१. परिचयः
स्याङ्जा जिल्ला सिर्जनाको उर्वरभूमि मानिन्छ । स्याङ्जाकै आँधीखोला वालिङ्को सेरोफेरोमा रहेका आधा दर्जनजति (साहित्यक र शैक्षिक) संघसंस्थामा आबद्ध कवि लेखनाथ काफ्ले (२०१५) विभिन्न साहित्यक र शैक्षिक संघसस्थाबाट (एक दर्जनभन्दा बढी) सम्मानित र पुरस्कृत व्यक्तित्व हुन् । उनी स्याङ्जाको साहित्यक इतिहासमा कुशल सर्जकका रुपमा स्थापित व्यक्ति हुन् । कवि लेखनाथ काफ्लेका बियाड (कविता सङ्ग्रह–२०४४), सपना (उपन्यास–२०४६), अचार (फुटकर रचना सङ्ग्रह–२०६४), सङ्घर्ष (कथा सङ्ग्रह–२०६६), रामवाण (गजल सङ्ग्रह–२०६७), मट्याङ्ग्रा (मुक्तक सङ्ग्रह–२०६८) र ‘चौतारी’ (कविता सङ्ग्रह २०७८) प्रकाशित भइसकेका छन् । यो ‘चौतारी’ कविता सङ्ग्रह कृति २०७८ सालमा प्रकाशित कृति हो । उनी साहित्य र सामाजिक क्षेत्रका सरल र इमान्दार व्यक्ति मानिन्छन् । उल्लिखित कृतिहरूलाई नियाल्दा लेखकको कलम कविता विधामा मात्र नभएर कथा, उपन्यास, गजल र मुक्तक विधामा समेत चलेको पाइन्छ । भेषजराज साहित्य प्रतिष्ठान वालिङ, स्याङ्जाद्वारा प्रकाशित यस कृतिमा लेखकले आफ्ना मातापिताप्रति समर्पणका स्वरहरू प्रस्तुत गरेका छन् । यस कविता सङ्ग्रह कृतिमा प्रकाशकको तर्फबाट भेषजराज साहित्य प्रतिष्ठान वालिङ, स्याङ्जाका अध्यक्ष यमकान्त खनालको प्रकाशकीय लेख र लेखकको तर्फबाट ‘लेखकीय’ मन्तव्य समेत समावेश गरिएको छ ।
‘चौतारी’ कविता सङ्ग्रह समाज, जीवन र चेतनाको चौतारी हो । आफ्नै जीवनशैली र सामाजिक परिवेशका विषयलाई समाएर तयार गरिएको यो ‘चौतारी’ कविता सङ्ग्रहलाई नेपाली समाज, जनजीवन, सामाजिक विकृति, राष्ट्रिय भावना तथा सांस्कृतिक चेतनालाई अभिव्यक्त गर्ने कृतिका रूपमा लिन सकिन्छ। यस कविता सङ्ग्रहमा ‘फूलको अपमान नहोस्’, ‘सहिदलाई सम्झदा’, ‘मान्छले सबैथोक जानेका छन्’, ‘साली दिन्न’, ‘पढपढ भाइबहिनी’, ‘ईश्वरले पनि...’’, ‘ड्राइभर दाइ’, ‘उनी ठूला मान्छे हुन्’, ‘यी साँढे नपाले के हुन्छ ?’, ‘सम्मान गर’, ‘हाम्रा खेलाडीहरू’, ‘म अभम्म परें!’, ‘भैँसीले दूध दिएन’, ‘यो जन्म मैले’, ‘थरीथरीका बाँदर’, ‘सीमा रेखा मान्छेले कोर्छन्’, ‘हल मिलेन’, ‘मेरो गीत!’, ‘कहिल्यै जन्मिएनन्’, ‘समय पुग्दैन’, ‘महिला हिंसा’, ‘खिचडी कहिले पाक्छ ?’, ‘गाउँले कवि’, ‘कता हो कता ?’, ‘कविसँग’, ‘बुझ्नै सकिनँ’, ‘सम्मान गर’, ‘शुद्ध भेडा’, ‘बेकुब !’, ‘सन्तान’, ‘अन्तिम हिसाब’, ‘जुकाले सतायो!’, ‘चौतारी’, ‘अजिङ्गर’, ‘गिदीलाई’, ‘म खुशी छु’, ‘ऊ आउँछ’, ‘कसरी आनन्द आउँछ’, ‘सपना किन मिल्थ्यो ?’, ‘नयाँ नेपाल’, ‘उद्घोषक भाइ’, ‘शिक्षक’, ‘तपाईंको के जान्छ र?, ‘फेरि त्यहीँ नै जन्म पाऊँ’, ‘नेपाल ताराको सूचना !’, ‘शरीरर एउटा मेसिन हो’, ‘मनको बह !’, ‘जन्मे हुन्थ्यो’, ‘यही देश फापेको छ’, ‘लाटा बाले..’, ‘यहाँ आत्तुरी छ !’, ‘रक्तदान गरौँ’, ‘भानिज’, ‘भूकम्प–२०७२’, ‘संसारका सबै मान्छे...’, ‘मेरो विचारमा’, ‘हराउँछ’, ‘कोरोनाको प्रभाव’, ‘महत्त्व छ’, ‘गरिबले हात्ती पाल्न हुँदैन’, , ‘मलाई ठूलाबाट डर लाग्छ’, ‘स्मार्ट परिवार’ र ‘म भोलि हराएर जानेछु’ जस्ता ६२ वटा फुटकर कविताहरू समावेश गरिएका छन्। उल्लिखित शीर्षकका कविताहरूमध्ये ‘फूलको अपमान नहोस्’, ‘सहिदलाई सम्झदा’, ‘मान्छले सबैथोक जानेका छन्’, ‘साली दिन्न’, ‘ईश्वरले पनि...’’, ‘ड्राइभर दाइ’, ‘उनी ठूला मान्छे हुन्’, ‘यी साँढे नपाले के हुन्छ ?’, ‘सम्मान गर’, ‘हाम्रा खेलाडीहरू’, ‘म अभम्म परें!’, ‘भैँसीले दूध दिएन’, ‘थरीथरीका बाँदर’, ‘सीमा रेखा मान्छेले कोर्छन्’, ‘हल मिलेन’, ‘मेरो गति!’, ‘कहिल्यै जन्मिएनन्’, ‘समय पुग्दैन’, ‘महिला हिंसा’, ‘खिचडी कहिले पाक्छ ?’, ‘गाउँले कवि’, ‘कता हो कता ?’, ‘कविसँग’, ‘बुझ्नै सकिनँ’, ‘सम्मान गर’, ‘शुद्ध भेडा’, ‘मनको बह !’, यहाँ आत्तुरी छ !’ र ‘गरिबले हात्ती पाल्न हुँदैन’ भन्ने शीर्षकका कविताहरू विभिन्न पत्रपत्रिकामा अगाडि नै प्रकाशित छन् । यस कविता सङ्ग्रहमा कविले शास्त्रिय छन्दलाईभन्दा आफ्नै गति र यतिमा निर्माण भएको स्वतन्त्र छन्दलाई अँगालेका छन् । कविताका चोटिला हरफहरूले चौतारीको रौनकतालाई झन् गहकिलो बनाएको छ ।
२. जीवनका विविध अनुभूतिको काव्यिक चौतारी
साहित्य समाजको ऐना मात्र होइन, समाजको अन्तःचेतना, जीवनदृष्टि र समयको स्पन्दनलाई अभिव्यक्त गर्ने सशक्त माध्यम पनि हो। साहित्यकारले आफू बाँचेको समय, समाज, परिवेश, भोगाइ, अनुभूति र अवलोकनलाई सिर्जनाका माध्यमबाट अभिव्यक्त गर्दै समाजलाई नयाँ ढङ्गले सोच्न प्रेरित गर्दछ। यस दृष्टिले कवि लेखनाथ काफ्लेद्वारा रचित ‘चौतारी’ कविता सङ्ग्रह (२०७८) नेपाली समाजका विविध पक्ष, मानवीय व्यवहार, सामाजिक विकृति, सांस्कृतिक चेतना, राष्ट्रिय भावना तथा समसामयिक जीवनका अनेकौँ आयामलाई समेट्ने कृतिका रूपमा देखापरेको छ।
यस सङ्ग्रहमा समावेश कविताका शीर्षकहरूलाई सूक्ष्म रूपमा नियाल्दा कवि केवल प्रकृति, प्रेम र सौन्दर्यका परम्परागत विषयमा सीमित नरही समाजभित्रका विसङ्गति, विडम्बना, अन्याय, असमानता, मानवीय कमजोरी, राजनीतिक बेथिति र समयका चुनौतीहरूसँग प्रत्यक्ष संवाद गर्न चाहन्छन् भन्ने अनुभूति हुन्छ। उनका कविताका विषयहरूमा सामान्य मानिसको दैनिक जीवनदेखि राष्ट्रिय सरोकारसम्मको विस्तृत क्षेत्र समेटिएको छ।
‘चौतारी’ शब्द आफैँमा नेपाली ग्रामीण सभ्यता, सामूहिकता, आत्मीयता र सामाजिक संवादको प्रतीक हो। चौतारीमा जसरी विभिन्न उमेर, वर्ग, विचार र अनुभव भएका मानिसहरू भेला हुन्छन्, त्यसरी नै यस सङ्ग्रहमा जीवनका अनेकौँ विषय, अनुभूति र विचारहरू एकै ठाउँमा सङ्गृहीत भएका छन्। त्यसैले यस कृतिलाई नेपाली समाजका विविध आवाजहरू गुन्जिने एउटा साहित्यिक चौतारीका रूपमा लिन सकिन्छ।
३. सामाजिक यथार्थको उद्घाटन र विसङ्गतिप्रतिको व्यङ्ग्यात्मक चेतना
‘चौतारी’ कविता सङ्ग्रहको महत्त्वपूर्ण पक्ष सामाजिक यथार्थको प्रस्तुति र विसङ्गतिप्रतिको व्यङ्ग्यात्मक दृष्टिकोण हो। ‘साली दिन्न’, ‘यी साँढे नपाले के हुन्छ ?’, ‘तपाईंको के जान्छ र?’, ‘गरिबले हात्ती पाल्न हुँदैन’, ‘मलाई ठूलाबाट डर लाग्छ’, ‘शुद्ध भेडा’, ‘बेकुब !’, ‘खिचडी कहिले पाक्छ’ जस्ता शीर्षकले समाजका विभिन्न विसङ्गतिपूर्ण प्रवृत्तिमाथि प्रश्न उठाउने आधार प्रदान गरेको छ । यस कविता सङ्ग्रमा उल्लिखित सबै शीर्षकका कविताहरू चोटिला र गहकिला छन् । तिनै चोटिला कवितामध्ये ‘यी साँढे नपाले के हुन्छ ?’ शीर्षककको कवितामा सत्ताका साँढेहरूलाई झटारो हान्दै कविले नेपाल आमासँग प्रश्न छन् । यहाँ कविताकै शैलीमा कवि यसरी बोल्छन् –
‘‘भुसपिठो यिनैले पाए
विदेशको नुन, भिटामिन यिनैले खाए
पचोस् नपचोस् सबै चपाए
जसले पाल्यो उसैलाई नाङ्गो बनाए
यिनको गोबरले गाउँनै गनायो
लाखौँ प्राणीको उठीबास बनायो”
नेपाली समाजमा देखिने खोक्रो प्रतिष्ठा, देखावटीपन, स्वार्थ, पदको दुरुपयोग, असमानता र शक्तिको आडमा गरिने व्यवहार साहित्यका महत्त्वपूर्ण व्यङ्ग्यात्मक विषय बनेका छन्। कविले यस्ता विषयलाई सामान्य जनजीवनसँग जोडेर प्रस्तुत गर्ने प्रयास गरेको देखिन्छ।
‘तपाईंको के जान्छ र?’ शीर्षकले अरूको दुःख, समस्या र पीडाप्रति उदासीन रहने स्वार्थी मनोवृत्तिलाई सङ्केत गर्न सक्छ। अर्काको समस्यामा चासो नदिने तर आफ्नो स्वार्थ पूरा गर्न सक्रिय हुने प्रवृत्तिप्रति यस शीर्षकमा व्यङ्ग्यको सम्भावना देखिन्छ। त्यसैगरी ‘मलाई ठूलाबाट डर लाग्छ’ शीर्षकले समाजमा शक्ति, पद र प्रतिष्ठाका आधारमा विकसित हुने भय, दबाब र असमान सम्बन्धलाई प्रश्न गर्न सक्ने आधार दिन्छ। सामाजिक रूपमा ठूलो मानिने व्यक्तिहरू सधैँ आदर्श र विश्वासयोग्य हुन्छन् भन्ने छैन। जब अधिकार र शक्तिसँग जिम्मेवारी जोडिँदैन, तब समाजमा भय र अन्याय जन्मिन्छ। यस दृष्टिले उक्त शीर्षक सामाजिक मनोविज्ञानको एउटा गम्भीर पक्षसँग सम्बन्धित देखिन्छ। ‘खिचडी कहिले पाक्छ’ शीर्षकले नेपाली समाज र राजनीतिक क्षेत्रमा लामो समयसम्म निर्णयहीनता, अन्योल र काम सम्पन्न हुन नसक्ने अवस्थाप्रति व्यङ्ग्य गरेको हुन सक्ने देखिन्छ। यसरी कविका शीर्षकहरूले समाजमा देखिने विरोधाभास र विसङ्गतिहरूलाई साहित्यिक प्रश्नका रूपमा उठाएका छन्।
४. मानवीय संवेदना, नैतिकता र जीवनदर्शनको अभिव्यक्ति
मानव जीवन केवल भौतिक सुखसुविधा र व्यक्तिगत उपलब्धिको सङ्ग्रह होइन। यसमा प्रेम, करुणा, सम्मान, त्याग, पीडा, आशा, निराशा र आत्मबोधका अनेकौँ अनुभूतिहरू गाँसिएका हुन्छन्। ‘फूलको अपमान नहोस्’, ‘सम्मान गर’, ‘सन्तान’, ‘अन्तिम हिसाब’, ‘म खुसी छु’, ‘ऊ आउँछ’, ‘कसरी आनन्द आउँछ?’, ‘सपना किन मिल्थ्यो?’ र ‘म भोलि हराएर जानेछु’ जस्ता शीर्षकले यस्तै जीवनगत अनुभूतिहरूलाई सङ्केत गर्दछन्। ‘फूलको अपमान नहोस्’ शीर्षकमा फूललाई सौन्दर्य, कोमलता, पवित्रता र मानवीय संवेदनाको प्रतीकका रूपमा बुझ्न सकिन्छ। फूलको सम्मानको आग्रहलाई व्यापक अर्थमा व्याख्या गर्दा मानिसको भावना, श्रम, सिर्जना र अस्तित्वको सम्मान गर्नुपर्ने मानवीय सन्देशका रूपमा ग्रहण गर्न सकिन्छ।
‘सम्मान गर’ शीर्षकले मानिसको वास्तविक महानता उसको धन, पद, जात, प्रतिष्ठा वा बाह्य स्वरूपमा नभई उसको मानवीय गुणर कर्मलाई सङ्केत गर्छ। समाजमा पारस्परिक सम्मान र सहअस्तित्वको भावना विकास नभएसम्म सभ्य समाज निर्माण हुन सक्दैन। ‘अन्तिम हिसाब’ शीर्षकले मानिसको जीवनमा अन्ततः धनसम्पत्ति र प्रतिष्ठाभन्दा कर्म, व्यवहार र योगदानको मूल्याङ्कन महत्त्वपूर्ण हुने दार्शनिक पक्षलाई सम्झाउँछ। मानिसले आफ्नो जीवनकालमा के प्राप्त गर्यो भन्ने प्रश्नभन्दा उसले समाज र मानवताका लागि के योगदान गर्यो भन्ने प्रश्न बढी अर्थपूर्ण हुन्छ। त्यसैगरी ‘म भोलि हराएर जानेछु’ शीर्षकले जीवनको क्षणभङ्गुरता, समयको अनिश्चितता र अस्तित्वबोधलाई अभिव्यक्त गर्न सक्ने देखिन्छ। यसले मानिसलाई आफ्नो जीवनलाई सार्थक बनाउन, असल कर्म गर्न र समयको महत्त्व बुझ्न प्रेरित गर्ने दार्शनिक सम्भावना बोकेको छ।
५. राष्ट्रियता, देशप्रेम र शहीदप्रतिको श्रद्धाभाव
राष्ट्रप्रेम नेपाली साहित्यको एउटा सशक्त प्रवृत्ति हो। आफ्नो मातृभूमिप्रति प्रेम, राष्ट्रिय स्वाधीनताप्रतिको प्रतिबद्धता, देशको समृद्धिप्रतिको आकाङ्क्षा र राष्ट्रका लागि बलिदान गर्ने वीरहरूप्रतिको सम्मान साहित्यका महत्त्वपूर्ण विषय हुन्। यस सङ्ग्रहमा ‘शहीदलाई सम्झँदा’, ‘नयाँ नेपाल’, ‘यही देश फापेको छ’, ‘फेरि त्यहीँ नै जन्म पाऊँ’ र ‘नेपाल ताराको सूचना!’ जस्ता शीर्षकले राष्ट्रिय भावनालाई स्थान दिएको देखिन्छ। ‘शहीदलाई सम्झँदा’ शीर्षकले राष्ट्रको स्वतन्त्रता, लोकतन्त्र, सामाजिक परिवर्तन र जनअधिकारका लागि जीवन अर्पण गर्ने वीर सपूतहरूको योगदानप्रति श्रद्धा व्यक्त गर्ने आधार दिन्छ। शहीदको बलिदानलाई केवल औपचारिक सम्झनामा सीमित नराखी उनीहरूले देखाएको आदर्श र उद्देश्यलाई व्यवहारमा उतार्नुपर्ने चेतना यस विषयको मूल मर्म हुन सक्छ। ‘नयाँ नेपाल’ शीर्षकमा परिवर्तन, विकास, समृद्धि र सामाजिक न्यायप्रतिको आकाङ्क्षा अभिव्यक्त हुन सक्छ। नयाँ नेपालको निर्माण केवल राजनीतिक व्यवस्थाको परिवर्तनबाट सम्भव हुँदैन; यसका लागि नागरिकको चेतना, नैतिकता, इमानदारी र जिम्मेवारीमा पनि परिवर्तन आवश्यक हुन्छ।‘यही देश फापेको छ’ र ‘फेरि त्यहीँ नै जन्म पाऊँ’ शीर्षकले मातृभूमिप्रतिको आत्मीयता र राष्ट्रिय पहिचानप्रतिको गौरवलाई सङ्केत गर्छन्। देशका समस्या र कमजोरीप्रति असन्तुष्टि हुँदाहुँदै पनि आफ्नो माटोप्रतिको प्रेम कायम रहनु सच्चा देशभक्तिको एउटा महत्त्वपूर्ण विशेषता हो। शिक्षा मानव सभ्यताको प्रमुख आधार हो। यस सङ्ग्रहमा ‘पढ पढ भाइबहिनी’, ‘शिक्षक’, ‘उद्घोषक भाइ’, ‘कहिले जन्मिएनन् !’ र ‘बुझ्नै सकिनँ’ जस्ता शीर्षकले बालजीवन, शिक्षा र सामाजिक सिकाइसँग सम्बन्धित विषयलाई समेटेको छ। त्यस्तै गरी ‘महिला हिंसा’, ‘सम्मान गर’ र ‘सन्तान’ जस्ता शीर्षकले महिला अधिकार, पारिवारिक सम्बन्ध र मानवीय समानताका विषयहरू उठाएका छन्।
६. ग्रामीण परिवेश, लोकजीवन र प्रकृतिसँगको आत्मीय सम्बन्ध
नेपाली समाजको ठूलो हिस्सा ग्रामीण जीवनसँग जोडिएको छ। गाउँका पाखापखेरा, चौतारी, मेलापात, पशुपालन, कृषि, पारिवारिक सम्बन्ध र सामूहिक जीवन नेपाली समाजका मौलिक विशेषता हुन्।‘गाउँले कवि’, ‘चौतारी’, ‘भैँसीले दूध दिएन’, ‘ड्राइभर दाइ’, ‘थरिथरिका बाँदर’, ‘अजिङ्गर’, ‘लाटा बाले.....’ तथा ‘जुकाले सतायो!’ जस्ता शीर्षकले ग्रामीण परिवेश, जनजीवन र सामान्य मानिसका अनुभवलाई साहित्यिक विषय बनाएको देखिन्छ। ‘गाउँले कवि’ शीर्षकले ग्रामीण परिवेशमा हुर्किएको सिर्जनशील व्यक्तित्व र उसको सामाजिक अवलोकनलाई सङ्केत गर्छ। गाउँको जीवनमा रहेका सरलता, आत्मीयता, श्रम, दुःख, सुख र मानवीय सम्बन्ध साहित्यका महत्त्वपूर्ण स्रोत हुन्। ‘भैँसीले दूध दिएन’ शीर्षकले सामान्य गाउँले घटनालाई साहित्यिक अभिव्यक्तिको विषय बनाएको छ। ‘चौतारी’ शीर्षकले त ग्रामीण समाजको सामूहिक जीवन, सामाजिक संवाद र सांस्कृतिक निरन्तरताको प्रतिनिधित्व गरेको छ। त्यसैले यस सङ्ग्रहको शीर्षक र यसभित्रका ग्रामीण जीवनसँग सम्बन्धित विषयबीच अर्थपूर्ण सम्बन्ध रहेको देखिन्छ।
कवितामा हास्यको प्रयोगले पाठकलाई मनोरञ्जन प्रदान गर्नुका साथै गम्भीर विषयलाई पनि सरल र प्रभावकारी ढङ्गले प्रस्तुत गर्न सहयोग पुर्याउँछ। ‘म अचम्म परेँ !’, ‘साली दिन्न’, ‘बुझ्नै सकिनँ’, ‘बेकुब !’, ‘थरिथरिका बाँदर’, ‘भैँसीले दूध दिएन’, ‘मेरो गीत!’, ‘कता हो कता?’ र ‘जुकाले सतायो!’ जस्ता शीर्षकले हास्यात्मक र व्यङ्ग्यात्मक प्रस्तुतिको सम्भावना बोकेका छन्। यस सङ्ग्रहमा ‘रक्तदान गरौँ’, ‘शरीर एउटा मेसिन हो’, ‘कोरोनाको प्रभाव’, ‘स्मार्ट परिवार’ र ‘समय पुग्दैन’ जस्ता शीर्षकहरूले समसामयिक जीवनका यिनै विषयलाई स्थान दिएका छन्। ‘भूकम्प २०७२’ शीर्षक यस सङ्ग्रहको समसामयिक तथा ऐतिहासिक महत्त्व बोकेको विषयका रूपमा लिन सकिन्छ। वि.सं. २०७२ को विनाशकारी भूकम्पले त्यसले मानिसको जीवन, परिवार, आवास, सामाजिक सम्बन्ध र राष्ट्रिय मनोविज्ञानमा गहिरो प्रभाव पारेको थियो। यस्तो घटनालाई कवितामा प्रस्तुत गर्नु केवल घटनाको वर्णन गर्नु होइन, त्यससँग जोडिएका पीडा, संवेदना, सहयोग र पुनर्निर्माणको चेतनालाई अभिव्यक्त गर्नु पनि हो।
७. आधुनिकता, समयचेतना र बदलिँदो सामाजिक परिवेश
‘स्मार्ट परिवार’, ‘समय पुग्दैन’, ‘मान्छेले सबैथोक जानेको छ’, ‘संसारका सबै मान्छे ....’, ‘मेरो विचारमा’, ‘हराउँछ’ र ‘महत्त्व छ’ जस्ता शीर्षकहरूले आधुनिक समाजको बदलिँदो स्वरूप, मानवीय व्यस्तता, ज्ञानको अहङ्कार र जीवनका प्राथमिकतामाथि विमर्श गर्ने सम्भावना देखाउँछन्।आजको मानिस प्रविधि, प्रतिस्पर्धा, व्यस्तता र भौतिक उपलब्धिको दौडमा संलग्न छ। तर यति धेरै सुविधा प्राप्त गर्दा पनि मानिसभित्र शान्ति, सन्तुष्टि र आत्मीयताको अभाव देखिन सक्छ।‘समय पुग्दैन’ शीर्षकले आधुनिक मानिसको व्यस्त जीवनशैली र समय व्यवस्थापनको समस्यालाई सङ्केत गर्न सक्छ।‘मान्छेले सबैथोक जानेको छ’ शीर्षकलाई मानवीय ज्ञानको सीमा र मानिसभित्र रहेको अहङ्कारका सन्दर्भमा पनि व्याख्या गर्न सकिन्छ। मानिसले विज्ञान र प्रविधिमा ठूलो प्रगति गरे पनि प्रकृति, जीवन र अस्तित्वका सबै रहस्य बुझिसकेको छैन। त्यसैले ज्ञानसँगै विनम्रता र विवेक आवश्यक हुन्छ।
८. कविको सामाजिक दृष्टिकोण र वैचारिक चेतना
‘चौतारी’ कविता सङ्ग्रहका समग्र शीर्षकहरू समाजकेन्द्रित छन्। उनले साहित्यलाई केवल व्यक्तिगत भावना अभिव्यक्त गर्ने माध्यमका रूपमा मात्र नहेरी समाजका विभिन्न समस्यालाई उजागर गर्ने र जनचेतना विस्तार गर्ने माध्यमका रूपमा उपयोग गर्न खोजेको अनुभूति हुन्छ। कविका विषयहरूमा धनी र गरिबबीचको अन्तर, शक्तिशाली र कमजोरबीचको सम्बन्ध, सामाजिक असमानता, नैतिक पतन, शिक्षाको आवश्यकता, महिला हिंसा, राष्ट्रियता र मानवीय सेवाजस्ता पक्ष समेटिएका छन्। यसले कवि समाजबाट अलग रहेर सिर्जना गर्नेभन्दा समाजभित्रैका घटना, पात्र र प्रवृत्तिलाई नजिकबाट नियालेर काव्यात्मक अभिव्यक्ति दिन चाहने सिर्जनाकार हुन् भन्ने निष्कर्ष निकाल्न सकिन्छ।
यस सङ्ग्रहका शीर्षकहरूमा सरलता, सहजता, संवादात्मकता र जनजीवनसँग निकट देखिन्छ। ‘कता हो कता?’, ‘बुझ्नै सकिनँ’, ‘खिचडी कहिले पाक्छ’, ‘तपाईंको के जान्छ र?’ जस्ता शीर्षकले संवादात्मक र प्रश्नात्मक शैलीको आभास दिन्छन्। ‘फूल’, ‘चौतारी’, ‘भेडा’, ‘साँढे’, ‘हात्ती’ र ‘मेसिन’ जस्ता शब्दले प्रतीकात्मक अर्थ विस्तार गर्न सक्ने सम्भावना राख्छन्।
कविताको वास्तविक कलात्मक उपलब्धि भने भाषाको सरलतामा मात्र सीमित हुँदैन। भावको गहिराइ, विचारको नवीनता, बिम्बको मौलिकता, प्रतीकको सार्थकता, लयात्मकता र अभिव्यक्तिको प्रभावकारिताले काव्यको स्तर निर्धारण गर्दछन्। यस दृष्टिले पूर्ण कवितापाठको अध्ययनपछि मात्र यस सङ्ग्रहको शिल्पगत उपलब्धिको अन्तिम मूल्याङ्कन गर्न सकिन्छ।
९. निष्कर्ष : बहुआयामिक काव्य
समग्रतः कवि लेखनाथ काफ्लेद्वारा रचित ‘चौतारी’ कविता सङ्ग्रह (२०७८) नेपाली समाजका विविध अनुभूति, विचार, समस्या, सम्भावना र चेतनालाई समेट्ने प्रयासका रूपमा लिइएकोछ। यसमा प्रस्तुत विषयहरूले कविको समाजप्रतिको चासो, मानवीय संवेदना, राष्ट्रिय भावना, व्यङ्ग्यात्मक दृष्टि र समसामयिक चेतनालाई प्रतिबिम्बित गर्दछन्। कविले फूलको सम्मान, शहीदको स्मरण, बालबालिकाको शिक्षा, शिक्षकको भूमिका, महिला हिंसाको विरोध, रक्तदानको महत्त्व, ग्रामीण जीवनको आत्मीयता, भूकम्पको पीडा, कोरोना महामारीको प्रभाव र सामाजिक विसङ्गतिका विषयलाई एउटै साहित्यिक परिवेशमा समेट्ने प्रयास गरेका छन्।
यस कृतिमा जीवनका उज्याला र अँध्यारा दुवै पक्षलाई विषय बनाइएको देखिन्छ। कतै हास्य र मनोरञ्जन छ, कतै सामाजिक आक्रोश र व्यङ्ग्य छ, कतै मानवीय संवेदना छ त कतै राष्ट्रिय गौरव र जीवनदर्शनको अनुभूति छ। यही विविधताले यस सङ्ग्रहलाई बहुआयामिक बनाएको छ। साहित्यको वास्तविक सफलता पाठकलाई मनोरञ्जन दिनु मात्र होइन; उसलाई सोच्न, प्रश्न गर्न, आफ्नो समाजलाई बुझ्न र आफ्नो जीवन तथा व्यवहारको समीक्षा गर्न पनि प्रेरित गर्नु पनि हो । यस मान्यताका आधारमा ‘चौतारी’लाई सामाजिक चेतना र मानवीय मूल्यको खोजी गर्ने काव्यका रूपमा लिन सकिन्छ।
अन्ततः ‘चौतारी’ केवल कविताहरूको सङ्ग्रह मात्र नभई नेपाली समाजका विविध पात्र, प्रवृत्ति, अनुभूति, विसङ्गति र सम्भावनाहरूको साहित्यिक सङ्गमस्थल हो। यसले समाजको यथार्थलाई विभिन्न कोणबाट हेर्ने, मानवीय मूल्यको संरक्षण गर्ने र समसामयिक जीवनप्रति सचेत बन्ने प्रेरणा प्रदान गर्ने उद्देश्य बोकेको देखिन्छ। कवि लेखनाथ काफ्लेको सामाजिक अवलोकन, विषयगत व्यापकता र जनजीवनप्रतिको आत्मीयताको परिचय दिने यस कृतिले नेपाली कविता साहित्यमा आफ्नो पृथक् पहिचान निर्माण गर्ने सम्भावना बोकेको छ।
भीरकोट–४,स्याङ्जा