19 वर्षदेखि निरन्तर
समकालीन साहित्य
समकालीन साहित्य
१. परिचयः
स्याङ्जा जिल्लाको आँधीखोला वालिङ्को सेरोफेरोमा रहेका विभिन्न साहित्यक र शैक्षिक संघसंस्थामा आबद्ध कवि भेषजराज शर्मा (१९८९–२०५९) विभिन्न साहित्यक पत्रिकाका तत्कालिन सम्पादक एवं विभिन्न संघसस्थाबाट सम्मानीत र पुरस्कृत व्यक्तित्व हुन् । उनीद्वारा लिखित ‘आँधीखोलाको बगर’ खण्डकाव्य (फुटकर कविता सहित) २०६२ सालमा प्रकाशन भएको कृति हो । यसभन्दा अगाडि वहाँका आत्मप्रकाश कविता सङ्ग्रह (वि. सं. २०४५) र लाल सलाम कविता सङ्ग्रह (वि.सं.२०५०) कृति प्रकाशित भैसकेको छन् । उनी साहित्य, अध्यापन र राजनीति क्षेत्रका सरल र इमान्दार व्यक्ति हुन् । उनको कलम कविता विधामा नभएर कथा, निबन्ध र नाटकमा पनि चलेको पाइन्छ । उनीद्वारा लिखित यस कृतिको प्रकाशक वालिङ नगरपालिका –११, अमले,स्याङ्जा निवासी श्यामप्रसाद ढुङ्गाना हुन् । यस खण्डकाव्य कृतिको भूमिकाको सन्दर्भमा प्रकाशकको प्रकाशकीय, अग्रज साहित्कार/समालोचक रबिलाल अधिकारीको ‘आँधीखोलाको बगरमा विचरण गर्दा’ शीर्षकको समीक्षात्मक लेख र लेखकको तर्फबाट ‘भूमिका’ शीर्षकका लेखहरू समेत समावेश छन् ।
आफ्नै जीवनशैली र सामाजिक परिवेशमा देखा परेका भावनात्मक छिटा र छटाहरूलाई निचोरेर तयार भएको यो ‘आँधीखोलाको बगर’ खण्डकाव्य कृतिमा नेपाली समाज, जनजीवन, सामाजिक विकृति, राष्ट्रिय भावना तथा सांस्कृतिक चेतनालाई अभिव्यक्त गर्ने कृतिका रूपमा लिन सकिन्छ। यस खण्डकाव्यमा अन्य ११ वटा ‘कवि’, ‘हेर नेपाल जाग्यो’, ‘यो धर्ती झुक्न दिन्न म’, ‘आफ्नै गल्तीबाट’, ‘युद्ध तिमी पनि गर्छौ म पनि गर्छु’, ‘मलाई फूलसित’, ‘मेरो देशभक्ति बेचिदो रहेछ’, ‘मेरै धर्ती राम्रो’, ‘अनि चन्द्रमा रुन्छ’, ‘शहिदलाई सम्झेको बेला’ र ‘एउटा फूल चढाए मैले’ जस्ता फुटकर कविताहरू समावेश गरिएका छन्।
नेपाली साहित्यको कविता विधामा देशप्रेम, राष्ट्रिय स्वाभिमान, सामाजिक चेतना, मानवीय संवेदना र जीवनदर्शनलाई सशक्त रूपमा अभिव्यक्त गर्ने कविहरूमध्ये भेषजराज शर्माको नाम उल्लेखनीय रूपमा लिन सकिन्छ। उहाँद्वारा रचित ‘आँधीखोलाको बगर’ कविता सङ्ग्रह विभिन्न भाव, विचार र अनुभूतिहरूको कलात्मक सङ्गमका रूपमा रहेको कृति हो। यस सङ्ग्रहमा ‘आँधीखोलाको बगर’ शीर्षकको खण्डकाव्यका साथै अन्य फुटकर कवितामा कविले आफ्नो जन्मभूमिप्रतिको अगाध प्रेम, राष्ट्रिय अस्मिता, सामाजिक विकृति, राजनीतिक विसङ्गति, मानवीय सम्बन्ध, जीवनका सङ्घर्ष र शहीदहरूको बलिदानलाई विविध कोणबाट प्रस्तुत गरेका छन्। कविताहरूमा व्यक्तिगत अनुभूतिभन्दा सामूहिक चेतना र सामाजिक सरोकारले बढी महत्त्व पाएको देखिन्छ।
२. ‘आँधीखोलाको बगर’ को खण्डकाव्यको अध्ययनभित्र
यस खण्डकाव्यको मूल शीर्षक ‘आँधीखोलाको बगर’ खण्डकाव्यमा आँधीखोलालाई पौराणिक कथासँग जोडेर त्यहाँभित्रका दृश्यमा देखिएका कथाभित्रका व्यथालाई वास्तविकतामा रूपान्तरण गर्न खोजिएको छ । यस खण्डकाव्यभित्र २२४ वटा श्लोकहरू रहेका छन् । यहाँ उल्लिखित कविताका हरफहरूलाई कविले अनुष्टुप् छन्दमा ढाल्न खोज्दै आफ्नै शैली र लयमा निरन्तर अगाडि बढाएका छन् । यसमा श्रवणकुमार र आँधीखोलाको किंवदन्तीभित्रका विषयलाई पनि जोड्न खोजिएको छ यसले कविको स्थानीय परिवेश, सामाजिक जीवन, प्रकृति र मानवीय अनुभूतिलाई साहित्यिक अभिव्यक्ति दिएको शीर्षकका आधारमा बुझ्न सकिन्छ। आँधीखोला केवल एउटा भौगोलिक नदीका रूपमा मात्र नभई स्थानीय सभ्यता, संस्कृति, जनजीवन, स्मृति र समयको प्रवाहसँग जोडिएको प्रतीकका रूपमा पनि अर्थ्याउन सकिन्छ। बगरले नदीको किनारमा रहेका ढुङ्गा, बालुवा र परिवर्तनशील भूगोललाई सम्झाउँछ। यसलाई जीवनका आरोह–अवरोह, सङ्घर्ष, अभाव र समयले छोडेका अवशेषहरूको प्रतीकका रूपमा व्याख्या गर्न सकिन्छ। नदी निरन्तर बगिरहन्छ तर बगरले अनेक परिवर्तनका चिह्नहरू बोकेर रहन्छ। यही प्राकृतिक बिम्बमार्फत जीवन र समयको सम्बन्धलाई बुझ्ने सम्भावना यस शीर्षकमा देखिन्छ।
यस खण्डकाव्यको शीर्षकले स्थानीय माटो र परिवेशप्रतिको आत्मीयतालाई समेत सङ्केत गर्दछ। कविले आफ्नो भूगोललाई साहित्यिक विषय बनाएर स्थानीय पहिचान र सांस्कृतिक चेतनालाई राष्ट्रिय साहित्यसँग जोड्ने प्रयास गरेको देखिन्छ।
३. फुटकर कविताहरूको विषयगत अध्ययन
कवि’ शीर्षकको कवितामा कविको परिचय, दायित्व र सामाजिक भूमिकालाई केन्द्रमा राखेर व्याख्या गर्न सकिन्छ। कवि केवल कल्पनाको संसारमा रमाउने व्यक्ति नभई समाजका पीडा, अन्याय, असमानता र विसङ्गतिलाई अनुभूत गर्ने सचेत व्यक्तित्व हो। उसले समाजमा देखिएका विकृति र विसङ्गतिविरुद्ध आफ्नो सिर्जनामार्फत आवाज उठाउँछ भन्ने भाव व्यक्त गरिएको छ भने ‘हेर नेपाल जाग्यो’ शीर्षकले राष्ट्रिय जागरण, जनचेतना र परिवर्तनको भावलाई अभिव्यक्त गर्दछ। नेपाली जनतामा विकसित हुँदै गएको राजनीतिक, सामाजिक र राष्ट्रिय चेतनालाई सङ्केत गरेको देखिन्छ। नेपालको इतिहासमा भएका सङ्घर्ष, आन्दोलन र परिवर्तनका घटनाहरूलाई स्मरण गराउँदै नागरिकलाई आफ्नो अधिकार, कर्तव्य र राष्ट्रिय जिम्मेवारीप्रति सचेत गराउनु यस कविताको मूल भावका रूपमा लिन सकिन्छ।
त्यस्तै गरेर ‘यो धर्ती झुक्न दिन्न म’ शीर्षक आफैँमा राष्ट्रिय स्वाभिमान र देशभक्तिको सशक्त उद्घोष हो। कविले मातृभूमिको सम्मान, सार्वभौमिकता र स्वतन्त्रताको रक्षा गर्ने अठोटलाई यस कवितामार्फत अभिव्यक्त गरेको देखिन्छ। राष्ट्रको अस्तित्व र गौरवलाई व्यक्तिगत स्वार्थभन्दा माथि राख्ने भाव यस कविताको महत्त्वपूर्ण पक्ष हो। यसले नेपाली जनमानसमा देशप्रेम, आत्मसम्मान र राष्ट्रिय एकताको भावना जागृत गराउँछ।
‘आफ्नै गल्तीबाट’ भन्ने शीर्षकको कवितामा मानिस आफ्नो जीवनमा आइपर्ने समस्याका लागि सधैँ अरूलाई दोष दिने प्रवृत्तिबाट मुक्त हुनुपर्छ भन्ने आत्मसमीक्षात्मक चेतनालाई उजागर गर्न खोजेको देखिन्छ। मानिसले आफ्ना कमजोरी र गल्ती पहिचान गर्न सके मात्र सुधारको बाटो पहिल्याउन सक्छ। यस कविताले आत्मालोचना, आत्मबोध र जिम्मेवारीको महत्त्वलाई व्यक्त गरेको मान्न सकिन्छ। अरूलाई दोष दिनुभन्दा पहिले आफ्नै व्यवहार र कर्मको समीक्षा गर्नुपर्ने सन्देश यसले दिन्छ।
‘युद्ध तिमी पनि गर्छौ म पनि गर्छु’ शीर्षकले जीवनमा प्रत्येक व्यक्तिले कुनै न कुनै प्रकारको सङ्घर्ष गरिरहेको यथार्थलाई सङ्केत गर्दछ। मानिसका परिस्थिति, उद्देश्य र चुनौती फरक भए पनि जीवनमा सङ्घर्ष सबैको साझा अनुभूति हो। यहाँ युद्धलाई केवल भौतिक लडाइँका रूपमा नभई विचार, अस्तित्व, अधिकार, न्याय र जीवनका कठिनाइसँगको सङ्घर्षका रूपमा पनि बुझ्न सकिन्छ। यसले मानवीय जीवनमा विद्यमान द्वन्द्व र सङ्घर्षको सार्वभौमिकतालाई प्रस्तुत गर्ने सम्भावना बोकेको छ। त्यस्तै यहाँ उल्लिखित ‘मलाई फूलसित’ शीर्षकको कवितामा फूललाई सौन्दर्य, प्रेम, कोमलता, पवित्रता र मानवीय संवेदनाको प्रतीकका रूपमा हेरिएको छ । यो शीर्षकले प्रकृतिसँगको आत्मीय सम्बन्ध र सौन्दर्यबोधलाई सङ्केत गर्दछ।
‘मेरो देशभक्ति बेचिँदो रहेछ’ यस सङ्ग्रहको अर्थपूर्ण र विचारोत्तेजक शीर्षकहरूमध्ये एक हो। देशभक्ति मानिसको राष्ट्रिय पहिचान, आत्मसम्मान र मातृभूमिप्रतिको निष्ठासँग सम्बन्धित हुन्छ। तर जब देशप्रेमसमेत स्वार्थ, पद, प्रतिष्ठा र व्यक्तिगत लाभ प्राप्त गर्ने माध्यम बन्न पुग्छ, तब राष्ट्रिय चेतनामा गम्भीर प्रश्न उत्पन्न हुन्छ। यस शीर्षकले देशभक्तिको नाममा हुने अवसरवाद, राजनीतिक स्वार्थ र नैतिक पतनप्रति व्यङ्ग्यात्मक असन्तुष्टि व्यक्त गरेको देखिन्छ। साँचो देशभक्ति भाषणमा होइन, कर्ममा देखिनुपर्छ भन्ने विचार यस कविताको सम्भावित केन्द्रीय सन्देश हो।
‘मेरै धर्ती राम्रो’ शीर्षकको कवितामा जन्मभूमिप्रतिको आत्मीयता, प्राकृतिक सौन्दर्य र राष्ट्रिय गौरवको भाव देखिन्छ। मानिस जहाँ पुगे पनि आफ्नो जन्मभूमि, त्यहाँको माटो, हावापानी, संस्कृति र परिवेशप्रति विशेष आकर्षण राख्छ। आफ्नो देश र मातृभूमिप्रतिको प्रेमलाई अभिव्यक्त गर्ने यस शीर्षकले स्वदेशी पहिचान र राष्ट्रिय आत्मगौरवको महत्त्वलाई उजागर गर्दछ।
त्यस्तै ‘अनि चन्द्रमा रुन्छ’ शीर्षकको कवितामाचन्द्रलाई सौन्दर्य, शान्ति, शीतलता र उज्यालोको प्रतीकका रूपमा उभ्याइएको छ । तर चन्द्रमा रुने कल्पनाले प्रकृतिको सुन्दर परिवेशभित्र लुकेको पीडा, विडम्बना र मानवीय संवेदनाको अभिव्यक्तिलाई सङ्केत गर्दछ।
यस शीर्षकमा मानवीय दुःख र प्रकृतिबीच भावात्मक सम्बन्ध स्थापित गर्ने काव्यात्मक सम्भावना देखिन्छ। प्रकृतिलाई मानवीकरण गरेर मानवीय पीडालाई अझ प्रभावकारी बनाउने कलात्मक पक्ष यस शीर्षकमा निहित छ।
‘शहीदलाई सम्झेको बेला’ शीर्षकमा शहीदहरू राष्ट्रको स्वतन्त्रता, स्वाभिमान, न्याय र परिवर्तनका लागि आफ्नो जीवन समर्पण गर्ने अमर व्यक्तित्व हुन् भन्ने भाव भएको छ। उनीहरूको त्याग र बलिदानकै कारण समाजले स्वतन्त्रता र अधिकारको अनुभूति गर्न पाएको हुन्छ। यस कविताले शहीदहरूको योगदानको स्मरण गर्दै उनीहरूले देखेको न्यायपूर्ण, समतामूलक र समृद्ध राष्ट्र निर्माणको सपनालाई सम्झाउने भाव बोकेको देखिन्छ।
फूल श्रद्धा, सम्मान, प्रेम र समर्पणको प्रतीक हो। ‘एउटा फूल चढाए मैले’ शीर्षकले कुनै महान् व्यक्तित्व, शहीद वा प्रिय स्मृतिप्रति श्रद्धा व्यक्त गरेको भावलाई सङ्केत गर्दछ। एउटा फूल आकारमा सानो भए पनि त्यसमा समर्पित भावना अत्यन्त विशाल हुन सक्छ। यस दृष्टिले कविताले मानवीय श्रद्धा, कृतज्ञता र स्मृतिको महत्त्वलाई प्रस्तुत गरेको अर्थ लगाउन सकिन्छ।
४. काव्यमा अभिव्यक्त प्रमुख भाव र विचार
यस काव्यलाई समग्र रूपमा अध्ययन गर्दा निम्न प्रमुख भाव र विचारहरू पहिचान गर्न सकिन्छ।
क) राष्ट्रप्रेम र राष्ट्रिय स्वाभिमान : ‘हेर नेपाल जाग्यो’, ‘यो धर्ती झुक्न दिन्न म’ र ‘मेरै धर्ती राम्रो’ जस्ता शीर्षकहरूले राष्ट्रिय गौरव, देशप्रेम र मातृभूमिप्रतिको निष्ठालाई महत्त्व दिएको देखिन्छ।
ख) सामाजिक तथा राजनीतिक चेतना : ‘मेरो देशभक्ति बेचिदो रहेछ’ र ‘आफ्नै गल्तीबाट’ जस्ता शीर्षकले समाजमा विद्यमान स्वार्थ, अवसरवाद र मानवीय कमजोरीप्रति प्रश्न उठाउने आधार प्रदान गर्छन्।
ग) मानवीय संवेदना : ‘मलाई फूलसित’, ‘अनि चन्द्रमा रुन्छ’ र ‘एउटा फूल चढाए मैले’ जस्ता शीर्षकले प्रेम, श्रद्धा, करुणा र संवेदनशीलताको भावलाई सङ्केत गर्छन्।
घ) सङ्घर्ष र जीवनदर्शन : ‘युद्ध तिमी पनि गर्छौ म पनि गर्छु’ शीर्षकले जीवनलाई सङ्घर्षको निरन्तर यात्राका रूपमा हेर्ने दृष्टिकोण प्रस्तुत गर्दछ।
ङ) शहीदप्रतिको सम्मान : ‘शहीदलाई सम्झेको बेला’ कविताले राष्ट्रका लागि जीवन अर्पण गर्ने वीर व्यक्तित्वहरूको योगदान र उनीहरूको आदर्शलाई स्मरण गराउने भाव बोकेको छ।
५. काव्यगत विशेषता
यस खण्डकाव्यभित्रका शीर्षकहरूका आधारमा कवि भेषजराज शर्माको काव्यचेतनामा निम्न विशेषताहरू देखिन्छन्।
क) भावगत विविधता : राष्ट्रप्रेम, सामाजिक चेतना, मानवीय संवेदना, प्रकृतिप्रेम, जीवनसङ्घर्ष र शहीदप्रतिको सम्मानजस्ता विविध विषयले सङ्ग्रहलाई बहुआयामिक बनाएका छन्।
ख) प्रतीकात्मकता : फूल, चन्द्रमा, धर्ती, बगर र युद्धजस्ता शब्दले सामान्य अर्थभन्दा पर गएर गहिरो भाव र विचार व्यक्त गर्ने सम्भावना बोकेका छन्।
ग) राष्ट्रिय चेतना : देशको स्वाभिमान, स्वतन्त्रता र राष्ट्रिय पहिचानप्रतिको प्रतिबद्धता यस सङ्ग्रहको उल्लेखनीय पक्ष हो।
घ) सामाजिक यथार्थबोध : देशभक्तिको व्यापार, व्यक्तिगत स्वार्थ र मानवीय कमजोरीजस्ता विषयलाई उठाउनु सामाजिक यथार्थप्रतिको कविको चासोका रूपमा देखिन्छ।
ङ) सरल र प्रभावकारी अभिव्यक्ति : कविताका शीर्षकहरू सहज, अर्थपूर्ण र पाठकको ध्यान आकर्षित गर्ने प्रकृतिका छन्। यिनले पाठकलाई कविताभित्र प्रवेश गर्न र त्यसको भाव बुझ्न प्रेरित गर्छन्।
६. काव्यको साहित्यिक महत्त्व र सान्दर्भिकता
‘आँधीखोलाको बगर’ खण्डकाव्य र फुटकर कविता सङ्ग्रहको साहित्यिक महत्त्व यसले समेटेका विषयगत विविधता र सामाजिक सरोकारमा निहित देखिन्छ। यसले स्थानीय भूगोल र राष्ट्रिय चेतनाबीच सम्बन्ध स्थापित गर्ने आधार प्रस्तुत गर्दछ। आँधीखोलाजस्तो स्थानीय पहिचान बोकेको प्राकृतिक सम्पदालाई साहित्यिक शीर्षक बनाउनु स्थानीय परिवेशलाई साहित्यमा स्थान दिने सिर्जनात्मक प्रयासका रूपमा लिन सकिन्छ।
आजको समाजमा देशभक्तिको वास्तविक अर्थ, राष्ट्रिय स्वाभिमान, नागरिक कर्तव्य, सामाजिक न्याय र मानवीय मूल्यहरूको संरक्षण अत्यन्त महत्त्वपूर्ण विषय बनेका छन्। यस्तो अवस्थामा देशभक्तिको व्यापारमाथि प्रश्न उठाउने, शहीदहरूको योगदान सम्झाउने र आफ्नै कमजोरी पहिचान गर्न प्रेरित गर्ने कविताहरूको सान्दर्भिकता अझ बढेको देखिन्छ।यस खण्डकाव्यले पाठकलाई केवल भावनात्मक आनन्द प्रदान गर्ने मात्र नभई सामाजिक यथार्थप्रति सचेत गराउने र जीवनका विविध पक्षमाथि चिन्तन गर्न प्रेरित गर्ने उद्देश्य बोकेको देखिन्छ।
७. निष्कर्ष
समग्रमा हेर्दा कवि भेषजराज शर्माद्वारा रचित ‘आँधीखोलाको बगर’ खण्डकाव्य र फुटकर कविता सङ्ग्रह विषयगत विविधता, राष्ट्रिय चेतना, सामाजिक सरोकार, मानवीय संवेदना र जीवनदर्शनका दृष्टिले अध्ययनयोग्य कृति हो। यसमा समावेश खण्डकाव्यले स्थानीय परिवेश र जीवनका अनुभूतिलाई साहित्यिक अभिव्यक्ति दिने आधार प्रस्तुत गर्दछ भने फुटकर कविताहरूले राष्ट्र, समाज, व्यक्ति, प्रकृति र मानवीय सम्बन्धका विविध पक्षलाई समेटेका छन्।
कविका कविताहरूमा देशप्रेम केवल भावनात्मक अभिव्यक्तिमा सीमित नरही राष्ट्रिय स्वाभिमान र नैतिक जिम्मेवारीसँग जोडिएको देखिन्छ। देशभक्तिको नाममा हुने स्वार्थ र अवसरवादप्रति प्रश्न उठाउनु, शहीदहरूको योगदानको सम्मान गर्नु, जीवनका सङ्घर्षलाई आत्मसात् गर्नु र मानवीय संवेदनालाई महत्त्व दिनु यस सङ्ग्रहका उल्लेखनीय वैचारिक पक्ष हुन्।
यस कृतिको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष स्थानीय भूगोल, संस्कृति र राष्ट्रिय पहिचानबीच सम्बन्ध स्थापित गर्ने प्रयास हो। आँधीखोलाको बगरलाई साहित्यिक विम्बका रूपमा प्रस्तुत गर्नुले स्थानीय परिवेशलाई साहित्यिक चेतनासँग जोड्ने सम्भावना देखाउँछ।
अतः‘आँधीखोलाको बगर’ खण्डकाव्य कृतिलाई देशप्रेम, सामाजिक चेतना, मानवीय संवेदना र जीवनदर्शनको समन्वय भएको कृतिका रूपमा मूल्याङ्कन गर्न सकिन्छ। यसले पाठकलाई आफ्नो माटो, आफ्नो देश, आफ्नो समाज र आफ्नै जिम्मेवारीप्रति सचेत रहन प्रेरित गर्ने साहित्यिक सम्भावना बोकेको छ। नेपाली कविता साहित्यमा स्थानीय पहिचान र राष्ट्रिय चेतनाको सम्बन्धलाई बुझ्न यस सङ्ग्रहको अध्ययन उपयोगी हुने देखिन्छ।
भीरकोट–४,स्याङ्जा ।