अझै रहन्छ, तर अब त्यो स्मृतिले उसलाई केवल दोष र असहायपनमा धकेल्दैन ।
एक बिहान माया आँगनमा बसेर कञ्चुलाई घाँस खुवाइरहेकी हुन्छे । उसको हातमा पुरानो डायरी छ । उसले मुनुको नाम भएको पाना खोल्छे । त्यहाँ बालगीतका केही हरफ छन् ।
पहिले ती हरफ पढ्दा उसको मनमा पश्चात्ताप मात्र उठ्थ्यो । आज पनि आँसु आउँछन्, तर ती आँसुमा सम्झना, प्रेम र स्वीकारोक्ति मिसिएका छन् ।
उसले डायरीमा लेख्छे—
“मुनुलाई बचाउन नसकेको दुःख मेरो जीवनको हिस्सा रहनेछ । तर म आफ्नो बाल्यकालकी निर्दोष बच्चालाई आजको ज्ञानले दोषी ठहर गर्न सक्दिनँ । उसलाई थाहा थिएन । उसले आफ्नो साथीलाई माया गर्न जानेकी थिई, तर समाजका निर्णय बदल्ने शक्ति उसँग थिएन । आज मसँग केही बुझ्ने क्षमता छ । त्यसैले मेरो जिम्मेवारी विगतलाई सजाय दिनु होइन, वर्तमानमा पीडा घटाउने प्रयास गर्नु हो ।”
मायाले कञ्चुतिर हेर्छे ।
“तिमी मेरो अपराधबोधको उपचार मात्र होइनौ, कञ्चु । तिमी आफ्नै जीवन भएका जीव हौ । म तिमीलाई माया गर्छु, तर त्यो मायाले तिम्रो अस्तित्वलाई मेरो दुःखको छायामा लुकाउन हुँदैन ।”
यो क्षणमा माया आफ्नो पुरानो पीडालाई पूर्ण रूपमा मेटाउँदिन । बरु त्यसलाई बुझ्न, स्वीकार गर्न र त्यसबाट जिम्मेवारी लिन सिक्छे । यही नै उसको मनोवैज्ञानिक परिवर्तनको केन्द्र हुनेछ ।
केही दिनपछि माया अलि स्वस्थ हुन्छे । ऊ आँगनमा बस्छे । कञ्चु नजिकै घाँस खाइरहेको हुन्छ । आमा घरको ढोकामा उभिएकी हुन्छिन् । जीवन, सागर, अनिल र हरिप्रसाद गुरु पनि त्यहाँ उपस्थित हुन्छन् ।
मायाले सबैलाई हेरेर भन्छे—
“मलाई लाग्थ्यो, कञ्चुलाई भेटेपछि मेरो मनको सबै पीडा निको हुन्छ । तर अहिले बुझ्दै छु—कञ्चु फर्कियो भन्दैमा मुनु फर्किँदैन । एउटा जीवन बचाउँदा सबै पुराना घाउ मेटिँदैनन् । तर एउटा जीवनलाई बचाउने प्रयासले हामीलाई अर्को जीवनप्रति जिम्मेवार बन्न सिकाउन सक्छ ।”
उसले केही बेर रोकिएर फेरि भन्छे—
“मुनु मेरो बाल्यकालको साथी थियो । कञ्चु मेरो वर्तमानको प्रश्न बन्यो । अब म चाहन्छु, भोलि कुनै बच्चाले आफूले माया गरेको जीवलाई किन हरायो भनेर जीवनभरि उत्तर खोजिरहन नपरोस् । कुनै चालकले जीविका चलाउन पशुलाई अनावश्यक पीडा दिन बाध्य महसुस नगरोस् । कुनै किसानलाई आफ्नो परिवारको भोक र पशुको हेरचाहबीच असह्य छनोट गर्न नपरोस् । अनि कुनै मानिसले करुणा देखाउन आफ्नो थाल, आफ्नो परम्परा र आफ्नो विवेकबारे प्रश्न गर्न डराउन नपरोस् ।”
हरिप्रसाद गुरुको आँखामा आँसु टल्किन्छ ।
“तिमीले आज एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा सिकेकी छ्यौ, माया,” उनी भन्छन् । “दुःखबाट भागेर मात्र मुक्ति पाइँदैन । कहिलेकाहीँ दुःखलाई बुझेर, त्यसको कारण खोजेर र त्यसबाट अरूको जीवनका लागि केही राम्रो काम गरेर मानिसले आफ्नो मनलाई नयाँ अर्थ दिन सक्छ ।”
माया कञ्चुलाई हेर्छे । उसको हात फेरि कञ्चुको निधारमा पुग्छ ।
अनि ऊ अन्तिमपटक आफ्नो बालगीत गुनगुनाउँछे—
मुनु मेरी माया, आऊ तिमी यहाँ, घाँस टिपेर ल्याएँ, खाऊ न तिमी यहाँ ।
चुलुबुलु गर्छ्यौ, पुच्छर हल्लाउँछ्यौ, म बोलाउँदा मुनु, दौडिँदै आउँछ्यौ ।
रातो धागो घाँटीमा, कानमा घामको छाया, तिमी मेरो साथी हौ, मुनु मेरी माया...
गीतको अन्तिम हरफमा उसको स्वर भासिन्छ । आँसु बग्छन् । तर यसपटक ऊ आँसुबाट भाग्दिन । उसले मुनुलाई सम्झन्छे, कञ्चुलाई मुसार्छे र आफ्नो बाल्यकालकी निर्दोष मायालाई मनमनै अँगालो हाल्छे ।
कञ्चु त्यहीँ उभिएको हुन्छ—मुनु होइन, तर एउटा अर्को जीवन; विगतलाई फिर्ता ल्याउन नसक्ने संसारमा वर्तमानलाई फरक बनाउन सकिने सम्भावना ।
जीवनले पचास हजार रुपैयाँ तिरेर कञ्चुलाई फर्काएको थियो । तर त्यो दिन त्यहाँ उपस्थित कसैले पनि कञ्चुको जीवनको मूल्य पचास हजारमा सीमित गर्न सकेन । किनकि त्यस रकमले एउटा पशु फिर्ता ल्याएको थियो, तर त्यसबाट उठेको प्रश्नले धेरै मानिसको मनमा नयाँ ढोका खोलेको थियो ।
मायाको आँखाबाट अन्तिम आँसु झर्यो । उसले कञ्चुको निधारमा हात राखेर बिस्तारै भनी—
“मुनु, तिमी फर्केर आएनौ । तिमीलाई फर्काउन सकिँदैन । तर तिमीले सिकाएको माया मर्न दिनेछैनँ । कञ्चु, तिमीलाई पनि म मेरो विगतको छायामा बाँधेर राख्नेछैनँ । तिमीलाई तिम्रै जीवनका लागि माया गर्नेछु ।”
आँगनमा साँझको घाम बिस्तारै हराउँदै थियो । घाँसको टुप्पोमा ओस चम्किन थालेको थियो । टाढा कतै एउटा बालक हाँसिरहेको सुनिन्थ्यो । जीवन आफ्नै हातले कञ्चुलाई पानी राखिदिँदै थियो । सागरले मोबाइल उठाउन खोज्यो, तर फेरि खल्तीमा राख्यो । यो दृश्यलाई भिडियोमा कैद गर्नुभन्दा यसलाई मानिसहरूले आफ्नो मनमा राख्नु बढी महत्त्वपूर्ण लाग्यो ।
त्यो साँझ कसैले ठूलो भाषण दिएन । कसैले सबै समस्या समाधान भएको घोषणा गरेन । तर त्यहाँ उपस्थित प्रत्येक व्यक्तिले कुनै न कुनै रूपमा एउटा कुरा बुझेको थियो—करुणा भनेको आफ्नो दुःख मेटाउन अर्को जीवलाई उपयोग गर्नु मात्र होइन; अर्को जीवको छुट्टै अस्तित्व स्वीकार गरेर, सम्भव भएसम्म उसको पीडा घटाउने जिम्मेवारी लिनु पनि हो ।
मुनुको कथा मायाको स्मृतिमा अधुरै रहने थियो । कञ्चुको भविष्य पनि जीवनका सबै अनिश्चितताबाट मुक्त भएको थिएन । तर मायाले अब विगतको पीडालाई केवल आफ्नो सजाय बनाउनेछैन । उसले त्यसलाई एउटा प्रतिज्ञामा बदल्नेछे—आफूले देख्न सक्ने, बुझ्न सक्ने र बदल्न सक्ने ठाउँमा करुणालाई व्यवहारमा उतार्ने प्रतिज्ञा ।
रात परेपछि माया आफ्नो डायरीको अन्तिम पानामा पुगिन् । उनले मुनुको बालगीतको तल एउटा वाक्य लेखिन्—“मैले बाल्यकालमा मुनुलाई माया गरेँ, तर उसको जीवनको अर्थ बुझ्न सकिनँ; आज कञ्चुलाई माया गर्दा म आफ्नो पुरानो पीडा मात्र होइन, उसको छुट्टै अस्तित्व पनि देख्न सिक्दै छु ।” त्यसपछि उनले कलम राखिन् । बाहिर कञ्चु शान्तसँग घाँस चपाइरहेको थियो, र उसको नजिक जीवनले राखेको पानीको भाँडोमा जूनको उज्यालो काँपिरहेको थियो । मायाले आँखाहरू बन्द गरिन् । मुनु अब फर्केर आउने थिएन । कुनै पचास हजार रुपैयाँ, कुनै अभियान, कुनै पश्चात्तापले बितेको जीवनलाई फिर्ता ल्याउन सक्दैनथ्यो । तर विगतले छोडेको घाउबाट भविष्यका लागि करुणा जन्माउन सकिन्थ्यो । उसले अन्तिमपटक फुसफुसाई—“मुनु, तिमीलाई बिदाइ गर्न नपाएको पीडा मसँग रहनेछ; तर अब त्यो पीडाले मलाई तोड्नेछैन, अरूको पीडा देख्न सिकाउनेछ ।” उसको आँखाबाट एउटा थोपा आँसु सिरानीमा झर्यो—त्यो आँसु पराजयको थिएन, न त पूर्ण मुक्तिको; त्यो सम्झनालाई स्वीकार गरेर जिम्मेवारीतर्फ अघि बढ्न थालेको एउटा मनको आँसु थियो । अनि त्यस रात, एउटा खसीको जीवनले एउटा मानिसलाई बचाएको थियो—उसको शरीरलाई रोगबाट मात्र होइन, आफ्नो विगतबाट भागिरहने असहायपनबाट पनि ।
शुभारम्भ
सबैले शाकाहारी भएर दशैँ मनाऔँ ।
दुर्गामाताले सबै जीवलाई रक्षा गर्नुभएको विजयदशमीको दशैँको सबै शुभचिन्तकहरूमा कथाकारकातर्फबाट पनि शुभकामना व्यक्त गर्दछु । यसरी अझ प्रगाढसँग दशैँ मनाऔँ ।