19 वर्षदेखि निरन्तर
समकालीन साहित्य
समकालीन साहित्य
लेखसार :
लघुकथालाई प्रायः लघु आकार, सीमित शब्दसंख्या, संक्षिप्त कथानक र छोटो समयावधिसँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ । यही कारण लघुकथामा प्रस्तुत हुने कथ्य समय (story time) पनि छोटो हुनुपर्छ भन्ने धारणा देखिन्छ । तर कथ्य समय, कथन समय (narrative time) र पाठगत आयतन (textual length/space) एउटै कुरा होइनन् । एउटा कथाले वर्षौँ, दशकौँ, एउटा जीवन वा पुस्तौँसम्म फैलिएको समयलाई केही शब्द, वाक्य वा चयनित घटनामार्फत प्रस्तुत गर्न सक्छ । त्यसैले कथाको समयावधि र त्यसलाई व्यक्त गर्न प्रयोग भएको भाषिक आयतनबीच अनिवार्य समानुपातिक सम्बन्ध हुँदैन ।
यस लेखले लघुकथाको कथ्य समयका लागि कुनै अनिवार्य न्यूनतम वा अधिकतम सीमा निर्धारण गर्न सकिन्छ कि सकिँदैन भन्ने प्रश्नलाई केन्द्रमा राखेको छ । छोटो कथा वा लघुकथाको लघुता केवल घडीले मापन गर्ने समयबाट होइन, कथ्यको छनोट, घटनाको संघनन, कथनको गति, भाषिक मितव्ययिता, संरचनात्मक नियन्त्रण र पाठकीय प्रभावबाट निर्धारण हुने आधारमा यस प्रश्नको विश्लेषण गरिएको छ । Norman Friedman, William Nelles, Leah McCormack, Sophie van Llewyn, Joseph Young तथा Shelley Roche-Jacques लगायतका सैद्धान्तिक तथा आलोचनात्मक विचारका आधारमा कथ्य समय र पाठगत आयतनबीचको भिन्नता स्पष्ट गरिएको छ ।
नेपाली लघुकथाका केही उदाहरण—डा. जयनारायण गिरीको “वरदान या अभिशाप !”, पूर्णप्रसाद ब्राह्मणको “कर्म”, श्रीओम श्रेष्ठ ‘रोदन’को “भगवान्को इच्छा” तथा विनय कसजूको “जनावर र मान्छे”—मार्फत लामो र छोटो दुवै प्रकारको कथ्य समयलाई लघुकथात्मक संघननमा प्रस्तुत गर्न सकिने देखाइएको छ । यसबाट लघुकथा छोटो समयको कथा हुनैपर्छ भन्ने मान्यता अनिवार्य सैद्धान्तिक नियमका रूपमा स्थापित गर्न नसकिने निष्कर्षमा पुगिन्छ ।
यस लेखको मूल प्रस्ताव हो—“लघुकथा छोटो समयको कथा होइन । लघुकथा छोटो भाषिक आयतनमा संघनित गरिएको कथा हो ।” त्यसैले लघुकथामा कथ्य समय लामो भयो भनेर मात्र “समय दोष” आरोप लगाउनु सैद्धान्तिक तथा समीक्षकीय दुवै दृष्टिले पर्याप्त हुँदैन । समयको लम्बाइभन्दा त्यसको शिल्पगत प्रयोग, कथात्मक संगति, संघनन र प्रभावकारिता समीक्षाको मुख्य विषय हुनुपर्छ ।
⸻
१. परिचय
लघुकथाको परिचय र पहिचानमा “लघुता” अर्थात् छोटोपनलाई प्रमुख आधार मानिन्छ । यस क्रममा लघुकथाको शब्दसंख्या, पृष्ठगत आयतन, कथानकको विस्तार, घटनाको संख्या, भाषिक संघनन तथा कथाले समेटेको समयका विषयमा विभिन्न धारणा पाइन्छन् । विशेषतः लघुकथा भनेपछि त्यसमा घटित घटना पनि छोटो समयभित्रै सम्पन्न हुनुपर्छ भन्ने धारणा प्रचलित देखिन्छ ।
तर कथाको समय र कथाको आकार एउटै कुरा होइन । कुनै घटना केही सेकेन्डमा घट्न सक्छ, तर त्यस घटनाको पृष्ठभूमिमा वर्षौँको जीवनानुभव हुन सक्छ । त्यसैगरी एउटा कथाले विवाहदेखि वृद्धावस्थासम्मको जीवनयात्रा समेट्न सक्छ, तर त्यस जीवनयात्राका सबै घटनालाई विस्तारमा नभई केही निर्णायक घटना, संकेत, स्मृति वा अवस्थामार्फत प्रस्तुत गर्न सक्छ । यसरी कथ्यको समय लामो भए पनि कथनको आयतन छोटो रहन सक्छ ।
यस सन्दर्भमा तीनवटा अवधारणाबीच स्पष्ट भिन्नता आवश्यक हुन्छ—
* कथ्य समय (Story Time) — कथाभित्रका घटनाहरूले ओगटेको वास्तविक वा काल्पनिक समय ।
* कथन समय (Narrative Time) — ती घटनाहरूलाई कथाकारले कुन क्रममा, कुन गतिमा र कति विस्तार वा संक्षेपमा प्रस्तुत गरेको समय ।
* पाठगत आयतन (Textual Length/Space) — कथालाई व्यक्त गर्न प्रयोग गरिएको शब्द, वाक्य वा भाषिक स्थान ।
यी तीनवटै एउटै होइनन् । कथ्य समय लामो हुँदैमा पाठगत आयतन पनि लामो हुनुपर्छ भन्ने छैन । त्यसैगरी पाठगत आयतन छोटो हुँदैमा कथ्य समय पनि छोटो हुनुपर्छ भन्ने छैन । केही शब्दमा दशकौँको समय संकेत गर्न सकिन्छ भने केही पृष्ठमा केही मिनेटको घटना पनि प्रस्तुत गर्न सकिन्छ ।
यही आधारमा यस लेखको मूल प्रश्न हो—के लघुकथाको कथ्य समयका लागि कुनै अनिवार्य सीमा हुन्छ ?
यस प्रश्नको प्रारम्भिक उत्तर यसरी प्रस्ताव गर्न सकिन्छ—
“लघुकथा छोटो समयको कथा होइन । लघुकथा छोटो भाषिक आयतनमा संघनित गरिएको कथा हो ।”
अर्थात् लघुकथाको लघुता घडीले होइन, कथ्यको छनोट, कथनको संघनन र शिल्पगत नियन्त्रणले निर्धारण गर्छ ।
⸻
२. सैद्धान्तिक आधार
Norman Friedman : कथाको छोटोपन र कथात्मक विस्तार
Norman Friedman ले “What Makes a Short Story Short?” मा छोटो कथाको स्वरूपलाई केवल शब्दसंख्याबाट निर्धारण गर्न नसकिने कुरा देखाउँदै कथाको क्षेत्र, घटना, पात्रको विकास र कथनको प्रस्तुतिसँग यसको सम्बन्ध स्थापित गरेका छन् । उनले छोटो कथामा पनि पात्रको परिवर्तन वा विकास सम्भव हुने पक्षतर्फ ध्यान आकर्षित गर्छन् (Friedman, 1958, p. 104) ।
यस दृष्टिले हेर्दा कथाको छोटोपन र कथ्य समय एउटै मापदण्ड होइनन् । कथाले लामो समयलाई समेटे पनि त्यस समयका सम्पूर्ण घटनालाई विस्तारपूर्वक प्रस्तुत गर्न आवश्यक हुँदैन । कथाकारले निर्णायक क्षण, परिवर्तनकारी घटना वा अर्थपूर्ण संकेतलाई मात्र छनोट गरेर दीर्घ समयलाई छोटो कथनमा संघनित गर्न सक्छ ।
यसबाट एउटा महत्वपूर्ण निष्कर्ष निस्कन्छ—कथ्य समयको लम्बाइ र कथाको भाषिक आयतनबीच अनिवार्य समानुपातिक सम्बन्ध हुँदैन ।
William Nelles : Microfiction र लघु आयतन
William Nelles को “Microfiction: What Makes a Very Short Story Very Short?” ले अत्यन्त छोटो कथालाई केवल शब्दगणनाको आधारमा परिभाषित गर्नु पर्याप्त नहुने प्रश्न उठाउँछ । Microfiction को छोटोपन कथ्य, कथन, संरचना र पाठकीय प्रभावसँग पनि सम्बन्धित हुन्छ (Nelles, 2012, pp. 87–104) ।
यस सन्दर्भमा लघुकथाको “लघु” पक्षलाई केवल कति शब्द छन् भन्ने प्रश्नमा सीमित गर्नु उपयुक्त हुँदैन । कथाले कति ठूलो समय, संसार वा जीवनानुभवलाई कति थोरै भाषिक आयतनमा प्रभावकारी ढङ्गले संघनित गरेको छ भन्ने कुरा पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।
त्यसैले—
“कति शब्द ?” भन्दा “कति शब्दमा कति कथा ?”
भन्ने प्रश्न लघुकथाको शिल्पगत मूल्याङ्कनमा बढी अर्थपूर्ण हुन सक्छ ।
Leah McCormack : Flash Fiction र समयको संगठन
Leah McCormack को “Flash Fiction: A Study in Temporality” ले Flash Fiction मा समयको प्रयोगलाई नै विश्लेषणको महत्वपूर्ण आधार बनाउँछ । यस अध्ययनले Flash Fiction मा समय कसरी व्यवस्थापन, संक्षेपण र पुनर्संरचना हुन्छ भन्ने पक्षलाई केन्द्रमा राख्छ (McCormack, 2021, pp. 2–20) ।
यहाँ मुख्य प्रश्न केवल कथाले कति समय समेट्यो भन्ने होइन; कथाकारले कुन समयलाई विस्तार गर्यो, कुन समयलाई संक्षेप गर्यो, कहाँबाट कथा सुरु गर्यो, कहाँ समाप्त गर्यो र पाठकलाई कति समय अनुमान गर्न छाड्यो भन्ने हो ।
यस अर्थमा कथ्य समय आफैँ समस्या होइन । त्यसको कथनगत संगठन नै महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।
Sophie van Llewyn : कथ्य समयको व्यापकता
Sophie van Llewyn ले Flash Fiction मा समयको प्रयोगबारे चर्चा गर्दै अत्यन्त छोटो पाठले घण्टा, दिन, महिना, पूरा जीवन वा अझ लामो समयसमेत समेट्न सक्ने सम्भावनातर्फ संकेत गर्छिन् (van Llewyn, 2018) ।
यसले एउटा महत्त्वपूर्ण भिन्नता स्पष्ट गर्छ—पाठको लम्बाइ र कथ्य समयको लम्बाइ एउटै मापदण्ड होइन ।
कुनै पात्रको जीवनका धेरै वर्षलाई केही निर्णायक घटनामा रूपान्तरण गर्न सकिन्छ । बाँकी समय पाठमा प्रत्यक्ष नआए पनि संकेत, स्मृति, संवाद, वस्तु, अवस्थापरिवर्तन वा पाठकीय अनुमानमार्फत उपस्थित हुन सक्छ ।
Joseph Young : Microfiction मा सम्पूर्ण जीवनको सम्भावना
Joseph Young ले microfiction सम्बन्धी बहसमा एउटा अत्यन्त महत्वपूर्ण सम्भावनातर्फ संकेत गरेका छन्—अत्यन्त छोटो कथाले जन्मदेखि विवाह, मृत्यु वा सम्पूर्ण जीवनयात्रासम्मलाई समेट्न सक्छ, यद्यपि त्यस जीवनको केवल केही अंश प्रत्यक्ष रूपमा प्रस्तुत गरिएको हुन्छ (Young, 2009) ।
यो विचारलाई microfiction सम्बन्धी व्यवहारिक–आलोचनात्मक बहसका रूपमा लिनुपर्छ, अन्तिम वा सर्वमान्य सैद्धान्तिक नियमका रूपमा होइन । तर यसले कथ्य समय र कथनको आयतनबीचको दूरीलाई स्पष्ट रूपमा देखाउँछ ।
अर्थात् microfiction को लघुता कथ्य संसारको लघुता अनिवार्यतः होइन; त्यस कथ्य संसारको भाषिक संघनन हो ।
Shelley Roche-Jacques : समय, स्थान र सन्दर्भ
Shelley Roche-Jacques ले Flash Fiction लाई विशिष्ट साहित्यिक रूपका रूपमा विचार गर्दै समय, स्थान र सन्दर्भको प्रयोगलाई यसको संरचनात्मक विशेषतासँग जोडेर हेर्छिन् (Roche-Jacques, 2024, pp. 171–189) ।
यस दृष्टिबाट Flash Fiction वा microfiction को विशेषता केवल आकारमा सीमित हुँदैन । कथाले समय, स्थान, घटना, सूचना र अर्थलाई कसरी छनोट तथा संघनित गर्छ भन्ने कुरा पनि यसको रूपगत पहिचानसँग सम्बन्धित हुन्छ ।
यसैले लघुकथाको कथ्य समयलाई घडीको मापनमा मात्र बाँध्नु यसको कथात्मक सम्भावनालाई सीमित गर्नु हो ।
⸻
३. नेपाली लघुकथामा समयको प्रयोग : केही उदाहरण
डा. जयनारायण गिरी : “वरदान या अभिशाप !”
डा. जयनारायण गिरीको “वरदान या अभिशाप !” कसिङ्गर (वि.सं. २००८) मा प्रकाशित रचनामध्ये एक हो । कथामा पात्रको जीवनको एउटा लामो चरण—कम उमेरको विवाहदेखि विधवापनसम्मको जीवनयात्रा—समेटिएको छ ।
तर लेखकले त्यस जीवनको प्रत्येक दिन, महिना वा वर्षको विवरण दिएका छैनन् । निर्णायक अवस्था र घटनाहरूलाई छनोट गरी लामो जीवनसमयलाई छोटो कथनमा संघनित गरिएको छ ।
यहाँ कथ्य समय लामो छ, तर पाठगत आयतन लघु छ ।
पूर्णप्रसाद ब्राह्मण : “कर्म”
पूर्णप्रसाद ब्राह्मणको “कर्म” झिल्का (१९५०) मा प्रकाशित रचना हो । कथाको प्रारम्भ एक रातको परिवेशबाट हुन्छ, तर त्यसको कथ्य विस्तार “अनन्त वर्ष” सम्म पुग्ने सभ्यता र समयको व्यापक यात्रासम्म फैलिन्छ ।
तर यो विशाल समयलाई लेखकले क्रमशः वर्ष–वर्षको विवरण दिएर प्रस्तुत गरेका छैनन् । प्रतिनिधि घटना, संवाद र संकेतका माध्यमबाट दीर्घ समयलाई अत्यन्त संक्षिप्त कथनमा रूपान्तरण गरिएको छ ।
यसमा दीर्घ कथ्य समय र लघु पाठगत आयतनबीचको स्पष्ट अन्तरसम्बन्ध देखिन्छ ।
श्रीओम श्रेष्ठ ‘रोदन’ : “भगवान्को इच्छा”
श्रीओम श्रेष्ठ ‘रोदन’को “भगवान्को इच्छा” मा परीक्षा, जागिर, पदोन्नति, आर्थिक उन्नति, सामाजिक हैसियतलगायत जीवनका विभिन्न चरणहरू चयनित घटना र संकेतका माध्यमबाट प्रस्तुत हुन्छन् । यसरी पात्रको जीवनको लामो समयलाई केही निर्णायक अवस्थामार्फत संक्षेप गरिएको छ ।
कथाले पात्रको सम्पूर्ण जीवन विस्तारमा देखाउँदैन; तर केही प्रतिनिधि घटनाबाट जीवनयात्राको समय र परिवर्तन पाठकसम्म पुर्याउँछ ।
यसरी समयको विस्तारलाई घटनाको छनोट र कथनको संघननले लघु पाठमा रूपान्तरण गरेको देखिन्छ ।
विनय कसजू : “जनावर र मान्छे”
विनय कसजूको “जनावर र मान्छे” मा घटनात्मक समय एक रातदेखि अर्को बिहानसम्मको छोटो अवधिमा सीमित छ (कसजू, २०२६) ।
यो उदाहरणले अर्को पक्ष देखाउँछ—लघुकथाका लागि लामो कथ्य समय अनिवार्य छैन । छोटो समयलाई पनि प्रभावकारी रूपमा संघनित गरेर लघुकथा निर्माण गर्न सकिन्छ ।
यसरी नेपाली लघुकथाका यी उदाहरणहरूले एउटै कुरा देखाउँछन्—लघुकथाको कथ्य समय छोटो पनि हुन सक्छ र लामो पनि । निर्णायक कुरा समयको अवधि होइन, त्यसको कथात्मक व्यवस्थापन हो ।
⸻
४. विश्लेषण तथा विमर्श
उपरोक्त सैद्धान्तिक आधार र नेपाली लघुकथाका उदाहरणलाई एकसाथ हेर्दा लघुकथाको कथ्य समयका सम्बन्धमा केही महत्वपूर्ण निष्कर्ष प्राप्त हुन्छन् ।
कथ्य समय र पाठगत आयतन फरक हुन्
लघुकथाको पाठ छोटो हुँदैमा त्यसले समेटेको समय पनि छोटो हुनुपर्छ भन्ने छैन । कथाले केही शब्दमा वर्षौँको जीवनयात्रा संकेत गर्न सक्छ । त्यसैले कथ्य समयको लम्बाइलाई पाठगत आयतनको प्रत्यक्ष मापन मान्न सकिँदैन ।
कथन समय कथ्य समयको प्रत्यक्ष ऐना होइन
कथाकारले कथ्य समयलाई जस्ताको तस्तै प्रस्तुत गर्दैन । ऊ समयलाई छनोट, क्रमबद्ध, विस्तार, संक्षेप र कहिलेकाहीँ छलाङमार्फत प्रस्तुत गर्छ । एक दशकलाई एउटै वाक्यले पार गर्न सकिन्छ भने केही सेकेन्डको घटनालाई धेरै वाक्यमा विस्तार गर्न सकिन्छ ।
अर्थात्—
दश वर्षको कथा दस वर्ष लामो कथन हुनुपर्दैन ।
त्यसैगरी दस सेकेन्डको घटना दस सेकेन्डको कथनमा सीमित हुनुपर्दैन ।
संघनन लघुकथाको मूल शिल्पगत विशेषता हो
संघनन भन्नाले केवल शब्द काट्नु वा कथा छोट्याउनु मात्र होइन । व्यापक समय, अनुभव, घटना, पात्रगत परिवर्तन र अर्थलाई आवश्यक प्रतिनिधि अंशमा रूपान्तरण गर्नु हो ।
एउटा वस्तु, एउटा संवाद, एउटा स्मृति, एउटा दृश्य, एउटा व्यवहार वा एउटा अवस्थापरिवर्तनले वर्षौँको समयलाई प्रतिनिधित्व गर्न सक्छ । यही ठाउँमा लघुकथाको शिल्पगत शक्ति देखिन्छ ।
त्यसैले—
लघुकथा ठूलो कथाको काटछाँट मात्र होइन; ठूलो कथ्यलाई आवश्यकतम भाषिक आयतनमा पुनःसंरचना गर्ने कलासमेत हो ।
समयको विस्तार र कथाको विस्तार एउटै होइन
कथ्य समय दशकौँसम्म फैलिँदैमा कथा पनि त्यसै अनुपातमा विस्तृत हुनुपर्छ भन्ने छैन । कथाकारले समयलाई पार्श्वमा राखेर घटनाको केन्द्रलाई मात्र प्रस्तुत गर्न सक्छ ।
यसरी कथ्य समय विस्तृत भए पनि कथन सीमित रहन सक्छ । नेपाली लघुकथाका “वरदान या अभिशाप !”, “कर्म” र “भगवान्को इच्छा” जस्ता उदाहरणले यही सम्भावना देखाउँछन् ।
LAGHU-K Model र कथ्य समयको सीमा
यस सन्दर्भमा डा. कृष्ण शाह यात्रीद्वारा प्रस्तावित LAGHU-K Model (लघुकथा सिद्धान्त) ले पनि लघुकथाको लघुतालाई घडीगत समयसीमाभन्दा शिल्पगत संघननसँग जोडेर हेर्ने आधार प्रदान गर्छ । LAGHU-K मा L—Laconism (लघुता), A—Accuracy (सटीकता), G—Grounded Narrativity (कथात्मकता), H—Hidden Meaning (अन्तर्निहित अर्थ), U—Unity of Effect (एकीकृत प्रभाव) र K—Kinetic Resonance (पाठोत्तर प्रतिध्वनि) समेटिएका छन् ।
यस मोडलका आधारमा लघुकथाको लघुता कथ्य समय कति छोटो छ भन्ने कुराले मात्र निर्धारण गर्दैन; बरु व्यापक कथ्यलाई कति सटीक, संघनित र प्रभावकारी रूपमा सीमित भाषिक आयतनमा रूपान्तरण गरिएको छ भन्ने कुराले निर्धारण गर्छ । त्यसैले लघुकथाको कथ्य समयका लागि सेकेन्ड, मिनेट, घण्टा, दिन, महिना, वर्ष वा दशकजस्ता कुनै अनिवार्य समयसीमा तोकिँदैन । कथ्य समय लामो भए पनि LAGHU-K का आधारहरू—लघुता, सटीकता, कथात्मकता, अन्तर्निहित अर्थ, एकीकृत प्रभाव र पाठोत्तर प्रतिध्वनि—सार्थक रूपमा कायम छन् भने त्यसलाई केवल समयको लम्बाइका आधारमा लघुकथाबाहिर राख्न सकिँदैन ।
यस अर्थमा लघुकथाको समयसीमा घडीले होइन, शिल्पले निर्धारण गर्छ ।
छोटो कथ्य समय पनि लघुकथाको सम्भावना हो
“जनावर र मान्छे” जस्तो रचनामा कथ्य समय अत्यन्त छोटो छ । यसले देखाउँछ कि लघुकथा हुन लामो समय आवश्यक छैन ।
तर यसको उल्टो पनि सत्य हो—लघुकथा हुन कथ्य समय छोटो नै हुनुपर्छ भन्ने अनिवार्यता पनि छैन ।
त्यसैले “छोटो समय” लाई लघुकथाको अनिवार्य परिभाषात्मक सीमा बनाउनु दुवै दिशाबाट कमजोर देखिन्छ ।
लामो कथ्य समय हुनु मात्र लघुकथा हुनु होइन
यहाँ अर्को सावधानी आवश्यक छ । लामो कथ्य समय समेटियो भन्दैमा कुनै रचना स्वतः लघुकथा हुँदैन । कथाको एकता, घटनाको छनोट, भाषिक मितव्ययिता, अन्तर्निहित अर्थ, प्रभावको एकता, कथात्मक संघनन र पाठोत्तर प्रतिध्वनि जस्ता अन्य शिल्पगत तथा सौन्दर्यगत पक्ष पनि प्रभावकारी हुनुपर्छ ।
अर्थात्—
“लामो समय सम्भव छ” भन्नु र “लामो समय भएको हरेक कथा लघुकथा हो” भन्नु एउटै कुरा होइन ।
यसैले कथ्य समयलाई अनिवार्य निषेधको सीमा होइन, शिल्पद्वारा व्यवस्थापन गरिने कथात्मक तत्व का रूपमा बुझ्नु बढी उपयुक्त हुन्छ ।
⸻
लघुकथा समीक्षामा ‘समय दोष’को प्रश्न
लघुकथामा कथ्य समय छोटो हुनैपर्छ भन्ने कुनै सर्वमान्य अनिवार्य सैद्धान्तिक सीमा स्थापित नभएको अवस्थामा केवल कथा लामो समयावधिमा फैलिएको छ भन्ने आधारमा त्यसलाई “समय दोष” भन्नु समीक्षकीय रूपमा पर्याप्त हुँदैन ।
कथ्य समय केही सेकेन्ड, मिनेट, घण्टा, दिन, महिना, वर्ष, दशक, एउटा जीवन वा पुस्तौँसम्म फैलिन सक्छ । प्रश्न त्यसको अवधि कति छ भन्ने मात्र होइन; प्रश्न त्यस समयलाई कथाकारले कसरी प्रयोग गरेको छ भन्ने हो ।
त्यसैले लघुकथा समीक्षामा निम्न प्रश्नहरू बढी सान्दर्भिक हुन्छन्—
* कथ्य समय र घटनाबीच कथात्मक संगति छ कि छैन ?
* लामो समयलाई आवश्यक रूपमा संघनित गरिएको छ कि छैन ?
* समयको छलाङ स्वाभाविक र कलात्मक छ कि छैन ?
* समय परिवर्तनले कथाको अर्थ वा प्रभावमा योगदान गरेको छ कि छैन ?
* कथाकारले आवश्यक समय मात्र प्रस्तुत गरेको छ कि अनावश्यक विवरण थपेको छ ?
* समयको प्रयोगले कथाको एकता र प्रभावलाई बलियो बनाएको छ कि कमजोर ?
यस आधारमा समयको लम्बाइ आफैँ दोष होइन । समयको असंगत, अस्वाभाविक वा असफल शिल्पगत प्रयोग मात्र समीक्षाको विषय बन्न सक्छ ।
त्यसैले यसलाई स्पष्ट रूपमा यसरी भन्न सकिन्छ—
“लघुकथामा कथ्य समय लामो भयो भनेर मात्र ‘समय दोष’ लगाउनु न त सैद्धान्तिक रूपमा पर्याप्त छ, न समीक्षकीय रूपमा न्यायोचित ।”
र अझ संक्षेपमा—
“लघुकथामा समय छोटो वा लामो हुनु दोष होइन; समयको असंगत वा असफल शिल्पगत प्रयोग मात्र समीक्षाको विषय हो ।”
यस दृष्टिले लघुकथा समीक्षामा “समय दोष” भन्ने अवधारणालाई पुनर्विचार गर्न आवश्यक देखिन्छ । समयको लम्बाइलाई दोषको आधार बनाउनुको सट्टा समयको कथन, संघनन, संगति, प्रभाव र शिल्पगत औचित्य परीक्षण गरिनुपर्छ ।
यसरी हेर्दा लघुकथाको समय निषेधात्मक सीमा होइन, शिल्पगत सम्भावना हो । समयको व्यवस्थापनले कथाको प्रभाव, अर्थ र पाठोत्तर प्रतिध्वनिलाई निर्माण गर्न सक्छ ।
⸻
५. निष्कर्ष
लघुकथाको कथ्य समयका सम्बन्धमा गरिएको यस अध्ययनबाट एउटा स्पष्ट निष्कर्षमा पुग्न सकिन्छ—लघुकथाका लागि कथ्य समयको कुनै सार्वभौम, अनिवार्य छोटो सीमा निर्धारण गर्न सकिँदैन ।
कथ्य समय केही सेकेन्डदेखि मिनेट, घण्टा, दिन, महिना, वर्ष, दशक, एउटा जीवन वा पुस्तौँसम्म फैलिन सक्छ । तर त्यसले लघुकथाको लघुतालाई स्वतः समाप्त गर्दैन । लघुकथाको लघुता कथ्य समयको घडीगत अवधिमा भन्दा त्यसलाई प्रस्तुत गर्ने भाषिक आयतन, कथात्मक छनोट, संघनन, कथनको गति, संरचनात्मक नियन्त्रण र पाठकीय प्रभाव मा निहित हुन्छ ।
Friedman ले छोटो कथालाई केवल शब्दसंख्यामा सीमित नगरी कथात्मक विस्तार र पात्रगत परिवर्तनसँग जोड्छन् (Friedman, 1958, p. 104) । Nelles ले microfiction को छोटोपनलाई केवल आकारभन्दा व्यापक कथात्मक तथा संरचनात्मक विशेषतासँग सम्बन्धित गर्छन् (Nelles, 2012, pp. 87–104) । McCormack ले Flash Fiction मा समयको संगठन र प्रयोगलाई महत्त्वपूर्ण मान्छिन् (McCormack, 2021, pp. 2–20) । van Llewyn ले अत्यन्त छोटो पाठमा पनि विस्तृत समय समेटिन सक्ने सम्भावना देखाउँछिन् (van Llewyn, 2018) । Young को microfiction सम्बन्धी बहसले सम्पूर्ण जीवनलाई अत्यन्त छोटो कथनमा समेट्न सकिने सम्भावना प्रस्तुत गर्छ (Young, 2009) । Roche-Jacques ले पनि Flash Fiction को रूपगत विशिष्टतालाई समय, स्थान र सन्दर्भको प्रयोगसँग जोडेर हेर्छिन् (Roche-Jacques, 2024, pp. 171–189) ।
यससँगै, डा. कृष्ण शाह यात्रीद्वारा प्रस्तावित LAGHU-K Model ले लघुकथाको लघुतालाई घडीगत समयसीमाभन्दा लघुता, सटीकता, कथात्मकता, अन्तर्निहित अर्थ, एकीकृत प्रभाव र पाठोत्तर प्रतिध्वनि जस्ता शिल्पगत आधारमा हेर्ने दृष्टि प्रस्तुत गर्छ । यस दृष्टिले पनि कथ्य समयको लम्बाइ आफैँ लघुकथाको सीमारेखा बन्न सक्दैन ।
नेपाली लघुकथाका उदाहरणहरूले पनि यही सम्भावनालाई पुष्टि गर्छन् । “वरदान या अभिशाप !”, “कर्म” र “भगवान्को इच्छा” जस्ता रचनामा लामो समयलाई चयनित घटना, संकेत र संघनित कथनमार्फत प्रस्तुत गरिएको छ भने “जनावर र मान्छे” मा छोटो घटनात्मक समयलाई लघुकथात्मक प्रभावमा रूपान्तरण गरिएको छ ।
यसैले लघुकथाको मूल्याङ्कन गर्दा समय छोटो छ कि लामो छ भन्ने प्रश्नभन्दा समयलाई कसरी कथ्य, कथन र शिल्पमा रूपान्तरण गरिएको छ भन्ने प्रश्न बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।
अन्ततः यस अध्ययनको मूल निष्कर्षलाई दुई वाक्यमा यसरी अभिव्यक्त गर्न सकिन्छ—
लघुकथा छोटो समयको कथा होइन ।
लघुकथा छोटो भाषिक आयतनमा संघनित गरिएको कथा हो ।
र—
लघुकथाको सीमा घडीले होइन, शिल्पले निर्धारण गर्छ ।
त्यसैले लघुकथामा कथ्य समय लामो भयो भनेर मात्र “समय दोष” लगाउनु सैद्धान्तिक रूपमा पर्याप्त र समीक्षकीय रूपमा न्यायोचित हुँदैन । लघुकथाको समयलाई दोष वा गुणका रूपमा होइन, कथात्मक शिल्पको एक महत्वपूर्ण अवयवका रूपमा हेर्नु आवश्यक हुन्छ ।
सन्दर्भ सामग्री:
Friedman, N. (1958). What Makes a Short Story Short? Modern Fiction Studies, 4(2), 103–117.
McCormack, L. (2021). Flash Fiction: A Study in Temporality. New Writing, 18(1), 2–20. https://doi.org/10.1080/14790726.2019.1710217
Nelles, W. (2012). Microfiction: What Makes a Very Short Story Very Short? Narrative, 20(1), 87–104. https://doi.org/10.1353/nar.2012.0002
Roche-Jacques, S. (2024). Flash Fiction as a Distinct Literary Form: Some Thoughts on Time, Space, and Context. New Writing, 21(2), 171–189. https://doi.org/10.1080/14790726.2023.2293767
van Llewyn, S. (2018). Time in Flash Fiction. TSS Publishing.
Young, J. (2009). What Is Microfiction? A Debate between Joseph Young and Randall Brown. FRiGG.
गिरी, जयनारायण । (२००८) । कसिङ्गर ।
ब्राह्मण, पूर्णप्रसाद । (१९५०) । झिल्का ।
कसजू, विनय । (२०२६) । “जनावर र मान्छे ।” International Microfiction Hub । २६ सेप्टेम्बर २०२६ ।
श्रेष्ठ ‘रोदन’, श्रीओम । (२०२६) । “भगवान्को इच्छा ।” International Microfiction Hub । २७ सेप्टेम्बर २०२६ ।