19 वर्षदेखि निरन्तर
समकालीन साहित्य
समकालीन साहित्य
विराटनगरको त्यो बिहान अरू दिनभन्दा केही फरक थियो।
रातभर परेको हल्का पानीले आँगनको दूबो भिजेको थियो। पूर्वतिरको आकाशमा घाम अझै पूरा खुलेको थिएन। टाढा–टाढाका उद्योगका चिम्नीबाट निस्किएको धुवाँ फिक्का आकाशमा बिस्तारै मिसिँदै थियो। सडकमा साइकलका घण्टीहरू सुनिन थालेका थिए। चियापसलका भाँडाहरूमा पानी उम्लिन थालेको थियो। विराटनगर आफ्नो दैनिक चहलपहलतिर फर्किँदै थियो।
शहरको मुख्य सडकबाट केही पर, अग्लो पर्खालले घेरिएको एउटा ठूलो घर भने बाहिरको चहलपहलबाट अलि अलग देखिन्थ्यो।
फलामे गेटको दुवैतिर रोपिएका अशोकका रूखका पातमा पानीका थोपा टल्किरहेका थिए। बगैँचाको छेउमा फुलेका गुलाबका फूलहरू पानीको भारले अलिकति झुकेका थिए। अम्बाको पुरानो रूखमुनि रातभर खसेका पातहरू एउटै कुनामा थुप्रिएका थिए।
त्यो घर विराटनगरमा अपरिचित थिएन।
घरका मालिक थिए—आर्यव्रत।
चालीस वर्ष पुग्न केही महिना मात्र बाँकी रहेका आर्यव्रत देशका प्रतिष्ठित उद्योगपतिमध्ये एक थिए। विराटनगरमा उनको मुख्य कार्यालय थियो। देशका विभिन्न ठाउँमा उनका पाँचवटा ठूला उद्योग सञ्चालनमा थिए। खाद्य प्रशोधन, निर्माण सामग्री, कपडा र जलविद्युत्सम्म उनको लगानी फैलिएको थियो।
व्यापारिक बैठकमा उनी कम बोल्थे। तर उनले बोलेपछि निर्णय बदलिन्थ्यो। कर्मचारीहरू उनलाई अनुशासित, कठोर र निर्णय लिन सक्ने व्यक्तिका रूपमा चिन्थे।
तर त्यो विशाल घरभित्र उनको परिचय त्यति ठूलो थिएन।
त्यहाँ उनी केवल पाँच वर्षको एउटा बालकका बुबा थिए।
आरुष।
बिहानको सात बज्न लागेको थियो।
आर्यव्रत आफ्नो कोठाबाट बाहिर निस्किए। सेतो कमिज, गाढा नीलो पतलुन र हातमा घडी। सीढीबाट तल झर्दै गर्दा उनले माथितिर हेरे।
“आरुष तयार भयो?”
भान्साबाट घरमा काम गर्ने महिलाले बाहिर निस्केर भनिन्, “बाबु आफ्नो कोठामै हुनुहुन्छ।”
आर्यव्रत फेरि माथि गए।
आरुषको कोठाको ढोका आधा खुला थियो।
भित्र पाँच वर्षको बालक ऐनाअगाडि उभिएर विद्यालयको पोसाक मिलाउँदै थियो। उसको घाँटीमा बाँधिएको टाई अलि बाङ्गिएको थियो। एउटा हातमा काइँयो थियो, अर्को हातले कपाल मिलाउने प्रयास गरिरहेको थियो।
आर्यव्रत ढोकामा उभिए।
“के गर्दैछौ?”
आरुषले ऐनाबाटै बुबातिर हेर्यो।
“आज विद्यालयमा कविता भन्नुपर्छ।”
“कस्तो कविता?”
“आमाको बारेमा।”
आर्यव्रतको हात ढोकाको चौकोसमै रोकियो।
“याद छ?”
“छ।”
“सुनाऊ त।”
आरुष बिस्तारै फर्कियो। दुई हात पछाडि लगाएर केही सम्झिएजस्तो गर्यो।
“मेरी आमा...”
उसको आवाज त्यहीँ रोकियो।
आर्यव्रतले केही भनेनन्।
आरुषले भुइँतिर हेर्यो।
“बाँकी बिर्सिएँ।”
“विद्यालय पुगेपछि सम्झिन्छौ।”
“हजुर।”
उसले झोला उठायो। ढोकाबाट बाहिर निस्कन लाग्दा फेरि फर्कियो।
“बाबा।”
“हूँ?”
“ममीलाई आज कविता सुनाउन सक्दिनँ नि?”
आर्यव्रतले केही क्षण छोराको अनुहार हेरे।
“विद्यालयमा कविता सुनाउने हो।”
“तर ममीले सुन्न पाउनुहुन्न?”
आर्यव्रतले उत्तर दिनुअघि झ्यालतिर हेरे।
बाहिरको घाम अब बगैँचाभित्र पसिसकेको थियो। अम्बाका पातबीचबाट छिरेका किरणहरू भुइँमा टुक्राटुक्रा परेका थिए। एउटा चरा रूखको हाँगामा आएर केही बेर बस्यो र फेरि उडेर गयो।
आर्यव्रतले छोराको कपाल मिलाइदिए।
“तिमीले मन लगाएर सुनायौ भने उहाँले सुन्नुहुन्छ।”
आरुषको अनुहार उज्यालियो।
“साँच्चै?”
“साँच्चै।”
बालकले बुबाको हात समात्यो।
विद्यालयको गाडी गेटअगाडि आएर रोकियो।
आरुष दौडिँदै तल गयो। आर्यव्रत पनि बरन्डासम्म आए।
गाडीको झ्यालबाट आरुषले हात हल्लायो।
आर्यव्रतले पनि हात उठाए।
गाडी बिस्तारै गेटबाट बाहिरियो।
केही क्षण उनी त्यहीँ उभिरहे।
गाडी मोडिएर आँखाबाट ओझेल भएपछि मात्र उनी घरभित्र फर्किए।
बैठक कोठाको ठूलो भित्तामा एउटा पारिवारिक तस्वीर थियो।
आर्यव्रतले केही क्षण त्यसतिर हेरे।
त्यसपछि आफ्नो घडीमा समय हेरे।
आज कार्यालयमा धेरै काम थियो।
तर उनको मनमा एउटा कुरा बारम्बार आइरहेको थियो—आरुषलाई अब पहिलेभन्दा धेरै ध्यान चाहिएको छ।
विद्यालयबाट फर्किएपछि ऊ धेरै बेर एक्लै बस्न थालेको थियो। पहिले खेल्ने मानिसहरू थिए। घरमा आउने–जाने आफन्त थिए। तर सबैको आफ्नै समय थियो। आर्यव्रत स्वयं पनि दिनको अधिकांश समय उद्योग र कार्यालयका काममा बिताउँथे।
घरमा काम गर्ने मानिसहरूले बालकको खाना, कपडा र अन्य आवश्यक कुरा मिलाइदिन्थे।
तर बालकको मन?
त्यसको जिम्मेवारी कसले लिने?
आर्यव्रतलाई त्यस प्रश्नले केही दिनदेखि पछ्याइरहेको थियो।
त्यही दिन दिउँसो उनले आफ्नो निजी सचिवलाई बोलाए।
“घरका लागि दिनुभएको विज्ञापनको मस्यौदा तयार भयो?”
“तयार छ, सर।”
सचिवले फाइल अगाडि राखे।
आर्यव्रतले फाइल खोले।
शिक्षित महिला।
बालकको हेरचाह गर्न सक्ने।
उसको पढाइ र दैनिक जीवनमा ध्यान दिन सक्ने।
घरमै बसेर दीर्घकालीन रूपमा काम गर्न इच्छुक।
आर्यव्रतले केहीबेर कागज पढे।
“पारिश्रमिक?”
सचिवले रकम बताए।
आर्यव्रतले तुरुन्तै भने—
“अझ बढाउनुस्।”
सचिवले अचम्म मान्दै उनलाई हेरे।
“सर, यति रकम त सामान्यतया—”
“यो सामान्य जागिर होइन।”
आर्यव्रतले फाइल बन्द गरे।
“मेरो छोराको बाल्यकालसँग सम्बन्धित जिम्मेवारी हो।”
सचिवले रकम सच्याए।
आर्यव्रतले फेरि भने—
“अर्को कुरा पनि राख्नुस्।”
“के, सर?”
“दीर्घकालीन रूपमा जिम्मेवारी पूरा गरेमा घरसमेत पारिश्रमिकस्वरूप प्रदान गरिनेछ।”
सचिवको हात कलममै रोकियो।
“घर?”
“हो।”
“कुन घर, सर?”
आर्यव्रतले केही क्षण झ्यालबाहिर हेरे।
कार्यालयको परिसरमा मजदुरहरू सामान बोकेर यताउता गरिरहेका थिए। बाहिरको घाम अलि चर्किएको थियो। बिहानको शीत हराइसकेको थियो।
उनले बिस्तारै भने—
“जुन घरमा मेरो छोराले आफूलाई सुरक्षित महसुस गर्न सकोस्।”
सचिवले कागजमा त्यो कुरा लेखे।
आर्यव्रतले फाइल बन्द गरे।
बाहिर दिउँसोको घाम चर्किँदै थियो। कार्यालय परिसरमा मजदुरहरू आ–आफ्नो काममा व्यस्त थिए।
उनले कुर्सीबाट उठेर झ्यालबाहिर एकपटक हेरे र अर्को बैठकका लागि फाइल समाते।
विज्ञापन प्रकाशित भएको तेस्रो दिन बिहानैदेखि आर्यव्रतको निजी कार्यालयमा आवेदनका फाइलहरू थुप्रिन थाले।
सचिवले एउटा–एउटा फाइल खोलेर हेर्थे। कसैको शैक्षिक योग्यता राम्रो थियो, कसैको अनुभव लामो। कोही बाल शिक्षामा काम गरिसकेका थिए, कोही अस्पतालमा बालबालिकाको हेरचाह गर्थे। तर आर्यव्रतको आवश्यकता केवल योग्यताको प्रमाणपत्रमा सीमित थिएन।
उनी प्रत्येक आवेदकसँग एउटै प्रश्न गर्थे—
“पाँच वर्षको बच्चाले राति अचानक आमालाई खोज्यो भने तपाईं के गर्नुहुन्छ?”
धेरैले व्यावहारिक उत्तर दिए।
कसैले खेलाएर भुलाउने बताए।
कसैले कथा सुनाउने।
कसैले बालमनोविज्ञसँग सल्लाह लिने।
आर्यव्रत सबै कुरा सुन्थे, तर उनको अनुहारमा खासै परिवर्तन देखिँदैनथ्यो।
दिउँसोको अन्तिम समयमा सचिवले एउटा पातलो फाइल अगाडि सारे।
“अर्को उम्मेदवार आउनुभएको छ, सर।”
“नाम?”
“अन्विता।”
आर्यव्रतले फाइल खोले।
उमेर बत्तीस वर्ष।
स्नातकोत्तर तहसम्म अध्ययन।
विद्यालयमा केही वर्ष अध्यापन गरेको अनुभव।
त्यसपछि आफ्नै कारणले जागिर छोडेकी।
फाइलमा धेरै कुरा थिएन।
“बोलाउनुस्।”
केही बेरपछि ढोकामा हल्का आवाज आयो।
“भित्र आउनुस्।”
ढोका खुल्यो।
अन्विता भित्र पसिन्।
साधारण रङको सूती सारी, काँधमा सानो झोला र हातमा केही कागज। उनको पहिरनमा कुनै आडम्बर थिएन। अनुहारमा थकानको हल्का छाया भए पनि आँखामा स्थिरता थियो।
उनले कुर्सीमा बस्नुअघि अनुमति मागिन्।
“बस्नुस्।”
“धन्यवाद।”
आर्यव्रतले उनको प्रमाणपत्रतिर हेरे।
“तपाईंले अध्यापन गर्नुभएको रहेछ।”
“हो।”
“छोड्नुभयो?”
अन्विताले केही क्षण उनलाई हेरिन्।
“केही व्यक्तिगत कारणले।”
आर्यव्रतले थप सोधेनन्।
उनले फाइल बन्द गरे।
“तपाईंलाई यो काम किन चाहिएको हो?”
अन्विताको औँला झोलाको डोरीमा अलिकति कसियो।
“काम चाहिएको हो। तर यो काम अरू कामभन्दा फरक रहेछ।”
“किन?”
उनले सीधा आँखामा हेरेर भनिन्—
“यहाँ एउटा बच्चाको जिम्मेवारी लिनुपर्ने रहेछ।”
आर्यव्रत केही क्षण उनलाई हेरिरहे।
त्यसपछि पहिलोपटक उनको स्वर अलि नरम भयो।
“हो। यही कारणले तपाईंलाई बोलाइएको हो।”
आर्यव्रतले कुर्सीमा ढाड अड्याए। केही क्षण अन्वितालाई हेरेपछि उनले टेबलमाथि राखिएको अर्को कागज उठाए।
“बच्चाको हेरचाह गर्नु भनेको खाना खुवाउनु र विद्यालय पठाउनु मात्र होइन।”
अन्विताले ध्यानपूर्वक सुनिरहिन्।
“उसको पढाइ, स्वास्थ्य, बानी, साथीभाइ, उसको डर र उसको मनमा आउने प्रश्नहरू... यी सबै कुरामा ध्यान दिनुपर्छ। तपाईंले यसलाई जागिरका रूपमा लिनुभयो भने पनि जिम्मेवारी भने परिवारको सदस्यको जस्तै हुनेछ।”
अन्विताले हल्का शिर झुकाइन्।
“म बुझ्छु।”
“तपाईंलाई घरमै बस्नुपर्ने हुन्छ।”
“त्यो पनि स्वीकार छ।”
आर्यव्रत केही क्षण रोकिए।
“तपाईं विवाहित हुनुहुन्छ?”
अन्विताको अनुहारमा एकछिन पुरानो सम्झनाको छाया आयो।
“थिएँ।”
“अहिले?”
“पाँच वर्षअघि सम्बन्धविच्छेद भइसकेको हो।”
आर्यव्रतले उनको अनुहार नियाले, तर त्यस विषयमा थप प्रश्न गरेनन्।
“तपाईंलाई यसबारे कुनै अप्ठ्यारो छैन?”
“छैन।”
अन्विताको स्वरमा कुनै गुनासो थिएन।
“जीवनमा केही सम्बन्धहरू आफूले चाहेजस्तो ठाउँसम्म पुग्दैनन्। त्यसपछि मानिसले बाँकी बाटो आफैँ हिँड्न सिक्नुपर्छ।”
आर्यव्रतको नजर केही क्षण उनको अनुहारमै अडियो।
त्यो उत्तर उनले अपेक्षा गरेका थिएनन्।
“तपाईंलाई बच्चाहरूसँग बस्न मन पर्छ?”
अन्विताको ओठमा पहिलोपटक हल्का मुस्कान आयो।
“बच्चाहरूले धेरै कुरा सिकाउँछन्।”
“जस्तै?”
“उनीहरूले मनमा लागेको कुरा लुकाउन सिकेका हुँदैनन्।”
आर्यव्रतले केही नबोली फाइल बन्द गरे।
“तलब विज्ञापनमा उल्लेख गरिएकोभन्दा बढी हुनेछ।”
अन्विताले तुरुन्तै भनिन्—
“मलाई कामको उचित पारिश्रमिक भए पुग्छ।”
“तपाईंले काम राम्रो गर्नुभयो भने त्यसको मूल्य पनि त्यहीअनुसार हुनेछ।”
उनले टेबलमाथि अर्को कागज सारे।
“दीर्घकालीन रूपमा जिम्मेवारी पूरा गर्नुभयो भने एउटा घर पनि तपाईंको नाममा गरिनेछ।”
अन्विता केही क्षण कागजतिर हेरिरहिन्।
“मलाई दया चाहिँदैन।”
आर्यव्रतले शान्त स्वरमा भने—
“यो दया होइन। पारिश्रमिक हो।”
अन्विताले पहिलोपटक कागजबाट आँखा उठाएर उनलाई हेरिन्।
“मलाई केही समय सोच्न दिनुहुन्छ?”
“जति समय चाहिन्छ।”
अन्विता उठिन्।
ढोकासम्म पुगेर उनी एकछिन रोकिइन्।
“बच्चालाई म कहिले भेट्न सक्छु?”
आर्यव्रतले उनको प्रश्न सुनेर पहिलोपटक हल्का मुस्कुराए।
“यदि तपाईं तयार हुनुहुन्छ भने... आजै।”
◉◉
अन्विता कार्यालयबाट बाहिर निस्कँदा दिउँसोको घाम केही मत्थर भइसकेको थियो। सडकमा मानिसहरूको आवतजावत बढेको थियो। पसलका सटरहरू पूरै खुलेका थिए। मुख्य सडकतिरबाट मोटरसाइकल र टेम्पोका आवाज आइरहेका थिए। कतै चियापसलमा गिलास राखेको आवाज सुनिन्थ्यो, कतै पसलअगाडि ग्राहकसँग सामानको मोलमोलाइ चलिरहेको थियो।
गाडीको ढोका खोल्नुअघि उनले एकपटक पछाडि फर्केर कार्यालयको भवनतिर हेरिन्।
त्यही भवनको माथिल्लो तलामा आर्यव्रत झ्यालछेउ उभिएर उनलाई गाडीमा बसेको हेरिरहेका थिए।
अन्विताले त्यो देखिनन्।
उनी गाडीमा बसिन्।
घर पुगेर उनले आफ्नो सानो कोठामा राखिएका केही कपडा, पुस्तक र आवश्यक सामान छुट्याउन थालिन्। झोलामा कपडा राख्दा एउटा पुरानो कापी भेटियो। कापीको बीचमा केही वर्षअघि लेखिएको एउटा वाक्य थियो—
“कहिलेकाहीँ जीवनले आफूले रोजेको बाटो होइन, आफूलाई चाहिएको बाटो देखाउँछ।”
उनले त्यो पाना केही बेर हेरिन्।
कापी बन्द गरिन्।
भोलिपल्ट बिहान उनी आर्यव्रतको घर पुगिन्।
गेट खुलेपछि गाडी बिस्तारै भित्र पस्यो। घरलाई पहिलोपटक नजिकबाट देख्दा उनलाई विज्ञापनमा लेखिएको विवरणभन्दा यो संसार निकै फरक लाग्यो। विशाल घर, व्यवस्थित बगैँचा, लामो बरन्डा र चारैतिर फैलिएको खुला ठाउँ।
तर घरभित्र पस्नेबित्तिकै उनलाई सबैभन्दा पहिले एउटा कुरा महसुस भयो—ठूलो घर भएर पनि यहाँ बालबालिकाको चहलपहल थिएन।
आर्यव्रत बैठक कोठामै थिए।
“आउनुस्।”
“धन्यवाद।”
“आरुष माथि छ।”
त्यति भनेर उनले सीढीतिर हेरे।
अन्विताले झोला तल राखिन्।
“म आफैँ जान्छु।”
आर्यव्रतले टाउको हल्लाए।
अन्विता बिस्तारै सीढी चढिन्।
माथिल्लो तलाको गल्लीको अन्तिम कोठाको ढोका खुला थियो।
भित्र आरुष भुइँमा बसेर खेलौना कारहरू मिलाउँदै थियो।
उसले पाइला परेको आवाज सुनेर टाउको उठायो।
दुवैका आँखा जुधे।
आरुष केही क्षण उनलाई हेरिरह्यो।
अन्विता ढोकामै रोकिइन्।
उनले मुस्कुराउँदै सोधिन्—
“तिमी आरुष हौ?”
बालकले केही नबोली टाउको हल्लायो।
अन्विता बिस्तारै उसको नजिक पुगिन्।
“म अन्विता।”
आरुषले उनको अनुहार हेर्यो र हातमा रहेको रातो कार अगाडि सार्दै सोध्यो—
“तपाईं यहाँ बस्न आउनुभएको हो?”
अन्विताले आरुषको हातमा रहेको रातो कारतिर हेरिन्।
“हो। केही दिन तिमीसँग बस्छु।”
आरुषले तुरुन्तै अर्को प्रश्न गर्यो—
“सधैँ?”
अन्विता एकछिन रोकिइन्।
“तिमीले मन परायौ भने?”
बालकले उनको अनुहार गम्भीर भएर हेर्यो। त्यसपछि भुइँमा राखिएका कारमध्ये एउटा पहेँलो कार उठायो।
“यो मेरो हो।”
“रातोचाहिँ?”
“यो पनि।”
“त्यसो भए मलाई कुन दिने?”
आरुषले केही बेर सोच्यो। अन्ततः रातो कार उनको हातमा राखिदियो।
“यो।”
अन्विता मुस्कुराइन्।
“मलाई तिम्रो सबैभन्दा राम्रो कार दियौ?”
“हो।”
“किन?”
आरुषले सहज स्वरमा भन्यो—
“तपाईं नयाँ हुनुहुन्छ नि।”
त्यो एउटा सानो वाक्यले अन्विताको अनुहारमा आएको मुस्कान केहीबेर रोकिएन।
उनले भुइँमै बसेर कार अगाडि बढाइन्।
आरुष पनि उनको छेउमा बस्यो।
केही बेर दुवै कार खेलाउँदै रहे।
झ्यालबाहिर दिउँसोको घाम बिस्तारै पश्चिमतिर ढल्किँदै थियो। बगैँचाको अम्बाको रूखका पातहरूमा हावा लाग्दा घामका टुक्राहरू भुइँमा सर्दै थिए। फूलको बोटमाथि एउटा पुतली केहीबेर बसेर फेरि उड्यो। बरन्डाको छायाँ लामो हुँदै कोठाको ढोकासम्म आइपुगेको थियो।
“तपाईंलाई खाना पकाउन आउँछ?” आरुषले सोध्यो।
“आउँछ।”
“मलाई खीर मन पर्छ।”
“त्यसो भए कुनै दिन खीर पकाउँला।”
“आज?”
अन्विता हाँसिन्।
“आजै?”
आरुषले टाउको हल्लायो।
“हुन्छ।”
त्यति भनेर ऊ फेरि खेल्न थाल्यो।
ढोकाबाहिर उभिएका आर्यव्रतले केही क्षण त्यो दृश्य हेरे। अन्विताले उनलाई देखेपछि उठ्न खोजिन्।
“बस्नुस्,” उनले संकेत गरे।
आर्यव्रतको नजर छोरातिर गयो।
“आरुषसँग यसरी नै बस्नुस्। उसलाई खेल्न मन लाग्छ भने खेल्नुहोस्। पढ्न मन लाग्यो भने पढाउनुहोस्। ऊ बोल्न खोज्छ भने सुन्नुहोस्।”
अन्विताले शान्त स्वरमा भनिन्—
“म प्रयास गर्नेछु।”
आर्यव्रतले केही उत्तर दिएनन्।
उनी तलतिर लागे।
आरुषले बुबालाई जाँदै गरेको हेरेर फेरि अन्वितातिर फर्कियो।
“बाबा धेरै काम गर्नुहुन्छ।”
अन्विताले उसको कपालमा हात राखिन्।
“हो र?”
“उहाँसँग खेल्ने समय हुँदैन।”
अन्विताको हात केही क्षण उसको कपालमै रोकियो।
त्यस दिनदेखि अन्विताको दिनचर्या आरुषकै समयअनुसार चल्न थाल्यो।
बिहान ऊ उठ्नुअघि नै अन्विता उठिसकेकी हुन्थिन्। आरुषका लागि दूध तताउने, विद्यालयको पोसाक मिलाउने, झोला जाँच्ने र उसले खान मन पराउने खाजा तयार गर्ने काम विस्तारै उनको दैनिक बानी बन्यो। सुरुका केही दिन उनले सबै कुरा जिम्मेवारी सम्झेर गरिन्। तर आरुषको सानो–सानो बानी थाहा पाउन थालेपछि ती काममा जिम्मेवारीभन्दा अपनत्व बढी देखिन थाल्यो।
आरुषलाई जुत्ताको फित्ता आफैँ बाँध्न मन लाग्थ्यो, तर अन्तिम गाँठो सधैँ बिग्रिन्थ्यो।
“म आफैँ गर्छु,” ऊ भन्थ्यो।
अन्विता मुस्कुराउँदै भन्थिन्—
“गर्नू। म हेर्छु।”
गाँठो बिग्रिएपछि ऊ आफैँ उनको नजिक आउँथ्यो।
“अब मिलाइदिनुस्।”
अन्विता झुकेर फित्ता मिलाइदिन्थिन्।
एक दिन विद्यालयबाट फर्किएपछि आरुषले झोला भुइँमै फाल्यो।
“आज के भयो?”
“सरले मेरो चित्र राम्रो छैन भन्नुभयो।”
“चित्र देखाऊ त।”
आरुषले कापी खोलेर देखायो। उसले एउटा घर बनाएको थियो। घरको छेउमा एउटा रूख, आकाशमा ठूलो सूर्य र ढोकाअगाडि तीन जना मानिस।
अन्विताले चित्र ध्यानपूर्वक हेरिन्।
“मलाई त राम्रो लाग्यो।”
“साँच्चै?”
“साँच्चै। तर अर्कोचोटि तिमीले आफूलाई मन परेको कुरा अझ धेरै कोर्नू।”
“तपाईंलाई चित्र बनाउन आउँछ?”
“अलिअलि।”
“मलाई सिकाउनुहुन्छ?”
“हुन्छ।”
त्यसपछि आरुषले पेन्सिल उनको हातमा राखिदियो।
बिस्तारै उनीहरूको बीचमा एउटा यस्तो सम्बन्ध बन्दै गयो, जसलाई कसैले नाम दिएका थिएनन्।
आर्यव्रतले पनि त्यो परिवर्तन देखिरहेका थिए।
पहिले विद्यालयबाट फर्किएपछि आरुष केहीबेर बरन्डामा बसेर बाबु कहिले आउनुहुन्छ भनेर सोधिरहन्थ्यो। अब ऊ अन्वितासँग दिनभरका कुरा सुनाउँथ्यो। कहिले खेलौनाको झगडा, कहिले शिक्षकले दिएको गृहकार्य, कहिले साथीले बाँडेको मिठाई।
आर्यव्रत कार्यालयबाट ढिलो फर्कँदा पनि अन्विता उनको प्रतीक्षा गरिरहने गर्थिन्।
“आरुष सुतिसक्यो?”
“हजुर।”
“आज कस्तो बित्यो?”
अन्विता छोटकरीमा दिनभरको कुरा सुनाउँथिन्।
एक रात उनले भनिन्—
“आज उसले तपाईंलाई खोजेको थियो।”
आर्यव्रतको पाइला रोकियो।
“के भन्यो?”
“भन्नुभयो , बाबाले आज पनि ढिलो गर्नुहुन्छ।”
आर्यव्रत केही क्षण चुप लागे।
“तपाईंले के भन्नुभयो?”
“बाबा काममा हुनुहुन्छ, आउनुहुन्छ भनेँ।”
आर्यव्रतले उनको अनुहार हेरे।
“धन्यवाद।”
त्यो एउटा साधारण शब्द थियो।
तर अन्विताले त्यसमा कृतज्ञताभन्दा बढी केही सुनेजस्तो गरिन्।
भोलिपल्ट बिहान आरुष विद्यालय जानुअघि अन्विताको काखमा टाउको राखेर केही बेर बस्यो।
“आज तपाईं कतै जानुहुन्न नि?”
“जान्नँ।”
“पक्का?”
“पक्का।”
आरुष सन्तुष्ट भएर उठ्यो।
अन्विताले उसको पछाडितिर हेर्दै केही क्षण उभिइन्।
त्यस क्षण उनलाई आफ्नो जीवनमा पहिलोपटक लामो समयपछि कसैले कुनै प्रश्नबिना आफ्नो उपस्थितिको आवश्यकता महसुस गराएको अनुभव भयो।
उनले झ्यालबाहिर हेरिन्।
विराटनगरको बिहान फेरि उज्यालिएको थियो। आँगनको दूबोमा शीतका थोपा चम्किरहेका थिए। भर्खर फुलेको एउटा चमेलीको फूलबाट हल्का सुवास फैलिएको थियो। बाहिर विद्यालय जाने बालबालिकाका आवाज सुनिन थालेका थिए।
अन्विताले झ्याल बिस्तारै बन्द गरिन्।
र भान्सातिर लागिन्।
◉◉◉
दस वर्ष बितिसकेका थिए।
विराटनगरको त्यो घर उस्तै ठाउँमा थियो, तर समयले त्यसका भित्तामा आफ्ना केही रेखा कोरिसकेको थियो। बगैँचाको पुरानो अम्बाको रूख अझै उभिएको थियो। हाँगाहरू पहिलेभन्दा बाक्ला भएका थिए। बिहानको घाम पातहरूबीचबाट छिरेर आँगनमा ससाना उज्याला टुक्राहरू बनेको देखिन्थ्यो। हावाले पात हल्लाउँदा ती उज्याला टुक्राहरू पनि भुइँमा बिस्तारै सर्दै जान्थे।
आरुष अब पाँच वर्षको बालक थिएन।
पन्ध्र वर्ष पुगेको युवक थियो।
उसको पढाइ राम्रो थियो। विद्यालयका शिक्षकहरू उसलाई जिम्मेवार र गम्भीर विद्यार्थीका रूपमा चिन्थे। घरका धेरै कुरा पनि उसले बुझ्न थालेको थियो। उद्योगमा हुने छलफल, बाबुको व्यस्तता, कर्मचारीहरूको आवतजावत—यी सबै अब उसका लागि अपरिचित थिएनन्।
अन्विता भने अझै उसको दिनचर्याको एउटा महत्वपूर्ण हिस्सा थिइन्।
हरेक दिन दिउँसो उनी आफ्नो घरबाट आर्यव्रतको घरमा आउँथिन्। आरुष विद्यालयबाट फर्किएपछि उसको खाना तयार पार्थिन्, पढाइको कुरा सोध्थिन्, विद्यालयका सामग्री मिलाउँथिन्। कहिलेकाहीँ आर्यव्रतको कोठामा अस्तव्यस्त देखिएका कागज र पुस्तकहरू पनि यथोचित स्थानमा राखिदिन्थिन्। उनको कोठामा राखिएका कपडा, पुस्तक र आवश्यक सामान पनि मिलाइदिन्थिन्।
बेलुका छ बज्नुअघि भने उनी आफ्नै घर फर्किन्थिन्।
त्यो घर आर्यव्रतले उनलाई पाँच वर्ष अगाडि पारिश्रमिकस्वरूप दिएका भएपनि तीन वर्षदेखि त्यो घरमा बस्दै आइरहेकी थिइन्।
कागजमा घर उनको नाममा थियो।
तर अन्विताले त्यसलाई कहिल्यै आफ्नो अधिकारको प्रदर्शन गर्ने ठाउँ बनाइनन्। घर उनको आश्रय थियो, आफ्नै श्रमले प्राप्त गरेको सम्मान थियो।
पछिल्ला केही महिनादेखि भने आर्यव्रतमा परिवर्तन देखिन थालेको थियो।
उद्योगका निर्णयहरू कर्मचारीहरूले सम्हाल्न थालेका थिए। कार्यालयमा उनको उपस्थितिको समय घट्दै गएको थियो। साँझ घर फर्किएपछि उनी धेरै बेर आफ्नो कोठामै बसिरहन्थे।
अन्विताले कारण सोधिनन्।
तर आरुषले सबै कुरा ध्यानपूर्वक नियालिरहेको थियो।
एक साँझ अन्विता आफ्नो घर फर्किएपछि आरुष बरन्डामा धेरै बेर उभिइरह्यो।
उसको आँखामा कुनै निर्णय आकार लिइरहेको थियो।
भोलिपल्ट बिहान आरुष विद्यालय जाने तयारीमा थियो। अन्विता दिउँसो आउने समयसम्म घरका कामहरू प्रायजसो सबै बाँकी नै रहिरहेका हुन्थे। तर आरुषको मन भने अघिल्लो साँझदेखि एउटै कुरामा अडिएको थियो।
उसले धेरैपटक सोच्यो—बाबासँग कुरा गर्ने कि नगर्ने?
बाबुसँग कुरा गर्दा पनि कहाँबाट सुरु गर्ने भन्ने थाहा थिएन। आर्यव्रत आफ्ना कुरा सजिलै कसैसँग खोल्ने मानिस थिएनन्। आरुष धेरैपटक बाबुको कोठाको ढोकासम्म पुगेर फर्किएको थियो।
त्यो दिन विद्यालयबाट फर्किएपछि उसले खाना खायो। अन्विताले उसको कापीहरू मिलाइदिइन्।
“आज पढाइ छैन?”
“छ।”
“अनि किन यति सोचमा छौ?”
आरुषले अन्वितातिर हेर्यो।
“तपाईंसँग एउटा कुरा सोध्नु छ।”
“सोध।”
“तपाईं बेलुका सधैँ आफ्नै घर फर्किनुहुन्छ, होइन?”
“हो।”
“तपाईंलाई हाम्रो घरमा बस्न मन लाग्दैन?”
अन्विता एकछिन रोकिइन्।
“मन लाग्ने वा नलाग्ने कुरा होइन, आरुष। तिम्रो घरमा मेरो जिम्मेवारी दिनको समयसँग जोडिएको हो। मेरो आफ्नै घर पनि छ।”
आरुषले टाउको हल्लायो।
“तपाईंलाई बाबाले त्यो घर दिनुभएको हो नि?”
“हो।”
“पारिश्रमिकस्वरूप?”
“हो।”
आरुष केहीबेर सोचिरह्यो।
“उहाँले तपाईंलाई धेरै सम्मान गर्नुहुन्छ।”
अन्विता मुस्कुराइन्।
“तिम्रो बाबाले आफ्नो वचन पूरा गर्नुभएको हो।”
“तर तपाईंले पनि त हाम्रो लागि धेरै गर्नुभएको छ।”
अन्विताले उसको कपाल मिलाइदिइन्।
“त्यो मेरो काम थियो।”
“काम मात्र?”
प्रश्न सुनेर अन्विताको हात केही क्षण रोकियो।
आरुषले उनको आँखामा हेर्यो।
“मलाई त त्यस्तो लाग्दैन।”
अन्विता केही बोलिनन्।
त्यस दिन बेलुका छ बज्नुअघि उनी आफ्नो घर फर्किइन्। आरुष भने बरन्डामै उभिएर उनलाई गेटबाट बाहिर गएको हेरिरह्यो।
त्यो रात उसले निर्णय गर्यो।
भोलिपल्ट ऊ विद्यालय जाने बाटोमा निस्किए पनि विद्यालय पुगेन।
अन्विताको घरतिर जाने बाटो उसलाई थाहा थियो।
त्यही घर, जुन उसका बाबुले उनलाई वर्षौँअघि दिएका थिए।
दिउँसोको घाम विस्तारै पश्चिमतिर झुक्दै थियो। सडकमा मानिसहरूको आवतजावत कम हुँदै गएको थियो। अन्विताको घरअगाडिको तुलसीको मठमा घामको उज्यालो परेको थियो। छेउको सयपत्रीका फूलहरूमा मौरीहरू भुनभुनाइरहेका थिए।
आरुष गेट खोलेर भित्र पस्यो।
ढोकामा पुगेर उसले केही क्षण वरिपरि हेर्यो।
त्यो घर उसले धेरैपटक देखेको थियो, तर यसरी एक्लै आएको भने पहिलोपटक थियो।
उसले ढकढक गर्यो।
भित्रबाट अन्विताको आवाज आयो—
“आउँदैछु।”
ढोका खुल्यो।
अन्विता अगाडि उभिइन्।
उनले आरुषलाई देखेर आश्चर्य मानिन्।
“तिमी?”
आरुषले हल्का मुस्कान दिँदै भन्यो—
“म तपाईंसँग एउटा कुरा गर्न आएको हुँ।”
अन्विताले ढोका पूरा खोलिन्।
“भित्र आऊ।”
आरुष भित्र पस्यो।
उसले काँधमा बोकेको झोला कुर्सीमा राख्यो।
अन्विता उसको अनुहार हेर्दै बसिन्।
“विद्यालय गएनौ?”
आरुषले केही क्षण शिर झुकायो।
“आज विद्यालयभन्दा जरुरी एउटा काम थियो।”
अन्विताले ध्यानपूर्वक उसलाई हेरिन्।
“कस्तो काम?”
आरुषले गहिरो सास फेर्यो।
“बाबाको कुरा।”
अन्विताको अनुहारमा गम्भीरता आयो।
“उहाँलाई के भयो?”
आरुषले केही क्षण उत्तर दिएन।
त्यसपछि बिस्तारै भन्यो—
“तपाईं हाम्रो घरबाट यहाँ आएपछि उहाँको हालत दिनप्रतिदिन बिग्रँदै गएको छ।”
अन्विताका हात काखमै स्थिर भए।
“म आएपछि?”
“हजुर।”
आरुषको आवाज विस्तारै भारी हुँदै गयो।
“उहाँको उद्योगमा पनि पहिले जस्तो ध्यान छैन। धेरैजसो काम कर्मचारीहरूले नै सम्हालिरहेका छन्। बाबु घरमा एक्लै बसिरहनुहुन्छ।”
अन्विताले केही क्षण झ्यालतिर हेरिरहिन्।
आरुषले फेरि भन्यो—
“म अब सबै कुरा बुझ्न सक्ने भइसकेँ।”
उसले अन्वितातिर सीधा हेर्यो।
“मेरो बाबाले जीवनमा केही गुमाएको अनुभव गरिरहनुभएको छ।”
अन्विताको आँखामा दस वर्षअघिको सानो आरुषको अनुहार एकाएक आएर रोकियो।
आरुषले बिस्तारै भन्यो—
“त्यसैले म तपाईंसँग एउटा कुरा माग्न आएको हुँ।”
अन्विताले चुपचाप उसको अनुहार हेरिरहिन्।
आरुषले स्वर सम्हाल्दै भन्यो—
“तपाईं साँच्चै मेरी आमा बन्न सक्नुहुन्छ?”
अन्विताको आँखामा केही हलचल भयो।
आरुषले शिर झुकायो।
“मेरो लागि मात्र होइन...”
केही क्षणपछि उसले बिस्तारै थप्यो—
“मेरो बाबुको जीवनका लागि पनि।”
अन्विताले आरुषलाई केही क्षण हेरिरहिन्।
उसको अनुहारमा पन्ध्र वर्षको उमेर थियो, तर आँखाभित्र दस वर्षदेखि बोकेको एउटा घर थियो—
त्यही घर, जहाँ उसले बाल्यकाल बिताएको थियो, जहाँ उसले पहिलोपटक अन्वितालाई भेटेको थियो र जहाँ उनी विगत तीन वर्षदेखि हरेक दिन आउँथिन् र साँझ पर्नासाथ फर्किन्थिन्।
आरुषले फेरि केही भनेन।
उसको हातमा रहेको झोलाको डोरी बिस्तारै खुकुलो भयो। उसले शिर झुकायो। अन्विताले भने उसको अनुहारबाट नजर हटाउन सकिनन्।
उनको आँखाअगाडि दस वर्ष पुरानो एउटा दृश्य आएर रोकियो।
सानो आरुषले रातो खेलौना कार उनको हातमा राख्दै भनेको थियो—
“यो।”
त्यो दिन उसले आफूलाई नयाँ मान्छे सम्झेर आफ्नो सबैभन्दा राम्रो खेलौना दिएको थियो।
आज त्यही बालक उनको अगाडि उभिएको थियो।
ठूलो भएर।
बुझ्ने भएर।
आफ्नो बाबुको दुःख बुझ्ने भएर।
अन्विता बिस्तारै उठेर उसको नजिक गइन्।
उसको शिरमा हात राखिन्।
“तिमीले धेरै ठूलो कुरा माग्यौ, आरुष।”
आरुषले आँखा उठायो। उसको आशामुखी नजर अन्विताको मुहारमा टाँसियो।
अन्विताको स्वरमा कुनै हतार थिएन।
“तर यसको उत्तर मसँग खोज्ने होइन, स्वयम् तिम्रो मनले बुझ्नुपर्ने कुरा हो।”
आरुषले केही भन्न खोज्यो।
त्यत्तिकैमा बाहिर मोटर कुदेको आवाज सुनियो।
दुवैको ध्यान ढोकातिर गयो।
आर्यव्रत ढोकाको चौखटमा कुम अड्याएर उभिएका थिए।
उनको अनुहारमा थकान थियो। आँखामुनि निद्रा नपुगेका रातका रेखाहरू देखिन्थे। उनी आइपुगेको समय अनुमान गर्न गाह्रो थियो।
आरुष एकाएक उठ्यो।
उसले बाबुतिर हेर्यो।
त्यसपछि अलि संकोच गर्दै शिर निहुरायो।
आर्यव्रतले छोरालाई हेरे।
फेरि अन्वितातिर।
कोठाभित्र तीन जना मानिस थिए।
तर दस वर्षदेखि अधुरो रहेको एउटा प्रश्न उनीहरूबीच उभिएको थियो।
आर्यव्रतले केही भनेनन्।
अन्विताले पनि केही भनिनन्।
दृश्यले देखाएको कुरा बुझ्नेका लागि बोलिएको वाक्यभन्दा दृश्य संकेत वजनदार हुँदो रहेछ।
बाहिर घाम छिप्पिन थालेको थियो। आँगनको तुलसीमठमाथि परेको घामको छायाँ विस्तारै अदृश्य पाराले पर्खालतिर सरिरहेको थियो। सयपत्रीका फूलहरूमा परेर बसेको उज्यालो झन् प्रस्टिँदै थियो। टाढाको सडकमा आउने–जाने मानिसहरूका पाइला सुनिन्थे। एउटा चरा छानोको डिलमा आएर केही क्षण बसेर पखेटा मिलायो र फेरि उडेर गयो।
अन्विताले आँखा उठाएर आर्यव्रतलाई हेरिन्। उनका ओठमा पनि हल्का मुस्कान नाचिरहेको थियो। केही क्षण उनीहरूका आँखा जुधिरहे।
अन्विताले बिस्तारै भनिन्—
“आउनुहोस् न, भित्रै बस्नुहोस्। यो घर पनि तपाईँद्वारा सजिएर रमाउन चाहन्छ रे?”