19 वर्षदेखि निरन्तर
समकालीन साहित्य
समकालीन साहित्य
१. परिचय
स्याङ्जा जिल्लाको आँधीखोला वालिङ्को सेरोफेरोमा रहेका विभिन्न संस्थामा आबद्ध कवि नारायणप्रसाद रेग्मीद्वारा लिखित ‘आँधीखोलाको तरङ्ग’ कविता सङ्ग्रह २०६४ सालमा प्रकाशन भएको कृति हो । यसभन्दा अगाडि वहाँको ‘खीना’ शोककाव्य कृति प्रकाशित भैसकेको छ । शिक्षण सेवाबाट सेवानिवृत नारायणप्रसाद रेग्मी सरल र इमान्दार व्यक्ति हुन् । यस कृतिको प्रकाशक आफै सर्जक छन् । यस कविता संग्रह कृतिको भूमिकाको सन्दर्भमा अग्रज साहित्कार विश्वप्रेम अधिकारीको ‘शुभेच्छा’ शीर्षक हरफहरु, अग्रज साहित्कार देवीप्रसाद वनवासीको ‘न्यानो शुभेच्छा’ शब्दहरु स्याङ्जाली साहित्यकार चिन्तु गिरीको ‘तरंगसँग केही क्षण’ शीर्षकको लेख, तत्कालिन वालिङ् न.पा. का कार्यकारी अधिकृत तारप्रसाद भुषालको ‘शुभेच्छा शब्दहरु’, साहित्यकार प्रेमराज लुइँटेलको ‘सफलताको शुभेच्छा’ शीर्षकको लेख र लेखकको तर्फबाट ‘आफ्ना केही वाक्यांशहरु’ शीर्षकका लेखहरू समेत समावेश छन् ।
आफ्नै जीवनशैली र सामाजिक परिवेशमा देखा परेका भावनात्मक छिटा र छटाहरूलाई निचोरेर तयार भएको यो ‘आँधीखोलाको तरङ्ग’ कविता सङ्ग्रह कृति नेपाली समाज, जनजीवन, सामाजिक विकृति, राष्ट्रिय भावना तथा सांस्कृतिक चेतनालाई अभिव्यक्त गर्ने कृतिका रूपमा लिन सकिन्छ। यस सङ्ग्रहमा ‘साहित्य’, ‘जनताको चित्कार’, ‘खिनाबिनाको जीवन’, ‘गरिब’, ‘वालिङ’, ‘संस्थाप्रति जुटौँ’, ‘रोए चरा च्याखुरा’, ‘नेताजीको’, ‘दशैँ’, ‘पशुपन्छीको दशैँ’, ‘केटाकेटीको दशैँ’, ‘तिहार’, ‘तीज’, ‘गाउँले जीवन’, ‘देवदह’, ‘आयो कि हाँस्ने दिन’, ‘रिसिङ्को सानो सम्झना’, ‘अमर सहिदप्रति’, ‘धनको अभावमा’, ‘अशान्ति’, ‘नेपाल झल्किरहोस्’, ‘रेडक्रस गीत’(७ सिद्धान्तमा अधारित), ‘बाल गीत’, ‘बाल अनुरोध गीत’, ‘भाइबहिनीलाई सुझाव’ र ‘कविजी’ लगायत २६ वटा शीर्षकका कविताहरू समावेश छन्।
उल्लिखित शीर्षकका कविताहरुमध्ये केही शीषर्कका कवितामा छन्दको राग केही न केही भेटिन्छ भने धरैजसो लोकलयमा अधारित कविताहरू समावेश गरिएको छ । यी शीर्षकहरूबाट कविले समाजका विभिन्न पक्षलाई सरल ढंगमा कविताका रूपमा पस्केका छन् भन्ने देखिन्छ । सङ्ग्रहमा सामाजिक–पारिवारिक यथार्थभित्रका, आर्थिक असमानता, राजनीतिक चेतना, लोकसंस्कृति, बालमनोविज्ञान, मानवीय सेवा र देशप्रेमजस्ता विविध विषय समेटिएका छन् । यस दृष्टिले ‘आँधीखोलाको तरङ्ग’ लाई सामाजिक जीवनका विविध अनुभूति र विचार समेट्ने कविता सङ्ग्रहका रूपमा लिन सकिन्छ ।
२. सङ्ग्रहको शीर्षकको सार्थकता
आँधिखोलाको सामाजिक परिवेशमा उदाएको‘आँधीखोलाको तरङ्ग’ शीर्षक आफैँमा अर्थपूर्ण देखिन्छ। आँधीखोला प्राकृतिक नदी मात्र नभई स्थानीय परिवेश, स्मृति, अनुभूति र सामाजिक जीवनको प्रतीकका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ । खोलामा उठ्ने तरङ्गहरू निरन्तर गतिशील हुन्छन् । त्यसैगरी समाजमा पनि दुःख, पीडा, विभिन्न विचार, भावना, सङ्घर्ष, आशा र परिवर्तनका तरङ्गहरू उठिरहन्छन् ।
यस सङ्ग्रहमा सामाजिक पीडा, सांस्कृतिक उत्सव, राष्ट्रिय भावना र जनचेतनाका विविध विषय समेटिएकाले शीर्षकले ती विषयहरूको बहुआयामिकतालाई सङ्केत गरेको देखिन्छ । कविका विचार र अनुभूतिहरू आँधीखोलाका तरङ्गझैँ विभिन्न दिशामा फैलिएका छन् भन्ने अर्थमा पनि शीर्षकलाई सार्थक मान्न सकिन्छ ।
३. सामाजिक यथार्थ र जनजीवनको चित्रण
यस सङ्ग्रहका ‘जनताको चित्कार’, ‘गरिब’, ‘धनको अभावमा’, ‘खिनाबिनाको जीवन’ र ‘अशान्ति’ जस्ता शीर्षकका कविताहरूले सामाजिक यथार्थको अध्ययन गर्ने महत्त्वपूर्ण आधार प्रदान गर्छन्।
‘जनताको चित्कार’ शीर्षकले जनताका दुःख, पीडा, असन्तुष्टि र समस्याप्रतिको संवेदनालाई सङ्केत गर्छ। समाजमा सर्वसाधारणले भोग्नुपर्ने कठिनाइ, अन्याय र अभावलाई साहित्यले आवाज दिनुपर्ने मान्यता यस शीर्षकसँग जोड्न सकिन्छ। जनताको पीडालाई कविताको विषय बनाउनु साहित्यको सामाजिक उत्तरदायित्वसँग सम्बन्धित छ ।
‘गरिब’ र ‘धनको अभावमा’ शीर्षकले आर्थिक विपन्नता र अभावको अवस्थाप्रति ध्यान आकर्षित गर्छन्। गरिबीले मानिसको दैनिक जीवन, अवसर र सामाजिक प्रतिष्ठामा पार्ने प्रभाव साहित्यिक चिन्तनका महत्त्वपूर्ण विषय हुन्। यस्ता विषयको समावेशले समाजका कमजोर वर्गप्रति सहानुभूति र मानवीय संवेदना जागृत गराउने सम्भावना देखाउँछ ।
‘खिनाबिनाको जीवन’ शीर्षकले जीवनसँगिनीको अभावले बुढेसकालमा सम्झेर तपतप आँसु बगाउन परेको पीडालाई उजागर गरेको देखिन्छ। समग्रमा, यी शीर्षकले सामाजिक र पारिवारिक समस्यालाई साहित्यिक विमर्शको केन्द्रमा राखेको देखिन्छ।
४. राजनीतिक चेतना र सामाजिक परिवर्तन
‘नेताजीको’, ‘संस्थाप्रति जुटौँ’ र ‘आयो कि हाँस्ने दिन’ जस्ता कविताका शीर्षकहरूमा राजनीतिक तथा सामाजिक चेतनाको अभिव्यक्ति देखाउँछ। ‘नेताजीको’ शीर्षकले नेतृत्व, नेताको भूमिका र जनताप्रतिको उत्तरदायित्वबारे प्रश्न उठाउने अवसर दिन्छ। लोकतान्त्रिक समाजमा नेतृत्वको मूल्याङ्कन भाषणका आधारमा मात्र नभई जनताको जीवनमा ल्याएको सकारात्मक परिवर्तनका आधारमा हुनुपर्छ। यस दृष्टिले नेतासम्बन्धी कविता राजनीतिक चेतना अभिवृद्धि गर्ने माध्यम बन्न सक्छ।
‘संस्थाप्रति जुटौँ’ शीर्षकले सामूहिक एकता, संस्थागत विकास र साझा उद्देश्यका लागि सहकार्य गर्नुपर्ने सन्देश दिन सक्ने देखिन्छ। सामाजिक संस्था बलियो बनाउन व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा सामूहिक हितलाई प्राथमिकता दिनुपर्ने मान्यता यससँग सम्बन्धित छ।‘आयो कि हाँस्ने दिन’ शीर्षकले आशा, परिवर्तन र सुखद भविष्यप्रतिको अपेक्षा व्यक्त गरेको हुन सक्छ। दुःख र सङ्घर्षबीच पनि उज्यालो भविष्यको खोजी गर्नु साहित्यको प्रेरणादायी पक्ष हो।
५. राष्ट्रिय भावना र देशप्रेम
‘नेपाल झल्किरहोस्’ र ‘अमर सहिदप्रति’ जस्ता कविताहरूले राष्ट्रिय चेतना तथा देशप्रेमको पक्षलाई प्रतिनिधित्व गर्छन्। ‘नेपाल झल्किरहोस्’ शीर्षकले नेपालको पहिचान, प्राकृतिक सौन्दर्य, सांस्कृतिक विविधता र राष्ट्रिय गौरवप्रतिको भाव व्यक्त गरेको गरेको छ । देशप्रेम भनेको देशको प्रशंसा मात्र होइन; देशको भाषा, संस्कृति, सम्पदा र सामाजिक सद्भावको संरक्षण गर्नु पनि हो । राष्ट्रिय पहिचानलाई जीवन्त राख्ने भावना यस शीर्षकको प्रमुख सम्भावित विशेषता हो।‘अमर सहिदप्रति’ शीर्षकले राष्ट्र र समाजका लागि योगदान दिने सहिदहरूप्रति सम्मान व्यक्त गर्ने भावलाई सङ्केत गर्छ। सहिदहरूको त्यागको स्मरणले स्वतन्त्रता, न्याय, समानता र राष्ट्रिय स्वाभिमानप्रतिको प्रतिबद्धता बलियो बनाउन सक्छ ।
६. चाडपर्व र नेपाली लोकसंस्कृति र स्थानीय परिवेशको चित्रण
‘दशैँ’, ‘पशुपन्छीको दशैँ’, ‘केटाकेटीको दशैँ’, ‘तिहार’ र ‘तीज’ जस्ता कविताहरू यस सङ्ग्रहका सांस्कृतिक महत्त्व बोकेका शीर्षक हुन्। दशैँ, तिहार र तीज नेपाली समाजका महत्त्वपूर्ण चाडपर्व हुन्। यी पर्वले पारिवारिक भेटघाट, सामाजिक सद्भाव, धार्मिक आस्था, परम्परा र सांस्कृतिक निरन्तरतासँग सम्बन्ध राख्छन्। यस्ता विषयलाई कवितामा समेट्नुले नेपाली समाजको सांस्कृतिक जीवनलाई साहित्यमा स्थान दिने प्रयासलाई सङ्केत गरेको छ । ‘दशैँ’ शीर्षकले पर्वको सामान्य सामाजिक तथा सांस्कृतिक पक्षलाई प्रस्तुत गर्न सक्ने देखिन्छ। ‘केटाकेटीको दशैँ’ ले बालबालिकाको दृष्टिकोणबाट चाडपर्वको अनुभव प्रस्तुत गर्ने सम्भावना बोकेको छ ।
वालिङ’, ‘गाउँले जीवन’, ‘देवदह’ र ‘रिसिङको सानो सम्झना’ जस्ता शीर्षकहरूले स्थानीय भूगोल, ग्रामीण समाज र स्मृतिलाई सङ्ग्रहमा महत्त्व दिइएको देखाउँछन्। ‘वालिङ’ र ‘रिसिङको सानो सम्झना’ जस्ता शीर्षकले स्थानविशेषसँग जोडिएका अनुभव, आत्मीयता र स्मृतिको साहित्यिक महत्त्वलाई सङ्केत गर्छन्। साहित्यले ठूला राष्ट्रिय वा विश्वव्यापी विषयलाई मात्र होइन, स्थानीय जीवनका साना घटना र अनुभूतिलाई पनि अभिव्यक्ति दिन्छ। स्थानीय ठाउँका अनुभवलाई कवितामा उतार्दा ती स्थानको सामाजिक तथा सांस्कृतिक पहिचानसमेत अभिव्यक्त हुन सक्छ ।
७. मानवीय सेवा र रेडक्रसका सिद्धान्त
‘रेडक्रस गीत (सात सिद्धान्तमा आधारित)’ यस सङ्ग्रहको उल्लेखनीय शीर्षकमध्ये एक हो। रेडक्रसको सेवा मानवीयता, निष्पक्षता, तटस्थता, स्वतन्त्रता, स्वैच्छिक सेवा, एकता र विश्वव्यापकता गरी सात आधारभूत सिद्धान्तमा आधारित छ ।यी सिद्धान्तले दुःखमा परेका मानिसलाई सहयोग गर्ने, भेदभाव नगर्ने, मानव जीवन र मर्यादाको सम्मान गर्ने तथा सेवाभावलाई प्राथमिकता दिने सन्देश दिन्छन्। गीतका माध्यमबाट यस्ता सिद्धान्त प्रस्तुत गर्दा ती विषयलाई सरल, स्मरणीय र जनसाधारणसम्म पुग्ने ढङ्गले अभिव्यक्त गर्न सकिन्छ ।
यस शीर्षकको उपस्थितिले सङ्ग्रहमा साहित्यिक मनोरञ्जनसँगै सामाजिक सेवा, मानवीय कर्तव्य र संस्थागत चेतनालाई पनि स्थान दिइएको देखाउँछ। गीतलाई सामाजिक जागरण र मानवीय मूल्यको प्रचार गर्ने माध्यमका रूपमा प्रयोग गर्न सकिने पक्ष यहाँ महत्त्वपूर्ण छ। त्यस्तै ‘बाल गीत’, ‘बाल अनुरोध गीत’ र ‘भाइबहिनीलाई सुझाव’ शीर्षकका रचनाहरूले बालबालिकासँग सम्बन्धित विषयलाई समेटेका छन्।‘बाल अनुरोध गीत’ शीर्षकले बालबालिकाका चाहना, अपेक्षा वा समाजसँग गरिएका अनुरोधलाई अभिव्यक्त गर्न सक्ने देखिन्छ। भाइबहिनीलाई सुझाव’ शीर्षकले नयाँ पुस्तालाई उपयोगी सल्लाह, अनुशासन, सदाचार, शिक्षा र सामाजिक जिम्मेवारीबारे प्रेरणा दिने उद्देश्य राखेको देखिन्छ ।
८. निष्कर्ष
समग्रमा, नारायणप्रसाद रेग्मीद्वारा लिखित ‘आँधीखोलाको तरङ्ग’ कविता सङ्ग्रहका शीर्षकहरूले नेपाली समाजका विविध पक्षलाई साहित्यिक अभिव्यक्तिमा समेट्ने प्रयास देखाउँछन् । जनताको पीडा, गरिबी, आर्थिक अभाव, सामाजिक एकता, राजनीतिक चेतना, राष्ट्रिय गौरव, सहिदप्रतिको सम्मान, नेपाली चाडपर्व, ग्रामीण जीवन, प्रकृतिप्रतिको संवेदना, रेडक्रसका सिद्धान्त र बालबालिकाको संसार यस सङ्ग्रहका महत्त्वपूर्ण विषयगत क्षेत्रका रूपमा देखिन्छन्। शीर्षकमा रहेको ‘तरङ्ग’ शब्दले जस्तै यस सङ्ग्रहमा पनि जीवनका विविध अनुभूति, सामाजिक प्रश्न र सांस्कृतिक चेतनाका तरङ्गहरू समेटिएको अर्थ ग्रहण गर्न सकिन्छ। तथापि, कृतिको समग्र अध्ययन गर्दा कविताका शीर्षक, भाषिक सौन्दर्य, भावगत गहिराइ र कलात्मक संरचनालाई समेत आधार बनाउन आवश्यक छ ।
अतः ‘आँधीखोलाको तरङ्ग’ लाई पारिवारिक–सामाजिक यथार्थ, सांस्कृतिक चेतना, राष्ट्रिय भावना, मानवीय संवेदना र बालमैत्री दृष्टिकोण समेट्ने सम्भावना बोकेको कविता सङ्ग्रहका रूपमा व्याख्या गर्न सकिन्छ । यसको अध्ययनले नेपाली समाजका विविध अनुभवलाई साहित्यसँग जोडेर हेर्ने अवसर प्रदान गर्छ ।
भीरकोट–४,स्याङ्जा ।