19 वर्षदेखि निरन्तर
समकालीन साहित्य
समकालीन साहित्य
मानव सभ्यताको इतिहासमा चाडपर्वहरू केवल मनोरञ्जन, खानपान र उत्सवका अवसर मात्र होइनन्; ती समाजका सामूहिक स्मृति, धार्मिक आस्था, सांस्कृतिक पहिचान, नैतिक आदर्श, जीवनमूल्य र पुस्तान्तरणका जीवन्त माध्यम पनि हुन् । संसारका विभिन्न सभ्यतामा अन्धकारमाथि प्रकाशको विजय, असत्यमाथि सत्यको विजय, अन्यायमाथि न्यायको विजय र निराशामाथि आशाको विजयलाई विभिन्न प्रतीक र अनुष्ठानद्वारा अभिव्यक्त गरिएको पाइन्छ । नेपाली समाजको तिहार पर्व पनि यस्तै बहुआयामिक अर्थ बोकेको विशिष्ट सांस्कृतिक उत्सव हो ।
तिहारलाई दीपावली, यमपञ्चक, यमदीपदान तथा लक्ष्मीपूजाको पर्वका रूपमा पनि चिनिन्छ । कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीदेखि कार्तिक शुक्ल द्वितीयासम्म पाँच दिन मनाइने यस पर्वमा क्रमशः काग, कुकुर, गाई, गोरु तथा गोवर्धन र भाइटीकासँग सम्बन्धित परम्पराहरू प्रचलित छन् । नेपालका विभिन्न जातजाति, भाषाभाषी र समुदायले आआफ्ना मौलिक सांस्कृतिक विशेषतासहित यसलाई मनाउँछन् ।
तिहारको सबैभन्दा सुन्दर विशेषता के हो भने यसले मानिसलाई मानिससँग मात्र होइन, प्रकृति, पशुपक्षी, कृषि, धनसम्पत्ति, श्रम, परिवार र समस्त जीवजगत्सँग पनि जोड्छ । यसले कागजस्तो सामान्य देखिने चरादेखि मानिसको जीवनमा प्रत्यक्ष सहयोग गर्ने कुकुर, गाई र गोरुसम्मलाई सम्मान गर्न सिकाउँछ । निर्जीवजस्तो देखिने धनसम्पत्तिलाई पनि सदुपयोग, श्रम, सदाचार र समृद्धिको प्रतीकका रूपमा ग्रहण गर्छ । अन्ततः भाइटीकाको माध्यमबाट पारिवारिक स्नेह, दीर्घायु, संरक्षण र आत्मीयताको सन्देश दिन्छ ।
त्यसैले तिहारलाई केवल बत्ती बाल्ने, देउसीभैलो खेल्ने, मिठाई खाने र नयाँ लुगा लगाउने पर्वका रूपमा सीमित गर्नु यसको वास्तविक मर्मलाई साँघुरो बनाउनु हो । यसको अन्तर्यमा धर्मशास्त्रीय चिन्तन, प्रकृतिप्रेम, जीवदया, श्रमको सम्मान, आर्थिक अनुशासन, पारिवारिक एकता, सामाजिक सद्भाव र जीवनप्रतिको सकारात्मक दृष्टिकोण अन्तर्निहित छन् ।
यस लेखमा तिहारका पाँच दिनको पौराणिक पृष्ठभूमि, शास्त्रीय आधार, धार्मिक अनुष्ठान, सामाजिक तथा सांस्कृतिक महत्त्व, मनोवैज्ञानिक र पर्यावरणीय सन्देश, सबल पक्ष, समकालीन विकृति तथा अन्य चाडपर्वसँगको तुलनात्मक विशिष्टतालाई अनुसन्धानपरक दृष्टिले विवेचना गरिएको छ ।
१. तिहारको नामकरण, कालगणना र पौराणिक पृष्ठभूमि
१.१ तिहार, दीपावली, यमपञ्चक र दीपोत्सव
तिहार शब्दको प्रयोग नेपाली समाजमा विशेष प्रचलित छ । संस्कृतको ‘दीपावली’ शब्द दुई पदबाट बनेको छ—‘दीप’ अर्थात् बत्ती वा प्रकाश र ‘आवली’ अर्थात् पङ्क्ति वा लहर । यसरी दीपावलीको शाब्दिक अर्थ दीपहरूको पङ्क्ति अथवा उज्यालोको लहर हो ।
यस पर्वलाई दीपोत्सव भन्नुको कारण घर, आँगन, मठमन्दिर, बाटोघाटो र सार्वजनिक स्थलमा दीप प्रज्वलन गरी अन्धकारलाई प्रकाशले विस्थापित गर्ने परम्परा हो ।
यमपञ्चक भन्नुको कारण यस पर्वका पाँच दिन यमराज, यमुनालगायतका पौराणिक प्रसङ्ग र मृत्युसम्बन्धी धार्मिक मान्यतासँग जोडिएका छन् । यमराज मृत्युका देवता मानिन्छन् भने यमुना उनकी बहिनी हुन् । दाजु र बहिनीबीचको आत्मीय सम्बन्ध यस पर्वको अन्तिम दिन भाइटीकामा विशेष रूपमा अभिव्यक्त हुन्छ ।
१.२ तिहारको शास्त्रीय आधार
तिहारसँग सम्बन्धित धार्मिक अनुष्ठान र आख्यान विभिन्न पुराण, स्मृति, महाकाव्य तथा धार्मिक परम्परामा पाइन्छन् । यहाँ केही प्रमुख शास्त्रीय स्रोत उल्लेखनीय छन् ।
क) स्कन्दपुराण
स्कन्दपुराणको वैष्णवखण्डअन्तर्गत कार्तिकमाहात्म्यमा दीपावली, कार्तिकस्नान, गोपूजा, लक्ष्मीपूजा र यमद्वितीयासम्बन्धी प्रसङ्गहरू उल्लेखित छन् ।
विशेषगरी वैष्णवखण्डको १०६औँ अध्यायमा कार्तिक कृष्णपक्षका विभिन्न तिथिमा गरिने दीपदान तथा कार्तिक शुक्ल द्वितीयासम्बन्धी धार्मिक विधानको चर्चा पाइन्छ । दीपको महत्त्वलाई आध्यात्मिक प्रकाशसँग जोडिएको छ ।
ख) पद्मपुराण
पद्मपुराणको उत्तरखण्ड, अध्याय १२२ मा यमदीपदान, कार्तिक कृष्ण चतुर्दशीको स्नान, दीपावली र यमद्वितीयाको वर्णन पाइन्छ ।
यसमा कार्तिक कृष्ण त्रयोदशीका दिन घरबाहिर यमराजका निमित्त दीपदान गर्नुपर्ने विधान उल्लेख गरिएको छ ।
श्लोक यस्तो छ—
यमदीपं बहिर्दद्यादपमृत्युर्विनश्यति ।
(त्रयोदशीका दिन यमराजका नाममा दीपदान गर्दा अकालमृत्युको भय निवारण हुने धार्मिक विश्वास रहन्छ ।)
सोही अध्यायमा यम र यमुनाको भेट, यमुनाद्वारा दाजुलाई भोजन गराइएको प्रसङ्ग तथा दिदीबहिनीको हातबाट भोजन ग्रहण गर्ने परम्पराको महत्त्व वर्णन गरिएको छ ।
ग) श्रीमद्भागवत महापुराण
दशम स्कन्धको २५औँ अध्यायमा भगवान् श्रीकृष्णले गोवर्धन पर्वत धारण गरेको प्रसङ्ग आउँछ । यस कथाले प्रकृति, पर्वत, वन, गाईवस्तु र स्थानीय पर्यावरणको महत्त्व बुझाउँछ ।
घ) महाभारत
महाभारतको विभिन्न प्रसङ्गमा कुकुरप्रतिको निष्ठा, धर्म र करुणाको मूल्य देखिन्छ । महाप्रस्थानिक पर्वमा युधिष्ठिरले स्वर्गारोहणको क्रममा आफूलाई साथ दिएको कुकुरलाई त्याग्न अस्वीकार गरेको प्रसङ्ग पशुप्रतिको दया र धर्मनिष्ठाको महत्त्व बुझाउने अनुपम उदाहरण हो ।
ङ) ऋग्वेद
ऋग्वेदको दशम मण्डल, १४औँ सूक्तमा यमसँग सम्बन्धित दुई कुकुरको उल्लेख छ । तिनीहरूलाई श्यामा र शबल तथा चार आँखा भएका यमका मार्गरक्षकका रूपमा वर्णन गरिएको छ । यसले यम र कुकुरबीचको धार्मिक सम्बन्धको प्राचीन वैदिक पृष्ठभूमि देखाउँछ ।
२. तिहारका पाँच दिन ः पौराणिक कथन, परम्परा, महत्त्व र सन्देश
२.१ पहिलो दिन ः काग तिहार — प्रकृतिको सूचना प्रणाली र चराचुरुङ्गीप्रतिको सम्मान
पौराणिक पृष्ठभूमि
कागलाई हिन्दू धार्मिक तथा लोकपरम्परामा यमराजको सन्देशवाहकका रूपमा लिइन्छ । कागको स्वरलाई कतिपय लोकविश्वासमा शुभाशुभ समाचारको सङ्केत मानिन्छ । कागले घरआँगनमा कराउनु, पाहुना आउने सूचना दिनु वा कुनै परिवर्तनको पूर्वसङ्केत गर्नुजस्ता विश्वास नेपाली समाजमा प्रचलित छन् ।
हिन्दू श्राद्ध परम्परामा पनि कागलाई पितृसँग सम्बन्धित प्रतीकका रूपमा लिने चलन छ । पितृलाई अर्पण गरिएको भोजन कागले ग्रहण गरेमा पितृ सन्तुष्ट भएको विश्वास गरिन्छ । तर यो धार्मिक प्रतीक र लोकविश्वास हो, वैज्ञानिक रूपमा प्रमाणित सञ्चार प्रणाली होइन ।
मनाउने परम्परा
– बिहान सबेरै उठेर स्नान गर्ने ।
– कागका लागि घरको आँगन, छत वा खुला स्थानमा भोजन राख्ने ।
– भात, रोटी, सेलरोटी, फलफूल तथा अन्य खानेकुरा चढाउने ।
– कागलाई धपाउने वा हानि पु¥याउने काम नगर्ने ।
– कागको उपस्थितिलाई प्रकृतिको एउटा महत्त्वपूर्ण अङ्गका रूपमा स्वीकार गर्ने ।
बहुआयामिक महत्त्व
१. धार्मिक महत्त्व ः यमराजको सन्देशवाहकका रूपमा कागलाई सम्मान गर्ने धार्मिक मान्यता ।
२. पर्यावरणीय महत्त्व ः कागले प्रकृतिको खाद्यचक्रमा भूमिका खेल्छ । यसले विभिन्न जैविक अवशेष तथा कीराफट्याङ्ग्रा उपभोग गरी वातावरणीय सन्तुलनमा योगदान पु¥याउँछ ।
३. मनोवैज्ञानिक महत्त्व ः मानिसमा सबै जीवप्रति सहअस्तित्व र करुणाको भावना विकास गर्छ ।
४. सांस्कृतिक महत्त्व ः मानव समाज र चराचुरुङ्गीबीचको पुरानो सम्बन्धलाई पुस्तान्तरण गर्छ ।
५. नैतिक महत्त्व ः उपयोगी वा अनुपयोगी भन्ने मानवीय मापदण्डका आधारमा मात्र जीवको अस्तित्वको मूल्याङ्कन गर्नु हुँदैन भन्ने सन्देश दिन्छ ।
काग तिहारको गहिरो सन्देश
कागले हामीलाई सिकाउँछ—प्रकृतिमा कुनै पनि जीव निरर्थक छैन । मानिसले आफ्नो सुखसुविधाका लागि प्रकृतिका साना जीवहरूलाई समेत उपेक्षा गर्नु हुँदैन ।
कागको कालो रङलाई अशुभताको प्रतीक मान्ने अन्धविश्वासभन्दा माथि उठेर उसको पारिस्थितिक योगदानलाई बुझ्नु आजको आवश्यकता हो ।
यस दिनको सबैभन्दा ठूलो सन्देश हो—प्रकृतिका प्रत्येक प्राणीको अस्तित्वको सम्मान गरौँ ।
२.२ दोस्रो दिन ः कुकुर तिहार — निष्ठा, सुरक्षा, मित्रता र कृतज्ञताको पर्व
पौराणिक पृष्ठभूमि
हिन्दू धर्मग्रन्थमा कुकुरलाई यमराजका द्वारपाल तथा मार्गरक्षकका रूपमा वर्णन गरिएको छ । ऋग्वेदमा यमसँग सम्बन्धित दुई कुकुरको उल्लेख पाइन्छ ।
महाभारतको महाप्रस्थानिक पर्वमा युधिष्ठिरसँग अन्तिम यात्रासम्म पुगेको कुकुरको प्रसङ्ग अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ । युधिष्ठिरलाई स्वर्ग प्रवेशको अवसर दिइँदा पनि उनले आफूलाई साथ दिएको कुकुरलाई त्याग्न मानेनन् । उनले स्वार्थका लागि आफ्नो आ िश्रत र विश्वासिलो साथीलाई छोड्नु अधर्म हुने विचार प्रकट गरे ।
यो प्रसङ्ग कुकुरप्रतिको सम्मान मात्र नभई धर्म, करुणा, मित्रता र नैतिक निष्ठाको उच्चतम उदाहरण हो ।
भैरवलाई कुकुरसँग सम्बन्धित प्रतीकात्मक वाहन भएको देवताका रूपमा पनि पूजा गरिन्छ । यसले कुकुरको धार्मिक सांस्कृतिक महत्त्वलाई थप व्यापक बनाएको छ ।
मनाउने परम्परा
– कुकुरलाई स्नान गराउने ।
– फूलको माला लगाइदिने ।
– निधारमा टीका लगाउने ।
– मीठो तथा पौष्टिक भोजन खुवाउने ।
– घरपालुवा कुकुर मात्र होइन, सडकमा रहेका असहाय कुकुरलाई पनि खाना खुवाउने ।
– कुकुरको सुरक्षा र स्वास्थ्यप्रति विशेष ध्यान दिने ।
बहुआयामिक महत्त्व
१. निष्ठाको प्रतीक ः कुकुरलाई मानव सभ्यताको सबैभन्दा पुराना साथीमध्ये एक मानिन्छ । यसले आफ्नो मालिकप्रति देखाउने निष्ठा र समर्पण अनुकरणीय छ ।
२. सुरक्षाको प्रतीक ः घर, गोठ, बस्ती तथा विभिन्न सुरक्षा निकायमा कुकुरको योगदान महत्त्वपूर्ण छ ।
३. मित्रताको प्रतीक ः मानिस र पशुबीच पनि निःस्वार्थ आत्मीयता सम्भव छ भन्ने प्रमाण प्रस्तुत गर्छ ।
४. मनोवैज्ञानिक महत्त्व ः घरपालुवा जनावरले मानिसको एक्लोपन घटाउन, आत्मीयता बढाउन र भावनात्मक सन्तुलनमा सहयोग गर्न सक्छन् ।
५. सामाजिक महत्त्व ः पशु अधिकार, पशु कल्याण र सडकका असहाय जीवप्रतिको उत्तरदायित्व सम्झाउँछ ।
कुकुर तिहारको गहिरो सन्देश
कुकुरले मानिसलाई एउटा महत्त्वपूर्ण जीवनदर्शन सिकाउँछ—सम्बन्धको मूल्य धन, पद, प्रतिष्ठा र स्वार्थमा होइन, विश्वास र निष्ठामा हुन्छ ।
मानिसले आफूलाई माया गर्ने व्यक्तिलाई मात्र होइन, आफूलाई सहयोग गर्ने निर्दोष जीवलाई पनि सम्मान गर्नुपर्छ ।
यस दिन कुकुरलाई माला र टीका लगाएर अर्को दिनदेखि लात्ती हान्नु, ढुङ्गा हान्नु वा भोकै राख्नु तिहारको वास्तविक भावनाको अपमान हो ।
कुकुर तिहारको सार एक दिनको पूजा होइन, वर्षभरि पशुप्रति दयालु व्यवहार गर्नु हो ।
२.३ तेस्रो दिन ः गाई तिहार तथा लक्ष्मीपूजा — मातृत्व, समृद्धि, श्रम र आर्थिक सदाचारको पर्व
तिहारको तेस्रो दिन धार्मिक, आर्थिक, सांस्कृतिक र सामाजिक दृष्टिले अत्यन्त महत्त्वपूर्ण मानिन्छ । यस दिन बिहान गाईको पूजा गरिन्छ भने साँझ धनधान्यकी देवी लक्ष्मीको आराधना गरिन्छ ।
क) गाई तिहारको पौराणिक आधार
हिन्दू धर्मशास्त्रमा गाईलाई मातृत्व, पोषण, करुणा र समृद्धिको प्रतीक मानिन्छ । गाईलाई गौमाता भनिन्छ । यसको दूधबाट मानिसले पोषण प्राप्त गर्छ भने गोबर र गहुँतको परम्परागत कृषि तथा सांस्कृतिक उपयोग पनि रहिआएको छ ।
गाईलाई लक्ष्मीको प्रतीक मान्ने धार्मिक विश्वासले गाई तिहार र लक्ष्मीपूजाबीच सांस्कृतिक सम्बन्ध स्थापित गरेको छ ।
मनाउने परम्परा
– बिहान गाईलाई स्नान गराउने ।
– निधारमा टीका लगाउने ।
– फूलको माला लगाइदिने ।
– हरियो घाँस, दाना तथा पौष्टिक आहार दिने ।
– गाईको गोठ सफा गर्ने ।
– गाईलाई सम्मानपूर्वक परिक्रमा तथा पूजा गर्ने परम्परा कतिपय समुदायमा प्रचलित छ ।
गाईपूजाको बहुआयामिक महत्त्व
१. कृषि अर्थतन्त्रमा गाईको योगदानको स्मरण ।
२. दूध तथा दुग्धजन्य पदार्थको पोषणात्मक महत्त्वको सम्मान ।
३. पशुपालन र ग्रामीण अर्थतन्त्रको संरक्षण ।
४. मातृत्व र निःस्वार्थ पोषणको प्रतीकात्मक सम्मान ।
५. मानव र पशुबीचको सहअस्तित्वको विकास ।
६. पशुधनलाई सम्पत्तिका रूपमा मात्र नभई जीवित प्राणीका रूपमा सम्मान गर्ने चेतना ।
ख) लक्ष्मीपूजाको पौराणिक पृष्ठभूमि
हिन्दू पुराणअनुसार समुद्रमन्थनबाट लक्ष्मीको प्राकट्य भएको कथा अत्यन्त प्रसिद्ध छ । श्रीमद्भागवत महापुराणको आठौँ स्कन्धमा समुद्रमन्थनको प्रसङ्ग वर्णन गरिएको छ । त्यस प्रसङ्गमा देवी लक्ष्मीको प्रादुर्भाव, देवताहरूले गरेको स्तुति र भगवान् विष्णुलाई वरण गरेको कथा पाइन्छ ।
लक्ष्मीलाई धन, ऐश्वर्य, सौभाग्य, सौन्दर्य, शान्ति, सम्पन्नता र कल्याणकी देवीका रूपमा पूजा गरिन्छ ।
तर लक्ष्मीको अर्थ केवल नगद पैसा, सुनचाँदी र भौतिक सम्पत्ति मात्र होइन । शिक्षा, स्वास्थ्य, ज्ञान, सद्बुद्धि, सदाचार, अन्न, पशुधन, सन्तान, सामाजिक प्रतिष्ठा र आत्मिक सन्तुष्टि पनि व्यापक अर्थमा जीवनका सम्पत्ति हुन् ।
लक्ष्मीपूजा मनाउने परम्परा
– घर, आँगन, भान्सा, गोठ र व्यापारिक प्रतिष्ठान सफा गर्ने ।
– घरको ढोकादेखि पूजास्थलसम्म चामलको पीठो वा रङबाट लक्ष्मीका पाइला बनाउने ।
– साँझ दीप प्रज्वलन गर्ने ।
– लक्ष्मीको प्रतिमा वा तस्बिर स्थापना गर्ने ।
– कलश, फूल, अक्षता, फलफूल, नैवेद्य र धूपदीपद्वारा पूजा गर्ने ।
– नगद, सुनचाँदी, गरगहना, बहिखाता तथा व्यापारिक सामग्रीको पूजा गर्ने ।
– परिवारका सदस्यहरू भेला भएर सामूहिक आराधना गर्ने ।
– घरको ढोका, झ्याल र आँगनमा दीपमाला सजाउने ।
लक्ष्मीपूजाका बहुआयामिक महत्त्व
१. धार्मिक महत्त्व ः धनधान्य, सौभाग्य र समृद्धिका लागि देवी लक्ष्मीको आराधना ।
२. आर्थिक महत्त्व ः आयव्ययको समीक्षा, व्यापारिक हिसाबकिताबको व्यवस्थापन र नयाँ आर्थिक योजनाको सङ्कल्प ।
३. मनोवैज्ञानिक महत्त्व ः घर सफा गर्दा, दीप बाल्दा र सामूहिक पूजा गर्दा मनमा सकारात्मकता र आशावाद उत्पन्न हुनु ।
४. पारिवारिक महत्त्व ः परिवारका सदस्यबीच सहकार्य, आत्मीयता र साझा जिम्मेवारीको भावना विकास हुनु ।
५. सांस्कृतिक महत्त्व ः दीपमाला, रङ्गोली, फूलमाला, भजन, आरती र परम्परागत पहिरनको संरक्षण ।
६. नैतिक महत्त्व ः धन कमाउनु मात्र ठूलो कुरा होइन, धनको सदुपयोग गर्नु पनि उत्तिकै ठूलो कुरा हो भन्ने सन्देश ।
लक्ष्मीको वास्तविक स्वरूप ः एउटा दार्शनिक विवेचना
लक्ष्मीपूजाको अन्तर्यमा एउटा गम्भीर प्रश्न लुकेको छ—धनवान् हुनु र समृद्ध हुनु के एउटै कुरा हुन् ?
धनवान् व्यक्तिसँग प्रशस्त पैसा हुन सक्छ, तर उसको जीवनमा शान्ति नहुन सक्छ । ठूलो घर हुन सक्छ, तर परिवारमा आत्मीयता नहुन सक्छ । उच्च पद हुन सक्छ, तर समाजमा सम्मान नहुन सक्छ ।
यसैले वास्तविक लक्ष्मी भनेको धनसँगै विवेक, परि श्रम, सन्तोष, नैतिकता र परोपकारको समन्वय हो ।
जहाँ धन छ तर धर्म छैन, त्यहाँ लक्ष्मीको वास्तविक मर्यादा छैन । जहाँ सम्पत्ति छ तर सदाचार छैन, त्यहाँ समृद्धिको स्थायित्व छैन । जहाँ भौतिक सुविधा छ तर मानवीय संवेदना छैन, त्यहाँ जीवनको पूर्णता छैन ।
लक्ष्मीपूजाको सबैभन्दा ठूलो सन्देश हो—धनलाई देवत्व होइन, सदुपयोगको साधन बनाऊ ।
२.४ चौथो दिन ः गोरु तिहार, गोवर्धन पूजा, बलिपूजा तथा म्हःपूजा — श्रम, प्रकृति र आत्मसम्मानको पर्व
तिहारको चौथो दिन विभिन्न समुदायमा फरक धार्मिक तथा सांस्कृतिक नाम र परम्परासहित मनाइन्छ । यस दिन गोरु तिहार, गोवर्धन पूजा, बलिपूजा तथा नेपालभाषी नेवार समुदायमा म्हःपूजा विशेष महत्त्वका साथ मनाइन्छ ।
क) गोरु तिहार
नेपालको कृषि सभ्यतामा गोरुको योगदान अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ । आधुनिक कृषि यन्त्रको विकास हुनुअघि खेत जोत्न, गाडा तान्न, सामान ओसार्न र कृषि उत्पादनमा गोरु नै प्रमुख श्रमशक्ति थियो ।
यसैले गोरु तिहार केवल पशुपूजा होइन, कृषि श्रमप्रतिको सम्मान हो ।
मनाउने परम्परा
– गोरुलाई नुहाइदिने ।
– सिङ र शरीरमा तेल लगाइदिने ।
– निधारमा टीका लगाउने ।
– फूलमाला लगाइदिने ।
– मिठो र पौष्टिक आहार खुवाउने ।
– गोरुको योगदानप्रति कृतज्ञता व्यक्त गर्ने ।
गोरु तिहारका महत्त्व
– कृषि सभ्यताको संरक्षण ।
– श्रम र श्रमिकको सम्मान ।
– पशुधनको स्वास्थ्य र संरक्षण ।
– किसानको आर्थिक जीवनमा पशुको भूमिकाको स्मरण ।
– मानिस र पशुबीचको परस्पर निर्भरताको स्वीकार ।
गोरु तिहारले एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठाउँछ—हाम्रो अन्न उत्पादन गर्ने किसान र खेतमा श्रम गर्ने पशुको सम्मान हामीले वर्षको एक दिन मात्र गर्ने कि सधैँ गर्ने ?
ख) गोवर्धन पूजा
गोवर्धन पूजा भगवान् श्रीकृष्णसँग सम्बन्धित अत्यन्त प्रसिद्ध पौराणिक परम्परा हो ।
पौराणिक कथा
श्रीमद्भागवत महापुराणको दशम स्कन्ध, २४औँ र २५औँ अध्यायमा गोवर्धन पूजाको पृष्ठभूमि र भगवान् श्रीकृष्णले गोवर्धन पर्वत धारण गरेको प्रसङ्ग वर्णन गरिएको छ ।
गोकुलका गोठाला तथा गोपसमुदायले परम्पराअनुसार इन्द्रको पूजा गर्दै आएका थिए । श्रीकृष्णले उनीहरूलाई आफ्नो जीवन धान्ने वास्तविक आधार गोवर्धन पर्वत, वनजङ्गल, गाईवस्तु, चरन क्षेत्र, वर्षा र प्रकृति भएको बुझाए । उनले प्रकृतिको संरक्षण र गोवर्धनको सम्मान गर्न प्रेरित गरे ।
यसबाट इन्द्र रिसाएर ठूलो वर्षा र आँधीबेहरी गराए । गोकुलवासीलाई जोगाउन श्रीकृष्णले आफ्नो कान्छी औँलामा गोवर्धन पर्वत उठाएर सबैलाई आ श्रय दिए भन्ने पौराणिक कथा प्रचलित छ । अन्ततः इन्द्रले आफ्नो अहङ्कार त्यागे र श्रीकृष्णको महिमा स्वीकार गरे ।
यस कथाको दार्शनिक अर्थ
यो कथा देवताको पूजा कसले गर्ने भन्ने विवाद मात्र होइन । यसले मानव जीवनको वास्तविक आधार प्रकृति हो भन्ने सन्देश दिन्छ । मानिसले प्रकृतिको उपभोग मात्र गर्ने होइन, संरक्षण पनि गर्नुपर्छ । अहङ्कारले होइन, विवेकले जीवन सञ्चालन गर्नुपर्छ ।
गोवर्धन पूजा गर्ने परम्परा
– गाईको गोबरबाट पर्वतको प्रतीकात्मक आकृति बनाउने ।
– फूल, पात, अक्षता र दीपले सजाउने ।
– अन्नकूट अर्थात् विभिन्न खाद्य परिकार भगवान्लाई अर्पण गर्ने ।
– गाईवस्तुको पूजा गर्ने ।
– श्रीकृष्णको आराधना गर्ने ।
– प्रकृति, कृषि र अन्नप्रतिको कृतज्ञता व्यक्त गर्ने ।
गोवर्धन पूजाका बहुआयामिक महत्त्व
१. पर्यावरण संरक्षणको सन्देश ।
२. पर्वत, वन, जलस्रोत र जैविक विविधताको सम्मान ।
३. गाईवस्तु तथा कृषि उत्पादनको महत्त्व ।
४. स्थानीय खाद्य पदार्थ र अन्नको सम्मान ।
५. प्रकृतिको विनाश गर्ने मानवीय अहङ्कारमाथि प्रश्न ।
६. सामूहिक श्रम, सहकार्य र विपद्मा एकअर्कालाई सहयोग गर्ने प्रेरणा ।
ग) बलिपूजा
कार्तिक शुक्ल प्रतिपदासँग जोडिएको बलिपूजा पनि दीपावलीको एउटा महत्त्वपूर्ण पौराणिक पक्ष हो ।
पुराणमा राजा बलिको कथा प्रसिद्ध छ । राजा बलि पराक्रमी, दानी र प्रजापालक थिए । उनको दानशीलता र प्रभावका कारण देवताहरू चिन्तित भएको कथामा भगवान् विष्णु वामन अवतारमा प्रकट हुनुभयो ।
वामनले तीन पाउ भूमि माग्नुभयो । बलिले दानको सङ्कल्प गरेपछि वामनले विराट् रूप धारण गरी दुई पाउले पृथ्वी र स्वर्ग ढाक्नुभयो । तेस्रो पाउका लागि बलिले आफ्नो शिर अर्पण गरे ।
यो प्रसङ्ग श्रीमद्भागवत महापुराणको अष्टम स्कन्ध, १८–२३ अध्यायमा विस्तृत रूपमा वर्णन गरिएको छ ।
यस कथाको मुख्य सन्देश दान, वचनपालन, समर्पण, अहङ्कारको त्याग र भक्तिको महत्त्व हो ।
नेपालका विभिन्न समुदायमा यस दिन बलिपूजा तथा गोवर्धन पूजासँग सम्बन्धित फरक–फरक परम्परा प्रचलित छन् ।
घ) म्हःपूजा
नेवार समुदायमा यस दिन मनाइने म्हःपूजा अत्यन्त विशिष्ट सांस्कृतिक अनुष्ठान हो । नेपालभाषामा ‘म्हः’ को अर्थ शरीर हो ।
यस दिन आफ्नै शरीर, आत्मअस्तित्व, जीवनशक्ति र स्वास्थ्यको पूजा गरिन्छ ।
परम्पराअनुसार परिवारका सदस्यलाई छुट्टाछुट्टै मण्डल बनाएर पूजा गरिन्छ । तेलको धागो, फूल, फलफूल, सगुन, बत्ती र विभिन्न प्रतीकात्मक सामग्री प्रयोग गरिन्छ ।
म्हःपूजाको दार्शनिक सन्देश हो—आफ्नो शरीर र अस्तित्वको सम्मान गर, स्वस्थ रह, आत्मचेतना जागृत गर र जीवनलाई सकारात्मक बनाऊ ।
नेपाल संवत्को नयाँ वर्ष पनि यही समयावधिमा पर्ने भएकाले नेवार समुदायमा यसको ऐतिहासिक र सांस्कृतिक महत्त्व अझ विशेष छ ।
२.५ पाँचौँ दिन ः भाइटीका — दाजुभाइ र दिदीबहिनीको आत्मीयता, दीर्घायु र पारिवारिक प्रेमको पर्व
भाइटीका तिहारको अन्तिम तथा अत्यन्त भावनात्मक दिन हो । यस दिन दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई टीका लगाई दीर्घायु, आरोग्य, सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना गर्छन् ।
पौराणिक पृष्ठभूमि ः यम र यमुनाको कथा
हिन्दू धार्मिक आख्यानअनुसार यमराज र यमुना दाजुबहिनी थिए । यमराज आफ्नो दायित्वमा व्यस्त रहने भएकाले बहिनी यमुनाको घरमा जान सकेका थिएनन् । यमुनाले दाजुलाई आफ्नो घरमा आउन बारम्बार निमन्त्रणा गरिन् । अन्ततः कार्तिक शुक्ल द्वितीयाका दिन यमराज बहिनीको घरमा पुगे । यमुनाले दाजुलाई आदरपूर्वक स्वागत गरिन्, स्नान गराइन्, पूजा गरिन्, टीका लगाइदिइन् र स्वादिष्ट भोजन गराइन् । यमराजले प्रसन्न भएर बहिनीलाई वरदान माग्न भने । यमुनाले यस दिन दिदीबहिनीको हातबाट टीका र सत्कार ग्रहण गर्ने दाजुभाइको कल्याण होस् भन्ने वरदान मागिन् । यमराजले त्यसलाई स्वीकार गरे भन्ने पौराणिक मान्यता छ ।
यस प्रसङ्गको शास्त्रीय आधार पद्मपुराणको उत्तरखण्ड, अध्याय १२२ र स्कन्दपुराणको वैष्णवखण्ड, अध्याय १०८ मा पाइन्छ । विशेषगरी यमद्वितीयाको महत्त्व, यमुनाद्वारा यमको सत्कार र बहिनीको हातबाट भोजन ग्रहण गर्ने विधान उल्लेखनीय छन् ।
भाइटीका मनाउने परम्परा
– दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई निमन्त्रणा गर्ने ।
– पूजा गर्ने स्थानमा मण्डप वा मण्डल तयार गर्ने ।
– दाजुभाइलाई आसनमा बसाउने ।
– तेल, दुबो, मखमली, गोदावरी र सयपत्रीजस्ता फूलको प्रयोग गर्ने ।
– सप्तरङ्गी वा पञ्चरङ्गी टीका लगाउने चलनअनुसार पूजा गर्ने ।
– ओखर फुटाउने ।
– दाजुभाइलाई मिष्ठान्न, फलफूल र सगुन प्रदान गर्ने ।
– दाजुभाइले दिदीबहिनीलाई उपहार, दक्षिणा तथा वस्त्र प्रदान गर्ने ।
– एकअर्काको सुख, स्वास्थ्य र दीर्घायुको कामना गर्ने ।
टीकामा प्रयोग हुने रङको सङ्ख्या र क्रम समुदाय तथा पारिवारिक परम्पराअनुसार फरक हुन सक्छ ।
भाइटीकाको बहुआयामिक महत्त्व
१. पारिवारिक महत्त्व ः दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको आत्मीयता र प्रेमलाई नवीकरण गर्छ ।
२. मनोवैज्ञानिक महत्त्व ः टाढिएका वा लामो समयदेखि नभेटिएका दाजुभाइ दिदीबहिनीलाई भेटघाट र भावनात्मक पुनर्मिलनको अवसर दिन्छ ।
३. सामाजिक महत्त्व ः परिवार, माइती र चेलीबीचको सम्बन्धलाई जीवन्त राख्छ ।
४. धार्मिक महत्त्व ः यमद्वितीयाको माध्यमबाट जीवन, मृत्यु र दीर्घायुको कामना अभिव्यक्त हुन्छ ।
५. सांस्कृतिक महत्त्व ः मखमली फूल, ओखर, सप्तरङ्गी टीका, मण्डप र सगुनजस्ता मौलिक परम्पराको संरक्षण गर्छ ।
६. नैतिक महत्त्व ः परिवारका सदस्यबीच सहयोग, संरक्षण, आदर र जिम्मेवारीको भावना विकास गर्छ ।
भाइटीकाको गहिरो सन्देश
भाइटीका केवल दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई टीका लगाउने औपचारिक अनुष्ठान होइन । यो त जीवनभर एकअर्काप्रति आत्मीयता, सहयोग र जिम्मेवारी निर्वाह गर्ने सम्बन्धको पुनःसङ्कल्प हो । दाजुभाइले दिदीबहिनीको सम्मान, स्वतन्त्रता, सुरक्षा र अधिकारको संरक्षण गर्नुपर्छ । दिदीबहिनीले पनि दाजुभाइको जीवनमा सुखदुःखको साथी बनेर आत्मीयता कायम राख्नुपर्छ । भाइटीकाको वास्तविक सफलता टीका लगाएको दिनमा होइन, वर्षभरि एकअर्काप्रति देखाइएको सम्मान र व्यवहारमा निहित हुन्छ ।
३. तिहारका सहायक सांस्कृतिक परम्परा र तिनको महत्त्व
तिहार पाँचवटा पूजा वा पाँचवटा तिथिमा सीमित छैन । यससँग जोडिएका अनेकौँ लोकपरम्परा, सांस्कृतिक अनुष्ठान र सामूहिक क्रियाकलाप छन् । यिनले तिहारलाई अझ जीवन्त, मनोरञ्जनपूर्ण र सामाजिक बनाएका छन् ।
३.१ देउसी र भैलो ः लोकसाहित्य, लोकसङ्गीत र सामाजिक सद्भावको उत्सव
देउसी र भैलो तिहारका अत्यन्त लोकप्रिय लोकसांस्कृतिक परम्परा हुन् । घरघरमा गएर गीत गाउने, नाच्ने, शुभकामना दिने र घरपरिवारबाट सगुन ग्रहण गर्ने चलन यसमा पाइन्छ । भैलो विशेषगरी लक्ष्मीपूजाको साँझ र देउसी त्यसपछिका दिनमा खेल्ने परम्परा प्रचलित छ । तर स्थान र समुदायअनुसार यसको दिन तथा स्वरूपमा भिन्नता पाइन्छ ।
देउसीभैलोका गीतहरूमा विभिन्न विषय समेटिएका हुन्छन—
– भगवान् र देवीदेवताको स्तुति ।
– घरपरिवारको सुखसमृद्धिको कामना ।
– कृषि, अन्नबाली र प्रकृतिको वर्णन ।
– सामाजिक विकृतिमाथि व्यङ्ग्य ।
– राजनीतिक र सामाजिक चेतना ।
– प्रेम, मित्रता र मानवीय सम्बन्ध ।
– स्थानीय इतिहास र सांस्कृतिक पहिचान ।
देउसीभैलोको सामाजिक तथा साहित्यिक महत्त्व
१. मौखिक लोकसाहित्यको संरक्षण ।
२. स्थानीय भाषिका र लोकशब्दहरूको पुस्तान्तरण ।
३. सामूहिक गायन र नृत्यको विकास ।
४. पुस्ताबीचको सांस्कृतिक सम्बन्धको विस्तार ।
५. सामाजिक एकता र सामुदायिक सहयोग ।
६. मनोरञ्जनसँगै सामाजिक चेतना अभिवृद्धि ।
७. स्थानीय प्रतिभाको पहिचान र प्रोत्साहन ।
देउसीभैलोमा प्रयोग हुने भट्याउने शैली, अनुप्रास, लय, तुकबन्दी, हास्यव्यङ्ग्य र तत्काल सिर्जना गरिने पदावली नेपाली मौखिक साहित्यका महत्त्वपूर्ण सम्पत्ति हुन् । यसलाई आधुनिक समयमा सामाजिक अभियानको माध्यम पनि बनाउन सकिन्छ । उदाहरणका लागि सरसफाइ, शिक्षा, वातावरण संरक्षण, लागूपदार्थ नियन्त्रण, लैङ्गिक समानता र सामाजिक सद्भावसम्बन्धी देउसीभैलो प्रस्तुत गर्न सकिन्छ ।
३.२ दीप प्रज्वलन ः अज्ञानबाट ज्ञानतर्फको यात्रा
तिहारमा घर, मन्दिर, गोठ, तुलसीमठ, आँगन, झ्याल र ढोकामा दीप बालिन्छ । दीप प्रज्वलनको आध्यात्मिक अर्थ अज्ञानरूपी अन्धकार हटाएर ज्ञानरूपी प्रकाश प्राप्त गर्नु हो ।
उपनिषद्को प्रसिद्ध प्रार्थना छ—
असतो मा सद्गमय । तमसो मा ज्योतिर्गमय । मृत्योर्मा अमृतं गमय ।
बृहदारण्यक उपनिषद् (१.३.२८) मा उल्लिखित यस मन्त्रको भावार्थ हो—असत्यबाट सत्यतर्फ लैजाऊ । अन्धकारबाट प्रकाशतर्फ लैजाऊ । मृत्युको भय र सीमितताबाट अमृतत्वको अनुभूतितर्फ लैजाऊ ।
यस मन्त्र र दीपावलीको प्रतीकात्मक अर्थबीच गहिरो दार्शनिक सामञ्जस्य छ । दीपको प्रकाशले बाहिरी अन्धकार हटाउँछ भने ज्ञान, विवेक र सदाचारले मानिसको भित्री अन्धकार हटाउँछन् । एउटा दीपले अर्को दीप बाल्दा आफ्नो प्रकाश घट्दैन । यसले ज्ञान बाँड्दा ज्ञान घट्दैन, प्रेम बाँड्दा प्रेम घट्दैन र सहयोग गर्दा मानवीय गरिमा घट्दैन भन्ने सुन्दर जीवनदर्शन दिन्छ ।
३.३ रङ्गोली, फूलमाला र घरसजावट
तिहारमा घरको आँगन, ढोका र पूजास्थललाई रङ्गोली, फूल, पात र दीपले सजाइन्छ । सयपत्री र मखमली फूल विशेष लोकप्रिय छन् । सयपत्रीलाई बहुलता, सौन्दर्य र उल्लासको प्रतीकका रूपमा लिन सकिन्छ भने मखमलीलाई दीर्घस्थायित्व र निरन्तर आत्मीयताको प्रतीकात्मक अर्थमा बुझ्ने लोकपरम्परा छ । मखमली फूल लामो समयसम्म नओइलाउने भएकाले यसलाई भाइटीकामा विशेष प्रयोग गरिन्छ । यस परम्पराको महत्त्व सौन्दर्यशास्त्र, सिर्जनशीलता, हस्तकला, पुष्पखेती र स्थानीय उत्पादनसँग पनि जोडिएको छ ।
३.४ सप्तरङ्गी टीका र रङहरूको प्रतीकात्मक दर्शन
भाइटीकामा लगाइने विभिन्न रङलाई जीवनका विविध पक्षसँग प्रतीकात्मक रूपमा जोडेर व्याख्या गर्न सकिन्छ ।
– रातो ः ऊर्जा, साहस, प्रेम र उत्साह ।
– पहेँलो ः ज्ञान, पवित्रता र मंगलकामना ।
– हरियो ः प्रकृति, जीवन, उर्वरता र विकास ।
– नीलो ः विशालता, शान्ति र गहिराइ ।
– सेतो ः शुद्धता, सत्य र शान्तिको प्रतीक
– सुन्तला ः उत्साह, सक्रियता र सिर्जनशीलता ।
– अन्य प्रचलित रङ ः विविधता र जीवनको बहुरङ्गी स्वरूप ।
यी अर्थहरू प्रतीकात्मक सांस्कृतिक व्याख्या हुन्; सबै रङका लागि एउटै सार्वभौम शास्त्रीय अर्थ निर्धारण गरिएको छैन ।
४. तिहारका अत्यन्त सबल पक्षहरू ः सभ्यता र जीवनमूल्यका दृष्टिले विश्लेषण
तिहारका सकारात्मक पक्षहरूलाई केवल धार्मिक आस्थामा सीमित गरेर हेर्नु पर्याप्त हुँदैन । यो मानव सभ्यताको सामाजिक, आर्थिक, पर्यावरणीय, मनोवैज्ञानिक र नैतिक विकाससँग जोडिएको पर्व हो ।
४.१ प्राणीप्रतिको सम्मान
तिहारको सबैभन्दा सबल पक्ष काग, कुकुर, गाई र गोरुजस्ता जीवको पूजा गरेर मानिसले आफूभन्दा भिन्न प्राणीको अस्तित्वलाई पनि महत्त्व दिन सिक्छ । सामान्यतः मानिसले उपयोगी ठानेका जीवलाई बढी माया गर्ने र अनुपयोगी ठानेका जीवलाई उपेक्षा गर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ । तिहारले यस दृष्टिकोणलाई चुनौती दिन्छ । कागबाट कुनै प्रत्यक्ष आर्थिक लाभ नपाए पनि उसको पूजा गरिन्छ । कुकुरको निष्ठा सम्झेर सम्मान गरिन्छ । गाई र गोरुको कृषि तथा पोषणसम्बन्धी योगदानको कदर गरिन्छ ।
यसरी तिहारले उपयोगितावादी सोचभन्दा माथि उठेर सहअस्तित्वको चेतना प्रदान गर्छ ।
४.२ प्रकृतिप्रेम र पर्यावरणीय चेतना
गोवर्धन पूजा, गाईपूजा र चराचुरुङ्गीको सम्मानले प्रकृतिप्रति उत्तरदायी हुन प्रेरित गर्छ । आज विश्वमा जलवायु परिवर्तन, वन विनाश, जैविक विविधताको ह्रास, वायु प्रदूषण र जलस्रोतको विनाश गम्भीर चुनौती बनेका छन् । यस्तो समयमा तिहारका प्राकृतिक प्रतीकहरूलाई नयाँ अर्थमा बुझ्न आवश्यक छ । गोवर्धन पूजा पर्वत र प्रकृतिको सम्मान हो । गाई र गोरुको पूजा कृषि प्रणालीको सम्मान हो । काग र कुकुरको सम्मान जीवजगत्प्रतिको करुणा हो ।
यी सबैलाई जोडेर हेर्दा तिहार एउटा पर्यावरणीय नैतिकताको पर्व पनि हो ।
४.३ परिवार र सम्बन्धको पुनर्मिलन
दशैँमा मान्यजनबाट टीका र आशीर्वाद लिने परम्परा छ भने तिहारमा विशेषगरी दाजुभाइ र दिदीबहिनीको सम्बन्धलाई केन्द्रमा राखिन्छ । यसले परिवारका सदस्यबीच भावनात्मक सम्बन्ध सुदृढ बनाउँछ । विवाहपछि फरक घरपरिवारमा पुगेका दिदीबहिनी माइती आउँछन् । टाढा रहेका दाजुभाइ भेटघाट गर्छन् । पुराना मनमुटाव र तिक्तता अन्त्य गर्ने अवसर प्राप्त हुन्छ ।
यसले परिवारलाई केवल एउटै वंश वा थरको संरचना होइन, माया, विश्वास र सहयोगको संस्था बनाउने प्रेरणा दिन्छ ।
४.४ आर्थिक गतिविधि र स्थानीय उत्पादनको प्रवद्र्धन
तिहारले नेपाली अर्थतन्त्रमा पनि सकारात्मक प्रभाव पार्छ ।
यस समयमा निम्न वस्तु तथा सेवाको कारोबार बढ्छ—
– सयपत्री र मखमली फूल ।
– फलफूल तथा मिठाई ।
– माटाका दियो र पूजासामग्री ।
– स्थानीय कृषि उत्पादन ।
– कपडा र पहिरन ।
– सजावटका सामग्री ।
– पशुपक्षीका आहार तथा हेरचाहका सामग्री ।
– हस्तकला र स्थानीय उपहार ।
विशेषगरी पुष्पखेती गर्ने किसान, साना उद्यमी, महिला समूह, घरेलु उद्योग र स्थानीय व्यापारीका लागि तिहार आयआर्जनको अवसर बन्न सक्छ ।
विदेशी वस्तुमा अत्यधिक निर्भर हुनुभन्दा स्वदेशी वस्तु उत्पादन र उपभोगलाई प्रोत्साहन गर्नु तिहारको आर्थिक पक्षलाई सबल बनाउने उपाय हो ।
४.५ लोकसाहित्य र मौखिक परम्पराको संरक्षण
देउसीभैलो नेपाली लोकसाहित्यको अमूल्य सम्पत्ति हो । यसमा गीत, कविता, आख्यान, व्यङ्ग्य, उखान, टुक्का, लोकलय र सामाजिक सन्देशको संयोजन हुन्छ । पुस्तौँदेखि मौखिक रूपमा हस्तान्तरण हुँदै आएका यस्ता गीतहरू संकलन, अभिलेखीकरण र अध्ययन गर्न सकिन्छ ।
स्थानीय भाषिका र लोकबोलीका शब्दहरू पनि यसै माध्यमबाट जीवित रहन्छन् ।
४.६ मनोवैज्ञानिक र भावनात्मक स्वास्थ्य
तिहारको सामूहिक उत्सवले मानिसमा खुसी, आशा, आत्मीयता र अपनत्वको भावना विकास गर्न सहयोग गर्छ । दीप बाल्ने, घर सजाउने, परिवारसँग बस्ने, गीत गाउने, नाच्ने र शुभकामना आदानप्रदान गर्ने कार्यले मानिसको मनोवैज्ञानिक अवस्थामा सकारात्मक प्रभाव पार्न सक्छ ।
विशेषगरी एक्लोपन अनुभव गर्ने वृद्धवृद्धा, परिवारबाट टाढा रहेका सदस्य र सामाजिक रूपमा अलग भएका व्यक्तिलाई यस पर्वले सामुदायिक सम्बन्धसँग पुनः जोड्ने अवसर दिन्छ ।
४.७ समानता र समावेशिताको सम्भावना
तिहारमा घरघरमा देउसीभैलो खेल्ने परम्पराले विभिन्न परिवार, समुदाय र सामाजिक समूहबीच सम्बन्ध विस्तार गर्छ । जात, वर्ग, भाषा, क्षेत्र र आर्थिक अवस्थाको भिन्नता हुँदाहुँदै पनि सामूहिक उत्सवमा सहभागी हुन सकिन्छ । तर वास्तविक समावेशिता कायम गर्न सबै समुदायका मौलिक सांस्कृतिक परम्परालाई समान सम्मान दिनुपर्छ ।
४.८ श्रमको सम्मान र कृतज्ञताको संस्कृति
गोरु तिहार र गाईपूजाले मानिसको जीवनमा प्रत्यक्ष योगदान पु¥याउने जीवप्रति कृतज्ञ हुन सिकाउँछन् । यसको व्यापक अर्थमा किसान, श्रमिक, पशुपालक, चालक, सुरक्षाकर्मी, सफाइकर्मी र समाजका लागि श्रम गर्ने प्रत्येक व्यक्तिको सम्मान पनि जोड्न सकिन्छ । कृतज्ञता सभ्य समाजको आधार हो ।
४.९ आशावाद र सकारात्मक जीवनदृष्टि
तिहारको दीपले अन्धकारमा पनि उज्यालो सम्भव छ भन्ने विश्वास जगाउँछ । जीवनमा दुःख, निराशा, असफलता र सङ्घर्ष आउन सक्छन् । तर मानिसले आशा, विवेक र आत्मविश्वासको दीप निभ्न दिनु हुँदैन । यही यसको गहिरो मनोवैज्ञानिक तथा दार्शनिक शक्ति हो ।
५. तिहारमा देखिएका विकृति, विसङ्गति र चुनौतीहरू
कुनै पनि संस्कृति समयसँगै परिवर्तन हुन्छ । परिवर्तन स्वाभाविक हो, तर परिवर्तनका नाममा संस्कृतिको मौलिकता, नैतिकता र सामाजिक मर्यादा नष्ट हुनु उचित हुँदैन । तिहारको मूल उद्देश्य उज्यालो, आत्मीयता, सद्भाव, कृतज्ञता र समृद्धि हो । तर आधुनिक उपभोगवादी प्रवृत्ति, देखासिकी र अनियन्त्रित मनोरञ्जनले यसका केही पक्षलाई विकृत बनाउँदै लगेका छन् ।
५.१ पटाका, आतसबाजी र विस्फोटक पदार्थको अनियन्त्रित प्रयोग
तिहारमा पटाका, बारुद र विभिन्न प्रकारका विस्फोटक पदार्थ प्रयोग गर्ने प्रवृत्ति देखिन्छ ।
यसले निम्न समस्या निम्त्याउँछ—
– वायु प्रदूषण ।
– ध्वनि प्रदूषण ।
– आगलागी र दुर्घटनाको जोखिम ।
– बालबालिकाको शारीरिक चोटपटक ।
– वृद्धवृद्धा र बिरामीलाई असुविधा ।
– पशुपक्षीमा भय र मानसिक तनाव ।
– आर्थिक स्रोतको अनावश्यक दुरुपयोग ।
दीपावलीको अर्थ प्रकाश हो, विस्फोट र धुवाँ होइन । माटोको दियो, सुरक्षित विद्युतीय बत्ती र वातावरणमैत्री सजावटबाट पनि तिहारलाई सुन्दर बनाउन सकिन्छ ।
५.२ जुवातास र अनियन्त्रित सट्टेबाजी
तिहारमा रमाइलोका नाममा जुवातास खेल्ने र आर्थिक सट्टेबाजी गर्ने प्रवृत्ति पनि देखिन्छ । यसले पारिवारिक विवाद, ऋण, आर्थिक हानि र सामाजिक विकृति निम्त्याउन सक्छ । कुनै ठाउँमा मनोरञ्जनका रूपमा तास खेल्ने चलन भए पनि त्यसलाई जुवा, सट्टेबाजी र आर्थिक शोषणको माध्यम बनाउनु उचित हुँदैन । धनकी देवीको पूजा गर्ने पर्वमा धनको विनाश हुने गतिविधि गर्नु तिहारको नैतिक सन्देशविपरीत हुन्छ ।
५.३ मदिरा र लागूपदार्थको दुरुपयोग
चाडपर्वको नाममा मदिरा सेवन, झैझगडा, होहल्ला, सवारी दुर्घटना र घरेलु हिंसा हुनु अत्यन्त दुःखद पक्ष हो । खुसी मनाउने नाममा अरूको शान्ति, सुरक्षा र सम्मानमा आघात पु¥याउनु उत्सवको संस्कृति होइन ।
५.४ आर्थिक देखासिकी र अनावश्यक खर्च
तिहारमा महँगा लुगा, गरगहना, सजावट र उपहारको प्रतिस्पर्धा गर्ने प्रवृत्ति बढ्दो छ । आफ्नो आर्थिक अवस्थाभन्दा बढी खर्च गरेर अरूलाई देखाउने चाहनाले ऋण र आर्थिक तनाव बढाउन सक्छ । तिहारको वास्तविक सौन्दर्य महँगो सजावटमा होइन, स्वच्छ घर, आत्मीय परिवार र सद्भावपूर्ण सम्बन्धमा हुन्छ ।
५.५ देउसीभैलोको मौलिकतामा आएको ह्रास
पहिले देउसीभैलोमा स्थानीय भाषा, लोकलय, मादल, बाँसुरी, खैँजडी, झ्याली र मौलिक गीतको प्रयोग हुन्थ्यो । अहिले कतिपय ठाउँमा अत्यधिक ठूलो ध्वनि, आयातित गीत, अस्वाभाविक नृत्य, अश्लील शब्द र पैसाको प्रतिस्पर्धाले मौलिकता कमजोर बनाएको छ । देउसीभैलो मनोरञ्जनका लागि मात्र होइन, नेपाली लोकसंस्कृतिको संरक्षणका लागि पनि महत्त्वपूर्ण छ ।
५.६ जबर्जस्ती चन्दा सङ्कलन
देउसीभैलोका नाममा घरधनीलाई असहज हुने गरी रकम माग्ने, नदिएमा अपमान गर्ने वा दबाब सिर्जना गर्ने व्यवहार गलत हो । सगुन स्वेच्छिक हुनुपर्छ । सहयोग सम्मानपूर्वक माग्नुपर्छ ।
५.७ पशुप्रति देखावटी प्रेम
कुकुर तिहारमा कुकुरलाई माला र टीका लगाइन्छ तर वर्षभरि सडकका कुकुरलाई हेला गरिन्छ भने त्यो विरोधाभास हो । गाईपूजा गरेर गाईलाई सडकमा छोड्ने, गोरुलाई अत्यधिक काममा लगाउने र बिरामी पशुको उपचार नगर्ने व्यवहार पनि धार्मिक आदर्शविपरीत हो । पशुप्रतिको सम्मान एक दिनको फोटो र प्रदर्शनमा सीमित हुनु हुँदैन ।
५.८ प्लास्टिक, रासायनिक रङ र कृत्रिम सजावट
तिहारमा अत्यधिक प्लास्टिकका माला, कृत्रिम सजावट, रासायनिक रङ र प्रयोगपछि फालिने सामग्रीको उपयोगले फोहोर बढाउँछ । प्राकृतिक फूल, माटाका सामग्री, पुनःप्रयोग गर्न मिल्ने सजावट र स्थानीय उत्पादनलाई प्राथमिकता दिनु उपयुक्त हुन्छ ।
५.९ सामाजिक सञ्जालमा प्रदर्शनमुखी संस्कृति
आज कतिपय मानिसका लागि चाडपर्वभन्दा त्यसको फोटो, भिडियो र सामाजिक सञ्जालमा प्राप्त हुने प्रतिक्रिया बढी महत्त्वपूर्ण बन्न थालेको छ । उत्सवको वास्तविक आनन्दभन्दा अरूलाई देखाउने चाहना बढ्दा आत्मीयता कमजोर हुन सक्छ । सामाजिक सञ्जालको प्रयोग निषेध गर्नुपर्ने होइन, तर त्यसले वास्तविक मानवीय सम्बन्धलाई विस्थापित गर्नु हुँदैन ।
५.१० लैङ्गिक असमानता र पारिवारिक अधिकारको प्रश्न
भाइटीका दिदीबहिनीको आत्मीयताको प्रतीक हो । तर यस परम्परालाई दाजुभाइले मात्र संरक्षण गर्नुपर्ने र दिदीबहिनीले मात्र सेवा गर्नुपर्ने एकपक्षीय अर्थमा बुझ्नु हुँदैन । दिदीबहिनी पनि समान अधिकार, सम्मान र स्वतन्त्रताका अधिकारी हुन् । भाइटीकाको मूल मर्म पारस्परिक स्नेह, सहयोग र संरक्षण हो । यो लैङ्गिक असमानता कायम गर्ने माध्यम बन्नु हुँदैन ।
विकृतिहरू सुधार्ने उपाय----------------- विकृति सुधारको उपाय
पटाका र आतसबाजी --------------------वातावरणमैत्री दीपोत्सव
जुवातास र सट्टेबाजी-----------------------पारिवारिक खेल तथा सांस्कृतिक कार्यक्रम
मदिराको दुरुपयोग --------------------मर्यादित र सुरक्षित उत्सव
अनावश्यक खर्च -------------------------आर्थिक क्षमताअनुसार उत्सव
देउसीभैलोको विकृति --------------------मौलिक लोकगीत र साहित्यको संरक्षण
जबर्जस्ती चन्दा --------------------------स्वैच्छिक सगुन र सहयोग
पशुप्रतिको देखावटी माया------------------वर्षभरि पशु कल्याण
प्लास्टिक प्रदूषण -------------------------प्राकृतिक र पुनःप्रयोगयोग्य सामग्री
लैङ्गिक असमानता--------------------------पारस्परिक सम्मान र समान अधिकार
६. अन्य चाडपर्वको तुलनामा तिहारका विशिष्ट र मौलिक पक्षहरू
नेपाल बहुजातीय, बहुभाषिक, बहुधार्मिक र बहुसांस्कृतिक मुलुक हो । यहाँ दशैँ, तिहार, छठ, माघी, ल्होसार, उधौली–उभौली, इन्द्रजात्रा, गाईजात्रा, जनैपूर्णिमा, तीज, फागुपूर्णिमा र अनेकौँ स्थानीय चाडपर्व मनाइन्छन् । यी सबैका आआफ्नै धार्मिक, सांस्कृतिक र सामाजिक विशेषता छन् । तर तिहारका केही पक्ष अत्यन्त विशिष्ट छन् ।
६.१ मानिसदेखि पशुपक्षीसम्मलाई सम्मान गर्ने पर्व
धेरै चाडपर्वको केन्द्रमा देवीदेवता, ऋतु, कृषि उत्पादन, धार्मिक विजय वा पारिवारिक सम्बन्ध हुन्छन् । तिहारमा भने पाँच दिनभित्र काग, कुकुर, गाई, गोरु, प्रकृति, धनसम्पत्ति र दाजुभाइ–दिदीबहिनीलाई क्रमशः सम्मान गरिन्छ । यस अर्थमा तिहारले मानव र मानवेतर जीवबीचको सम्बन्धलाई एउटै सांस्कृतिक संरचनामा समेटेको छ ।
६.२ पशुपक्षीलाई पूजा गर्ने विशिष्ट परम्परा
काग र कुकुरलाई विशेष दिन छुट्याएर सम्मान गर्ने परम्परा तिहारको उल्लेखनीय विशेषता हो । कागलाई भोजन अर्पण गर्ने र कुकुरलाई माला तथा टीका लगाउने परम्पराले जीवदया र सहअस्तित्वको अनौठो सांस्कृतिक सन्देश दिन्छ ।
६.३ धनसम्पत्ति र श्रम दुवैको सम्मान
लक्ष्मीपूजाले धनसम्पत्ति र आर्थिक समृद्धिको महत्त्व बताउँछ भने गोरु तिहारले कृषि श्रम र उत्पादनको महत्त्व सम्झाउँछ । यसरी धनको पूजा र धन उत्पादन गर्ने श्रमको सम्मान एउटै पर्वमा समेटिनु तिहारको उल्लेखनीय पक्ष हो ।
६.४ दाजुभाइ र दिदीबहिनीको सम्बन्धलाई छुट्टै दिन
भाइटीकाले दाजुभाइ र दिदीबहिनीको सम्बन्धलाई विशेष सांस्कृतिक मान्यता दिन्छ । यो सम्बन्ध केवल रक्तसम्बन्ध होइन, जीवनभरको आत्मीयता, विश्वास, संरक्षण र पारस्परिक सहयोगको प्रतीक हो ।
६.५ दीप र प्रकाशको सामूहिक सौन्दर्य
तिहारमा घरघरमा दीप बाल्ने परम्पराले व्यक्तिगत घरलाई मात्र होइन, पूरै गाउँ, बस्ती र सहरलाई उज्यालो बनाउँछ । एउटा घरको उज्यालो अर्को घरसँग जोडिएर सामूहिक प्रकाशको उत्सव बन्छ ।
६.६ लोकसङ्गीत र सामुदायिक सहभागिता
देउसीभैलोले चाडपर्वलाई घरभित्रको अनुष्ठानबाट बाहिर निकालेर गाउँ, टोल र समुदायको सामूहिक उत्सव बनाउँछ । यसले सांस्कृतिक आदानप्रदान र सामाजिक एकताको अवसर सिर्जना गर्छ ।
६.७ आत्मपूजादेखि परिवारपूजासम्मको दार्शनिक विस्तार
नेवार समुदायको म्हःपूजाले आत्मअस्तित्वको सम्मान गर्छ भने भाइटीकाले पारिवारिक सम्बन्धको सम्मान गर्छ । गोवर्धन पूजाले प्रकृतिको महत्त्व बताउँछ भने लक्ष्मीपूजाले आर्थिक समृद्धिको । यसरी तिहारले आत्मा, परिवार, समाज, प्रकृति र अर्थतन्त्रलाई एउटै सांस्कृतिक सूत्रमा जोड्छ ।
तुलनात्मक अध्ययन:-
चाडपर्व---------------------------प्रमुख धार्मिक/सांस्कृतिक केन्द्र-------------- मुख्य जीवनसन्देश
दशैँ----------------------------दुर्गा, शक्ति र विजयादशमी--------------------शक्ति, सत्य र असत्यमाथि विजय
तिहार------------------------दीपावली, जीवपूजा, लक्ष्मी र भाइटीका -------------प्रकाश, जीवदया, समृद्धि र आत्मीयता
छठ--------------------------सूर्य र छठीमाताको आराधना-----------------------प्रकृति, जल, सूर्य र कृतज्ञता
तीज---------------------------शिव–पार्वती र नारी परम्परा----------------------आस्था, सम्बन्ध र सांस्कृतिक पहिचान
माघी ------------------------नयाँ वर्ष तथा कृषि र सामुदायिक परम्परा----------------एकता, स्वतन्त्रता र सामाजिक पहिचान
ल्होसार-----------------------नयाँ वर्ष र सांस्कृतिक परम्परा--------------------------नयाँ सुरुवात, सद्भाव र सांस्कृतिक निरन्तरता
फागुपूर्णिमा---------------------रङ र वसन्तोत्सव -----------------------------------प्रेम, उल्लास र सामाजिक मेलमिलाप
जनैपूर्णिमा---------------------- ऋषि, रक्षा र धार्मिक संस्कार -------------------------पवित्रता, अनुशासन र संरक्षण
यी पर्वमध्ये कुनैलाई अर्कोभन्दा उच्च वा न्यून भन्न मिल्दैन । तर तिहारको विशेषता यसको पाँचदिने क्रमभित्र जीवजगत्, प्रकृति, धन, श्रम र पारिवारिक सम्बन्धलाई एकैसाथ समेट्नु हो ।
७. तिहारका पाँच दिनलाई जीवनदर्शनका पाँच पाठका रूपमा बुझ्दा
तिहारको पाँचदिने संरचनालाई एउटा सुन्दर जीवनदर्शनका रूपमा पनि व्याख्या गर्न सकिन्छ ।
पहिलो पाठ: काग — प्रकृतिको सम्मान गर ।
आफूभन्दा सानो, कमजोर वा सामान्य देखिने जीवको अस्तित्वलाई पनि महत्त्व देऊ ।
दोस्रो पाठ : कुकुर — निष्ठावान् र कृतज्ञ बन ।
सम्बन्धमा विश्वास, इमानदारी र समर्पणलाई सर्वोच्च स्थान देऊ ।
तेस्रो पाठ : गाई र लक्ष्मी — समृद्धि र सदाचारको समन्वय गर ।
धन कमाऊ, तर धनभन्दा ठूलो विवेक, नैतिकता र सन्तोष हो भन्ने नबिर्स ।
चौथो पाठ : गोरु र गोवर्धन — श्रम र प्रकृतिको सम्मान गर ।
उत्पादन गर्ने हात र जीवन धान्ने प्रकृतिलाई कहिल्यै उपेक्षा नगर ।
पाँचौँ पाठ : भाइटीका — सम्बन्धलाई प्रेमले बचाऊ ।
परिवार, आत्मीयता, पारस्परिक सहयोग र मानवताको सम्बन्धलाई जीवनभर जोगाऊ ।
यसरी हेर्दा तिहार एउटा साधारण चाड होइन, पाँचवटा जीवनमूल्यको क्रमिक पाठशाला हो ।
८. तिहारको धार्मिक दर्शन र आधुनिक विज्ञानबीचको सम्बन्ध
तिहारका कतिपय धार्मिक परम्परालाई आधुनिक वैज्ञानिक दृष्टिले पनि विश्लेषण गर्न सकिन्छ । तर धार्मिक आस्था र वैज्ञानिक तथ्यलाई एउटै प्रमाणका रूपमा प्रस्तुत गर्नु उचित हुँदैन ।
८.१ दीप प्रज्वलन र मनोवैज्ञानिक प्रभाव
सफा र व्यवस्थित घर, मधुरो प्रकाश, परिवारको सामूहिक सहभागिता तथा उत्सवको वातावरणले मानिसमा सकारात्मक भावनात्मक अनुभव सिर्जना गर्न सक्छ । दीप प्रज्वलनलाई आध्यात्मिक दृष्टिले अन्धकारको अन्त्य र ज्ञानको उदय मानिन्छ । वैज्ञानिक दृष्टिले यसको प्रभाव बुझ्दा प्रकाशको सुरक्षित प्रयोग, वातावरणीय अवस्था र व्यक्तिको मनोवैज्ञानिक अनुभवलाई अलग–अलग अध्ययन गर्नुपर्छ ।
८.२ पशुपक्षी र जैविक विविधता
काग, कुकुर, गाई र गोरुको सम्मानले जैविक विविधता र पशु कल्याणको विषयमा जनचेतना फैलाउने अवसर दिन्छ । तर सबै पशुपक्षीलाई मानवले दिएको खानेकुरा उपयुक्त हुँदैन । विशेषगरी चरालाई ढुसी लागेको, नुन धेरै भएको वा प्रशोधित खानेकुरा दिनु हुँदैन । कुकुरलाई चकलेट, प्याज, लसुन, अङ्गुर तथा कुकुरका लागि विषाक्त अन्य खानेकुरा दिनु हुँदैन । धार्मिक भावनालाई पशु स्वास्थ्यसम्बन्धी ज्ञानसँग जोड्नु आवश्यक छ ।
८.३ कृषि र गोवर्धन दर्शन
गोवर्धन कथाले प्राकृतिक स्रोतको संरक्षण र स्थानीय कृषि प्रणालीको महत्त्व बुझाउने प्रतीकात्मक आधार प्रदान गर्छ । आजको वैज्ञानिक कृषि प्रणालीमा पनि माटोको उर्वराशक्ति, जैविक मल, जलस्रोत व्यवस्थापन, पशुपालन र जैविक विविधतालाई एकीकृत रूपमा हेर्ने गरिन्छ । यस अर्थमा गोवर्धन पूजालाई वातावरणमैत्री कृषि अभियानसँग जोड्न सकिन्छ ।
८.४ आर्थिक अनुशासन र लक्ष्मीपूजा
लक्ष्मीपूजाका अवसरमा बहिखाता र धनसम्पत्तिको पूजा गर्ने परम्परालाई आधुनिक वित्तीय साक्षरतासँग जोड्न सकिन्छ । यस दिन परिवारले आफ्नो आम्दानी, खर्च, बचत, ऋण र आगामी आर्थिक योजनाको समीक्षा गर्न सक्छ । वास्तविक लक्ष्मी त्यहीँ स्थायी हुन्छिन् जहाँ आम्दानीको स्रोत नैतिक हुन्छ र खर्च विवेकपूर्ण हुन्छ ।
९. तिहारलाई अझ मौलिक, सभ्य र अर्थपूर्ण बनाउने सुधारका प्रस्ताव
तिहारका सकारात्मक पक्षको संरक्षण गर्दै विकृतिहरू हटाउन परिवार, विद्यालय, स्थानीय सरकार, सांस्कृतिक संस्था र समुदायको संयुक्त प्रयास आवश्यक छ ।
९.१ विद्यालयस्तरमा तिहारको शास्त्रीय तथा सांस्कृतिक अध्ययन
विद्यालयमा तिहारको धार्मिक इतिहास, पौराणिक कथा, पाँच दिनको महत्त्व, देउसीभैलो, लोकगीत र वातावरणीय सन्देशबारे विशेष कक्षा सञ्चालन गर्न सकिन्छ ।
९.२ वातावरणमैत्री तिहार अभियान
– माटाका दियोको प्रयोग ।
– पटाका र विस्फोटक पदार्थबाट परहेज ।
– प्लास्टिकरहित सजावट ।
– प्राकृतिक फूल र स्थानीय सामग्रीको उपयोग ।
– दीप प्रज्वलन गर्दा आगलागीबाट बच्ने सावधानी ।
९.३ पशु कल्याण अभियान
तिहारको अवसरमा स्थानीय तह र पशुसेवा कार्यालयको समन्वयमा निःशुल्क पशु स्वास्थ्य परीक्षण, कुकुरको खोप, सडकका असहाय पशुको उद्धार र पशु आहार वितरणजस्ता कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सकिन्छ ।
९.४ देउसीभैलोको अभिलेखीकरण
स्थानीय मौलिक देउसीभैलोका गीत, भट्याइ, लोकलय, नृत्य र बाजागाजाको अभिलेख तयार गर्नुपर्छ । विद्यालय, साहित्यिक संस्था र स्थानीय सरकारको सहकार्यमा मौलिक देउसीभैलो प्रतियोगिता आयोजना गर्न सकिन्छ ।
९.५ आर्थिक रूपमा कमजोर परिवारलाई सहयोग
तिहारको वास्तविक खुसी सबैको घरमा पुग्नुपर्छ । अनाथ बालबालिका, एकल महिला, विपन्न परिवार, अपाङ्गता भएका व्यक्ति र असहाय वृद्धवृद्धालाई सहयोग गर्ने अभियान सञ्चालन गर्न सकिन्छ ।
९.६ सम्बन्ध सुधार र मेलमिलापको अवसर
तिहारमा परिवारभित्रको पुरानो मनमुटाव हटाउने, छिमेकीसँग मेलमिलाप गर्ने, टाढिएका आफन्तसँग सम्बन्ध जोड्ने र समाजमा सद्भाव फैलाउने सङ्कल्प गर्न सकिन्छ ।
९.७ स्थानीय उत्पादनलाई प्राथमिकता
तिहारमा स्थानीय फूल, माटाका दियो, हस्तकला, कृषि उपज, स्थानीय मिठाई र घरेलु उद्योगका सामग्री प्रयोग गर्नुपर्छ । यसले गाउँको अर्थतन्त्र बलियो बनाउँछ ।
१०. तिहारका सन्दर्भमा केही महत्त्वपूर्ण दार्शनिक तथा जीवनोपयोगी विचार
तिहारका पाँच दिनबाट विकसित गर्न सकिने जीवनदर्शनलाई केही सूत्रमा प्रस्तुत गर्न सकिन्छ ।
१. संसारमा कुनै पनि जीव निरर्थक छैन; प्रत्येकको आफ्नै अस्तित्व र महत्त्व छ ।
२. प्रेमको सबैभन्दा ठूलो प्रमाण शब्द होइन, व्यवहार हो ।
३. निष्ठा र कृतज्ञता मानव चरित्रका अमूल्य आभूषण हुन् ।
४. धन कमाउनु सफलता हो, तर धनको सदुपयोग गर्नु वास्तविक समृद्धि हो ।
५. प्रकृतिको विनाश गरेर मानव सभ्यताको विकास सम्भव छैन ।
६. श्रमलाई सम्मान नगर्ने समाजले समृद्धि प्राप्त गर्न सक्दैन ।
७. परिवारको वास्तविक शक्ति सम्पत्तिमा होइन, आत्मीयता र विश्वासमा हुन्छ ।
८. ज्ञान बाँड्दा घट्दैन; दीप बाल्दा उज्यालो फैलिन्छ ।
९. धर्मको सार कर्मकाण्डमा मात्र होइन, दया, सत्य, न्याय र सदाचारमा निहित हुन्छ ।
१०. चाडपर्वको मूल्य खर्चिएको धनले होइन, निर्माण भएको सम्बन्धले निर्धारण गर्छ ।
११. संस्कृति जोगाउनु भनेको पुरानो परम्परा जस्ताको तस्तै दोहो¥याउनु मात्र होइन, त्यसका असल मूल्यलाई समयअनुसार परिष्कृत गर्नु पनि हो ।
१२. एउटा सानो दीपले पनि अन्धकारलाई चुनौती दिन सक्छ; एउटा असल विचारले पनि समाज परिवर्तनको सुरुवात गर्न सक्छ ।
११. निष्कर्ष ः तिहार, उज्यालोको उत्सवभन्दा धेरै ठूलो मानवीय सभ्यताको जीवनदर्शन
तिहार नेपाली समाजको धार्मिक आस्था, पौराणिक विश्वास, सांस्कृतिक मौलिकता, सामाजिक सद्भाव र पारिवारिक आत्मीयताको अनुपम समन्वय हो । यस पर्वको महत्त्व पाँच दिनको पूजा र अनुष्ठानमा मात्र सीमित छैन । यसले मानिसलाई आफ्नो अस्तित्वको व्यापकता बुझ्न, प्रकृतिसँगको सम्बन्ध पहिचान गर्न, श्रमको सम्मान गर्न, धनको सदुपयोग गर्न र पारिवारिक सम्बन्धको गरिमा कायम राख्न प्रेरित गर्छ ।
काग तिहारले सानोभन्दा सानो जीवको पनि अस्तित्वको सम्मान गर्न सिकाउँछ । कुकुर तिहारले निष्ठा, इमानदारी र कृतज्ञताको महत्त्व बुझाउँछ । गाई तिहारले मातृत्व, पोषण र समृद्धिको सम्मान गर्न प्रेरित गर्छ । लक्ष्मीपूजाले धनसँगै विवेक, सदाचार र आर्थिक अनुशासनको आवश्यकता सम्झाउँछ । गोरु तिहारले कृषि श्रम र उत्पादनको सम्मान गर्छ । गोवर्धन पूजाले प्रकृतिको संरक्षण र अहङ्कारको त्याग गर्न सिकाउँछ । म्हःपूजाले आफ्नै शरीर, अस्तित्व र जीवनशक्तिको सम्मान गर्न प्रेरित गर्छ । अन्ततः भाइटीकाले दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीचको आत्मीय सम्बन्धलाई जीवन्त बनाउँछ ।
यी सबै परम्पराको समष्टिगत सन्देश एउटै छ—मानिसले आफूलाई मात्र होइन, आफू बाँचेको संसारलाई पनि प्रेम गर्न सिक्नुपर्छ ।
तिहारको दीपले बाहिरको अन्धकार हटाउँछ, तर मानिसको मनभित्र रहेको लोभ, ईष्र्या, अहङ्कार, घृणा, हिंसा, अन्याय र स्वार्थको अन्धकार हटाउने जिम्मेवारी मानिस आफैँको हो । घरको ढोकामा लक्ष्मीका पाइला बनाएर मात्र समृद्धि आउँदैन; घरमा श्रम, इमानदारी, सद्भाव, परि श्रम र परोपकारका पाइला पनि प्रवेश गराउनुपर्छ ।
कागलाई भात चढाएर मात्र जीवदया पूरा हुँदैन; वर्षभरि चराचुरुङ्गीको संरक्षण गर्नुपर्छ । कुकुरलाई माला लगाएर मात्र निष्ठाको सम्मान हुँदैन; सडकका असहाय पशुप्रति पनि करुणा देखाउनुपर्छ । गाईको पूजा गरेर मात्र मातृत्वको सम्मान हुँदैन; पशु अधिकार र संरक्षण सुनिश्चित गर्नुपर्छ । गोरुको पूजा गरेर मात्र श्रमको सम्मान हुँदैन; किसान र श्रमिकलाई उचित पारि श्रमिक र सामाजिक प्रतिष्ठा दिनुपर्छ । भाइटीकामा दीर्घायुको कामना गरेर मात्र सम्बन्ध बलियो हुँदैन; जीवनभर दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीच विश्वास र सहयोग कायम राख्नुपर्छ ।
तिहारको वास्तविक सार यही हो—कर्मकाण्डभन्दा माथि उठेर जीवनमूल्यलाई व्यवहारमा उतार्नु ।
अन्ततः तिहारले हामीलाई एउटा महान् मानवीय सत्य सम्झाउँछ—अन्धकारलाई सरापेर उज्यालो आउँदैन, एउटा दीप बाल्नुपर्छ । घृणालाई गाली गरेर प्रेम जन्मिँदैन, आफैँ प्रेमपूर्ण बन्नुपर्छ । गरिबीलाई दोष दिएर समृद्धि प्राप्त हुँदैन, श्रम, सीप, इमानदारी र विवेकको बाटो रोज्नुपर्छ । परिवार टुटेकोमा दुःख व्यक्त गरेर मात्र सम्बन्ध जोडिँदैन, आत्मीयताको हात अघि बढाउनुपर्छ ।
हामीले तिहार मनाउँदा घरमा मात्र होइन, मनमा पनि दीप बाल्न सकौँ । आँगनमा मात्र होइन, व्यवहारमा पनि फूल फुलाउन सकौँ । लक्ष्मीलाई केवल धनको रूपमा होइन, सद्बुद्धि, सन्तोष र सदाचारको रूपमा ग्रहण गर्न सकौँ । भाइटीकाको स्नेहलाई परिवारको सीमाभन्दा बाहिर विस्तार गरेर समग्र मानव समुदायप्रति आत्मीयता विकास गर्न सकौँ ।
किनकि तिहारको वास्तविक विजय अन्धकारमाथि दीपको विजय मात्र होइन, अज्ञानमाथि ज्ञानको, स्वार्थमाथि परोपकारको, घृणामाथि प्रेमको, अहङ्कारमाथि विनम्रताको र अमानवीयतामाथि मानवताको विजय हो ।
घरघरमा दीप बलोस्, मनमनमा विवेक जागोस् ।
सम्बन्धमा प्रेम फुलोस्, व्यवहारमा सदाचार बसोस् ।
प्रकृतिमा हरियाली छाओस्, जीवजगत्मा करुणा फैलियोस् ।
श्रमले सम्मान पाओस्, धनले सदुपयोग पाओस् ।
तिहारको उज्यालो प्रत्येक हृदयमा पुगेर समग्र मानव सभ्यतालाई आलोकित गरोस् ।
रिब्दिकोट – ४, नारायणथोक, पाल्पा